Atiq Rahimi

Steen van geduld

sange saboer

Vertaald uit het Frans door Kiki Coumans

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Syngué sabour, pierre de patience, verschenen bij P.O.L. éditeur, 2008

Oorspronkelijke tekst © P.O.L. éditeur, 2008

Published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Nederlandse vertaling © Kiki Coumans en De Geus bv, Breda 2009

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Manca Juvan/Corbis

isbn 978 90 445 2859 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

De kamer is klein. Rechthoekig. Beklemmend ondanks de lichte, cyaanblauwe muren, en de twee gordijnen met motieven van trekvogels, verstard in hun vlucht tegen een geel-blauwe hemel. Hier en daar vallen door een paar gaten zonnestralen op de verschoten strepen van een kelim. Achter in de kamer hangt een ander gordijn. Groen. Zonder motief. Het hangt voor een ruimte die niet meer gebruikt wordt. Of een rommelhok.

De kamer is leeg. Zonder versieringen. Behalve op de muur tussen de twee ramen waar een kleine kandjar [1] is opgehangen, en, boven de kandjar, een foto van een man met een snor. Hij zal zo’n dertig jaar zijn. Krullend haar. Een hoekig gezicht, tussen haakjes van netjes geknipte bakkebaarden. Zijn zwarte ogen glinsteren. Ze zijn klein en van elkaar gescheiden door een neus die op de snavel van een arend lijkt. De man lacht niet, maar toch ziet hij eruit alsof hij zijn lachen inhoudt. Het geeft hem een vreemde uitdrukking, alsof hij innerlijk spot met degene die naar hem kijkt. De foto is zwart-wit, ingekleurd met fletse tinten.

Tegenover deze foto, bij een muur, ligt dezelfde man, maar nu ouder, op een rode matras op de grond. Hij heeft een baard. Peper-en-zoutkleurig. Hij is mager geworden. Te mager. Hij heeft alleen nog zijn huid. Bleek. Gerimpeld. Zijn neus lijkt nu nog meer op de snavel van een arend. Hij lacht nog steeds niet. En hij heeft nog steeds die vreemde spottende uitdrukking. Zijn mond staat een beetje open. Zijn ogen, kleiner geworden, liggen diep in hun kassen. Zijn blik is naar het plafond gericht, ergens tussen de rotte zwarte balken. Zijn armen liggen bewegingloos langs zijn lichaam. Onder zijn doorschijnende huid liggen zijn aderen als amechtige wormen verstrengeld met de uitstekende botten van zijn skelet. Aan zijn linkerpols draagt hij een opwindbaar horloge, aan zijn ringvinger een gouden trouwring. In de holte van zijn rechterarm zit een katheter met een kleurloze vloeistof, komende uit een plastic zak die precies boven zijn hoofd aan de muur hangt. De rest van zijn lichaam is bedekt met een lang blauw hemd met borduursels op de kraag en de boorden. Onder een vuil, wit laken liggen zijn benen, als twee stijve staken.

Op zijn borst, boven zijn hart, ligt, meedeinend op het ritme van zijn ademhaling, een hand, die van een vrouw. De vrouw zit naast hem. Met haar opgetrokken benen tegen haar borst gedrukt. Haar hoofd zit tussen haar knieën geklemd. Haar zwarte, diepzwarte, lange haren liggen over haar afhangende schouders, en volgen de regelmatige beweging van haar arm.

In de andere hand, haar linker, houdt ze een lang zwart bidsnoer. Ze laat de kralen een voor een door haar vingers glijden. Zwijgend. Langzaam. In dezelfde cadans als haar schouders. Of in hetzelfde ritme als de ademhaling van de man. Haar lichaam is in een lange jurk gehuld. Paars. De jurk is bij de boorden en onderaan versierd met onopvallende motiefjes van korenaren en bloemetjes.

Op een fluwelen kussen, binnen handbereik, ligt een boek geopend bij het schutblad, de Koran.

Een klein meisje huilt. Ze is niet in de kamer. Misschien is ze in de naastgelegen kamer. Of in de gang.

Het hoofd van de vrouw beweegt. Vermoeid. Het komt tussen de knieën tevoorschijn.

Het is een mooie vrouw. Ze heeft alleen in haar linkerooghoek een klein littekentje, dat de hoek van het ooglid een beetje samentrekt en een vreemde ongerustheid in haar blik legt. Haar volle lippen, droog en vaal, prevelen langzaam en zacht steeds hetzelfde woord van een gebed.

Een tweede meisje huilt. Ze lijkt dichterbij te zijn dan het andere, achter de deur waarschijnlijk.

De vrouw haalt de hand van de borst van de man. Ze staat op en verlaat de kamer. Haar afwezigheid verandert niets. De man beweegt nog steeds niet. Hij blijft langzaam en stil ademhalen.

Het geluid van de stappen van de vrouw doet de kinderen zwijgen. Ze blijft een tijdje bij ze, totdat het huis en de wereld in hun slaap oplossen tot schaduwen. Daarna komt ze weer terug. Met in de ene hand een wit flesje, in de andere het zwarte bidsnoer. Ze gaat naast de man zitten, opent het flesje, buigt zich over hem heen, laat twee druppels oogwater in het rechteroog vallen en twee druppels in het linkeroog. Zonder haar bidsnoer los te laten. Zonder te stoppen met bidden.

De zonnestralen, die door de gaten in de geel-blauwe hemel van het gordijn vallen, strelen de rug van de vrouw en haar schouders, die nog steeds regelmatig heen en weer bewegen, in hetzelfde ritme als de kralen van het bidsnoer tussen haar vingers.

Ergens ver weg in de stad ontploft een bom. Het geweld verwoest misschien een paar huizen, een paar dromen. Er volgt een tegenaanval. De weerwoorden verscheuren de loodzware stilte van het middaguur, doen de ruiten trillen, maar wekken de kinderen niet. Voor even – slechts twee kralen van het bidsnoer – houden ze de schouders van de vrouw stil. Ze stopt het flesje met oogdruppels in haar zak. ‘Al-Qahhâr’, prevelt ze. ‘Al-Qahhâr’, herhaalt ze. Ze herhaalt het bij iedere ademhaling van de man. En bij ieder woord laat ze een kraal van het bidsnoer tussen haar vingers door glijden.

Ze is bijna aan het einde van het bidsnoer. Negenennegentig kralen. Negenennegentig keer ‘Al-Qahhâr’.

Ze richt zich op om haar plaats op de matras weer in te nemen, naast het hoofd van de man, en legt haar rechterhand weer op zijn borst. Ze gaat het bidsnoer opnieuw rond.

Als ze weer bij het negenennegentigste ‘Al-Qahhâr’ is, verlaat haar hand de borst van de man en verplaatst zich naar de nek. Haar vingers verdwijnen eerst in de dikke baard en blijven er een of twee ademtochten. Dan komen ze weer tevoorschijn, ze reiken naar de lippen, strelen de neus, de ogen, het voorhoofd en verdwijnen opnieuw in het vuile, dikke haar. ‘Voel je mijn hand?’ Gebroken staat ze over hem heen gebogen en kijkt hem in de ogen. Geen teken van leven. Ze houdt haar oor bij zijn lippen. Geen geluid. Hij ziet er nog steeds verwilderd uit: de mond een beetje open, een wezenloze blik in de richting van de donkere balken aan het plafond.

Ze bukt zich nogmaals en fluistert: ‘In naam van Allah, geef me een teken om te laten weten dat je mijn hand voelt, dat je leeft, dat je weer bij mij, bij ons terugkomt! Eén teken maar, een klein teken om me kracht en vertrouwen te geven.’ Haar lippen trillen. Ze smeken: ‘Eén woord maar …’, bewegen naar het oor van de man, raken het even aan. ‘Ik hoop in ieder geval dat je me hoort.’ Haar hoofd legt zich op het kussen.

‘Ze zeiden dat je na twee weken weer zou kunnen bewegen, tekenen zou kunnen geven … En nu is het al de derde week … of bijna. Nog steeds niets!’ Ze draait zich op haar rug. Haar blik dwaalt af naar waar de blik van de man verdwaald is, ergens tussen de rotte, zwarte balken.

‘Al-Qahhâr, Al-Qahhâr, Al-Qahhâr …’

De vrouw richt zich langzaam op. Staart vertwijfeld naar de man. Ze legt haar hand opnieuw op zijn borst. ‘Als je kunt ademen, kun je je adem ook inhouden, toch? Hou je adem eens in!’ Terwijl ze zijn haren achter zijn nek legt, dringt ze aan: ‘Hou hem eens één keer in!’ en brengt haar oor opnieuw bij zijn mond. Ze luistert naar hem. Ze hoort hem. Hij ademt.

Verslagen mompelt ze: ‘Ik kan niet meer.’

Na een geërgerde zucht staat ze plotseling op en herhaalt met luidere stem: ‘Ik kan niet meer …’ Afgemat. ‘Van ’s morgens tot ’s avonds aan één stuk door de namen van God opzeggen, ik kan het niet meer!’ Ze doet een paar stappen in de richting van de foto, kijkt er niet naar. ‘Nu al zestien dagen …’, ze aarzelt, ‘nee …’, telt op haar onzekere vingers.

Verward draait ze zich om en keert terug naar haar plaats om een blik op de openliggende bladzijden van de Koran te werpen. Ze kijkt het na. ‘Zestien dagen … vandaag moet ik de zestiende naam van God opzeggen. Al-Qahhâr, de Heerser. Ja, dat is het, de zestiende naam …’ Peinzend. ‘Zestien dagen!’ Ze doet een stap naar achteren. ‘Zestien dagen leef ik in het ritme van jouw adem.’ Agressief. ‘Zestien dagen adem ik met jou.’ Ze kijkt naar de man. ‘Ik adem net zoals jij, kijk!’ Ze ademt diep in en uit, zo hard dat het pijn doet. In hetzelfde ritme als hij. ‘Zelfs als mijn hand niet op je borst ligt, kan ik ademen zoals jij.’ Ze buigt zich naar hem toe. ‘En zelfs als ik niet naast je zit, adem ik in hetzelfde ritme als jij.’ Ze deinst terug. ‘Hoor je me?’ Ze roept een paar keer: ‘Al-Qahhâr’, en begint weer bij het begin van het bidsnoer. Steeds in hetzelfde ritme. Ze loopt de kamer uit. Haar ‘Al-Qahhâr, Al-Qahhâr …’ klinkt steeds verder weg in de gang en elders …

‘Al-Qahhâr …’ verwijdert zich.

‘Al-Qahhâr …’ wordt zwakker.

‘Al …’ nauwelijks hoorbaar.

Verdwijnt.

Een paar ogenblikken gaan in stilte voorbij. Dan weerklinkt het ‘Al-Qahhâr’ weer tegen het raam, in de gang, achter de deur. De vrouw komt weer binnen en blijft vlak bij de man staan. Rechtop. Haar linkerhand gaat nog steeds de kralen van het zwarte bidsnoer langs. ‘Ik weet dat je drieëndertig keer hebt geademd toen ik weg was.’ Ze hurkt neer. ‘En zelfs nu, op dit moment, terwijl ik tegen je praat, kan ik je ademtochten tellen.’ Ze tilt het bidsnoer op om het in het vage gezichtsveld van de man te houden. ‘Kijk maar, sinds ik terug ben, heb je zeven keer geademd.’ Ze gaat op de kelim zitten en vervolgt: ‘Ik verdeel mijn dagen niet meer in uren, de uren niet meer in minuten, en de minuten niet meer in seconden … Een dag staat voor mij gelijk aan negenennegentig keer mijn bidsnoer rondgaan!’ Ze kijkt naar het horloge dat om de knokige pols van de man zit. ‘Ik kan je zelfs vertellen dat ik het bidsnoer nog vijf keer rond zal gaan voordat de moellah zijn oproep tot het gebed van twaalf uur zal doen en de Hadith gaat vertellen.’ Er gaat een tijdje voorbij. Ze telt. ‘Bij de twintigste keer zal de waterdrager bij de buren aankloppen. Zoals altijd zal de oude buurvrouw met haar hese hoest naar buiten komen om open te doen. Bij de dertigste keer zal een jongen op zijn fiets de straat oversteken onder het fluiten van het deuntje “Laïli, Laïli, Laïli djân, djân, djân, je hebt mijn hart gebroken …” voor de dochter van de buren …’ Ze lacht. Een droevige lach. ‘En als ik bij de tweeënzeventigste ronde ben, zal die achterlijke moellah je komen bezoeken, en hij zal mij zoals altijd verwijten maken, omdat ik, zo zal hij zeggen, niet goed voor je heb gezorgd, de instructies niet heb opgevolgd, niet genoeg heb gebeden … Anders was je wel beter geworden!’ Ze legt haar hand op de arm van de man. ‘Maar jij bent mijn getuige. Jij weet dat ik alleen maar voor jou leef, bij jou, met jouw adem!’ Ze valt uit: ‘Het is zo gemakkelijk om te zeggen dat je een van de negenennegentig namen van God negenennegentig keer per dag moet opzeggen … En dat negenennegentig dagen achter elkaar! Maar die achterlijke moellah weet niet hoe het is om alleen te zijn met een man die …’, ze kan het woord niet vinden, of durft het niet uit te spreken, ‘… helemaal alleen te zijn met twee kleine dochtertjes!’ moppert ze zachtjes.

Een lange stilte. Bijna vijf keer het bidsnoer rond. En al die tijd blijft de vrouw met gesloten ogen tegen de muur geleund staan. De oproep voor het gebed van twaalf uur haalt haar uit haar apathie. Ze pakt het kleedje, vouwt het uit, legt het op de grond. En begint haar gebed.

Als het gebed klaar is, blijft ze op het kleedje zitten om naar de moellah te luisteren die de Hadith over die dag van de week vertelt: ‘… En vandaag is een dag van bloed, want het was op een dinsdag dat Eva voor het eerst bedorven bloed verloor, dat een van de zonen van Adam zijn broer doodde, dat Gregorius, Zacharias en Yahya – vrede zij met hen – werden gedood, evenals de tovenaars van Farao, Asiyah Bint Muzahim, de vrouw van Farao, en de vaars van de kinderen van Israël …’

Ze kijkt langzaam om zich heen. De kamer. Haar man. Het lichaam in de leegte. Het lege lichaam.

Er komt onrust in haar blik. Ze staat op, vouwt het kleedje weer op, legt het terug in de hoek van de kamer en gaat weg.

Even later komt ze weer terug om het niveau van het serum in de infuuszak te controleren. Er zit niet veel meer in. Ze kijkt strak naar de druppelaar, meet de tussenpozen tussen de druppels. Ze zijn kort, korter dan de tussenpozen in de ademhaling van de man. Ze stelt de snelheid bij, wacht twee druppels en trekt zich dan met een vastberaden gezicht terug: ‘Ik ga serum kopen bij de apotheek.’ Maar voordat ze de deur uit gaat, aarzelen haar benen, en haar stem brengt een klacht voort: ‘Ik hoop dat ze het hebben kunnen inkopen …’ Ze gaat de kamer uit. Men hoort hoe ze de kinderen wakker maakt, ‘Kom, we gaan naar buiten’, en weggaat, gevolgd door kleine pasjes, rennend door de gang, over de binnenplaats …

Na drie rondes van het bidsnoer, tweehonderdzevenennegentig ademtochten, zijn ze weer terug.

De vrouw neemt de kinderen mee naar het naastgelegen vertrek. ‘Mama, ik heb honger’, huilt de een. ‘Waarom heb je geen bananen gekocht?’ klaagt de ander. ‘Ik zal jullie wat brood geven’, zegt de moeder troostend.

Als de zon zijn stralen uit de gaten in de geel-blauwe hemel terugtrekt, verschijnt de vrouw weer op de drempel van de kamer. Ze kijkt lang naar de man, loopt dan naar hem toe en controleert of hij nog ademt. Hij ademt. De infuuszak begint leeg te raken. ‘De apotheek was dicht’, zegt ze en ze wacht met een berustende blik, als op verdere instructies. Niets. Niets. Niets dan ademhalingen. Ze gaat weer weg en keert terug met een glas water. ‘Ik moet het weer net zo doen als de vorige keer, zout-zoet water …’

Vlug en behendig haalt ze de katheter uit zijn arm. Trekt de spuit eruit. Maakt de slang schoon, steekt hem in zijn licht openstaande mond en stopt hem er helemaal in tot aan het spijsverteringskanaal. Dan giet ze de inhoud van het glas in de infuuszak. Ze stelt de druppelsnelheid af, controleert de tussenpozen. Bij iedere ademtocht één druppel.

En gaat weer weg.

Tien druppels later is ze weer terug. Met haar chador in de hand. ‘Ik moet naar mijn tante.’ Ze wacht nog … op toestemming misschien. Haar blik dwaalt af. ‘Ik ben gek geworden!’ Zenuwachtig draait ze zich om en loopt de kamer uit. Achter de deur, in de gang, verdwijnt haar stem, ‘het kan me niks schelen …’ en komt weer terug, ‘wat jij van haar vindt …’, verdwijnt, ‘… ik hou van haar’, en komt weer terug, ‘ik heb alleen haar nog … Mijn zussen hebben me in de steek gelaten, jouw broers ook …’, gaat weg, ‘… moet haar zien’, komt terug, ‘ik moet …’, gaat weg, ‘… ze heeft schijt aan je … en ik ook!’ Men hoort haar weggaan met haar kinderen.

Hun afwezigheid duurt drieduizend negenhonderdzestig ademtochten van de man. Drieduizend negenhonderdzestig ademtochten waarin er niets anders gebeurt dan de dingen die de vrouw al voorspeld had: de waterdrager klopt op de deur van de buurvrouw. Een vrouw met een hese hoest opent de deur voor hem … Een paar ademtochten later steekt een jongen op zijn fiets de straat over onder het fluiten van het deuntje ‘Laïli, Laïli, Laïli djân, djân, djân, je hebt mijn hart gebroken …’

Ze komt dus weer terug, met haar twee kinderen. Ze laat ze in de gang. Met een korte beweging opent ze de deur. Haar man is er nog steeds. Hetzelfde postuur. Hetzelfde ademritme. Ze is heel bleek. Nog bleker dan hij. Ze leunt tegen de muur. Na een lange stilte verzucht ze: ‘Mijn tante … heeft het huis verlaten … ze is weg!’ Met haar rug tegen de muur laat ze zich op de grond glijden. ‘Ze is weggegaan … Waarheen? Niemand weet het … Ik heb niemand meer … niemand!’ Haar stem trilt. Haar keel zit dichtgeschroefd. Er stromen tranen uit haar ogen. ‘Ze weet niet wat me is overkomen … ze wist het niet! Anders had ze wel een bericht achtergelaten, was ze me te hulp geschoten … Ze heeft een hekel aan je, dat is zeker, maar ze houdt van mij … ze houdt van de kinderen … maar jou …’ Een snik beneemt haar de stem. Ze maakt zich los van de muur, sluit haar ogen en ademt diep in om een woord uit te brengen. Het lukt haar niet. Het woord moet zwaar zijn, zwaar van betekenis, zo zwaar dat het haar stem lager maakt. Dan houdt ze het diep in haar binnenste en zoekt iets anders, iets lichts, iets zachts, gemakkelijker uit te spreken: ‘Je wist toch dat je een vrouw en twee kinderen had!’ Ze slaat op haar buik. Eén keer. Twee keer. Als om dat zware woord dat in haar ingewanden verstopt zit eruit te krijgen. Ze hurkt neer en schreeuwt: ‘Heb je ook maar één moment aan ons gedacht toen je die stomme kalasjnikov aanlegde? Jij hoerenz…’ Opnieuw onderdrukt ze het woord.

Even blijft ze roerloos staan. Haar ogen gaan weer dicht. Haar hoofd zakt omlaag. Ze steunt pijnlijk. Lang. Haar schouders bewegen nog steeds op het ritme van de ademhaling. Zeven ademtochten.

Zeven ademtochten, ze richt haar hoofd op, veegt over haar ogen met haar mouw met de motiefjes van korenaren en bloemetjes. Na een lange blik loopt ze naar de man, buigt voorover naar zijn gezicht en zegt dat het haar spijt, terwijl ze zijn arm streelt. ‘Ik ben moe. Ik ben aan het eind van mijn krachten’, fluistert ze. ‘Laat me niet alleen, jij bent alles wat ik heb.’ Verheft haar stem: ‘Zonder jou ben ik niets meer. Denk aan je dochters! Wat moet ik met ze doen? Ze zijn nog zo klein …’ Stopt met strelen.

Ergens buiten, niet ver weg, vuurt iemand een kogel af. Een andere, dichterbij, klinkt ten antwoord. De eerste vuurt opnieuw. De ander antwoordt niet meer.

‘De moellah komt vandaag vast niet’, zegt ze met een zekere opluchting. ‘Hij is bang voor verdwaalde kogels. Hij is net zo bang als jouw broers.’ Ze staat op en doet een paar stappen. ‘Jullie mannen zijn allemaal lafaards!’ Ze komt weer terug. Kijkt met sombere blik naar de man. ‘Waar zijn je broers nu? Ze waren toch zo trots toen je tegen hun vijanden vocht?’ Twee ademtochten, en haar zwijgen vol razernij. ‘De lafaards!’ zegt ze in een uitademing. ‘Ze zouden zich om je kinderen moeten bekommeren, om mij – om jouw eer, hun eer – of niet soms? Waar is je moeder, die zo vaak heeft gezegd dat ze zich zou opofferen als iemand jou ook maar een haar zou krenken? Ze heeft nooit willen toegeven dat haar zoon, de held die aan alle fronten, tegen alle vijanden heeft gevochten, door een kogel geraakt kon worden in een stompzinnige, simpele vechtpartij met een figuur – ook nog uit zijn eigen kamp – die had gezegd: “Ik spuug in de kut van je moeder!” Alleen maar om een belediging!’ Ze doet een stap naar voren. ‘Het is zo belachelijk, zo absurd!’ Haar blik dwaalt door het vertrek, vestigt zich dan, zwaarder, op hem, die haar misschien verder hoort praten: ‘Weet je … wat jouw familie, voordat ze de stad verliet, tegen me zei? Ze zeiden dat ze zich niet om je vrouw of je kinderen konden bekommeren … Het is maar dat je het weet: ze hebben je in de steek gelaten. Jouw toestand, jouw ongeluk, jouw eer zal ze een rotzorg zijn! … Ze hebben ons in de steek gelaten …’ schreeuwt ze. ‘Ons, mij!’ Ze heft haar hand met het bidsnoer naar het plafond en smeekt: ‘Allah, help mij! … Al-Qahhâr, Al-Qahhâr …’ En huilt.

Eén keer het bidsnoer rond.

Afgemat stamelt ze: ‘Ik … ik word … ik ben … gek’, ze gooit haar hoofd in haar nek. ‘Waarom zeg ik dat allemaal tegen hem? Ik ben gek aan het worden. Allah, snij mijn tong af! Laat de aarde mijn mond verzwelgen!’ Bedekt haar gezicht, ‘Allah, bescherm mij, ik begin de weg kwijt te raken, toon mij de weg!’

Geen stem.

Geen weg.

Haar hand verdwijnt in de haren van haar man. Uit haar droge keel klinken haar smekende woorden: ‘Kom terug, ik smeek het je, voordat ik mijn verstand verlies. Kom terug, doe het voor je kinderen …’ Ze heft haar gezicht weer op. Door haar tranen heen verstart haar blik in dezelfde vage richting als die van haar man. ‘God, maak dat hij weer tot leven komt!’ Haar stem wordt lager. ‘Hij heeft toch in jouw naam gevochten. Voor de jihad!’ Ze stopt, en vervolgt dan: ‘En jij laat hem zo?! En zijn kinderen? En mij? Dat kun je niet doen, nee, je hebt het recht niet ons zo achter te laten, zonder man!’ Haar linkerhand, die het bidsnoer vasthoudt, trekt de Koran naar zich toe. Haar razernij zoekt haar stem in haar keel. ‘Laat ons zien dat je bestaat, maak dat hij weer tot leven komt!’ Ze slaat de Koran open. Haar vinger gaat langs de namen van God die op het schutblad staan. ‘Ik zweer je dat ik nooit meer zal toestaan dat hij als een stomme sukkel zal gaan vechten. Zelfs niet in jouw naam! Hij zal van mij zijn, hier, met mij.’ Een snik knijpt haar keel dicht en laat alleen een gesmoorde schreeuw horen: ‘Al-Qahhâr.’ Ze begint opnieuw het bidsnoer rond te gaan. ‘Al-Qahhâr …’ Negenennegentig keer ‘Al-Qahhâr’.

Het wordt donkerder in de kamer.

‘Mama, ik ben bang. Het is zo donker.’ De stem van een van de meisjes dreint in de gang, achter de deur. De vrouw staat op en gaat de kamer uit.

‘Niet bang zijn, lieverd. Ik ben hier.’

‘Waarom schreeuw je? Daar word ik bang van, mama’, huilt het meisje.

‘Ik schreeuwde niet. Ik praatte met je vader’, sust de moeder haar. Ze verwijderen zich van de deur.

‘Waarom noem je papa Al-Qahhâr? Is hij boos?’

‘Nee, hij wordt boos als we hem storen.’

Het meisje zwijgt.

Het wordt helemaal donker.

En zoals de vrouw had voorspeld, is de moellah niet gekomen.

[1] Oosterse dolk met een lang, licht gebogen lemmet.