Mehmed Uzun

Licht als de liefde, duister als de dood

Uit het Turks vertaald door Evert van den Broek

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Aşk Gibi Aydınklık – Ölüm Gibi Karanlık, verschenen bij Gendaş

Originele titel in het Koerdisch Ronî mîna evînê – Tarî mîna mirinê

Published by agreement with Leonard & Høier Literary Agency aps, København

Oorspronkelijke tekst © Mehmed Uzun, 1989

Eerste Nederlandstalige uitgave © Evert van den Broek en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Hollandse Hoogte/Glasshouse/Elisabeth Zeilon

ISBN 978 90 445 2858 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1
==
==

Dood

Baz.

Kevok.

De een noemen we Baz, de ander Kevok.

Baz en Kevok. Twee mensen, een man van middelbare leeftijd en een jonge vrouw. De twee hoofdpersonen van onze roman. Ons verhaal gaat over de dingen die zij hebben meegemaakt.

Baz is officier, tweeënveertig jaar oud. Kevok is een jonge vrouw van begin twintig, die Baz’ levenspad kruist op een moment dat elke weg voor hen lijkt doodgelopen. De relatie tussen Baz en Kevok is begonnen op een moment dat zij het niet verwachtten, heeft zich ontplooid onder omstandigheden waarin er geen hoop meer was en sterft nu een reddeloze dood … Baz en Kevok, twee reizigers die verdwaald zijn, twee gevangen mensen, twee slachtoffers …

Baz en Kevok gaan sterven.

We beginnen het verhaal van hun lotgevallen met hun dood. Ze zullen gedood worden. Beiden zijn onderweg naar de dood …

Baz weet het, uit hoofde van zijn beroep. Kevok weet het nog niet. Zoals zo veel weet zij ook dit niet en zoals zo veel dat zij niet wil weten, wil zij ook dit niet weten.

We bevinden ons in een groot land, dat weer bestaat uit een aantal kleinere landen. Het is omgeven door helderblauwe zeeën, hemelhoge bergen en droge woestijnen en het is zo uitgestrekt dat de vier seizoenen van het jaar er tegelijkertijd plaatsvinden. We noemen het Welatê Mezin, Het Grote Land.

Aan het begin van ons verhaal zijn we in Het Grote Land onderweg met Baz en Kevok in een zwarte minibus. De bus heeft slechts twee ramen, vlak bij het plafond. Ze zijn voorzien van tralies. Behalve Baz en Kevok zijn er in de minibus nog zeven andere personen. Twee zitten er naast de chauffeur. De andere vier zitten twee aan twee tegenover elkaar met Baz en Kevok tussen hen in. Ze zijn in burger, twee hebben een snor. Zeven personen die Baz en Kevoks geleide vormen naar de dood.

Kevok, een meisje dat het hoofd gebogen heeft, een duif die haar kopje laat hangen. Ze is moe en ziek. Zwijgend kijkt ze voor zich uit. Haar ogen liggen diep in de kassen, ze zit ineengedoken en haar gezicht is bleek en ingevallen. Een van haar vlechten hangt voor haar schouder. De andere rust op haar rug en reikt tot haar middel, als een slang die naar beneden kruipt. Ze zegt niets, ze zwijgt alleen nog. Zoals de donkere aarde, de stralende sterren, de lichtgevende maan. Zoals het koude graf en de stille grafsteen.

Baz en Kevok zijn een week geleden opgepakt in Het Grote Land, aan de kust. Een week lang hebben ze niet geslapen. Baz heeft verschrikkelijke hoofdpijn. Zijn hoofd bonkt alsof het bewerkt wordt met een heiblok. Baz is nu gevangen. Meer nog dan door de handboeien om zijn polsen voelt hij zich gevangen door de migraine in zijn hoofd. Was trouwens die migraine niet de oorzaak van het feit dat ze opgepakt zijn?

Het is nu een week geleden dat ze gearresteerd zijn. De arrestatie vond plaats in een klein vissersdorpje. Midden in de nacht werden ze in een militaire jeep gezet, hun handen werden op hun rug gebonden en ze werden naar de hoofdstad gebracht. Een week moesten ze wachten, in twee donkere cellen. Nu is het het eind van die week en zijn ze onderweg.

Wie had kunnen denken dat alles zo zou aflopen? Wie had kunnen vermoeden dat na zo veel wederwaardigheden hun leven op deze manier zou eindigen?

‘Kevok, mijn duifje’, zegt Baz zacht. Zijn stem hapert.

Kevok richt haar hoofd op en kijkt Baz aan.

‘Kevok!’

Kevok beweegt haar lippen, die zo droog zijn als verdorde aarde. Ze wil glimlachen, ondanks alles glimlachen. Baz kijkt naar haar met een blik vol zachtheid en warmte, hulpeloos. Hij kijkt haar doordringend aan. Zijn blik maakt duidelijk wat hij wil zeggen. Hij wil Kevok in zijn hart bewaren. Nooit in zijn leven heeft hij iets dergelijks gevoeld. Nooit is er in het diepst van zijn hart zoiets geweest. Nooit ook heeft hij zich zo hulpeloos gevoeld als vandaag. Kevok, zij die de oorzaak is van alles wat er is gebeurd!

Kevok, die het lot op zijn weg heeft gebracht. Kevok, die voor hem een nieuw leven was, een bron van nieuw leven, zij is voor hem ook de oorzaak van zijn dood. Kevok, die de geduldigheid zelf is. Altijd had ze geduld, altijd en overal, onder alle omstandigheden. In haar wilde studiejaren, toen zij de tranen van een scheiding moest bedwingen, toen zij hoog in de bergen geplaagd werd door sneeuwstormen, ijzige kou en doodsangst, toen zij zich dagenlang moest schuilhouden in grotten en rotsspleten en op de harde grond moest slapen, toen de zon boven haar brandde, toen bij haar verwonding haar bloed over de aarde vloeide, toen zij haar dagen in duistere kerkers en koude, vochtige cellen moest doorbrengen en haar leven iedere zin verloren had, toen in de diepe duisternis van de nacht, in de schemering van de avond en in de koelte van de ochtend haar vrienden een voor een sneuvelden en de herinnering aan de gedode kameraden haar als een schaduw bleef achtervolgen, toen de doodsangst sterker werd dan alles en haar dwong te vluchten en zich te verbergen, toen had zij geduld. En ook nu, nu zij onderweg is naar haar dood, zwijgt ze en heeft ze geduld. Kevok, bron van geduld die opwelt uit de diepte, bron die pas opdroogt met de dood.

Baz kan zich niet meer inhouden. Zijn ogen worden vochtig. Tranen wellen op en glijden over zijn wangen. Door een waas kijkt hij naar Kevok. Hij probeert te glimlachen, maar het lukt niet. Wat op zijn gezicht verschijnt is niet meer dan een spoor van een glimlach. Een glimlach en tranen. Een glimlach vol droefheid, begeleid door tranen. Een paar tranen als verzet tegen de lage listen van het leven, tegen de hopeloosheid en de valkuilen waarop hij niet gerekend had.

Voelt hij schaamte? Nee, er is nu niets meer voor Baz om zich voor te schamen. Hij weet dat er geen terug is op deze weg. Dit is de weg die leidt naar de dood, de onpeilbare afgrond van de dood. Er is niets meer over wat nog verband houdt met het leven. Met Baz’ leven. Het leven van zijn studiejaren, van de dagen waarop hij gelukkig was, van de nachten waarin hij tot de ochtend de liefde bedreef, van de verrukkingen die de aanraking van een naakt lichaam hem bracht, van de lustgevoelens die hij had bij het doden, van zijn gevoelens van haat en afkeer, van woede en wraak, van zijn diepe afschuw jegens de vijand, van de lange, pikdonkere nachten waarin het bloed in stromen vloeide, van het hartverscheurende geschreeuw van stervende mensen, van de smeekbede om hulp die te zien was in de ogen van hen die zouden gaan sterven, van de menselijke lichamen die doorzeefd waren met kogels, van zijn hysterische verlangen om alles in brand te steken, van zijn fascinatie voor het allesverwoestende vuur, van dat alles is niets meer over. Niets meer dan vage sporen, achtergelaten door twee hulpeloze, door alles en iedereen verlaten levens. Niets meer dan de herinnering aan twee geruïneerde levens. Alles is voorbij. Waarvoor zou hij zich nog schamen?

Baz kan zich niet bewegen. Hij kan de tranen op zijn gezicht niet afdrogen. Hij kan zijn hand niet uitsteken naar de vlecht van Kevok die voor haar schouder hangt om deze over haar rug te leggen. De handen van Baz en Kevok zijn achter hun rug gebonden en vastgemaakt aan de ijzeren tralies van de bank waarop zij zitten. Tegenover elkaar gezeten kijken ze elkaar aan met blikken vol verdriet.

Kevok is doodmoe. Ze heeft overal pijn. Haar hoofd is versuft door dagenlange slapeloosheid, het knellen van de boeien om haar polsen en het schokken van de minibus. Ze denkt aan Baz en aan de toestand waarin hij is terechtgekomen. Ze denkt eraan dat zij de oorzaak daarvan is. Als zij er niet was geweest, was dit waarschijnlijk nooit gebeurd. Als zij geen blok aan zijn been geworden was, als ze niet hadden hoeven wachten op de valse papieren die voor haar in orde gemaakt werden, als Baz voor haar een paspoort had kunnen regelen … Ze houdt haar hoofd naar voren gebogen.

De minibus vervolgt zijn weg. Langzaam, zonder haast, als een lijkwagen. Uit de geluiden die hij van buiten opvangt maakt Baz op dat ze de verkeerswegen volgen van de hoofdstad. Er zijn geluiden van auto’s te horen. Iemand werft passagiers voor zijn taxibus. Een fruitverkoper prijst luidkeels zijn rijpe vruchten aan. Een ander verkoopt zijden dassen. Het geluid van een plotseling remmende auto klinkt door de geluiden van de voetgangers op de trottoirs heen. Uit luidsprekers is onophoudelijk militaire marsmuziek te horen. Het rumoer van een hele stad vult de minibus. In de minibus heerst een gespannen stilzwijgen. De bus rijdt verder …

Verder, dwars door het rumoer van de oude stad, op weg naar de verschrikking van de dood.

Baz denkt na. Moet hij schreeuwen? Maar waar dient dat toe? Wie zal zijn roep bereiken? En mocht zijn roepen al te horen zijn, wie zou hem dan te hulp komen? Hij weet uit ervaring dat niemand, absoluut niemand hem zal kunnen helpen. In dit land, dit onmetelijke land, waarin aan het ene einde regen en kou heersen en aan het andere einde tropische hitte, is er niemand die hen kan redden. Ze hadden niet aangehouden moeten worden. Wie kan hun te hulp komen nu ze eenmaal gevangen zijn? Hun doodvonnis is getekend, daar is nu niets meer aan te doen. Kevok … Als Kevok maar gered kon worden.

Er moet een uitweg te vinden zijn. Maar hoe?

Het is het begin van de avond. Buiten, in het Westen, staat de zon op het punt onder te gaan boven de onstuimige rivier die de stad in een aantal meanders doorsnijdt. De zwakke stralen van de avondzon dringen door de tralies van het raam de minibus binnen. Een handvol licht valt op Kevoks gezicht, op haar haren. Baz kijkt naar haar in dat zonlicht. Het gezicht van een engel, gaat het door hem heen. Hoewel de dag ten einde loopt, heerst er nog een verstikkende warmte. In de minibus is de warmte drukkender dan waar ook.

Kevok is bezweet. Haar oksels, haar borst, haar buik, de binnenkant van haar dijen, alles is nat. Haar dunne hemd plakt aan haar lichaam. Een paar zweetdruppels glijden langs haar voorhoofd naar beneden.

De stad, de hoofdstad, de historische stad. De stad van de gouden rivier. Baz’ stad. De stad van zijn jeugd. In deze stad is hij opgegroeid, is hij naar school gegaan en is hij getrouwd. In deze stad rende hij achter een bal aan, luisterde hij naar heldengeschiedenissen, liep hij schrammen op bij vechtpartijtjes, flaneerde hij langs de rivier, proefde hij voor het eerst de zilte smaak van de kus van een meisje dat boven hem uitstak en onderging hij voor het eerst de verrukking van de lichamelijke liefde. Zijn grote toekomstdromen werden geboren in de cafés en bars van deze stad. In de straten van deze stad zwierf hij rond, over de boulevards, door de nauwe straatjes, langs de mooie plekjes en de wandelpaden bij de rivier, soms aangeschoten, soms gelukkig, soms tobbend. In de buitenwijken van deze stad ging hij achter de jonge meisjes aan, bezocht hij rendez-voushuizen en bordelen. In het grote bordeel van deze stad rustte hij in de armen van zijn oude hartsvriendin, Mader. Hier had hij zijn opleiding, die er een was van ijzeren discipline. Hier leerde hij zichzelf kennen en dwong hij zijn geest de ketenen van die ijzeren discipline te aanvaarden. In deze stad studeerde hij ’s morgens en ’s avonds op militaire marsen, zwoer hij trouw aan God, het vaderland, de natie, de staat, het leger en aan het hoofd van leger en staat, de grote leider, hier schreeuwde hij ‘prijs God!’ elke keer als de voorrechten die hij genoot genoemd werden. Zijn liefde voor de nacht, de maan en de sterren werd geboren in deze stad. In deze stad trok hij voor het eerst een militair uniform aan en werd hij bekleed met de tekenen van zijn rang. In deze stad moest hij zijn huis en kinderen achterlaten, die hij nu sinds lang niet meer heeft gezien.

Het lot verbond Baz aan deze stad. De stad vormde hem. In lange jaren, onder alle omstandigheden, in regen en storm, in sneeuw en wind, in warmte en kou, was het deze stad die Baz tot Baz maakte. Die hem, stap voor stap, maakte tot de havik die elk gevaar trotseert om zijn prooi te grijpen. Nu is de stad waarin hij groot werd zwijgend getuige van zijn aftocht, zijn reis naar de dood. Van alles wat Baz in deze stad beleefd heeft, is niet meer over dan een nietig, breekbaar, droefgeestig gevoel in zijn hart. Van een heel leven rest niet meer dan dit gevoel.

En Kevok? Hoe is Kevoks verhouding tot deze stad? Ook Kevok heeft er gestudeerd. Vijf jaar lang. Vijf van haar jonge jaren gaf zij aan deze stad. Haar eerste liefde beleefde zij in deze stad. Daarna ontdekte zij in de lichamelijke aanraking met haar later verdwenen geliefde verrukkingen die ze tot dan toe nooit geproefd had. In deze stad bedreef ze voor het eerst de liefde, leverde ze haar geest en lichaam uit aan de verterende vlammen van de liefde. Hier voelde ze voor het eerst de prikkeling van mannenvingers die haar lichaam aftastten. In deze stad kwam ze tot zichzelf, leerde ze zichzelf kennen. Hier wende ze aan de eenzaamheid, voelde ze angst die tot in het merg dringt. Hier, zwervend langs de boulevards, de wegen en straten, over de trottoirs onder het bleke licht van de straatlantaarns, vormden zich in haar hoofd nieuwe gedachten. Hier, bij het zwakke licht van een peertje in een kleine studentenkamer, betrad ze de toverwereld van de boeken en zag zij nieuwe werelden bij elke pagina die zij omsloeg, hier verbreedde zich haar horizon, kreeg haar persoonlijkheid vorm. In deze stad leerde zij nieuwe mensen kennen, een nieuwe taal en een nieuwe cultuur. Hier leerde ze de traditionele waarden die haar gevormd hadden vergelijken met nieuwe waarden om vanuit deze vergelijking tot een nieuwe synthese te komen. Hier zette zij voor haar leven een nieuwe route uit. En haar laatste reis, die waar ze nu aan begonnen is, is te herleiden tot de keuze die ze toen gemaakt heeft.

Het einde van de weg is bereikt. Twee levens die geheel verschillend zijn, twee mensenlevens die door het toeval bij elkaar gebracht zijn, staan nu op het punt aan hun eind te komen.

Waar zijn ze nu? Op welk punt in de grote stad? Baz luistert naar de geluiden die van buiten komen. Militaire marsmuziek, die altijd aan het eind van de dag wordt gespeeld, klinkt nu boven alles uit. Tevens is het rumoer van een enorme drukte op straat te horen. Het werk zit erop, de mensen zijn onderweg naar huis. De stad bereidt zich voor op de avond. Het zonlicht wordt langzamerhand minder. Het licht dat in de minibus doordringt is een afscheidslicht. Baz weet het, ze gaan de nacht in, dit zullen de laatste zonnestralen zijn die ze zien.

Zouden ze langs het Officiershuis rijden? Baz richt zijn hoofd langzaam op en probeert door het getraliede raam naar buiten te kijken. Hij ziet alleen de schittering van zwak zonlicht in het glas.

Het Officiershuis … Het staat op een hoek van het grootste plein van de stad. Met zijn hoge muren ziet het er van buiten uit als een vesting. Rondom staan soldaten op wacht … Midden op het plein staat het uit zwart graniet vervaardigde standbeeld van het staatshoofd. Hij draagt een militair uniform, staat met zijn gezicht naar het Officiershuis gericht en wijst met zijn vinger in de richting van de stad als om het volk de weg te wijzen. Met zijn volle snor ziet hij er indrukwekkend uit. Op zijn rechterschouder zit een roofvogel. De Grote Chef … de Grote Leider. Hoe vaak heeft Baz niet vol trots naar dit standbeeld, dat hij nu nooit meer te zien zal krijgen, opgezien! Hoe vaak is hij niet in het Officiershuis geweest, om te eten en te drinken. Hoe vaak was hij daar niet samen met zijn vrienden, sprak hij over moord en dood, over de jacht en het wild, over de vrouwen in hun leven. Gesprekken over het vaderland, de natie, de staat, vriendschap, kameraadschap, vijandschap en wraak. Talloze nachten werden, onder het genot van glazen wodka, met deze gesprekken gevuld. En niet te vergeten zijn indrukwekkende trouwfeest dat plaatsvond in de grote zaal van het huis.

Nu laten ze vermoedelijk het Officiershuis achter zich en rijden ze langs het standbeeld van de Leider.

Baz moet denken aan het Weeshuis waar hij is opgegroeid. Vanuit het Officiershuis gezien ligt het aan de overzijde van de rivier, in het andere deel van de stad. Al lange tijd was Baz van plan het tehuis nog eens te bezoeken, om de plaats waar hij zijn jeugd had doorgebracht nog eens te zien. Om dan iets mee te brengen voor de kinderen, samen met hen te eten en iets van zijn kinderjaren opnieuw te beleven. Het was hem niet gelukt dat verlangen te verwezenlijken. En het zal nu nooit meer lukken.

En zij die ook aan de overzijde van de rivier wonen, zijn vrouw en zijn twee kinderen, hoe zou het met hen zijn? Zijn vrouw, die zijn leven tot een hel gemaakt heeft. Zijn twee zoons. Zouden de jongens weten dat hun vader gevangengenomen is? Dat hij gedood zal worden door zijn oude kameraden? Hoelang is het niet geleden dat hij ze voor het laatst gezien heeft? Twee, drie jaar? De oudste zal heel wat groter geworden zijn nu, misschien is de eerste baardgroei al bij hem zichtbaar. En de jongste die altijd bij hem in bed wilde? Toen hij hem voor het laatst zag kon hij net bij de deurknop van de slaapkamer.

Zij zullen elkaar nooit terugzien. Dat staat vast. Wat zullen de jongens ervan denken? Zij weten dat hun vader in het leger is, dat hij een goed officier is, die tot taak heeft het vaderland te verdedigen. Dat hij iemand is met een belangrijke functie en zware verantwoordelijkheden. Meer weten ze niet van hem. Nu zullen ze zich afvragen: wat is er met hem aan de hand, waarom komt hij niet meer naar huis, waarom zien we hem niet meer? Hoe zullen zijn kinderen antwoorden vinden op deze vragen? En als ze groot zijn, zullen ze dan in de voetsporen van hun vader treden? Zullen zij ook bereid zijn alle moeilijkheden te trotseren tot heil en zegen van het vaderland? En hoe zal hún einde zijn?

Hoe zou het met Mader zijn, zijn veel oudere vriendin in het grote bordeel? Mader, die hem na hun heftige vrijpartijen in slaap had gezongen met militaire marsliedjes of met goedkope smartlappen. Zal zij ooit te weten komen wat er met Baz gebeurd is?

En de militaire liederen … De liederen die een deel van hem zijn geworden, als het bloed in zijn aderen, als zijn eigen hartslag. Ze klinken nog steeds in zijn hoofd met hun dreunende ritme. Onder begeleiding van die liederen opende hij zijn ogen naar de wereld, groeide hij op, leerde hij zichzelf kennen. En zie de verraderlijkheid van het lot: onder begeleiding van diezelfde muziek gaat hij nu zijn dood tegemoet. Met marsmuziek maakte hij al kennis in het Weeshuis. Ze klonk bij het naar bed gaan en bij het opstaan. En daarna op de middelbare school en op de Militaire Academie. Bij dag en bij nacht, in zomer en winter, klonken er liederen, ter verheerlijking van de oorlog en de natie, en om het verlangen naar eer, roem en heldendom op te wekken. Militaire marsmuziek werd een deel van zijn leven. Op tal van plaatsen in Het Grote Land, waar de heilige rood-wit-groene vlag wapperde, aan de grenzen, op de daken van de militaire garnizoenen en de staatsgebouwen, had hij strak in de houding gestaan en uit volle borst meegezongen. Met overtuiging, vastberaden, enthousiast, in vervoering …

Nu weet de schetterende muziek geen enkel geluid meer aan zijn keel te ontlokken. In zijn hart is geen overtuiging, geen enthousiasme, geen liefde meer. Er is alleen een nietig, van verdriet doortrokken gevoel, dat moeilijk te beschrijven is. Er is alleen dat wat Kevok hem heeft gegeven. Nu de dood hem in het gezicht blaast en de wanhoop in zijn binnenste groter en groter wordt, is het enige wat hem nog rest de stem van het hart.

Baz kijkt weer naar Kevok. In de minibus wordt het donkerder. Het binnenvallende licht wordt schaarser. In het schemerduister valt de donkerte van Kevoks huidskleur nog meer op. Met de vlechten die over haar schouders vallen, haar rustige blik, haar gitzwarte ogen, haar smalle, boogvormige wenkbrauwen, haar volle lippen en haar ranke gestalte lijkt zij een schoonheid uit een sprookje. Alsof hij zich in een droom bevindt, alsof hij meegaat op de lichte deining van een geheimzinnige zee, verdwaasd en verdrietig, kijkt Baz naar de jonge vrouw die tegenover hem zit, de gewonde duif die op zijn weg gekomen is. Het schemerachtige avondlicht dat op haar donkere gezicht valt tovert haar om tot de heldin uit een epos. De zieke, vermoeide Kevok lijkt ineens verdwenen. Baz wist al dat Kevok mooi was. Maar was ze ooit zo mooi als nu? Haar houding, haar blik, haar pure schoonheid … Een roos die haar blaadjes ontvouwt in een plas bloed. Kevok, zij die de bron is van zijn liefde, die een sprankje warmte heeft gebracht in zijn hart, die hem weer hoop heeft gegeven, die zijn alles is, en die nu zijn ondergang is en de oorzaak van zijn dood … Kevok, die nu zwijgt en gevangen is, zij is Baz’ levensbron, de reden van zijn bestaan. En tevens het doodvonnis dat over hem geveld is. Baz verwondert zich over de gedachten die door zijn hoofd gaan. Wat zijn dit voor hersenspinsels? Nooit eerder zijn ze bij hem opgekomen en nu bestormen ze hem allemaal tegelijk, alsof het volgens een of ander plan verloopt. Zijn het niet meer dan verzinsels? Brengt de liefde zijn hoofd op hol of drijft de dood de spot met hem? Wat kan hij doen, wat kan hij zeggen?

‘Kevok’, zegt hij zachtjes. ‘Kevok …’ Kevok richt haar hoofd iets op en kijkt Baz met halfgesloten ogen aan. ‘Kevok’, zegt Baz nog een keer. Meer niet. Wat is er meer te zeggen? Hoe zou hij tot uitdrukking kunnen brengen wat er in hem omgaat? Geen woord komt er over zijn lippen. Op dit moment spelen woorden geen rol meer. Wat voor waarde hebben woorden in het koude aangezicht van de dood? Het is het moment van de gevoelens. Vermoeidheid, wanhoop, onmacht en al het andere vinden hun uitdrukking alleen nog in gevoelens, die even zwijgzaam zijn als de dood.

Baz’ gedachten gaan verder. Als ze niet opgepakt waren, als ze nu niet weggevoerd werden naar hun dood, had Kevok moeder kunnen worden. Hij had haar een kind kunnen schenken, even mooi als zij. Tijdens de angsten van de laatste maanden, tijdens hun vlucht en het opgejaagd worden, had hij daar het meest aan gedacht. Een kind van het licht, in de strijd tegen de duisternis. Ze zouden dit land verlaten, dit land waarin meer bloed over de aarde vloeit dan water, en gaan wonen in een ver land, op een onbekende plek, waar niemand hen kent. Het kind zou ook daar geboren kunnen worden. De oorlog zou achter hen liggen, evenals hun hele leven hier, met zijn dood, zijn moorden, angsten en mensenjacht. Ze zouden een nieuwe identiteit aannemen, een nieuwe naam, een nieuw leven zou voor hen beginnen. Baz zou een baan vinden die niets te maken heeft met zijn werk hier, en als hij thuiskwam van zijn werk zouden de etensgeuren uit de keuken hem bij de deur tegemoetkomen. Kevok ligt in de slaapkamer te rusten omdat zij zwanger is, hij gaat naar haar toe en houdt zijn oor tegen haar buik om de geluiden van het kind te horen. Dan legt hij zijn hand op haar buik om het kind te voelen bewegen. Het kind in Kevoks buik en de warmte van Kevoks lichaam maken hem gelukkig en met een voorzichtige kus maakt hij Kevok wakker. Samen zouden ze beginnen aan een nieuw leven in een nieuw land!

Een droom. Een droom die de laatste dagen steeds bij hem was opgekomen.

En ook nu, op deze warme avond, bij zijn laatste reis, laat hij zich weer even meeslepen door deze droom. Hij glimlacht.

En hij huilt. Een paar tranen glijden langzaam over zijn wangen.

Nee, hij mag niet huilen. Tegenover deze mannen, die tot gisteren nog zijn collega-militairen waren, ondergeschikten zelfs die zijn bevelen dienden op te volgen, moet hij zich goed houden. Ze zouden hem een lafaard vinden. Hij mag zich niet laten gaan. Kevok en hij hebben beiden bewust deze weg gekozen. Ze wisten dat aan het eind van deze weg de dood wacht. Dus moet hij net als Kevok deze in alle rust aanvaarden. Is hun relatie niet ook met de dood begonnen? Heeft de dood hun relatie niet draadje voor draadje bijeengeweven? Heeft zijn kille adem hen niet bij elkaar gebracht? Is hun angst voor de dood niet de reden van hun vlucht geweest? Heeft de dood hen niet als een schaduw achtervolgd, was die niet voortdurend in hun buurt? Is er in hun leven nog iets anders over dan liefde en dood? Welnu dan … Baz herstelt zich.

Hij besluit niet te huilen, uit zijn blikken geen verdriet te laten blijken, zijn gezicht niet te laten betrekken door het grauw van de herfst. Hij wil alleen nog denken aan de dingen die hij de laatste maanden beleefd heeft. Aan de gevoelens die hem opnieuw met het leven verbonden hebben, aan zijn vermoeide liefde, aan Kevoks klaagzangen waarnaar hij heeft geluisterd zonder ze te begrijpen, aan de weemoedige liedjes die zij tijdens lange nachten gezongen heeft.

Ze zullen op de grond vallen. Baz weet het, en wanneer zij vallen zal zij doorgaan haar liedjes over de natuur te zingen. Deze liedjes zullen de lijkwade zijn die hen zal omwikkelen.

Hun begeleiders zeggen niets en kijken hen niet aan. Baz kent hen niet. Hoewel ze collega’s zijn, heeft hij ze nooit gezien. Harde kerels zijn het, doorkneed in het werk dat ze doen. Het blijkt uit hun roerloze manier van zitten en kijken, alsof ze uit steen gehouwen zijn. Ze weten wie Baz en Kevok zijn en wat er met hen gaat gebeuren. Baz richt zijn blik op hen, hoewel hij weet dat met ze praten geen enkele zin heeft. Een gesprek beginnen over dingen van vroeger, over militaire acties waaraan zij en hij hebben deelgenomen, over de heldendaden die zij verricht hebben, het is nu zinloos. Smeekbeden, een beroep doen op hun geweten, op barmhartigheid, het is allemaal zinloos.

Waar zijn ze nu? Uit het minder worden van de geluiden van buiten blijkt dat ze de stad verlaten hebben. Een lampje verlicht zwakjes het interieur van de bus. Baz weet niet of hij moet lachen of huilen. Wat een verschrikkelijk lot, denkt hij. Dat juist deze dag is uitgekozen om te sterven. Alsof er geen gewone dagen meer zijn. Deze dag … Het is niet zonder reden dat er sinds de vroege ochtend marsmuziek klinkt. Vandaag wordt het feit herdacht dat de Grote Chef aan de macht kwam, de leider van het land en van het volk. Vandaag drieëntwintig jaar geleden veroverde de opperbevelhebber van het leger – die we hier generaal Serdar zullen noemen – door een staatsgreep de macht en proclameerde zichzelf tot Leider van de Natie.

Die grote dag, die dag van geestdrift en enthousiasme, staat Baz in het geheugen gegrift. Hij was juist tot officier bevorderd. Generaal Serdar had in samenwerking met zijn broer, die ook generaal was, twee schoonzoons die op verschillende posten in het leger werkten, twee neven en tal van collega-officieren in diverse rangen,’s ochtends in alle vroegte met tanks het koninklijk paleis overvallen, de koning en een paar medewerkers ter dood laten brengen en zichzelf uitgeroepen tot alleenheerser van het land. Het excuus voor deze bloedige staatsgreep was simpel: de territoriale eenheid van het land was in gevaar. Het Grote Land is samengesteld uit een aantal kleinere landen: Noordland, Zuidland, Kustland, Woestijnland en Bergland. In de woorden van generaal Serdar en de zijnen stond Het Grote Land op het punt ‘uiteen te vallen’. Voor hem gold de eenheid en ondeelbaarheid van het land als het hoogste principe.

Baz herinnert zich tot in de kleinste details die chaotische, krankzinnige dag waarop uit alle vensters vlaggen hingen, steden kreunden onder de rupsbanden van tanks, oorlogsvliegtuigen demonstratief het luchtruim doorkruisten en soldatenlaarzen dreunden op iedere vierkante meter van de vaderlandse bodem. Hij geloofde met volle overtuiging in generaal Serdar. Hij was hem toegedaan, met heel zijn hart en heel zijn ziel. Misschien was zijn toewijding nog groter dan die van generaal Serdars naaste verwanten, diens vrouw en kinderen. Zijn gevoelens waren volstrekt zuiver. Misschien zuiverder dan die van generaal Serdars oude vader en moeder. Hij was een strijder voor de zaak van generaal Serdar, een soldaat, een officier die zijn leven in dienst van de grote leider had gesteld. Elk woord, elk gebaar van de generaal was voor Baz een bevel, dat hij zou opvolgen al kostte het hem het leven.

Vandaag is dus de herdenkingsdag van generaal Serdars machtsovername.

Vandaag ook zullen Baz en Kevok gedood worden, niet ver van het paleis van de bejaarde generaal.

Ongemerkt slaakt Baz een diepe zucht. Zijn hoofd valt naar voren. Een moment blijft hij zo zitten, dan richt hij zijn hoofd weer op en vraagt de grote, gespierde man die bewegingloos naast hem zit, om een sigaret. De man toont geen enkele reactie, blijft even bewegingloos zitten. Het is alsof hij niets gehoord heeft.

Er is niets wat Baz kan doen.

Lange tijd rijden ze door, zonder dat er een woord gezegd wordt. Het enige geluid dat te horen is, is dat van de motor van de minibus. Kevok heeft haar ogen dicht, haar vlechten liggen nu in een slinger over haar schouders. Ze houdt haar hoofd gebogen, alsof ze half slaapt of in een andere wereld is. De dood lijkt zijn schaduw al enigszins over haar heen te werpen. Haar gezicht verraadt niets, niet de pijn die ze doorstaan heeft, niet de moeheid van jaren, niet het gebrek aan slaap, geen spanning, geen angst … Het valt Baz op. Ze heeft vast net zo’n hoofdpijn als ik, denkt hij. Die verschrikkelijke, ondraaglijke hoofdpijn …

Terwijl Baz dit denkt, stopt de minibus plotseling. Zouden ze op de plek van bestemming zijn aangekomen? Ze wachten even. Dan stappen de twee personen die naast de chauffeur zitten uit en openen de achterdeur van de minibus. Ze maken de handboeien van Baz en Kevok los en laten hen uitstappen, eerst Baz, dan Kevok.

Het is een snikhete zomeravond … Ze zijn buiten de stad. Geluiden dringen tot hier niet door. In de verte zijn de lichten van de stad te zien, knipperend als vuurvliegjes … Alles baadt in een zee van licht. Baz en Kevok wrijven hun handen die gevoelloos zijn geworden door de boeien en kijken in de verte. Wat heeft de stad zich uitgebreid! Hierbeneden zijn de talloze knipperende lichtjes van de stad, aan de hemel staan miljoenen flonkerende sterren. Er zijn geen wolken. Het hele hemelruim is er voor de sterren. En voor de maan … De maan die als een stralend rond, koperen blad in de sterrenzee drijft en die de trotse dirigent is van deze lichtsymfonie. Licht beneden op de grond en een zee van licht aan de hemel … Een wereld van licht omvat hen.

Een vallende ster licht op en verdwijnt in de sterrenoceaan. In de verte klinkt geblaf. Ergens dichtbij is het gekwaak van kikkers te horen. Insecten zwermen in het rond. ‘Kevok,’ zegt Baz, ‘kijk eens hoe licht de nacht is, waarin over ons lot wordt beslist.’

Zeven mannen hebben zich opgesteld. Drie iets verderop en vier naast hen bij de minibus. Ze hebben hun wapens getrokken en zijn klaar om in actie te komen, de vinger aan de trekker. Ze staan aan de rand van de weg die ten noorden van de stad loopt. Het warme wegdek verspreidt een teerlucht. Baz kent deze weg. Hij loopt parallel aan de rivier die de stad in tweeën deelt. Baz kijkt naar de hemel, naar de sterren en de maan, naar de stad en de lichten van de stad en dan naar de mannen om hem heen. Zijn ogen zijn vochtig en zijn blik is een smeekbede om barmhartigheid. Hij zoekt hulp, hij hoopt op een wonder en probeert zijn beulen in de ogen te kijken. Tevergeefs, in geen van die ogen valt iets te ontdekken wat aanleiding geeft tot hoop. Wanhoop overmant hem. Hij probeert zich te vermannen, wendt zich tot de twee personen die voor de minibus staan om iets te zeggen. Een wonder, ja, een wonder is nog altijd mogelijk. ‘Kevok heeft geen schuld’, zegt hij. ‘Zij had zich neergelegd bij haar lot. Ik heb haar gedwongen te vluchten. Laat haar gaan, ze is ziek. Laat haar toch vrij.’

Zijn woorden hebben geen effect. Het is alsof hij gesproken heeft tot de grond waarop de mannen staan, alsof hij zijn smeekbede heeft gericht tot levenloze wezens. Baz gaat door met praten. Zijn woorden klinken steeds jammerlijker. Tevergeefs. In plaats van een antwoord is slechts het geblaf in de verte en het gekwaak van de kikkers te horen. Verder niets dan stilte, de stilte van de dood. De dood is tevoorschijn getreden en is gehuld in de lijkwade van de stilte.

De maan en de sterren zullen nu nog slechts getuige zijn van de dood en van de stilte, die zijn metgezel is.

Baz wordt bestormd door een stortvloed aan gevoelens: verbazing, pijn, verdriet, woede, doodsangst, hoop en wanhoop … Hij heeft zichzelf niet meer onder controle. Hij begint te huilen. Hij wil niet dat ze hem zien huilen, hij probeert het te verbergen, maar het lukt niet. Zijn huilen gaat over in heftig snikken. De tranen stromen over zijn wangen en hij wankelt. Hij valt op zijn knieën, volkomen leeg. Maar dan verzamelt hij al zijn krachten en staat weer op. Hij kijkt zijn beulen aan. Hij verstrakt, houdt op met huilen, zegt niets meer en blijft bewegingloos kijken naar de mannen. Een gedachte is ineens bij hem opgekomen: dit is dus het gevoel van doodgaan. Ieder mens die hij gedood heeft, heeft gevoeld wat hij nu voelt.

Twee mannen komen naar hen toe. Ze doen de boeien weer om Baz’ en Kevoks polsen en duwen hen voor zich uit.

Ze beginnen te lopen, twee mannen voor en twee achter hen. Ze gaan van de weg af, een veld in. Een veld vol stenen en kiezels. Ze zetten hun voeten neer op het droge gras. Kevok loopt een pas links voor Baz. Ze loopt met het hoofd recht, alsof ze zich van niets bewust is. Ze zet haar in sportschoenen gestoken voeten stevig op de grond neer. Haar lange jurk waait zachtjes op in de wind. De turkooizen kralen en de zilveren ketting om haar hals rinkelen. Het maanlicht valt op haar gezicht, liefkoost haar gezicht. Kevok, donkere jonge vrouw, licht als de liefde, donker als de dood!

Plotseling bedenkt Baz dat hij nog nooit tegen haar gezegd heeft: ‘Ik hou van jou.’ Hoewel zij op weg zijn naar hun dood, hoewel hij Kevoks dood onder ogen moet zien, schiet hem deze gedachte nu te binnen, dat hij haar zijn liefde nog niet verklaard heeft. Is dit het moment? ‘Kevok’, zegt hij. ‘Kevok …’ Meer kan hij niet uitbrengen. ‘Kevok … Mijn Kevok …’

Kevok bevochtigt met haar tong haar droge lippen. Ze geeft geen antwoord. Ze kijkt Baz slechts aan en glimlacht bedroefd.

De rivier is nu goed te zien, het geluid ervan komt dichterbij. Goudkleurig stromend water. Het wateroppervlak weerkaatst het stralend witte maanlicht. Ze lopen ernaartoe. Dan blijven ze staan. Nu richt Baz zijn smeekbeden tot de vier mannen die hen hierheen hebben geleid. Hij smeekt om genade. Hij huilt, hij schreeuwt, hij praat. Met alles wat hij kan bedenken, probeert hij hun medelijden te wekken, ze tot enige reactie te brengen. Kwam er maar één woord over hun lippen. Maar al zijn pogingen zijn vruchteloos, de mannen zijn van steen. Geen reactie, geen woord …

En Kevok? Kevok kijkt zwijgend, zonder zich ergens iets van aan te trekken, naar de weerspiegeling van het licht van de maan en de sterren in de rivier. Met haar gezicht in de wind neemt ze de geuren van de natuur diep in zich op. Deze geuren zijn voor haar op dit moment het belangrijkste. Belangrijker dan strijd, oorlog, pijn, bezorgdheid, wachten, vrees of wat ook … De natuur is de moeder van alles. De moeder in wier schoot alles rust vindt.

Dan weerklinkt in de stilte een schot. Baz en Kevok kijken elkaar aan. Wie? Baz? Kevok? Kevok begint te trillen. Haar lichaam schokt alsof er elektrische stroom doorheen gaat. Daarna wordt het gevoelloos. Haar gezicht vertrekt van pijn, alsof het geteisterd wordt door de vlammen van een vuur. Ze zakt langzaam op haar knieën. Even blijft ze zo zitten, dan valt ze voorover in het droge gras. De geur van gras, de geur van aarde … De geuren vermengen zich met elkaar en er vormt zich een zure smaak in haar mond die alles overheerst. De smaak die ze proefde toen ze een kind was en in een appel of een peer beet … Met haar gezicht, haar neus en mond in het gras blijft ze liggen en haalt adem. In haar oren klinkt het gezoem van insecten. De vlammen die haar gezicht pijn doen verspreiden zich door haar hele lichaam. In de vuurzee van pijn blijft haar bewustzijn helder, alles dringt tot haar door. Ze richt haar hoofd een klein beetje op, alsof de sterren vlak bij haar zijn. Dat maanlicht, dat heldere licht, die droom … Ze wil haar handen uitstrekken naar de sterren, ze beetpakken. Ze doet haar best om op te staan, maar het lukt niet. Dan herinnert ze zich dat haar handen op haar rug zijn vastgebonden. Ze moet nog meer haar best doen, ze moet opstaan en de sterren aanraken, kan het niet met haar handen, dan met haar gezicht, ze kussen met haar lippen. Terwijl haar lichaam verkrampt van de pijn komt ze overeind. Haar hoofd beweegt heen en weer, haar lichaam wankelt. Maar het lukt, ze staat nu rechtop. Ze kijkt naar de mensen om haar heen. Baz is er ook. Ze neemt hen aandachtig op, alsof zij ze voor het eerst ziet. Dan hoort ze Baz roepen. ‘Kevok! …’ Kevok … ja, dat is zij, natuurlijk, Kevok. ‘Kevok! …’ Baz schreeuwt uit alle macht, terwijl hij door twee mannen in bedwang wordt gehouden. Met een flauwe glimlach op de lippen kijkt Kevok naar Baz. Een glimlach? Ze wil glimlachen, maar ze weet niet of door de vlammen voor haar gezicht haar glimlach wel te zien is. Maar wanneer ze naar Baz kijkt, weet ze dat ze wil glimlachen.

Dan klinkt er een tweede schot. Kevok ziet een vonk die kort opflitst. Tegelijk met de vonk voelt ze een brandende pijn in haar hals. Van haar hals vloeit iets warms en vochtigs langs haar lichaam. Ze wankelt, blijft nog een moment overeind staan en valt dan achterover op haar rug. Daarna volgt nog een schot … Chaos verdrijft de harmonie van de natuur.

Vier mannen slepen de geboeide, luid huilende Baz met zich mee naar de minibus. Kevok, die op haar rug in het gras ligt, laten ze achter.

Kevok ligt daar languit op de droge grond met zijn stenen, distels, veldgras en kijkt naar de maan en de sterren. Maar ze ziet en voelt niets meer.

Hoofdstuk 2
==
==

Uittocht

Baz …

Kevok …

Kevok is gedood. Baz wordt meegenomen naar een onbekende plaats. Wie zijn zij? Waarom werd Kevok gedood? Waarom zal Baz gedood worden?

Laten we nu ons verhaal bij het begin beginnen. We beginnen met Baz, met zijn jeugd. Met de bloedige jaren van zijn jeugd.

Het verhaal van Baz begint op een laat uur in een donkere, regenachtige nacht. In een van de landen die deel uitmaken van Het Grote Land, Bergland. Welatê Çiyan.[1] Een bijna vergeten uithoek, verborgen achter en beschermd door de bergen.

Ons verhaal begint tweeënveertig jaar voor die nacht waarin Kevoks lichaam geraakt werd door drie kogels en zij, met het gezicht naar de maan en de sterren gekeerd, op de droge aarde viel.

Tweeënveertig jaar voor die stervensnacht … Of zevenenveertig jaar voor het schrijven van deze regels, waarin we proberen Baz’ belevenissen onder woorden te brengen.

We laten nu die onheilspellende nacht waarop de dood zijn stempel drukte achter ons en richten onze blik op een andere donkere nacht in het verleden. We zijn in een klein dorpje dat gelegen is tegen de helling van een hoge berg. Baz is een jongetje van tussen de twee en drie jaar. Het is aardedonker, de duisternis is als een benauwende droom. Een fijne regen besproeit de toppen van de bomen, verzadigt het binnenste van de duizendjarige aarde. De droge grond zuigt het water in zich op en verspreidt een geur van frisheid. Men kan de aarde haast horen zuchten.

De bewoners van deze grond, bewoners sinds duizenden jaren, staan op het punt hun dorp, hun land, te verlaten. Deze nacht vertrekken zij, met bloedend hart. Langzaam en zwijgend. Verbitterd. Een andere oplossing is er niet, ze moeten hun geboortegrond verlaten. Een veilig heenkomen zoeken in de bergen, in de diepte van rivierdalen, waar de arenden nestelen en de wilde dieren hun holen hebben. Hun hoop ligt daar.

Ze hebben geduld geoefend, zich verzet, alle mogelijkheden beproefd. Nu zijn alle wegen doodgelopen en moeten ze gaan. Hun vijanden, zij die een andere taal spreken en die zij biyanî noemen, zijn kwaad geworden en hebben in hun vreemde taal een decreet uitgevaardigd: ze moeten gaan. Verzet heeft geen zin meer, langer in het dorp blijven kan niet. Ze zijn ten einde raad. Er resten nog slechts twee mogelijkheden: de dood of de vlucht de bergen in …

De bergen in dus …

Ze vertrekken. Kinderen en bejaarden op het paard. Matrassen, dekens, vilten kleden en kledingstukken, meel, tarwe, gerst, maïs, rijst en bulgur op de ruggen van de muildieren. Leren zakken met honing, boter en vruchtengelei op de ruggen van de ezels … Zo gaan ze, begeleid door een treurlied van wind en regen. Ze zijn verdeeld in vier groepen. De eerste groep bestaat uit jonge strijders en scherpschutters, die de karavaan de weg wijst en beschermt tegen mogelijke gevaren. Dan volgen de vrouwen, kinderen en bejaarden, dat wil zeggen zij die hun toekomst zijn en hun verleden … De derde groep wordt gevormd door vaklui, handwerklieden, mannen van middelbare leeftijd en herders die wat zij hebben kunnen meenemen aan schapen, geiten en koeien voor zich uit drijven. In de laatste groep zitten weer strijders en scherpschutters. En bovendien nog de stamoudsten, de zangers en sprookjesvertellers, de geestelijk leiders, helderzienden en droomuitleggers.

Groep voor groep gaan ze op weg. Prikkelbaar, gewond, eenzaam, zonder bescherming, zonder hoop. Het enige wat deze mensen willen, is leven, meer niet, leven. Op hun eigen grond, zoals vroeger. Maar om te leven moeten ze nu hun grond verlaten en vluchten. Ze moeten weg uit hun land, weg uit hun dorp, weg van hun geboortegrond. Hun begraafplaatsen achterlaten. Er heerst zwijgen. Alleen het hoogstnoodzakelijke wordt gezegd en alleen het hoogstnoodzakelijke wordt gedaan. Het lijkt alsof hun handen en voeten gebonden zijn, alsof hun mond verzegeld is. In hun plaats spreken regen en wind. De regen komt in fijne straaltjes naar beneden, de wind waait om hen heen en het geluid weerklinkt van hinnikende paarden, balkende muildieren en ezels, blatende schapen en het loeien van de moeizaam voortsjokkende koeien. De kinderen, die zich nergens van bewust zijn, huilen. Zij weten nog niets van dingen als land of grond of een volksverhuizing en evenmin wat tijd is en de veranderingen die deze met zich meebrengt. Op deze tocht worden de kinderen meer dan ooit gekoesterd.

Ook de schaapshonden en jachthonden gaan mee. De oudste en trouwste vrienden worden niet vergeten.

De winter heeft zijn komst aangekondigd met wind en regen. Straks volgt de echte winter. De karavaan moet daarvóór ergens aankomen. Ergens waar bescherming gevonden kan worden tegen de woede van de winter, de ijzige kou, de dreiging van wilde dieren en de razzia’s van de vreemdelingen.

Twee jaar, ja, precies twee jaar hebben ze zich verzet. Ze kwamen hun buren te hulp, ze legden een hinderlaag langs de weg waarlangs de vreemdelingen passeerden, ze werden gewond of gedood in gewapende schermutselingen. Nu is het moment gekomen dat alle mogelijkheden zijn uitgeput en nu vluchten ze. Het leger is naar hen onderweg en zal voor het invallen van de winter hun dorp bereiken, dat weten ze.

Op een zekere dag in de herfst waren de vreemdelingen gekomen, met tanks, kanonnen en geweren. Wat kwamen ze doen? Niemand die het antwoord wist op deze vraag. Ze waren zomaar gekomen, met vertoon van bruutheid en geweld. Waarom bruutheid, waarom geweld? Niemand die het wist. De geweren knalden, de lopen van kanonnen en mitrailleurs spuwden vuur, bossen en dorpen vatten vlam. In één klap was het uit met de stilte, die sinds duizenden jaren in Bergland had geheerst. In plaats daarvan klonk geschreeuw en geroep om hulp. De kreten van de vreemdelingen en die van henzelf, voor elkaar onverstaanbaar, vermengden zich tot één groot rumoer. De noodkreten van de jonge mannen die door onbarmhartige kogels werden geveld, de jammerklachten van de oude vrouwen die hun doden niet konden begraven, de noodkreten van moeders die hun kinderen verloren, de strijdkreten van de jonge strijders die zich als jachthonden, als hazen door de ravijnen en rivierdalen van het gebergte haastten, de geluiden van de wilde dieren die hun leven trachtten te redden uit de brandende bossen, het schreeuwen en roepen van de vogels die met klapperende vleugels vluchtten voor het woedende vuur – dat alles smolt samen tot een pandemonium van geluid. In de plaats van de stilte kwamen geschreeuw en geroep om hulp.

Ondanks alles koesterden de oorspronkelijke bezitters van deze grond nog hoop. Het land was van hen, het was hun erfdeel. Hun voorouders hadden hier het levenslicht aanschouwd en waren hier gestorven. Sinds onheuglijke tijden waren zij de bezitters van deze grond. Daarvan waren de helder stralende maan, de warme zon en de flonkerende sterren aan de hemel de getuigen, evenals de zachtjes neerkomende regen, de smetteloos witte sneeuw, de majestueuze bergen, de vruchtbare aarde, de kolkende rivieren en de eeuwig aan de hemel rondcirkelende adelaars. Deze hemel, deze rivieren, deze ijskoude meren, deze diepe rivierbeddingen getuigden van hun leven hier. Het geluid van hun krachtige stemmen weerklonk nog in de diepe rivierdalen. Met de wind uit het Noorden werden nog de melodieën van hun sagen en liederen meegevoerd. Ze wisten onder welke steen een roofdier zijn schuilplaats had, op welke rots een vogel zijn nest bouwde, in welke rivier, in welk meer bepaalde vissen zwommen, op welke wei bepaalde bloemen bloeiden. Het land was hun land, de grond hun grond. De vreemdelingen zouden een bepaalde tijd blijven en dan zouden ze hun biezen pakken en vertrekken. Aanvankelijk dachten ze dat.

Of beter gezegd, ze hoopten het.

Maar hun hoop bleek vals. De herfst waarin de vreemdelingen waren gekomen, ging over in de winter, de winter maakte plaats voor de lente, de lente voor de zomer en daarna kwam er weer een nieuwe herfst, maar de vreemdelingen vertrokken niet. Integendeel, er kwamen er iedere dag meer en ze kwamen iedere dag dichterbij. Overal klonken hun vreemde stemmen, hun onbegrijpelijke taal. Ze hadden legers, ze waren bedreven in oorlog voeren, kenden allerlei strijdtactieken en beschikten over krachtige wapens. Binnen twee jaar waren ze heer en meester over alles. Ze braken het verzet van de dorpelingen en hielden hen in een verstikkende wurggreep.

De bergbewoners waren dapper. Ze boden weerstand, ze deden wat ze konden en streden tot het eind. Maar ze waren onwetend, ongeïnformeerd, onervaren. Ze wisten niet de juiste maatregelen te nemen en ze kenden de strijdtactieken van de vreemdelingen niet. Ze leefden in verdeeldheid. Ze waren verbrokkeld in huizen, families, geslachten, stammen en gebieden. Zo was het altijd geweest, zo hadden ze geleefd sinds duizend jaar en langer. Ze waren niet georganiseerd, ze wisten niet hoe je moet vechten tegen een georganiseerd leger, ze hadden gebrek aan wapens en munitie. Buiten hun eigen wereld kenden ze geen andere wereld. De hinderlagen die ze legden voor hun vijanden werden meteen ontdekt, de loopgraven die ze groeven werden dadelijk dichtgegooid, de draadversperringen die ze vlochten werden zonder moeite uit de grond gerukt. De vreemdelingen voerden strijd op een manier die ze nooit gezien hadden en waar ze nooit van gehoord hadden. Deze strijd leek niet op de oorlogen die ze gevoerd hadden met de stammen die hun buren waren. Ze werden verslagen en de vlammencirkel die hen omsloot werd met de dag nauwer.

Nu, in deze regenachtige nacht, zijn de vreemdelingen niet ver meer.

Het verzet, dat twee jaar duurde, is gebroken. De kruitdampen hebben plaatsgemaakt voor de geur van bloed. Alles ruikt naar bloed, het bos, elke boom is van deze geur doortrokken. Rivieren en bergkloven zijn veranderd in begraafplaatsen, overal liggen de lichamen van de gesneuvelden. Bloed heeft het schuimende, witte water van de rivieren rood gekleurd. Huizen zijn verwoest, bossen verbrand. Overal zijn galgen opgericht. Wie in handen viel van de vijand werd daarheen gestuurd, nadat het doodvonnis hem was voorgelezen in een vreemde taal.

In korte tijd wisten de vreemdelingen hun leven, dat sinds eeuwen dezelfde bedding volgde, te veranderen en ze te dwingen te vertrekken.

En nu is het zover, dit is de nacht van vertrek. De dorpsbewoners, de rechtmatige eigenaren van deze grond, verlaten hun dorpen. De colonne van degenen die vooropgaan is al een eind gevorderd. Ze hebben de hellingen van de ongenaakbare berg met zijn hemelhoge top bereikt. De tweede en de derde colonne volgen langzaam in hun spoor. De vierde colonne vertrekt nu uit het dorp. Zij die vertrekken kijken nog één keer om. Daar liggen hun huizen met de voorhoven, de boomgaarden, de stallen, het dorpsplein met de waterput, de populieren, notenbomen en vijgenbomen, eenzaam en verlaten. Zij vertrekken en geven hun leven, hun herinneringen, hun bruiloften en hun feesten in bewaring aan deze donkere, regenachtige nacht. In deze uit zwarte keien opgetrokken huizen aanschouwden zij het levenslicht, groeiden zij op met de zware lucht van de mest die onder in het huis of op het erf lag. Op deze akkers zaaiden en oogstten zij het gele koren. Op deze dorpsweide lieten zij hun jonge paarden tegen elkaar draven en brachten zij hun raspaarden in galop. In de bergen boven het dorp joegen zij op herten, vingen zij patrijzen, fazanten en roofvogels. Ze belaagden er berenholen en zaten de wolven achterna. Ze zetten er vallen voor de vossen en joegen op valken, haviken en arenden. In het meer vingen zij de forellen waarmee ze de maag van hun kinderen vulden. En in de armoedige, van elke luxe verstoken nachten in dit dorp, gaven zij zich, wanneer de kinderen sliepen en de roep van de uil had geklonken, over aan de dronkenschap van de lichamelijke liefde en stilden zij de eeuwige verlangens van het lichaam. In dit dorp vierden zij op de warme zomeravonden hun bruiloften, dansten zij de govend en de dilan en reikte de stem van hun zangers tot in de hoogste hemel.

Nu gaan ze, met achterlating van alles, van alles wat ze meegemaakt hebben, hun verleden, hun herinneringen.

In hun neusgaten hangt nog de geur van de koemest die ze in hun kachels brandden. Hun honden en katten en hun kippen lopen verdwaasd tussen de huizen, onwetend van het reisdoel van hun eigenaars. Sommigen van degenen die hun huis, hun herinneringen, hun leven achterlaten, huilen zachtjes, anderen werpen een laatste blik op hun dorp en slaken een diepe zucht.

Terugkeer? Is er na zo’n vertrek een terugkeer mogelijk? Zullen zij ooit terugkeren naar hun huizen en naar hun vroegere leven?

Wanneer de vreemdelingen het veld ruimen, ja. Dan zullen ze beslist terugkeren naar hun velden en akkers. In hun dorp zal weer vrolijkheid heersen, hun uitgedoofde kachels zullen weer roken. Hun ketels zullen weer boven het vuur hangen en daarin zal het eten weer pruttelen. In de nacht zullen weer de zuchten te horen zijn van hun voorzichtige, stille vrijages.

De vreemdelingen zullen vertrekken. Wat moeten ze in dit ver van de bewoonde wereld gelegen Bergland? Ze zullen eens gaan, is het vandaag niet dan morgen, en is het morgen niet dan overmorgen. Op een dag, vroeg of laat, zullen ze terugkeren naar hun steden en verwarmde flats. Terugkeren naar hun geliefden. Ook de vreemdelingen hebben hun geliefden. Ze zullen eens gaan. Zij die nu moeten vertrekken, zijn er heilig van overtuigd.

Of beter gezegd, ze hopen het.

Ze komen langs hun weiden en hun juist ingezaaide akkers. De lucht van natte aarde prikkelt hun neusgaten. De oogst is nog maar net binnengehaald. De voorraadschuren zijn gevuld met nieuw graan. Nu vertrekken ze met achterlating van hun akkers en de wintervoorraad in hun schuren.

Het regent. De vallende regen bevochtigt de aarde en wast alles schoon. In de verte klinkt af en toe gehuil van hyena’s. De regen is het enige geluid dat de karavaan begeleidt. Er heerst een pikzwarte duisternis. De maan die anders hun nachten verlicht, is er niet, de hemel is bewolkt. Op een nacht als deze hebben ze gewacht. Niemand mag iets zien, niemand mag ergens iets van merken. En voor het geval ze toch ontdekt zouden worden, moeten ze zich gemakkelijk kunnen verbergen. De bergen zijn van hen, zij kennen ze even goed als de wilde dieren die er leven. Dit is een nacht van regen en duisternis. Het is het juiste moment voor de vlucht.

Regen. Zij wast alle soorten vuil weg … Ze is een weldaad, een zegening … Ze verzacht de natuur … Iedere druppel bevat licht, een regenboog, een levenskern … Regen is de moeder van alle leven … Zij laat verdroogde rivieren weer uitbundig stromen, geeft water aan dorstige meren, wast de bergen schoon, klettert neer op de rotsen, geeft voedsel aan het binnenste van de aarde. De regen is de enige reisgezel van de karavaan. Zij beschermt hen die vluchten tegen onverwachte hinderlagen en de talloze gevaren en obstakels die hen bedreigen.

De regen brengt een frisheid die tot diep in de botten van de reizigers dringt. Zij heeft een eigen geur, die zich vermengt met de geur van aarde, gras en mest.

De karavaan laat de weiden waarop hun vee graasde, de akkers die hen voedden, de dorsplaatsen, de mooie plekjes waar zij zich vermaakten, de boomgaarden en de wijngaarden achter zich. De weg van de reizigers is lang. Om hun doel te bereiken moeten zij eerst langs kronkelwegen omhoog, twee bergpassen over, na het beklimmen van een hoge berg afdalen in een diep rivierdal en uiteindelijk door een diep ravijn trekken.

Het blijft regenen, de wind wakkert aan, de nacht gaat langzaam voorbij en de karavaan trekt voort. De weg is slecht zichtbaar, versmalt zich hier en daar, houdt soms op om plaats te maken voor distels, keien of steil oprijzende rotsen. De tocht is lang, moeizaam en gevaarlijk. Voor hen ligt de berg, rotsen versperren hun de weg, ze glijden van de hellingen af, ze klimmen langs de steilte omhoog, ze dalen af in kuilen en klimmen eruit, ze stappen van steen op steen en steken riviertjes over.

In de nacht klinkt de roep van uilen. De roep van de uilen begeleidt de karavaan in de pikdonkere nacht.

Een geluk voor hen zijn hun muilezels. De muilezels wijzen hun de weg, ze zijn hun gidsen. De ouderen zijn doodsbang, sommige vrouwen huilen zachtjes, anderen weeklagen. Gewapende jonge mannen te paard rijden in het gezelschap van hun schaapshonden en jachthonden af en aan tussen de kop en de staart van de colonne. Door de geuren van de nacht trekt de karavaan langzaam voort.

Over alles hangt een dunne sluier van mist. De ogen van de reizigers zijn zwaar van de slaap en nauwelijks nog in staat iets te zien. De karavaan is groot en log, met zijn schapen en geiten, vrouwen, kinderen en bejaarden. Voordat de zon met zijn eerste stralen de wereld zal verlichten, moeten zij bij hun schuilplaats zijn. Een paar lammetjes en een paar schapen rollen van de helling af. Een jong paard verliest zijn hoefijzers en kan niet meer vooruit, een renpaard raakt gewond aan zijn been … Een paar kinderen blijven hoesten, eentje heeft een aanval van malaria. De regen heeft hun omslagdoeken kletsnat gemaakt. Hun vilten capes zijn doorweekt. Ze houden halt ergens op een berghelling onder een rots, op een vlak stuk dat ingang lijkt te verschaffen aan een grot waar het droog is. Wanneer ze de berg die ze nu beklimmen over zijn, zal hun weg verder bergafwaarts gaan. Die weg is nauwelijks een pad, er kan niet meer dan één persoon tegelijk over en aan één kant is er een diep ravijn. Eén verkeerde stap kan de dood tot gevolg hebben. Degenen die op een muilezel of een paard zitten, stijgen af. Vrouwen geven hun kinderen de borst. De oudere mannen halen hun tabakszak tevoorschijn en draaien een sigaret. Sommigen doen hun capes af en spreiden die op de grond om erop te gaan liggen. De schaapherders en koeienhoeders maken hun bundeltjes los, vouwen ze met routineuze gebaren open en halen hun brood en witte kaas tevoorschijn. De stamleiders en wijzen komen bij elkaar om de situatie te beoordelen. Terugkeer is niet meer mogelijk. Ze moeten nu sneller voort. Vóór hen ligt een lange winter en een leven waarvan ze nog niets weten, maar de vreemdelingen zitten hun op de hielen. Er moeten twee colonnes komen. De eerste colonne zal wat sneller voorttrekken en proberen de schuilplaats zo snel mogelijk te bereiken. De tweede colonne zal er achteraan komen.

Ze maken een nieuwe indeling. Bejaarden, kinderen en zieken worden op de paarden gezet. Samen met een aantal gewapende begeleiders en met medeneming van alleen een paar noodzakelijke dingen, gaan zij onmiddellijk op weg. Met in hun spoor de tweede colonne beginnen ze aan de afdaling in het diepe rivierdal.

De nacht gaat voort en de tijd gaat voort. Na een uitputtende reis die leidt over hoge rotsen en ontoegankelijke bergen, door diepe ravijnen en nauwe rivierbeddingen, bereikt de eerste colonne in de koele ochtend, bij het verschijnen van de eerste zonnestralen, het reisdoel. Wanneer de zon op de hoogte van een lans aan de hemel staat, voegt de tweede colonne zich bij hen. De regen is opgehouden en de wind is gaan liggen. De wereld baadt in het licht, de zon laat speels zijn stralen vallen op de rotsen en de bomen. Iedereen is moe, hongerig en dorstig. De wangen van de reizigers zijn ingevallen en hun lippen gebarsten door gebrek aan drinkwater. Hun kleren zijn gescheurd en hun schoenen aan flarden. Uit de rokken van de vrouwen en de wijde broeken van de mannen druipt nog het regenwater.

Het is nu echter niet de tijd om stil te zitten. Ze moeten zo snel mogelijk voor een onderkomen zorgen. Alles moet met overleg gebeuren. Na een korte rustpauze worden de pakken afgeladen en de kinderen en ouderen naar een rustige plaats gebracht, krijgen de schapen, de runderen, de paarden en de ezels te drinken en worden ze naar een wei geleid om te grazen. Pas na het verrichten van deze eerste noodzakelijke taken, zijn de reizigers in staat het hoofd op te richten, de ogen wijd te openen en met volle aandacht de omgeving in zich op te nemen. Ze bevinden zich in een diep rivierdal. De hellingen aan weerskanten zijn begroeid met dicht op elkaar staande bomen. De bomen zijn kaal en zo zonder hun bladeren bieden ze een treurige aanblik. Op dezelfde berghelling, iets verderop bij de ingang van het rivierdal, is het donkergroen. Daar staan de dennenbomen die zich niets aantrekken van de wisseling der seizoenen.

De hemelkoepel lijkt heel ver. Om tussen de twee bergtoppen door het stukje heldere hemel van deze ochtend te zien, moeten ze hun hoofd ver achteroverbuigen. De hemel is onbewolkt, op twee kleine wolkjes na die recht boven hun hoofd zweven.

Door het dal stroomt een rivier. Het lijkt alsof de berg zich voor de rivier heeft gesplitst en deze het moment heeft afgewacht dat de rotsen zouden wijken. Door het regenwater van de afgelopen nacht is hij aangezwollen tot een bruisende stroom. Ondanks alle regen is het water nog helder. De stenen op de bodem en de vissen die erin rondzwemmen zijn duidelijk te zien. In de rivierbedding liggen grote rotsblokken. Hier en daar splitst de rivier zich om verder te gaan in de vorm van smallere stroompjes.

Boven de plek waar zij hun lasten hebben afgeladen, aan de voet van de berg, zijn grotten. Overal. In deze grotten willen zij zich vestigen. Tot het moment dat de vreemdelingen zullen vertrekken en zij weer naar hun dorpen kunnen terugkeren, zullen deze grotten hun huis zijn. Deze plaats zal hun schuilplaats zijn.

Tussen de bergen aan de oostzijde van het rivierdal komt plotseling als een vuurrode ronde schotel de zon op. Eerst zendt hij zijn stralen naar de bergen aan het andere eind van het dal, daarna laat hij ze vallen op de dennenbossen en tot slot, in een spel van schittering, op het wateroppervlak van de rivier. Het rivierdal baadt nu in een zee van licht, een licht zoals dat alleen bestaat in sprookjes en in oude legenden. Het zonlicht geeft de nieuwe woonplaats van de bannelingen een feestelijk aanzicht.

Ze zijn nu op de plaats van bestemming, een paradijs dat in het hart van de bergen ligt … Wie komt hier anders dan zij? Wie vindt hen hier, in hun grottenschuilplaats te midden van bergen, rotsen en bossen? Zelf kunnen ze van hieruit overal heen. Zij kennen hun land, de geheime doorgangen in de bergen, de geitenpaadjes. Langs deze geheime passen, bergwegen en paden, door deze bossen kunnen zij net als de wilde dieren die hier leven, komen en gaan zonder opgemerkt te worden.

De stamleiders en wijze mannen kijken elkaar vol trots aan. Zij zijn op het idee gekomen naar dit verborgen paradijs te vluchten. En het is gelukt. Zonder ongelukken, zonder dat iemand iets is overkomen, hebben zij de karavaan hierheen geleid. Nu moeten ze voortmaken. Ze moeten de grotten, die wel enigszins doen denken aan de lage duistere woningen in hun dorp met de kleine raampjes en het schaarse licht, zo snel mogelijk gereedmaken voor bewoning, en daarna hun dagelijkse bezigheden weer hervatten. Alsof ze hier al duizend jaar wonen. De jonge mannen laden de pakken op hun rug en brengen ze naar de ingang van een grote grot. De stamleiders, de wijzen en een paar gewapende jonge mannen gaan langs de verschillende grotten om ze te inspecteren. Er zijn grotten in overvloed en evenzoveel holten in de rotsen en kuilen in de grond om zich in te verbergen. Welke zullen ze kiezen? Er is er één die bijzonder breed en diep is. Hij kan de bewoners van een heel dorp, ja, van tien dorpen, huisvesten. Hij is vlak bij het water gelegen en niet alleen groot, maar ook licht van binnen. Na een grondige inspectie besluiten ze dat ze allemaal hun intrek zullen nemen in deze grot. In plaats van de mensen van elkaar te scheiden en over verschillende grotten te verdelen, lijkt het beter ze bij elkaar te houden. De winter is in aantocht. Wilde dieren dolen rond, beren, tijgers, hyena’s, wolven en wilde zwijnen. De angst voor de wilde dieren en voor de vreemdelingen die hun op de hielen zitten, brengen hen tot deze keuze. De grote grot zal in orde gemaakt worden voor bewoning. De nabijgelegen grotten zullen gebruikt worden als verblijfplaats voor de dieren.

Dit is hun besluit en met dit besluit begaan ze hun eerste vergissing.

Hoe verder men de grot binnengaat, hoe dieper en donkerder hij blijkt te zijn. Binnen is het koud en vochtig. Bij de ingang is een stenen vuurplaats, waarin nog as en uitgedoofde sintels liggen, een teken dat jagers en vissers hier hebben overnacht. Bij de ingang ruikt de grot naar aarde, verder naar binnen ruikt hij muf en vochtig. Maar dat kan hen niet deren. Binnen niet al te lange tijd zal de geur van mensen alle andere geuren verdrijven.

Ze gaan aan de slag. In de grot egaliseren ze de grond en bedekken die met droge twijgen en gras. Van wilgentakken maken ze afscheidingen zodat de grot verdeeld wordt in grotere en kleinere ruimten. De muren worden bedekt met aarde, twijgen en gras als bescherming tegen het vocht. In de opening van de grot wordt van keien een grote vuurplaats gebouwd en voor de opening worden doeken gehangen tegen de tocht.

Er wordt een groot vuur gemaakt. Een vuur dat elke dag hoog zal opvlammen om de grot te verlichten en de slapers te verwarmen, dat erop wacht weer tot leven gebracht te worden wanneer het dreigt te doven. Een altijd brandend vuur. En zij, de bannelingen, de van hun grond verdrevenen, zullen in het knetteren van het vuur hun geschiedenis horen en in het schijnsel ervan nog dichter bij elkaar kruipen. Hun zuchten zullen worden tot één zucht, hun stemmen tot één stem, hun dromen tot één droom. Hun fantasieën zullen samenvloeien tot één fantasie en hun arme levens zullen van nu af aan zo nauw met elkaar verweven raken dat zij niet meer te scheiden zijn.

Hun lot wordt steeds meer een gezamenlijk lot.

Er is water om te drinken en brood om te delen. Er zijn schapen om te melken, vissen om te vangen, herten, patrijzen en vogels om op te schieten en vruchten om van de bomen te plukken. Voortaan zullen ze hier hun liedjes zingen. Deze plaats aan de oevers van de voortslingerende rivier zal hun woonplaats zijn. Deze plaats met zijn bergen die steeds nieuwe bergen voortbrengen en zich tot in de hemel verheffen, met zijn diepe rivierdal waarin ook het fluiten van een enkele vogel overal weerklinkt, met zijn hoge populieren en cipressen die, als een enkele grijze haar in de haardos van een oude man, aan de natuur een zweem van ouderdom geven, met zijn koor van fluitende en kwetterende vogels. Deze plaats, met zijn ongerepte natuur, zal hun nieuwe vaderland zijn.

Zo begint het leven in hun nieuwe vaderland. In de ochtend valt een handvol licht door de opening van de grot naar binnen en strijkt over hun gezicht, doet een koele ochtendwind hun lichaam verstijven, aan het eind van de middag maakt een plotseling vallende regen hen nat, en op droevig stemmende momenten in de avondschemering worden ze overweldigd door een onbeschrijflijke weemoed. Ze luisteren naar het lied van de sterren en een zon die niet meer schijnt geeft een nog donkerder tint aan hun al donkere gezichten.

Dagen gaan voorbij en nachten gaan voorbij. Dagen worden weken en weken maanden. Eerst begint het te regenen, aan één stuk door, zonder ophouden … Na de regen komt de winterkou, strenge vorst die maanden aanhoudt … En er valt sneeuw. Eerst zachtjes, als roos die uit hoofdhaar valt. Daarna in grote vlokken, als pluizen katoen … Eenmaal op de grond gevallen, liggen ze daar alsof ze nooit meer zullen verdwijnen. Wit overdekt de wereld. Een wit kleed wordt over alles uitgespreid. Sneeuw. De wereld van de oude sagen van Bergland. Licht dat uitdooft op het water. Ster die de bossen verlicht. Kroon van licht in tijden van angst en eenzaamheid. Schuilplaats voor de harten die wanhopen. Kleed waarin dromen gehuld gaan. Witte sluier waarachter hoop schuilt …

Naast elkaar gelegen in hun grot, dicht tegen elkaar, schouder aan schouder, brengen zij de tijd door. Ze sluiten hun ogen om in slaap te vallen en openen ze weer om wakker te worden. De duisternis van de grot doet hen beven van angst en midden in de nacht worden zij met een schreeuw wakker. Ze eten en drinken weinig, praten weinig en wassen zich weinig. Af en toe gaan ze naar buiten. Ze hebben niet veel contact met elkaar. Binnen deze wereld leven ze in een andere, vergeten wereld. Wie weet van hun bestaan? Wat is er geworden van de dorpen en stammen die hun buren waren, van hun familie? Hoe staat het met hun dorp? Wie denkt nu nog aan hen? Waar zijn de vreemdelingen? Wat doen ze op dit moment en wat willen ze eigenlijk van hen?

Ze wachten. Luisterend naar de stem van de zanger, tot de sterren verbleken bij het licht van de eerste zonnestralen. Luisterend naar de stem van de sprookjesverteller, op de eindeloze winteravonden. Ze tellen de dagen af, als de kralen van een rozenkrans.

Ze praten weinig. Alleen de zangers zingen hun lied en de vertellers vertellen hun verhaal. Zij laten het woord aan hen. De zangers en de vertellers zijn immers de meesters van het woord … Zij kennen de talloze liederen en verhalen die uitdrukking geven aan hun eenzaamheid, wanhoop, moeilijkheden en verdriet, hun verlangens, hartstochten en liefdes. Deze liederen en verhalen luisteren hun donkere nachten op, schenken verlichting aan hun in ongeluk en eenzaamheid gedompelde geest, zijn balsem voor hun gewonde harten. Overdag gaan ze erop uit, ze zetten strikken voor de vogels en jagen op wild. ’s Avonds zoeken ze vertroosting bij de liederen en verhalen die gaan over hun leven dat sinds eeuwen hetzelfde is, waarin hun geschiedenis in woorden is vastgelegd. Overdag leven ze bij het zonlicht dat weerkaatst wordt door de witte sneeuw, ’s nachts leven ze bij het licht van de woorden. Overdag huiveren ze in de sneeuwkou, ’s nachts warmen ze zich aan de gloed van de legenden. Eindeloos is de stroom van sagen en legenden die bij het vuur worden verteld en die troost geven aan hun hart. Even eindeloos als de stroom van de rivier aan de oever waarvan zij hun bivak hebben opgeslagen …

Ze wachten, samengedrongen bij de ingang van de grot, turend in de verte. Hun blikken dwalen langs de toppen van de bergen en volgen de rivier in de richting van zijn oorsprong. Ze wachten, zittend rond hun vuur dat niet dooft. Ze wachten, terwijl ze proberen de grot met hun adem te verwarmen. Ze wachten, terwijl ze denken aan hun dorp en dromen van de dag van hun terugkeer. Stervend van heimwee, maar geduldig, wachten ze.

Op een dag, ’s morgens vroeg, ziet een jonge man die buiten de grot neergehurkt zit om zijn behoefte te doen, een sneeuwklokje dat tussen de stenen zijn kopje heeft opgestoken. Sneeuwklokjes, dat betekent dat de lente in aantocht is. De zon stuurt zijn stralen op de sneeuw af en het duurt niet lang of de zonnewarmte overwint. Sneeuw wordt weer stromend water. Dan komen er milde regens uit de hemel vallen en is het volop lente. Overal stroomt water, de rivier zwelt aan en voert het dorre hout van de winter met zich mee. Het sap in de aderen van de bomen versnelt zijn stroom en het bos verandert van kleur. Bloemknoppen barsten open. Op een vroege lentemorgen ziet een aantal jonge meisjes die bij de rivier hun waterkruiken aan het vullen zijn een zwerm vogels opvliegen. Ook de trekvogels zijn tot ieders vreugde weer terug.

De rivier raast. Na maanden van stilte klinkt weer het geluid van kolkend water. Wit schuimend en alles wat op haar weg ligt verzwelgend, baant de rivier zich een weg door het dal in de richting van het licht. Sinds maanden heeft de rivier gezwegen en als dood gelegen, nu werpt zij op haar weg naar de opkomende zon de zonnestralen in de lucht en schenkt zij de natuur opnieuw de kleurenrijkdom van verstrooid zonlicht.

Het leven heeft zich weer naar hen toe gekeerd. Nu is het aan hen om weer naar het leven terug te keren. Er wordt een groep gevormd van jonge mannen. Ze kleden zich in hun wollen vesten en wijde broeken, maken hun sandalen stevig vast, gorden hun patroontassen om, leggen hun geweer over de schouder en trekken de bergen in. Ze gaan op weg naar hun dorp, om te zien of daar iets gebeurd is. Mogelijk zijn de vreemdelingen vertrokken en kunnen zij weldra terugkeren.

Een paar dagen later zijn ze weer terug, met alleen wat huisraad bij zich op de ruggen van hun muilezels. Ze zijn niemand tegengekomen en hebben niets gezien. Alles was verlaten, ook de nabijgelegen dorpen. Wel bleek uit bepaalde sporen dat er ondertussen mensen in het dorp geweest waren. Deuren stonden open, sloten van kasten waren opengebroken, er was vuur gemaakt in de ovens en eten gekookt. De wintervoorraden waren geslonken en de graanschuren geleegd. Na hen waren de vreemdelingen er dus geweest. Ze zijn echter niemand tegengekomen. En niemand heeft hen gezien, niet toen ze kwamen en niet toen ze weggingen.

Het is waar, niemand heeft hen gezien. Maar een van hen heeft iets gedaan. Bij het verlaten van het dorp is hij onder aan de keienmuur van een van de huizen neergehurkt om zijn behoefte te doen. Hij heeft zich gereinigd met een steen, zijn broek opgetrokken en zijn riem aangehaald. Hij heeft over zijn indrukwekkende snor gestreken, een blik geworpen op wat hij heeft achtergelaten en is toen, zonder te bedekken wat hij achterliet, achter zijn kameraden aan gerend. De jongeren brengen gedetailleerd verslag uit van alles wat ze gezien en beleefd hebben, maar deze kleine bijzonderheid wordt niet vermeld.

Door dit spoor achter te laten hebben ze een tweede fout gemaakt.

Wat nu verder te doen? Ze komen bijeen om de situatie te bespreken. De waarzegger bestudeert lijnen in het zand. ‘Ik zie een vroege terugkeer van de trekvogels’, zegt hij. ‘Ik zie zwangere hazen en arenden die neerstrijken op bergtoppen. De wereld staat klaar voor een dans. Rozen en bloemen in velerlei kleuren, een overdaad aan groen, bedwelmende geuren, door dit alles is de wereld misschien dol geworden. Zo veel schoonheid bij elkaar … Nee, nee, zo gunstig is het lot ons nooit gezind geweest, we moeten waakzaam blijven en onze maatregelen nemen. De tekenen zijn niet gunstig.’ Ze nemen een nieuw besluit. Ze zullen in het rivierdal blijven om het verloop van de dingen af te wachten.

Tot nu toe hebben ze zich zonder wrok en zonder klagen neergelegd bij hun lot en afgewacht. Ze zijn geduldig geweest, even geduldig als de bergen die hun schuilplaats zijn. Ze hebben wind en regen getrotseerd, sneeuw en ijskoude stormen en de vrieskou van de barre winter. Sinds de dag dat ze hier kwamen, hebben ze twee grootvaders en drie oude vrouwen begraven. Twee van hun jonge mannen zijn omgekomen in een sneeuwlawine. Eén is van een helling gegleden en heeft zijn rug gebroken. Er zijn drie kinderen ter wereld gekomen, een jongen en twee meisjes. Geen moment hebben ze geklaagd. In de moeilijkste ogenblikken hebben ze hun rug recht gehouden en gezocht naar een oplossing, op momenten van uitzichtloosheid hebben ze troost gezocht bij de woorden van de zangers en het verloop der dingen afgewacht. En ook nu zullen ze weer wachten.

Op een dag gebeurt er iets onverwachts. De zon komt op en laat zijn stralen vallen op de rivier. De vrouwen, voorzien van schoon ondergoed, gaan naar de rivier om te baden. Achter de rotsen ontkleden ze zich en gieten water over zich heen, waarna ze met hun lange onderbroeken aan de rivier in gaan om te baden.

In de verte klinkt een geluid, een geluid dat ze niet kennen maar dat doet denken aan onweer. Een zwaar, rommelend en lang nagalmend geluid, dat ze nooit eerder gehoord hebben. Boven de bergen in het Noorden verschijnen twee wezens die eruitzien als zwarte adelaars. Toch lijken ze niet echt op de adelaars die ze kennen. Ze stijgen en dalen in de lucht en maken een hels kabaal. Als ze dichterbij komen worden ze groter. Wat zijn dit in vredesnaam? De vrouwen in de rivier turen met hun handen boven hun ogen naar de hemel. Deze vreemde wezens lijken eigenlijk op niets wat ze kennen. Als vanzelf beginnen ze te zwaaien met hun handdoeken, hoofddoeken en jurken. Nadat de vliegende wezens het luchtruim boven hen enige tijd bezet gehouden hebben, verdwijnen ze weer achter de bergen aan het eind van het rivierdal. Enige tijd later komen ze vanuit het Zuiden nog een keer overvliegen. Deze keer weten de wijzen een verklaring te geven. ‘Het zijn balefirs … “Vliegtuigen” noemen de vreemdelingen ze. En deze zijn van de vreemdelingen. Zorg ervoor dat jullie niet gezien worden. Verberg je.’

Maar nu is het te laat. De ijzeren adelaars draaien nog tweemaal een rondje boven hun hoofden en verdwijnen weer uit het zicht.

Het enthousiaste zwaaien van de vrouwen naar de vliegtuigen is hun derde fout.

Na de komst van de vliegtuigen gaat er een dag voorbij zonder dat er iets gebeurt. Er gaan twee dagen voorbij, drie dagen, een week, twee weken. Er gebeurt niets, niets komt opdagen, niemand verschijnt. Aan het eind van de derde week komen de strijders weer terug die de wacht gehouden hebben in het rivierdal. Dan brengen de herders hun kuddes weer naar de weiden, gaan de jagers weer op jacht, zingen de dengbejs weer hun liederen aan de oever van de rivier en baden de vrouwen weer in de rivier. Kortom, het leven herneemt zijn normale loop. De hemel is weer van hen, maan en sterren schijnen weer voor hen, bloemen die niet wilden ontluiken ontvouwen hun blaadjes, knoppen die gesloten bleven openen zich weer. Ook de natuur herneemt haar blijde loop, vanaf het punt waar zij was blijven stilstaan.

Nog twintig dagen gaat hun leven zijn gewone gang. Dan komen we bij het moment dat voor hen het einde gekomen is. Het is warmer geworden, bijen zwermen rond tussen de bloemen, giftige slangen zijn uit hun hol gekropen om zich op de gloeiende steen van een rotsspleet in de zon te warmen en hun oude huid af te leggen. De laatste dag. De zon komt langzaam op en zendt zijn verkwikkende stralen in alle richtingen. Het water van de rivier weerkaatst de zonnestralen op de rotsen. De natuur ontwaakt in stille kleurenrijkdom. Het klateren van het water en het zingen van de vogels overheersen elk ander geluid. De hemel is helder en blauw. In de wolkenloze hemel vliegt zelfs geen vogel.

Een lange, stevig gebouwde jonge man met een gedraaide snor, gekleed in een wijde broek en een wollen vest, verschijnt bij de uitgang van de grot. Hij blijft even staan om de omgeving in zich op te nemen. Een glimlach verschijnt op zijn gezicht. Rust en stilte, onbeschrijflijke schoonheid, een betoverend schouwspel, een overweldigende natuur die het bloed van de mens sneller laat stromen, een volmaakt landschap, een ongerept bos dat nooit door een mensenhand is aangeraakt – hij glimlacht in het besef dat het allemaal van hen is. Hij trekt zijn kleren recht, haalt zijn broekriem aan en begint aan de slingerende afdaling naar de rivier. Aan de oever van de rivier gaat hij op twee stenen staan waar het water tussendoor stroomt, hij hurkt en houdt zijn handen in het ijskoude water. De tinteling in zijn handen verspreidt zich door zijn hele lichaam. Helder, koud water. Hij schept wat water met zijn handen en giet het over zijn gezicht. Daarna wrijft hij met zijn natte handen langs zijn hals. Hij gaat weer rechtop staan en droogt zijn gezicht af met de mouwen van zijn vest. Hij draait de punten van zijn natte snor op. Dan hoort hij iets in de lucht. Onwillekeurig heft hij zijn hoofd om naar boven te kijken. Er vliegt een gevlekte vogel over het bos. De vogel slaat niet met zijn vleugels, hij zweeft slechts, alsof hij de heersende rust niet wil verstoren. De vogel komt op hem af. Zou het een sperwer zijn? Of een havik? Ja, een havik, de vogel waar alle jagers van dromen, een gevlekte havik. De jonge man glimlacht vol trots omdat hij de vogel herkend heeft. Hij draait de rivier de rug toe en begeeft zich weer op weg naar de grot.

Dan klinkt de oorverdovende knal van een explosie. Het is een geluid dat de hele wereld vult. Eerst weerklinkt het in de bergen, daarna verplaatst het zich echoënd door het rivierdal, steekt ravijnen over en dringt uiteindelijk door tot in de verste hoeken. In één klap worden rust en stilte, de schitterende harmonie van de natuur verwoest. Alles wat leeft slaat op de vlucht, zwermen vogels vliegen op met klapperende vleugels. De jonge man voelt eerst een korte steek, daarna een ondraaglijke pijn. Hij begrijpt niet wat voor geluid het is dat hij gehoord heeft en waar het vandaan komt. Met verbaasde, verwilderde blik kijkt hij om zich heen, maar hij kan niets en niemand in zijn omgeving ontdekken. Een brandend gevoel dat hij nooit eerder gehad heeft, doortrekt zijn hele lichaam. Zijn lichaam wordt zwaar, het lijkt alsof het door gloeiende vlammen is omgeven. Iets lauws en vloeibaars stroomt langs zijn lichaam. Hij brengt zijn hand erheen. Wat hij ziet is bloed, ja, bloed. In doodsangst versnelt hij zijn pas. Na een paar stappen worden zijn benen zo zwaar dat ze hem niet verder kunnen dragen en hij valt op zijn knieën. Zo blijft hij even zitten, terwijl hij snel ademt en wanhopig kijkt naar de groene bomen, de heldere lucht en de grot die vlakbij is. Dan probeert hij nog een stap te doen en nog een, met uiterste inspanning, maar verder komt hij niet. Een tweede knal weerklinkt, nog heftiger dan de eerste. En nog een. De jongen valt voorover op zijn gezicht. De aarde waarin hij voortaan zal rusten, dringt in zijn ogen.

Een paar strijders komen met geweren in de hand uit de grot gerend. Snel, met gespannen blik, zoeken ze de omgeving af. Er is niets en niemand te zien.

Wat gebeurt er?

Met geladen geweren en de vinger aan de trekker verspreiden zij zich in de omgeving. Twee van hen gaan naar de jongen die op de grond ligt. Nog voor ze bij het lichaam zijn klinkt er weer een knal als een donderslag, waarvan de echo’s snel achter elkaar weerklinken in de bergen. Nu volgen er meer, de een na de ander. Daarbij komt het geluid van een mitrailleur. De strijders met hun geweren vallen, nog voor ze de gelegenheid hebben gehad hun wapen af te vuren, een voor een op de grond. Het rood van hun bloed vermengt zich met het heldere water van de rivier. Elke kogel die de mitrailleurs verlaat doet nog wat meer bloed vloeien uit hun jonge lichamen. Er zijn nog meer strijders die uit de grot willen komen, maar de mitrailleurs laten het niet toe. Ze zitten gevangen in de grot, machteloos als kippen in hun hok.

Nu komen de vreemdelingen een voor een tevoorschijn uit de rotsholen waarin ze zich verborgen hielden en vanachter de bomen die ze als schild gebruikten. Ze hebben een lichtgroen tenue aan en zijn van top tot teen bewapend. Ze zetten de omgeving af rondom de grot. Ze zijn even talrijk als het zand in de rivier, als de bladeren aan de bomen. Ze zijn overal, vullen elke plek met hun aanwezigheid. Ze worden vanaf een afstand door twee officieren geleid. Er zijn een paar schoten te horen bij de ingang van de grot, dan wordt het stil. De vreemdelingen geven niemand de kans naar zijn wapen te grijpen. Dan volgt er een spervuur van kogels gericht op de grot. Eerst schieten ze met geweren, daarna met mitrailleurs. Tot slot wordt er een kanon in stelling gebracht dat een paar schoten afvuurt.

Tot aan de middag, tot aan het moment dat de zon boven de bergtoppen staat, gaat het schieten door. Uit de grot komt geen geluid. Alsof zich daarbinnen niemand bevindt, alsof geen levend wezen daar ooit een voet gezet heeft. Geen enkel teken van leven, geen beweging … Bij de ingang van de grot zijn alleen een paar stukjes houten kinderspeelgoed te zien en een paar verbrande kelims …

Na de middag gaan de militairen langzaam naar de grot toe. Ze leggen de ingang vol met dorre takken en droog gras en steken die in brand. Het binnenste van de grot vult zich met rook.

Het dorre hout brandt gemakkelijk en meer rook vult de grot. Af en toe zijn er schoten te horen.

Nu slaan vanuit de ingang van de grot de loeiende vlammen van een onbedwingbaar vuur naar buiten. Met regelmatige tussenpozen klinken kanonschoten.

Tegen de avond, wanneer de zon rood wordt en op het punt staat zich te verbergen achter de bergen in het Westen, stoppen de militairen met vuren. Ze zijn moe. En plotseling, alsof er niets gebeurd is, hervindt de natuur haar eerdere rust. Een grote stilte daalt over alles neer. Maar er is één verschil: wat er te zien is, is één groot slagveld … Het verborgen paradijs is een hel geworden … Bomen die vlamgevat hebben, branden nog. Uit de grot komt rook. Overal liggen dode dieren. Onder iedere boom, naast iedere steen ligt het dode lichaam van een schaap, een rund, een paard of een ezel. Het is warm geworden, overal hangt een gloeiende hitte. De razernij van de wapens die sinds de ochtend niet gezwegen hebben, heeft hemel en aarde in vuur en vlam gezet. Ze hebben hellevuur om zich heen gespuwd. Er zijn geen vogelgeluiden meer, geen bloemengeuren. Alles is doortrokken van de geur van de dood.

De officieren en de soldaten nemen met hun vinger aan de trekker positie in bij de ingang van de grot en kijken naar binnen. Ze wachten op een mogelijk teken van leven, een beweging, een geluid. Vanuit de met rook gevulde grot komt geen enkel geluid. Aan alles is nu een einde gekomen … Zich verbergen, wachten, hopen, het verlangen om terug te keren, verdriet, angst, het is nu allemaal voorbij.

Opeens gebeurt er iets onverwachts. Iets wat alleen gebeurt in verhalen die op lange winteravonden verteld worden. Vanuit de rokende hel van de grot komt een jong hondje tevoorschijn. En achter het jonge hondje een klein jongetje, dat nog maar nauwelijks kan lopen.

Het jongetje is een jaar of twee, drie. Met zijn gezicht onder het roet, zijn ogen gezwollen door de rook en hoestend komt hij naar buiten lopen. Hij heeft een gevlekte dierenhuid om en is kaalgeschoren. Hij ruikt naar zweet en urine. Hij heeft een klein gezichtje en kleine handjes. Wanneer hij de soldaten tegenover zich ziet steekt hij zijn handje op. Hij wil iets vertellen, maar het lukt hem niet. Dan laadt een van de officieren zijn pistool en richt dat op het kind. ‘Niemand van hen mag gespaard blijven’, zegt hij in zijn vreemde taal. Het jongetje is zich nergens van bewust. Hij begrijpt niets van wat de officier zegt. Hij aait met zijn hand over de rug van de hond. Hij wil met de hond spelen. Dan springt er een andere officier naar voren – hij heeft een amandelvormige snor – en weerhoudt zijn kameraad ervan te schieten.

De officier met de amandelvormige snor neemt het jongetje op schoot en strijkt hem met zijn rechterhand over het hoofd. Het jongetje kijkt met ogen die nog geen verhaal te vertellen hebben, naar de officier.

Dat jongetje is Baz.

En zo begint het verhaal van Baz.

[1] Çiya = Berg.