Martin Walser

Een liefhebbende man

Uit het Duits vertaald door Ria van Hengel

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Ein liebender Mann, verschenen bij

Rowohlt Verlag GmbH

Oorspronkelijke tekst © by Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek bei Hamburg 2008

Nederlandse vertaling © Ria van Hengel en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Vanni/Art Resource, NY

isbn 978 90 445 2861 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Tegen de tijd dat hij haar zag, had zij hem al gezien. Toen zijn blik haar bereikte, was haar blik al op hem gericht. Dat vond plaats bij de Kreuzbrunnen, ’s middags om vijf uur, op 11 juli 1823 in Marienbad. Honderd voorname gasten liepen daar over de Promenade te flaneren, het glas met het ieder jaar hoger geprezen water in de hand, en wilden gezien worden. Goethe had er geen enkel bezwaar tegen gezien te worden. Maar hij wilde gezien worden als iemand die meer in gesprek was dan aan de wandel. In deze julidagen was hij steeds met graaf Sternberg in gesprek. Ruim tien jaar jonger dan Goethe en natuuronderzoeker. Goethe was gewend, hoewel hij er niet aan kon wennen, dat praktisch alle natuurwetenschappers voor zijn kleurenleer in het gunstigste geval een spottend medelijden overhadden. Kwam hij iemand tegen die de kleurenleer serieus nam, dan kon hij zich vaak bijna niet beheersen van vriendelijkheid, dankbaarheid en allerlei vormen van ontroering. Kaspar graaf Sternberg was zo’n natuurwetenschapper, had een boek over de flora van de prehistorie geschreven, dat wil zeggen, hij kon lezen wat de stenen hadden bewaard. En stenen waren inmiddels Goethes favoriete onderzoeksterrein. Maar nu, in deze julidagen, was het nog een andere omstandigheid die de graaf los van alle natuurwetenschap voor Goethe aantrekkelijk maakte. Vorig jaar hadden ze allebei in het als kuurhotel dienstdoende paleis van graaf Klebelsberg gelogeerd. En de Levetzows logeerden daar ook. In de salon van Amalie von Levetzow hadden ze elkaar ontmoet. Wij kennen elkaar toch, had Goethe geroepen, wij kennen elkaar al uit de prehistorie. Zo had hij op de titel van Sternbergs boek gezinspeeld en hij was bijna haastig op de graaf toe gelopen en had hem omhelsd. Dat viel op, omdat hij anders altijd bleef staan als hij met iemand kennis moest maken en de ander de gelegenheid gaf naar hem toe te komen. Wij hebben allebei de Donnersberg beklommen, bij Teplitz, barones, en elk vanaf een andere kant, en we zijn allebei, dat hebben we elkaar geschreven, op de top aangeland. Zij waren hoe dan ook twee reizigers, had de graaf gezegd, die elkaar hadden ontmoet vanuit twee verschillende gebieden van de wereld en van de geschiedenis, en die bij het vergelijken van hun ervaringen hadden gemerkt dat het een voordeel was om langs verschillende routes bij een en hetzelfde doel aan te komen.

Nu, op de Promenade, liet Goethe zich door graaf Sternberg vertellen dat de Zweedse chemicus Berzelius recentelijk had vastgesteld dat het vulkanisch gesteente in de Auvergne verbazend nauw verwant was met het gesteente hier op de Kammerbühl.

Een dergelijk gesprek beschermt de sprekers, waar het ook plaatsvindt. Het was Goethe die vandaag meer dan eens uit het gesprek wegkeek. Goethe was bijziend, maar brillen vond hij afschuwelijk, elke brildrager in zijn omgeving wist dat en nam zijn bril af als hij door Goethe ontvangen wilde worden. Brillen brengen me uit mijn humeur, had hij gezegd, en wat de beroemde schrijver zei werd doorverteld. Hij zou degene die hij zocht van verre niet hebben herkend, maar Amalie von Levetzow met haar dochters Ulrike, Amalie en Bertha, die dit jaar negentien, zestien en vijftien jaar oud waren, dat groepje zou hij op elke afstand en in het gewemel van hoeveel wandelaars ook kunnen identificeren. En dat gebeurde ook. Hoewel de verhouding tussen de figuren was veranderd. Ulrike was nu de grootste, duidelijk langer dan haar moeder.

Zonder de uiteenzetting van de graaf over de verwantschap tussen het gesteente in de Auvergne en dat van de Kammerbühl te onderbreken, loodste hij zichzelf en de graaf in de richting van het Levetzow-groepje en ontmoette Ulrikes blik. Zij had hem ontdekt toen hij haar nog niet ontdekt had.

Er schoot een beweging door hem heen, een golf, een stuwing van binnenuit, in zijn hoofd heerste hitte. Hij voelde dat hij duizelig zou kunnen worden. Door uit te ademen probeerde hij zijn als in een kramp verstarde voorhoofds- en ogenpartij te ontspannen. Nadat ze elkaar een jaar lang niet hadden gezien, mocht hij het weerzien toch niet vieren met een grimas van verbazing, pijn en ontsteltenis.

Goed dan. De begroeting. De jonge moeder was duidelijk levendiger dan al haar dochters. Ulrikes vaste blik, kende hij die nog van vorig jaar? Haar blik en de zijne bleven elkaar vasthouden. Toen het niet meer te verdragen was, toen er eindelijk iets gezegd moest worden, zei hij: Beste omstanders, begrijp alstublieft dat ik niet alleen stenen bestudeer maar ook ogen. Waardoor veranderen ogen meer, van buitenaf door een ander licht, of van binnenuit door een andere stemming? Omdat het weer nu net een dikke cumuluswolk voor de zon schuift, zijn Ulrikes ogen op dit ogenblik – en is het geen kostelijke term die de taal ons daar aanreikt: ogenblik – van blauw in groen aan het veranderen. Als de wolk blijft, hebben we met een groenogige Ulrike te maken. Graaf Sternberg, dat zou een interessant onderwerp voor ons zijn, de vraag of de oorzaak van buitenaf sterker is dan een van binnenuit. Hartelijk welkom, mevrouw, en jullie, het liefste trio ter wereld, hartelijk welkom.

De zestienjarige Amalie, die wat radheid van tong betreft nog het meeste op haar moeder leek, zei: Wij zijn helemaal geen trio, wij zijn individuen als u het goed vindt, geheimraad.

En of ik dat goed vind, zei Goethe, en hij keek weer naar Ulrike. Ulrikes blik was nog even kalm, even vast als toen ze hem had ontvangen. Hij bleef haar blik vasthouden. Hij speelde de ogenonderzoeker. Maar dat was hij niet. Dat mochten de anderen geloven. Ulrike geloofde het niet. En hij geloofde het ook niet. Ze keek hem aan, louter om te laten zien dat ze hem aankeek. Voordat hij van het onderwerp ogen afstapte, zei hij nog: Ulrike, sommige mannen zullen u later blauwe ogen toeschrijven, andere zullen zeggen dat uw ogen groen zijn. Ik zeg: laat u alstublieft niet vastpinnen.

Hij nam hem daarna mee naar zijn kamer, die blik. Ze hadden met elkaar gegeten, gebabbeld, de herinnering aan vorig jaar en het jaar daarvoor weer wakker gebabbeld. Twee jaar geleden, toen was het toch zulk ellendig weer geweest, toen had het een maand lang alleen maar geregend. Zonder die honderden ideeën van de geheimraad hadden ze het gewoon niet uitgehouden. Al had alleen Amalie belangstelling voor zijn stenen getoond. Hij had speciaal een kamer gehad met tafels louter voor de stenen die zijn bediende Stadelmann overal in de omgeving bij elkaar hakte. Amalie was nu nog een beetje beledigd omdat de geheimraad voor Ulrike een pond chocola tussen de stenen had gelegd om de stenen aantrekkelijk voor haar te maken.

En die chocola kwam regelrecht uit Wenen, zei de barones, van de beroemde confiserie Panel!

En nog wel met een gedicht, zei Bertha, die toch ook een duit in het zakje moest doen.

Ach, zei hij, een gedicht.

Ze kent het nog, zei mevrouw Von Levetzow.

Nog voordat Goethe kon zeggen, laat eens horen, droeg Bertha dat wat ze een gedicht had genoemd bepaald stijlvol voor:

Bedien u hiervan op uw eigen wijze,

Al is ’t geen drank, maar zeer gewilde spijze.

Ik zou nog steeds willen weten hoe het komt dat er hier granietblokken zijn waar okergele aders doorheen lopen, zei Amalie, om weer de aandacht op haar belangstelling voor stenen te vestigen.

Bravo, zei Goethe, bravo.

De graaf nam afscheid. Hij wilde nog een beetje ordenen wat hij daarstraks met Goethe over vulkanisme en neptunisme had besproken. Wuifde naar iedereen, boog en vertrok.

Goethe keek hem na. Drie van zulke mannen en ik zou Onze Lieve Heer complimenten maken.

Wat is vulkanisme? riep Amalie heel snel, waarbij ze niet degene aankeek aan wie ze de vraag stelde, maar haar zusje Bertha, die ze vóór was geweest.

Dan vraag ik wat neptunisme is, riep Bertha, die haar twee jaar oudere zus in alles de loef wilde afsteken.

En ik, zei Goethe, zeg jullie allemaal dat de geleerden erover twisten of het aardoppervlak zoals wij dat nu kennen door vuur is gevormd, dat zich vervolgens in de diepten heeft teruggetrokken en met vulkanen nog altijd de aandacht vestigt op zijn vroegere rol, of door water, dat zich geleidelijk heeft teruggetrokken zodat de zeeën ontstonden.

En u, vroeg Ulrike, wat denkt u?

Ik denk dat je geen keuze moet maken bij iets wat momenteel nog slechts een vermoeden kan zijn. Maar omdat je onwillekeurig toch altijd een bepaalde voorkeur hebt, geef ik toe dat ik een wankelmoedige neptunist ben.

Ik weet niet wat ik daarmee aan moet, zei Ulrike tamelijk fel. En ze zei het alleen tegen Goethe. Weer met die blik.

Goethe vroeg of hij dan meer moest zeggen dan hij wist.

Omdat het om natuurwetenschap ging, zei zij, en niet om poëzie, mocht er toch stelligheid worden verwacht.

O, zei Goethe, onze Ulrike voert niets minder in haar schild dan de kritiek van de zuivere rede.

De moeder: U moet weten dat zij in Straatsburg inmiddels contresse Ulrike heet.

Voor Amalie een gelegenheid om te bewijzen dat zij intussen alles snapte: Comtesse en contre, op die school gaat alles tenslotte in het Frans.

Goethe zei dat hij hen feliciteerde met een school die in staat was tot dergelijke vondsten, en nu gaf hij toe hoe blij het hem maakte weer in de kring van deze familie te zitten en te mogen babbelen. In Weimar, waar men voortdurend iets belangrijks van hem verwachtte, was dat uitgesloten.

Waaraan de geheimraad zelf niet geheel onschuldig is, zei Ulrike.

Toegegeven, contresse, zei Goethe. Mijn leven daar is meer toneel dan leven.

En hier? vroeg Ulrike.

Hier, zei hij, en verder kwam hij niet, hij keek gewoon Ulrike aan en zij keek hem aan en zei: Ja, hier?!

Hier, zei hij, merk ik weer dat ik er twee Weimarse winters lang onder heb geleden dat ik te weinig van de Levetzows wist.

Die zelf twee jaar geleden, zei de altijd praatgrage Amalie, van u nog veel minder wisten. Dat moeten we toch niet vergeten, dat ons oudste zusje, dat toch al zeventien lentes telde, dat eerste jaar meteen toegaf van Goethe geen regel gelezen te hebben. Maar wel, o gruwel, een heleboel Schiller.

Op het Franse internaat in Straatsburg, zei Ulrike, kregen we bij Duits alleen de ereburger van de Franse Revolutie.

En Goethe: Ik heb het mij toen gepermitteerd jullie eraan te herinneren dat ik minder geschikt ben als voorbeeld voor de jeugd dan Schiller, Gellert, Hagedorn en Geßner.

En Ulrike: En de Fransen, zei u toen, vinden idylle en een fraaie stijl belangrijker dan natuur en werkelijkheid.

Ja, zei Goethe, daarom is Salomon Geßner daar veel bekender dan hier, daar past hij.

Maar Voltaire ook, zei Ulrike nu.

En die is, zei hij, niet door mijn vriend Schiller, maar door mij vertaald.

Zelfs tweemaal, zei Ulrike, Zaire en Mahomet. Niet zulke beste stukken, zei Goethe.

Sinds ik nu boeken van u lees, zei Ulrike, heb ik er moeite mee dat ik nooit weet wie u bent. Altijd maar die verheven grote woorden. Er wordt schitterend gesproken, gedacht, gevoeld, maar wie is hij zelf? Dat zou ze eindelijk weleens willen weten. Dat was namelijk het effect als je hem las, dat er een hinderlijke, een ordinaire nieuwsgierigheid in je groeide om hem te leren kennen zoals hij zelf, zoals hij werkelijk was. Dat hij in zekere zin binnen bereik kwam, zodat je hem kon vastpakken als je daar zin in had. Ja, aanraken wilde je hem. Maar wie was hij?

Maar aan de andere kant is Scott prima, kwam Bertha ertussen.

Dat klopt, zei Ulrike. Als je Scott niet leert kennen doet dat geen pijn.

En Bertha, die kennelijk niet zo goed wist waar het op dat moment om ging, zei dat er deze zomer, zodra het weer ging regenen, weer zou worden voorgelezen. En wel Scott. Ze had De zwarte dwerg bij zich.

De moeder vulde aan dat Bertha steeds maar oefende wat Goethe vorig jaar tegen haar had gezegd over het voorlezen.

Nu Bertha tegen haar zusjes: Hij noemde mij een lieftallige beginneling. En dat ik bij het voorlezen altijd heel laag moest beginnen en dan omhooggaan.

Dat was vandaag te horen, zei Goethe.

En Bertha begon meteen opnieuw: Al is ’t geen drank maar zeer gewilde spijze.

Ja, riep Goethe, spijze staat aan het eind, dus niet laten dalen maar omhoog en naar buiten ermee, gewilde spijze, allebei even sterk en hoger dan alle andere woorden.

Op mij had zijne excellentie alleen maar kritiek, zei Ulrike heel kalm. Zij sprong er nooit plotseling tussen, maar kreeg altijd het woord als ze dat wilde.

Ja, riep Bertha, jij moest meer energie en levendigheid van voordracht ontwikkelen.

Maar ik wil ook geen Tieck worden, zei Ulrike.

Amalie: Wat betekent dat nou weer?

En Ulrike: Geen voordrachtskunstenaar.

Amalie nam het woord weer terug: Dat de geheimraad geen voorbeeld voor de jeugd is, dat hebben we begrepen.

En Goethe: Daar was hij benieuwd naar.

Ja, dat spelletje van u, zei Amalie, iemand stelt een onderwerp voor, degene die ernaast zit moet daar een verhaal van maken, maar iedereen heeft het recht er een woord tussen te gooien dat in het verhaal moet worden opgenomen. En welk woord gooide u in het verhaal van Ulrike? Kouseband, geheimraad. Ulriekje bloosde …

Dat is niet waar, dat deed ik niet, riep Ulrike, want zodra dat woord hem was ontvallen, voegde de geheimraad er meteen aan toe: -Orde.

Alsof hij dat steeds al van plan was geweest, zei Amalie, ja ja.

Omdat het hem toch niet lekker zat om in de kring van deze veelbelovende dochters voor totaal onvoorbeeldig door te gaan, zei hij, meer voor zich uit dan tegen het gezelschap, dat hij nooit had gerookt, nooit had geschaakt, alles had vermeden wat tijd kost.

En Ulrike: Dat klinkt alsof het u spijt dat u zo voorbeeldig hebt geleefd.

Als hij uiteindelijk in de schoot van de paradijselijke familie Levetzow terecht was gekomen, zei hij, kon niet alles wat hij had gedaan verkeerd zijn geweest.

Zo was dat gegaan.

Eigenlijk had hij alleen maar gelegenheden gezocht om haar blik te ontmoeten. Dat wist hij toen hij daarna aan de overkant in zijn bescheiden vertrekken, die hem dierbaar waren, voor het raam stond en naar het werkelijk enorme kuurhotel van Klebelsberg keek, naar de ramen op de tweede verdieping, waarachter nu Ulrike stond, zat, lag, las, dacht … Hoe kon hij leven met die blik? Waarschijnlijk was het vorig jaar al te laat geweest. Hij was de afgelopen winter ziek geworden, ernstig ziek. Hij had haar geschreven. Zij had teruggeschreven. Er was iets. Maar wat het was, had hij pas vandaag ervaren. Die paar brieven van haar waren al zo geweest dat hij ze aan niemand kon laten zien. Zijn brieven aan haar waren altijd maar voor de helft aan zijn klerk John gedicteerd. Telkens moest hij er zelf nog iets bij schrijven wat geen enkele inhoud mocht tonen, maar wel moest verraden wat met behulp van inhoudloosheid werd verheimelijkt. Er mocht nooit aan Ulrike alleen, er moest altijd ook aan haar moeder worden geschreven. En toch en toch, dat was allemaal nog te verdragen. Hij kon uitzien naar een nieuwe kibbelzomer. Maar toen die blik, die alles veranderde. Toen kon het niet anders of Sesenheim dook op, de pure meisjesachtigheid van Friederike. Ogen waarin het heftig toeging, maar waarin alles steeds heel snel wisselde, alsof elke stemming meteen moest worden verlaten zodra ze duidelijk wilde worden. Friederikes mond wist zo weinig wat hij deed dat je helemaal vanzelf haar onwetendheid en nieuwsgierigheid met de jouwe aanvulde. En die grote sentimentele Charlotte Buff, die het universum in één zucht omvatte en het erin liet ondergaan. Wat zij in hem had gewekt voerde hij op tot het allergrootste. Werthers Lotte. Terecht beklaagde ze zich achteraf over wat hij in de novelle van haar had gemaakt. Werthers Lotte, dat was hijzelf, evengoed als Werther. En Christiane, het grote gevoel dat zich niet te groot voelde voor welke aanpassing dan ook. Er was geen situatie die zij niet beheerste door zich te onderwerpen. Daarna Marianne, die door en door verwant wilde zijn en er met een geweldige zielsenergie ook in slaagde zich zo aan te passen dat ze zelf verdween. Maar dan slechts als gekostumeerd bal. Als culturele sensatie. Als schitterende literatuurhistorische anekdote. En Ulrike. Twee jaar meisjesbetovering van louter aangename zo-niet-bedoeldheden. Vorig jaar nog een heerlijk onontwaakt-zijn, een levendige wil om erbij te zijn, altijd ijverig pogend niets verkeerd te doen, een landschap waarboven de zon nog niet was opgegaan, en nu, de zon is opgegaan, het landschap leeft. Nu haar blik. Je hebt geen verweer. Je zou niet weten waartegen je je zou moeten verweren. Je bent gevangen. Een gevangene van die blik.

Hij moest nog naar zijn schrijftafel. Deze Ulrike, contresse Ulrike, hoort in de roman thuis, in de tweede versie van zijn Wanderjahre-roman, die allang klaar had moeten zijn. Hersilie is het personage dat hij met behulp van de contresse kan verrijken. Maar daarover nooit een woord tegen Ulrike. Ook al zou je haar maar al te graag vertellen dat ze in je roman terechtkomt, beheers je! Je mag tegen een bron niet zeggen dat hij er een is. Dan zou hij niet meer zuiver zijn.

Hij kon niet naar bed. Alsjeblieft nu niet die vergetelheid binnengaan die slaap heet. Als hij kon hopen dat hij van haar zou dromen, dan wel. Maar nu niet! Een waaktoestand waarin hij aan één stuk door aan haar kon denken, zich haar kon voorstellen, inruilen voor een slaaptoestand waarin ze hoogstwaarschijnlijk niet zal voorkomen. Nog niet.

Op en neer lopen. Bij elk raam blijven staan. Naar de overkant kijken. Achter welke ramen slaapt zij? Vorig jaar had ook hij gelogeerd in het huis van Klebelsberg, dat zowel een paleis als een hotel werd genoemd. Afgezien van het feit dat de jonge weduwe Levetzow de levensgezellin van graaf Klebelsberg was, had haar grootvader Broesigke in het paleis het eeuwig recht van hoofdbewoner. Dit jaar wilde ook groothertog Carl August in Marienbad komen kuren, en omdat deze al heel lang bevriend was met de families Broesigke, Klebelsberg en Levetzow, moest hij wel in hun huis logeren. En wel op de eerste verdieping, in de vorstensuite, die Goethe vorig jaar tot zijn beschikking had gehad. Carl August was al bijna vijftig jaar Goethes landsheer, Goethes baas en Goethes vriend. Goethe had wel weer in het Klebelsberg-paleis kunnen logeren, maar hij had de voorkeur gegeven aan de Goldene Traube aan de overkant. En na wat er nu was gebeurd kon hij zich alleen maar verbazen over het wijze instinct dat hem naar het huis aan de overkant had geleid. Nu met haar onder één dak, maar gescheiden door etage en muren. Hij had een of ander geluid moeten verzinnen dat haar zou hebben bereikt, om haar mee te delen dat hij er was en niet kon ademen als zij niet merkte, voelde, hoorde dat hij er was. En er alleen voor haar was. Ze heeft een klein gezicht. En toch een neus die je geen neusje mag noemen. En pruimenpitvormige ogen, die dus van kleur veranderen. Maar glanzen doen ze altijd. Dat had hij al meegenomen van de afgelopen jaren: die nooit vermoeide, nooit matte, die voortdurend blauw en groen stralende ogen. Meestal zijn ze trouwens niet blauw of groen maar blauwgroen. Hij moest zich op haar mond richten. Geen lippengebergte, een volle en volkomen harmonisch gevormde bovenlip, die op de bescheiden dienende onderlip kan vertrouwen. Bijna wat eenzaam, die mond in de onderste helft van het gezicht. De neus blijft ook op zichzelf. Die heeft een eerder vermoedbaar dan waarneembaar knikje. Die wil gewoon niet saai en zonder spanning recht lopen. Wie niet goed kijkt, denkt dat hij spits eindigt. Maar in werkelijkheid eindigt hij in een uiteindelijk nog rondgemaakt puntje. Hij eindigt precies zoals een neus boven die eenzaam fraaie mond moet eindigen: daarheen leidend zonder er te dichtbij te komen. Een grandioos gebrek aan opdringerigheid heeft dat gezicht. Heeft de hele Ulrike. Nu speet het hem dat hij altijd alleen maar landschappen en nooit mensen had getekend. Dit Ulrike-gezicht is trouwens ook het eerste gezicht in de levenscollectie van zijn gezichten dat hij graag getekend zou hebben. Het is een landschap in het licht. Als hij geen tekenaar was geweest maar schilder, zou hij gezegd hebben: in een bovenaards stralend licht. Dat zou je kunnen schilderen, tekenen niet.

Hij moest voor de grote spiegel in de kleedkamer gaan staan. Lampen aan weerskanten van de spiegel.

De uitbater van de Goldene Traube stond in het dorp bekend als lichtfanaticus. Hij sloeg geen beurs over waar een nieuw soort lampen te verwachten viel. Dat was een bericht dat de keuze van dit hotel voor de geheimraad aantrekkelijk kon hebben gemaakt. Hij vouwde zijn handen op zijn rug, dat leverde zijn ingestudeerde statige verschijning op. Hij kon het niet laten naar de werkkamer te lopen en uit een la het Weense tijdschrift te halen dat ene meneer Braun von Braunthal hem had gestuurd omdat hij, de eenentwintigjarige dichter, daarin zijn bezoek bij Goethe in Weimar had beschreven. Goethe moest elke keer lachen als hij in dat verslag het gedeelte las, en hij las altijd alleen dat gedeelte, dat zich met zijn verschijning bezighield:

Op dat ogenblik was dit voor mij echter niet het banale omhulsel van een man van beschaving; Goethe kwam mij daar, terwijl hij een seconde lang bij de deur bleef staan en zijn blik op mij vestigde, werkelijk voor als een standbeeld van Zeus, gehakt uit Parisch marmer. Dat hoofd! Die gestalte! Die houding! Schoonheid, adel, soevereiniteit! Een grijsaard reeds, van drieënzeventig jaar, de golvend om de sterke nek vallende haren wit als vers gevallen sneeuw, de edele trekken nog vast, de spieren nog strak, het hooggewelfde voorhoofd glad en zuiver als van albast, de lippen met de allesbehalve verkommerde uitdrukking van zelfbewustzijn, waardigheid en mildheid tegelijk, de kracht uitstralende kin nog geenszins verzakt, en ten slotte die ogen, die heerlijke, de hemel weerspiegelende, zuivere blauwe miniatuurbergmeren! Van alle portretten die ik tot dan toe van hem had gezien, deed er niet één recht aan dit bewonderenswaardige geheel van grootheid, schoonheid en kracht; plastisch kon men een dergelijke combinatie wel uitbeelden, en in grote kunstwerken is dat ook wel gebeurd, maar in een schilderij heeft men het nooit kunnen weergeven; net zomin als men de Monte Rosa of de Mont Blanc, beschenen door de stralen van de ondergaande zon, kan schilderen. Zo verscheen Goethe, en mijn geest huldigde hem. Wat prees ik mij gelukkig dat ik iemand was die nog niets betekende, die maar pas kwam kijken; want ik wist dat hij belangrijke mannen, geheel voltooide mensen soms de toegang weigerde, en nu zag ik aan zijn negligé dat hij voor mij of een uitzondering of weinig drukte maakte. Hij keek naar mij zoals de koninklijke boa constrictor naar een ree. Hij vermorzelde mij echter niet, maar schreed langzaam naar de divan toe, de ‘west-oostelijke’, mij met een lichte handbeweging uitnodigend hem te volgen en daarna – o zaligheid – naast hem plaats te nemen. Hij begon uiterst vriendelijk het gesprek, en daarbij voelde ik een weldadige elektrische schok door al mijn ledematen gaan doordat de heerlijke oude schrijver mijn hand, mijn van verrukking en verering trillende hand, vriendelijk vastpakte en met zijn beide handen zachtjes omlijstte, waarbij hij, terwijl hij zijn blik op mij liet rusten, aldus sprak …

Hij legde het tijdschrift met gemengde gevoelens in de la terug, ging weer voor de spiegel staan, glimlachte even en zag het gat waar een van zijn voortanden ontbrak. Al dertien jaar. Hij was er nog niet aan gewend. Wel had hij zijn mondpartij geleerd zich zo te gedragen dat het gat in aanwezigheid van mensen nooit te zien was. Hoopte hij. Zijn schoondochter Ottilie had hij opdracht gegeven daar altijd op te letten en het hem te melden wanneer het gat door een of andere overmoedige stemming te zien was geweest. Hij vond dat Ottilie die meldingen altijd met een iets te schrille lust had voltrokken. Voor zichzelf verborg hij het gat niet. Wanneer hij alleen was. Nu dus. Het was Ulrike die het tevoorschijn deed komen. Alsof hij van tevoren had geweten of gevreesd wat er nu gebeurde, had hij in zijn zojuist verschenen Der Mann von fünfzig Jahren geschreven dat het heel vernederend was om met zo’n gat tussen je tanden een jonge geliefde het hof te maken.

Hij liep naar de slaapkamer, ging met kleren en al op het bed liggen en zocht bij de personages van zijn boeken naar een zin die uitdrukte wat hem nu beheerste. Die zin bestond. Hij had hem vrij snel uit zijn herinnering opgediept. Zijn Wilhelm had, al toen hij nog jong was, gedacht: dus is alles niets.

2

Als hij, 74, met haar, 19, zou trouwen, zou zij, 19, de stiefmoeder zijn van zijn zoon August, 34, en zijn schoondochter Ottilie, 27. Bezig met zulke berekeningen trof hij zichzelf aan toen hij aan het ontbijt zat, waarvoor Stadelmann elke morgen alles wat er maar te wensen viel bij de traiteur haalde.

Stadelmann, die hij vorig jaar en het jaar daarvoor al tot stenenkenner had opgeleid, stuurde hij vandaag naar de Wolfsberg om augiet uit te hakken. Ook een tweelingkristal van veldspaat zou uiterst welkom zijn, gaf hij hem nog mee. Tegen zijn klerk John zei hij dat er vandaag pas om elf uur werd gedicteerd. Dokter Rehbein had namelijk zijn bezoek aangekondigd, zijn dokter Rehbein, hofmedicus in Weimar, maar ook arts van Goethe. En hij had vele uren aan Christianes sterfbed doorgebracht! Nog geen jaar geleden was het dat de derde vrouw van dokter Rehbein was overleden. Dokter Rehbein was misschien wel de meest geliefde man van Weimar.

Toen Goethe de kamer binnenkwam waar hij gasten ontving, liep dokter Rehbein, die daar had zitten wachten, hem stormachtig tegemoet. Hij gaf Goethe nog net de kans om vol lof te zeggen hoe gezond hij zich hier voelde, geheel bevrijd van de ademhalingsmisère van de afgelopen winter, toen stak hij van wal. Hij wil zich verloven. Hij moet. Als hij zich niet onmiddellijk verlooft, raakt hij Catharina kwijt, ja, de dertig jaar jongere Catty von Gravenegg. Omdat hij hoe dan ook voor de hertog uit had moeten reizen, restte hem niets anders dan de verloving hier in Marienbad te vieren. Maar het was hem onmogelijk zich dat voor te stellen zonder deelname van de geheimraad. Voor de niet zo fraaie haast verontschuldigde hij zich. Maar Catty. U begrijpt. Hij kan hier toch niet de kuurarts van Zijne Doorluchtigheid spelen, wat overigens niet is toegestaan, de plaatselijke kuurartsen hebben het monopolie, goed, laat hij een badgast zijn in het gevolg van Zijne Doorluchtigheid enzovoort, maar hier wekenlang rondwandelen terwijl Catty door München raast, dat is ongezond, dus komt ze hierheen, dus is er een verloving. Hij moest echter toch nog bekennen dat het hem pijn had gedaan om in Der Mann von fünfzig Jahren te lezen dat de chirurg de meest bewonderenswaardige man op de hele aardbodem was.

Goethe vulde aan: Hij bevrijdt je van een reëel kwaad. Toen omhelsde hij dokter Rehbein zachtjes en fluisterde hem bijna in het oor dat de lof voor de chirurg immers nodig was voor de handeling in de Wanderjahre-roman, waarvan Der Mann von fünfzig Jahren deel uitmaakte. En die roman was, hoewel twee jaar geleden verschenen, allerminst af. Dagelijks werd hij lastiggevallen door zinnen en personages die er nog in wilden. En Wilhelm, de held van de Wanderjahre, moet immers, als hij alle mogelijkheden van de wereld heeft bestudeerd en uitgeprobeerd, heelmeester worden, chirurg dus. En waarom? Omdat de auteur zijn Wilhelm, die hij een leven lang heeft beschreven, dát beroep op het lijf wilde schrijven waarmee hij de mensen het meest kon helpen. Van nut kon zijn, dokter. Van het nuttige via het ware naar het schone. Daar willen we toch allemaal naartoe, dokter? En hij had meteen nog geloofwaardig tegen hem kunnen zeggen dat hij, dokter Rehbein, daar zelf een voorbeeld van was. Wie zoals hij, een dokter, op zijn vijftigste zo goed, zo werkelijk mooi was, had niets gemist, niets verkeerd gedaan. Er volgde een lange handdruk.

De dokter was vertrokken met de hartelijke belofte van de geheimraad dat hij graag bij de verloving aanwezig zou zijn. Goethe zat daar en dacht: dertig jaar jonger. Het was geen jaloezie wat hij voelde. Hij voelde zich bevestigd door dit bezoek. Ach ja, jaloezie ook. Wat is jaloezie tenslotte anders dan een tot ongeluk veroordeelde vorm van bewondering. Er konden zich nu niet genoeg vijftigjarigen met twintigjarigen verloven! Er moest een verlovingsepidemie uitbreken. Met als enige reden dat hij dan met zijn ongehoorde getal – 74 min 19 is 55 – niet zo’n absurd figuur sloeg.

Hoe opwekkend het bezoek van dokter Rehbein was geweest merkte hij aan het feit dat hij de dokter, die immers nu naar de overkant zou gaan, naar paleis Klebelsberg, in de deuropening nog zo terloops mogelijk had verzocht daarginds alle Levetzows de groeten te doen, speciaal Ulrike, en haar mee te delen dat de wens die ze gisteren had uitgesproken nog vanochtend in vervulling kon gaan. Op ieder moment. Hij merkte dat dokter Rehbein als boodschapper niet wist hoe hij dat moest opvatten, hoe hij het daarginds dus moest zeggen, daarom voegde hij er op een uiterst luchtige toon aan toe: Kinderen moet je ontwikkelen als ze erom vragen. Vervolgens zag hij, zich aan het gordijn vasthoudend, hoe dokter Rehbein de straat overstak en in paleis Klebelsberg verdween.

Klerk John kreeg te horen dat hij straks de post pas in de werkkamer mocht komen brengen als freule Von Levetzow er was en plaats had genomen. Misschien was Ulrike vergeten dat ze gisteren had gezegd: Maar wie is hij zelf! Als ze dat was vergeten, was het een frase geweest, dan was alles, is alles een frase en is hij niets anders dan een illusionist. Geen vulkanist, geen neptunist, maar een illusionist. Misschien bestaat die blik van haar niet eens, misschien is zij met haar negentien jaar de kalmste, meest besliste, minst veranderlijke in die familie.

Hij moest even een kreet slaken. Een ontkenning van wat hem zojuist als gesprek met zichzelf was overkomen. En meteen nóg een keer die kreet. En omdat het zijn gewoonte was om alles wat hem overkwam niet zomaar te laten gebeuren maar zich bewust te maken dát het hem overkwam, liet hij het gesprek met zichzelf doorgaan: Als ik kreten slaak, korte, niet te luide kreten, dan altijd zo dat alleen ik mijn kreten hoor. Ik wil werkelijk niet dat iemand anders dan ik hoort dat ik schreeuw. Hoe dan ook: hij hoefde nog niet te schreeuwen. Alleen maar te zitten en te wachten. Als ze niet komt, zal hij hier zitten en zich nooit meer verroeren. Een man die bij het wachten verstard is. Het verbaasde hem dat de pijn die het wachten hem bereidde hem niet in staat stelde enige beweging te maken, ontspannend heen en weer te lopen. Dat wilde hij zichzelf demonstreren. Dat was zijn toestand: Ulrike of niets. Hij, alsjeblieft, hij hier nu, die niet meer weet hoe hij zonder Ulrikes troost moet ademhalen, hij heeft vorig jaar in de kring van deze familie gesnoefd dat hij zo graag nog een zoon zou hebben, die zou dan de man van Ulrike moeten worden, hijzelf zou Ulrike zo willen vormen dat ze helemaal bij zijn zoon zou passen. Degene die zo had gesnoefd, zo vaderlijk leugenachtig, kende hij niet. Want dat was toen al leugenachtig geweest. Niet moreel leugenachtig, maar een uitbarsting van zwakte, een levenslafheid. Nooit zou hij zoiets meer kunnen zeggen. Maar Ulrike was toen ook nog niet Ulrike geweest. Een meisjesachtige ingeslapenheid was ze, maar nu … maar nog steeds zonder juwelen. Kale hals en oorlelletjes. Had ze de vorige zomer en de zomer dáárvoor ook geen juwelen gedragen? Misschien omdat het zulk slecht weer was geweest. Maar nu, in deze fantastische zomer! Wilde ze zichzelf onderscheiden van al die met juwelen behangen vrouwen?

Daar kwam ze. Een bijna kleurloos groene jurk, die haar figuur met heel veel kleine knoopjes exact volgde. Het ronde decolleté met kant afgezet. Haar haren altijd een beetje losser dan bij alle andere vrouwen. Hij kon moeiteloos opstaan. Zij groette. Bijna opgewekt. Dat was niet zijn stemming. In elk geval kon hij die toon niet volhouden. Maar toen ze op de sofa zat, in een sofahoekje, met één arm op het grote gele kussen, toen kon hij op en neer lopen en praten als tegen een publiek. Meteen kwam ook klerk John het blad binnenbrengen waarop de post lag opgestapeld.

Ach, de post, zei hij. Ach nee, beste John, als je dit soort bezoek hebt, ga je geen saaie brieven lezen. Ach, blijf nog even, ik wil mijn bezoek toch nog laten zien hoe het hier toegaat. O, wacht, er is zelfs iets bij wat haast heeft. Ziet u, zei hij tegen Ulrike, zo goed zijn wij op elkaar ingesteld dat mijn beste John de enige post die geen uitstel duldt bovenop legt. Het is dringend omdat Zijne Koninklijke Hoogheid over zeven dagen uit Weimar vertrekt, dit schrijven moet dus vandaag nog de deur uit. Vooruit, John. Mag ik? vroeg hij nog in de richting van Ulrike.

U moet, zei zij.

Dicterend liep hij voor Ulrike heen en weer: Zijne genadige Koninklijke Hoogheid heeft zich verwaardigd ondergetekende mede te delen dat Hij voornemens is de brave mijninspecteur Lenz bij zijn aanstaande jubileum met enige vorstelijke geschenken te verblijden, waartoe onderstaande gaven voorlopig zijn vastgesteld. De plechtigheid zal uit een gastmaal bestaan. Nu zouden mijn vrijblijvende voorstellen zijn: als pièce de résistance beeldt men de Vesuvius uit, die een krachtige lavastroom uitspuwt; daaronder zou de medaille welke de jubilaris zal ontvangen een plaats kunnen vinden. Hij onderbrak zichzelf en vroeg aan Ulrike: Begrijpt u het?

Ulrike wilde weten wat vrijblijvende voorstellen waren.

Dat was een beleefde omschrijving van het feit dat men niet eigenmachtig ergens op vooruit wilde lopen.

En wat betekent dat? vroeg Ulrike.

Mijn voorstel mag alleen maar een voorstel zijn, beslissen moet de groothertog. Begrijpt u, de mijninspecteur is een hartstochtelijk neptunist en bij zijn jubileum wordt hem als dessert een vulkaantaart geserveerd waarin hij op de bodem de medaille vindt die hem wordt gegeven. Natuurlijk moet de groothertog bij zijn beslissing mijn voorstel wel laten meespelen.

Ulrike: Maar vrijblijvend dus.

Goethe: Precies.

Ulrike: Wat een prachtig woord. Ik zal mijn moeder vandaag vragen niet weer die felblauwe jurk aan te trekken, mijn vrijblijvende voorstel zou zijn: de lichtbeige.

Goethe: En zij zal u gehoorzamen.

Ulrike: Dus vrijblijvend is een soort bevel.

Goethe: De meest beleefde manier om iets dringend te wensen.

Ulrike: En nog belangrijker, het is een compliment, de ander voelt zich serieus genomen. Ik verwacht van hem dat hij mij volkomen begrijpt. Dat vleit hem. De geheimraad is geraffineerd.

John, voor vandaag houden we ermee op.

John vertrok. Goethe ging naast Ulrike op de sofa zitten en zei dat hij alles wat hij ooit tegen haar gezegd had vrijblijvend zou willen noemen. Dat zou hem de moed geven meer te zeggen dan hij mocht. Mag ik vrijblijvend even een Koninklijke Hoogheid van u maken?

Ik ben opgeleid in een postrevolutionair internaat, zei Ulrike, Hare Koninklijke Hoogheid is benieuwd.

Goethe sprong op, liep declamerend heen en weer: Dan rest mij nog een passend trouw verzoek. Moge Hare Koninklijke Hoogheid mij verblijden met Haar voortdurende gunst, mij welwillend gedenken en mij in de naaste toekomst genadig de gelegenheid bieden Haar velerlei mededelingen te doen.

Hij stond voor haar, zou graag op zijn knieën zijn gevallen, wist echter dat het opstaan weleens kon mislukken. Zij reikte hem haar hand voor een handkus. Hij hield haar hand onbetamelijk lang vast, maar raakte de rug van haar hand slechts heel even aan met zijn lippen. Bijna niet.

Ulrike sprong op. Ach, excellentie, zei ze, wat maakt zo’n revolutie veel kapot.

En hij, terug naar de omgangstoon: Geheel vrijblijvend zou ik nu willen zeggen dat ik mijn tijd alleen nog maar met u zou willen doorbrengen.

Ik zou nu nog niet weten, zei zij, welk bezwaar ik daartegen moest hebben.

Uw manier van praten met mij, zei hij, wekt iets in mij. Ik kan het, wil het niet meteen een naam geven zodra het opkomt en zich roert. Maar het voelt stimulerend.

Zij moest naar de overkant, zei ze, om haar moeder het vrijblijvende voorstel te doen.

Dan moet u gaan. Elke seconde van uw aanwezigheid is … een … revolutie. Ik ben bang.

Zij keek hem aan, zei niets.

Nu zijn uw ogen groen, zei hij. Zuiver groen.

Ik vind bang zijn niet erg, zei ze op een luide, onschuldige, nietszeggende omgangstoon.

En hij: Het zou heerlijk zijn om iemand te hebben die precies even bang is als jijzelf. Dat zou nabijheid zijn. Dat zou de nabijheid zelf zijn.

O, zei zij, dat is weer zo’n uitspraak van u. Iemand hebben die precies even bang is als jijzelf. Excellentie, mag ik zeggen wat ik denk?

Wie niet tegen me zegt wat hij denkt beledigt mij, zei hij.

Alweer zo’n uitspraak. Van u. Uw uitspraken maken op mij altijd zo’n definitieve indruk. Geen nadenken meer mogelijk of nodig. Het is zoals het is, respectievelijk zoals u het hebt gezegd. Ik vind natuur- en scheikundelessen altijd het spannendst, omdat daar iets gebeurt. Er komt iets uit. Met behulp van experimenten. Als wij, natuurlijk alleen u en ik, zouden experimenteren met uw uitspraken of in het algemeen met uitspraken die deze geldigheidstoon hebben, zou dat ongeoorloofd zijn of interessant?

En hij: Hoe ongeoorloofder, hoe interessanter.

Alweer zo’n verheven uitspraak, zei Ulrike, maar ze lachte heel vrolijk. Nou, zei ze toen, voordat u nog meer decreten uitvaardigt – misschien bent u wel te lang minister geweest – kom ik u nu vertellen: al die uitspraken zijn precies even waar als je ze omdraait.

Goethe kon, niet minder vrolijk, zeggen dat Ulrikes uitspraak zijn uitspraken qua onbetwistbaarheidsdrang verre overtrof.

Maar, zei Ulrike, ik lever meteen het bewijs dat het tegendeel even waar klinkt. Ik zeg niet is, maar klinkt.

Dat wil ik graag horen, zei hij.

Zij: Het zou heerlijk zijn om iemand te hebben die juist niet even bang is als jijzelf.

Hij: Ga door!

Zij: Wie tegen me zegt wat hij denkt beledigt mij. Alstublieft, excellentie, nu niet nagaan of dat klopt met uw ervaring, alleen maar of het even waar klinkt als het tegendeel.

Ulrike, zei hij, u wordt op een zeer ongewenste manier gevaarlijk voor mij. Draai deze uitspraak alstublieft niet om. Het is genoeg voor vandaag.

Pruilt u nu, excellentie?

Ulrike, zei hij, op dit moment zou ik in staat zijn mijn leven als verknoeid te beschouwen als ik u niet had.

Ulrike zei dat dat hartverwarmend klonk, zonder dat het waar hoefde te zijn.

Goethe dacht eraan dat hij twee jaar geleden voor Ulrike zijn zojuist verschenen Wanderjahre-roman mee naar Marienbad had genomen en erin had geschreven: Voor haar ter aangename herinnering aan augustus 1821. En ze hadden elkaar vorig jaar hier ontmoet, ontmoetten elkaar dit jaar weer, zij heeft nooit een woord over dat boek gezegd. Hij weet wat dat betekent, maar hij wil het niet formuleren. Het formuleert zichzelf echter in hem. De Wanderjahre-roman is voor Ulrike onleesbaar. En als hij voor Ulrike onleesbaar is, is hij helemáál onleesbaar. Dat moet hij kunnen denken.

Ulrike zei dat ze nog iets had wat geen uitstel duldde. Als zijn lezeres wist ze dat hij geen situaties voorbij liet gaan zonder die pedagogisch te hebben uitgebuit, daarom wilde ze hem imiteren en hem voor de grap iets leerzaams aanbieden.

Hij maakte een uitnodigend gebaar.

Gisteren, zei ze, had haar altijd zo levendige zusje Amalie de fout gemaakt hem te vragen wat hij van haar jurk vond.

Ja, zei Goethe, en ik zei: Erg mooi.

En Ulrike: Maar die van Ulrike is mooier, zei u er ook nog bij.

En Goethe: Waarop uw zusje zei: Dat had ik niet eens hoeven te vragen, bij Ulrike is immers altijd alles mooier.

Dat was niet nodig, zei Ulrike.

Maar wel waar, zei Goethe.

Waar, dat is geen excuus voor iets kwetsends.

Alweer zo’n verheven uitspraak! riep hij.

Ik heb van tevoren gezegd dat ik u zou imiteren. Als u mij nu bekritiseert, bekritiseert u zichzelf.

Ik capituleer, zei hij.

U moet wel bedenken, zei ze, Amalie is zestien.

Pas of al? vroeg Goethe.

Pas en al, zei Ulrike.

En hij: Ulrike, ik moet u bewonderen.

Wat moeten we toch veel, zei ze, maar het doet me plezier. Natuurlijk. Veel. Adieu. En weg was ze.

Hij keek haar na, zag, tegen het gordijn aan gedrukt, hoe ze overstak. Hoe ze liep. Ze leek bij elke stap te willen opstijgen. Ze liep alsof ze omhoogliep. Maar volkomen moeiteloos. Ze was verschrikkelijk licht. Omdat hij haar niet kon naroepen wat hij voelde, haalde hij het gedicht tevoorschijn dat hij een paar dagen geleden voor haar had geschreven omdat ze elkaar op de Promenade waren misgelopen. Toen hij het haar had willen geven, zei ze dat ze het hem eerst wilde horen voorlezen. Dat had hij gedaan.

Dat jij je dagen bij de warme bron slijt

Maakt dat ik worstel met een grote vraag;

Want ik begrijp niet hoe jij elders zijn kunt

Terwijl ik jou volkomen in me draag.

Mooi, had ze gezegd.

En hij: Ja?

En zij: Het is mooi om zo toegesproken te worden.

Hij tutoyeerde haar in het gedicht.

Toen had ze gezegd: We moeten elkaar vaker mislopen.

Nu ging hij aan de schrijftafel zitten en schreef op: De lieflijkste der lieflijkste gestalten. En hij had het weldadige gevoel dat hij zichzelf weer eens had overtroffen.

3

Nu zag je hem nooit meer zonder haar. En haar nooit meer zonder hem. Dat zag iedereen. En Goethe zag dat iedereen hem zag. Met Ulrike aan zijn arm. Hij genoot van de blikken, de voor gefluister gebogen hoofden, en zorgde er altijd voor dat Ulrike en hij met elkaar in gesprek waren. Hij voerde zichzelf en Ulrike ten tonele als een discussiërend paar, als een altijd ergens mee dwepend paar, als een paar dat elkaar meer te vertellen had dan alle andere paren ter wereld. Dat dit paar, dat in het gesprek zo in elkaar opging, niet mocht worden gestoord, moest iedereen duidelijk zijn die met het glas in de hand op de Promenade iemand zocht met wie hij een praatje zou kunnen maken. Maar Goethe moest niet alleen demonstreren dat ze niet gestoord mochten worden, hij moest ook opletten of er tussen de wandelaars iemand opdook die hij aan Ulrike kon presenteren, gewoon omdat die persoon zo belangrijk, zo beroemd was dat het een gunstig licht op Goethe zou werpen als hij Ulrike zo’n beroemdheid presenteerde. Vorige zomer had hij dat met gravin Strachwitz gedaan, als spel; hij had tegen haar gezegd dat zij en hij nu al wandelend in hun gesprek zo door elkaar geboeid moesten zijn dat geen enkele verveelde wandelaar hen durfde te storen. Dat was een spelletje. Nu was het ernst.

Omdat zij, leerling van een Straatsburgs internaat, belangstelling had voor alles wat Frans was, maakte hij wat ruimte als hij graaf Saint-Leu zag aankomen. Dat was Napoleons broer Louis Bonaparte, eerst nog koning van Nederland, later gebrouilleerd met zijn broer, vervolgens graaf Saint-Leu en Goethe al jarenlang toegenegen, omdat hij gedichten schreef en er elke zomer naar uitkeek wat Goethe van zijn laatste gedichten vond. Goethe vond ze helemaal niet zo slecht, daarom liet hij de graaf nu toe en zei iets vriendelijks over de gedichten en vroeg hem toestemming ze binnenkort ook aan freule Von Levetzow te laten lezen, die als internaats-Straatsburgse meer ophad met de Franse literatuur dan met de Duitse. Maar Goethe zorgde er ook voor dat dergelijke toegelaten indringers niet bleven. Toen ze afscheid van graaf Saint-Leu hadden genomen, zei hij tegen Ulrike dat zijn klerk John bezig was voor de graaf een lijst van alle Goethe-geschriften sinds 1769 op te stellen, die hij dan in het Frans liet vertalen. Waarover hij graag haar oordeel zou hebben. Natuurlijk wilde Ulrike meer over Napoleon zelf weten dan over de gedichten schrijvende vroegere koning van Nederland. Op dat punt kon Goethe haar van dienst zijn. Op de dag van de volkerenslag bij Leipzig was in zijn werkkamer in Weimar het portret van Napoleon, een gipsreliëf, van zijn spijker gevallen, zomaar opeens. En Napoleons ogen, dat wilde hij vertellen, Napoleons blik, waar iedereen bang voor was. Doordringend scherp, priemend was die blik, zo zei men. Goethe had dat bij zijn drie ontmoetingen met de Corsicaan helemaal niet gevonden. Hij had een vaste blik, zei Goethe terwijl hij Ulrike aankeek. Hij knipperde niet met zijn ogen, nooit. Alsof zijn oogleden van steen waren. Dat is bij u beslist niet zo, Ulrike, maar die vaste blik hebt u ook. U knippert nooit met uw ogen. En in de Oudheid werd gezegd dat je daaraan goden van mensen kon onderscheiden. Mensen knipperen met hun ogen, goden niet. En hij keek haar aan, en zij keek hem aan. En dat op de Promenade, honderd stappen van de Kreuzbrunnen.

Zij verbrak de betovering. Ze zei: Maar tegen u was hij dus altijd vriendelijk.

Ja, zei Goethe. Hij zei dat hij de Werther zevenmaal had gelezen. Natuurlijk had hij iets gevonden waarop hij zo nodig kritiek moest hebben.

Daar ben ik benieuwd naar, zei Ulrike.

Dat ik, om het ene het andere te laten versterken, de motieven heb vermengd, zei Goethe. Werther lijdt niet alleen aan een ongelukkige liefde, hij wordt ook nog gekrenkt in zijn carrièreambities. Het ene ongeluk versterkt het andere. Dat was volgens Napoleon een fout. Dat vond hij niet natuurlijk. Dat verzwakte het personage Werther, die immers als minnaar ongelukkig moest worden. De liefde, de ongelukkige liefde had de enige reden voor zijn ondergang moeten blijven.

Dat klopt, zei Ulrike.

Hij had Napoleon niet alleen tegengesproken, hij had ook moeten zeggen dat het de kunstenaar om het effect moest gaan en dat versterking, overdrijving dan geboden was.

Toch heeft Napoleon gelijk, zei Ulrike. Dat Werther ook door zijn beroep ongelukkig wordt, wil toch zeggen dat hij louter door zijn ongelukkige liefde niet zo ongelukkig was dat hij zichzelf van het leven moest beroven. Dat maakt hem kleiner, alledaagser, oninteressanter.

Maar wel geloofwaardiger, zei Goethe. Je kunt je beter met hem identificeren.

En dat is jammer, zei Ulrike. Hij moest een kras ongelukswonder zijn door niets anders dan liefde.

Dat heeft, zei hij, in heel Europa vijftig jaar lang niemand gezien behalve Ulrike von Levetzow en Napoleon i.

Napoleon was gewoon een onvoorwaardelijk iemand, zei zij. Liever geen effect dan een berekenbaar effect.

Goethe zei, om zijn eigen betekenis voor Napoleon te vergroten, dat deze desondanks bij hem een tragedie over Brutus had besteld. Hij verwachtte waarschijnlijk dat hij die koningsmoordenaar grondig negatief zou neerzetten.

Hijzelf, zei zij, heeft het op Sint Helena zonder Brutus kunnen stellen.

Goethe moest nog opscheppen dat Napoleon hem tot Officier de la Légion d’Honneur had benoemd, dat was hem destijds door de brave Duitsers kwalijk genomen.

Ulrike wilde weten waarom hij zijn orde nooit droeg.

Moet dat dan? was zijn wedervraag.

Nee, zei zij.

Dergelijke overeenstemmingen werden altijd woordloos bezegeld met een wisseling van blikken. Hij voelde het, met geen tweede op deze wereld kon hij zo’n overeenstemming ervaren. Omdat er net een grijsbaard langskwam die hen groette, zei Goethe dat de man kwartiermeester in de Champagne was geweest, en omdat Ulrike haar blik en haar voorhoofd vragend maakte, voegde hij eraan toe: Veldtocht 1792. Toen hij merkte dat die mededeling haar niets zei, vertelde hij er nog bij dat het gedurende de hele Franse veldtocht had geregend. Dat hielp ook nog niet. Dus: hijzelf had zich voornamelijk met zijn dagboek beziggehouden. Soms mislukt alles. Nadat hij zichzelf in nog weer twee zinnen een gunsteling van het lot had genoemd maar dat ook overdreven vond, hoorde hij zich zonder overgang zeggen dat hij nooit tegenstanders had gehad, maar wel veel opponenten. Alle hedendaagse fysici wezen zijn kleurenleer af, waren napraters van Newton. En meteen moest hij haar uiteenzetten dat zijn opponenten licht en oog uit elkaar haalden, hoewel ze in werkelijkheid niet los van elkaar bestonden. Hij had licht en oog als uitgangspunt van zijn kleurenleer laten bestaan. Omdat hij de eerste dag op de Promenade de lof van Ulrikes ogen had gezongen, dacht hij dat ze nog wel voor zijn opvattingen gewonnen kon worden. Anderzijds wist hij, als hij zichzelf over zijn kleurenleermisère hoorde klagen, dat hij zichzelf niet méér schade kon berokkenen dan met dit soort querulanterige praatjes over de ongerechtigheid van de wereld.

Gelukkig barstte er toen een onweer los, dus kreeg ze van hem te horen dat volgens Seneca mensen die door de bliksem zijn getroffen altijd met hun gezicht naar boven op de grond liggen. Toen Ulrike verbaasd was omdat hij zo veel wist, zei hij dat hij dat van die bliksemdoden had gehoord van hoofdcommissaris Grüner uit Eger, die hij elk jaar bezocht op zijn reis van Weimar naar Bohemen en op de terugreis. Met hem had hij praktisch alle toppen, heuvels en bergen hier in de omgeving beklommen en er bijzondere stenen uitgehakt. Van wie anders dan van deze hoofdcommissaris had hij kunnen vernemen dat onder Lodewijk iv de schalmei verboden was omdat de Zwitsers daaraan stierven van heimwee. En als hij bij Grüner binnenkomt is de eerste zin altijd: En nu, goede vriend, wat zijn uw nieuwste aanwinsten! En dan Grüner: Alles staat zijne excellentie ter beschikking, ik heb tenslotte alles aan u te danken. Ach ja, Ulrike, had je maar uitsluitend met mensen te maken die alles aan je te danken hebben.

En Ulrike: Wat zou je daaraan hebben?

Je zou kunnen zeggen, zei Goethe, wie mij dankbaar is, die ben ik voor het feit dat hij mij dankbaar is zo dankbaar als hij mij nooit kan zijn.

U wilt altijd iedereen overtreffen, zei Ulrike.

Alleen maar omdat ik niet overtroffen wil worden, zei hij.

Alleen maar omdat u weet dat u altijd iedereen overtreft.

Ulrike, zei hij, zoals ik met u hier kan praten en u met mij, herinnert u zich nog, vorig jaar en het jaar daarvoor in het steil ingesneden Karlsbad, hebben wij daar ooit zo met elkaar kunnen praten?

Marienbad heeft iets Amerikaans, zei zij.

Hij begreep het niet meteen.

Kijk dan, rondom de ruime weidekuip, helemaal aan de bovenste rand van de kuip, waar dan het oerwoud begint, het ene hotel naast het andere. Drie, vier enorme hotels, midden in de groene wildernis gezet. Want vier jaar geleden was het hier nog een groene wildernis. Dat leek haar Amerikaans.

Het Klebelsberg-paleis, zei hij, is ook al een provocatie. Honderd kamers op drie verdiepingen, een schitterende façade, vijftig meter breed. Kan dat wel goed gaan?

Excellentie, als er iets goed moet gaan, gaat het goed, zei ze als een strenge lerares. Eigenlijk op zíjn toon.

Goethe stond paf. En vroeg wie hij daar hoorde praten als zij zo praatte.

Mij, zei ze. Maar zoals hij alles over die onweersdoden en Seneca van een hoofdcommissaris uit Eger had, zo had zij alles met betrekking tot Marienbad van haar toekomstige stiefvader, graaf Klebelsberg, en van haar grootvader, baron Broesigke. Die twee moest de geheimraad ’s avonds eens horen praten. Marienbad, de groenste woestenij van Europa, waar Europa’s rijksten altijd voorbij waren gereden, naar Karlsbad. Die zullen nu stoppen in Marienbad. Klebelsberg, wiens hoofdberoep altijd nog minister van Financiën van Oostenrijk was, en haar grootvader Broesigke waren rekenaars. Haar grootvader was hier bij de bouw betrokken geweest. Die was trouwens, en dat zei ze alleen maar om Goethe te laten weten dat ook haar familie een roemrijk verleden kende, de vader van haar moeder was een petekind van Frederik, de grote koning der Pruisen.

Ach, zei Goethe, dat is een mooie brug: van de grote Frederik naar het Amerikaanse Marienbad.

Mijn grootvader, zei ze, zou blij zijn als Goethe die petebrief een keer zou willen zien, dat wist ze.

En Goethe: Die wil ik echt graag zien. Overigens had hij eens aan het eind van een roman zijn romanheld, toen die kon kiezen waar hij heen wilde om geld te beleggen, naar Rusland of naar Amerika, laten kiezen: naar Amerika.

Excellentie, riep zij, ander onderwerp!

En hij: Waarom dat nu?

Zij: Wilde zij een beetje opscheppen met Amerika, was het voor hem niets nieuws, was hij er allang klaar mee.

Maar helaas slechts in de roman, zei Goethe, en dat op een uiterst melancholieke toon.

Ulrike merkte natuurlijk wel dat Goethe er trots op was met haar te flaneren. Ze begreep ook dat het erom ging met behulp van zeer levendige gesprekken en alle bijbehorende gebaren aan het publiek van Marienbad te laten zien dat ze gewoon niet gestoord wensten te worden. Dat Ulrike elke dag in een andere jurk optrad, daar genoot Goethe van alsof hij die kleren voor Ulrike had bedacht. Waarschijnlijk kwamen al haar jurken rechtstreeks uit Wenen, van de vriend van haar moeder, graaf Klebelsberg. Alle Levetzow-vrouwen waren levendiger, ja, eigenlijk fantasievoller geëquipeerd dan de andere vrouwen. Nooit een kledingstuk dat van degene die het droeg een demonstratrice van het kledingstuk maakte. Daar zou zijn schoondochtertje Ottilie nog iets van kunnen leren. Maar hij wist nu al: als hij in Weimar fluweel en zijde, wol en leer van de Levetzow-vrouwen zou beschrijven, zou Ottilie reageren met het volle gewicht van haar zenuwen, dat wil zeggen, ze zou ziek of kwaad worden. Of allebei. Er was net een brief binnengekomen van Ottilies zuster, Ulrike von Pogwisch, waarin hem gemeld werd hoe het er in Weimar voorstond. Ze had gehoord, schreef ze, dat Goethe bijzonder veel aandacht schonk aan een naamgenote van haar. Dat die Ulrike heette, vond ze helemaal niet prettig. Als hij dan, terug in Weimar, die naam hoorde, zou hij altijd aan die verre, knappe, lieftallige Ulrike denken. Hij had in zijn post aan zijn zoon de familie Levetzow met sympathie vermeld. Ottilie moest hij hoe dan ook behandelen alsof ze zíjn vrouw was en niet die van zijn zoon August. Dat hij en deze Ulrike hier tussen Zürich en Hamburg als paar bekendstonden, als gerucht, als brievengeklets en dagboekenproza, wist hij, omdat hij de maatschappij lang genoeg kende. Zo’n badplaats is een ketel waarin het gerucht wordt gekookt en vanwaar het dan overal heen wordt verzonden. Hij kon zich voorstellen welke dames van de Promenade-wereld aan welke dames daar en daar over hem en Ulrike schreven. Daarbuiten in de wereld worden vervolgens de geruchten door de ontvangende dames aangedikt. Bettina von Arnim zal ervoor zorgen dat in Berlijn geen noemenswaardig adres wordt overgeslagen. Goethe, 74, een meisje Von Levetzow, 19, van wie de moeder, tweemaal weduwe, het nu aanlegt met een rijke Weense carrièremaker in de politiek, die ook nog zichzelf aan de piano begeleidt. En een greintje subtieler, maar werkelijk slechts een greintje, Caroline von Wolzogen, zuster van Schillers weduwe Von Lengeveld, schrijfster van beslist alleraardigste romans. Zij zal aan haar vriendin Auch-Caroline von Humboldt, vrouw van de grote Wilhelm, in haar principieel dubbelzinnige stijl melden dat enerzijds Goethe niet meer helemaal goed bij zijn hoofd was, dat je anderzijds wel onder de indruk kon zijn van het feit dat hij nog voldoende in huis had om verliefd te worden. De vrouwen op zichzelf waren tenslotte voor hem nooit belangrijk geweest, hij vond er altijd wel een die hij met zijn fantasieën kon optuigen. Over die Levetzows zal in die roddelbrieven gezegd worden dat ze er slag van hebben indruk te maken op een manier die hunzelf profijt oplevert. Vervolgens zal deze of gene dame zedelijk prominent de balans opmaken: op dit moment, nu iedereen zich in universeel geroddel op Goethe stort, is het origineler hem te sparen. Daar een gewoonte van maken: Goethe sparen. In Frankfurt ziet een dame hem misschien als een natuurverschijnsel zonder karakter. En deze of gene Caroline zal iets fijnzinniger, maar niet heel anders terugschrijven.

Hij kon tegen niemand zeggen hoe goed hij zich voelde als hij de te vermoeden stemmingen in zijn kringen exploreerde. Of het nu in de cultuurcentra van Duitsland of hier in de hitte van de Boheemse toverketel was, wat hem betreft hoefden ze zich niet te beheersen. Ze mochten luid roepen: Schandalig! Smakeloos! Lelijke ouwe snoeper! Droevig einde van een groot man! Alles wat verband hield met Ulrike gaf hem vleugels. Hij beleefde haar als aanvoer van leven. Het was hem al door meer dan één onomkoopbare getuige gezegd, zomaar, dat hij er momenteel zo goed uitzag, zo stralend, zo krachtig, ja, echt mooi. Zou hij gezien zulke effecten de oorzaak van al die effecten niet aanbidden! Ja, aanbidden! Er was toch ook genoeg eenvoudige instemming, die Ulrike en hij even eenvoudig in zich opnamen. Dat waren de effecten die tussen hen werden besproken. Hebt u dat gezien, excellentie, die dikke vrouw, die haar drie kinderen op ons wees en zelf net zo lang naar ons wuifde tot ook haar kinderen wuifden! Er was zelfs applaus. Bijna theatraal. Hoewel anderen dan weer vonden dat dat toch te ver ging, die keerden zich duidelijk af van de applaudisserenden. Zo levendig was de Promenade in Marienbad nog nooit geweest.

Als hij Ulrike thuisbracht, gingen ze vaak nog samen op het hooggelegen en met bloemen afgezette terras van het paleis zitten. Ulrike, die zich niet voor stenen kon interesseren, werd door bloemen aangetrokken als door een verloren vaderland. Ze moest steeds weer langs de bloemen lopen die het terras omzoomden, de geur opsnuiven en dan met gesloten ogen zeggen welke geur welke bloem was. Dat zijn toch ook majesteiten, zei ze als ze weer bij hem plaatsnam.

Mijn lievelingsmajesteiten zijn lupines, zei hij.

Die van mij arnica’s, zei zij.

En omdat hij recht tegenover haar zat, vastgehouden door haar blik, zei hij dat hij door dat Amerika in Marienbad nu als tegenmiddel nog een rondje nodig had van hun hofceremoniespel. Zij knikte, blij naar het hem toescheen.

Hij dus: In de eerste plaats betuig ik U mijn verschuldigde dank dat Uwe Hoogheid mij sinds verscheidene dagen op velerlei verheugende wijzen getuigenissen van de meest aangename oplettendheid heeft doen toekomen, hetgeen terstond de hoop doet rijzen dat Uwe Hoogheid gunstig aandacht zal blijven schenken aan deze door mij met genegenheid vanuit de geheime kern opgekweekte en nog geheel in de kindertoestand verkerende bloem, wat bevorderlijk belooft te zijn voor een gelukkige groei.

En Ulrike: Een gelukkige groei wenst zij die al wat bloeit liefheeft, en zij verwaardigt zich met een onschatbare maatstaf te meten wat eens in het leven is geroepen, zodat uwe voortreffelijkheid zich werkelijk moet kunnen verblijden in een liefdevolle deelname.

Nu zette de kerk in met haar klokgelui van zes uur. Deze kerk stond halverwege tussen de Kreuzbrunnen-Promenade en de beginnende krans van de hotelpaleizen. Ze leek nog te groot in deze groene eenzaamheid. Zolang ze haar klokken liet luiden, praatte er op het terras niemand meer.

Hij nu, op een of andere manier verrukt, in elk geval minder beheerst dan bij tijd en plaats van hun gesprek paste: Met u naar Eger, Ulrike, dat zou geweldig zijn. Zonder publiek. Met u van Eger naar het westen, naar Haslau, achter Haslau de berghelling langs. Dan zou het bos, dat Himmelreich heet, ons ontvangen en daar, langs de chaussee, die enorme kwartsrots, waarop ik altijd ga zitten om alleen maar te kijken. En dat met u, Ulrike! Vergeef mij als mijn wensen weleens tot mateloosheid neigen. Hij stond plotseling op, liep weg, maar draaide zich nog een keer om en zei: Tot vanavond, hooggeachte vriendin. Daarbij die lichte, meer aangeduide dan werkelijke buiging. Hij stak over naar zijn Goldene Traube. Hij liep zo goed als hij kon. Loopproblemen kende hij alleen van horen zeggen. Maar het feit dat Ulrike hem nu misschien nakeek maakte zijn gang onzeker. Daarom benadrukte hij de zekerheid van elke stap. Maar dat zag er misschien wel gek uit. Toen hij aan de overkant naar binnen ging, keek hij als het ware stiekem om. Het terras was leeg. Ulrike had hem niet nagekeken. Dat zat hem ook niet lekker.

Hij wist dat hij nu moest schrijven. En omdat hij zich sterk genoeg voelde om Ulrike op dit moment ook aan de meest afwijzende wereld te presenteren, schreef hij aan Ottilie. Ulrike kon hij daarbij niet noemen, maar alle zinnen waaruit zijn kracht stroomde waren zinnen vol met Ulrike. Bij al die kracht die hij voelde had hij zin om vrede te stichten. Vrede met Ottilie! Een brief om alle door berichten en geruchten opgewekte oorlogsstemmingen in slaap te sussen.

Alles is mij beter gelukt dan willen en weten kunnen bewerkstelligen, bevredigend voor hart, geest en zin, zoals men anders pleegt te zeggen …

Het was niet zijn stijl, maar Ottilie zou, zoals hij haar kende, hoe dan ook niet lezen wat er stond maar wat hij verzweeg. Zij had zijn gevoelens voor Ulrike von Levetzow al geroken voordat hij ze zelf goed en wel beleefde. Toen hij twee jaar geleden vanuit de Boheemse zomer weer probeerde te wennen aan de Weimarse herfst, was Ottilie al gewapend met geruchten die toen echt nog niets anders dan geruchten waren. Ze had niet de moed hem in zijn gezicht te zeggen wat Caroline von X en Caroline von Y haar hadden meegedeeld, maar op een papier waarop ze hem informeerde over actuele zakelijke kwesties voegde ze, geheel de zakelijke toon vasthoudend, toe dat hij alsjeblieft zo’n relatie niet meer moest aangaan, omdat zijn hoge leeftijd een gewetensvolle invulling ervan in de weg stond. Hij had Ottilie uitgelachen. Toen.