Wojciech Jagielski

Bidden om regen

Uit het Pools vertaald door Ewa van den Bergen-Makala

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Modlitwa o deszcz, verschenen bij Wydawnictwo

Oorspronkelijke tekst © Wydawnictwo W.A.B., 2002

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ewa van den Bergen-Makala en De Geus bv, Breda 2007

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Reza; Webistan/Corbis

ISBN 978 90 445 2863 3

nur 813

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De lente kwam weer eerder dan gewoonlijk. Geheel in stof gehuld, heter en droger dan de vorige lentes, die toch ook al uitzonderlijk heet en droog waren. De lichtgrijze wolken brachten alleen wat schaduw. Enkele ervan pakten samen aan de donkerblauwe hemel, zwollen op, zwanger van belofte, maar de zo verlangde regen, die het nog smeulende maar langzaam dovende leven zou kunnen doen herrijzen, brachten ze niet mee.

Zo’n verschrikkelijke en langdurige droogte kon niemand zich herinneren. De waterstand in de dwars door Kaboel stromende rivier, gewoonlijk snel stromend en ijskoud, was zo verlaagd dat in zijn kleiige bedding, tussen stroompjes en plassen waar vrouwen bij het aanbreken van de dag de was kwamen doen, de hoofdstedelijke handelaren hun kramen hadden uitgestald. Met een pijnlijke blik keek men aandachtig naar de rotsachtige bergen die de stad omringden, trachtend de hoop brengende, sneeuwwitte toppen te ontdekken. Maar zelfs midden in de winter, vrieskoud in de nacht, overdag zonnig en wolkenvrij, joegen de omringende bergketens door hun roestbruine kleur, die alleen maar ellende betekende, vrees aan.

De tijdens de oorlog verwoeste en geplunderde stad vulde zich met duizenden dakloze en hongerige armoedzaaiers, vluchtelingen uit de door een natuurramp zwaar getroffen dorpen. De zon deed de waterputten opdrogen, verbrandde de aan de voet van de Hindoe Koesj gelegen akkertjes van de boeren en doodde de kuddes van de nomaden die door de afgelegen woestijnpaden tussen Pamir, het Soelaimangebergte en Herat trokken. Tarwe-, katoen-, maïs-, rijstvelden en graslanden verdorden, hetzelfde gold zelfs voor zonnebloemen en sesam. De grond raakte bedekt met een enkele vingers dikke stoflaag, terwijl de grote, langs de noordelijke grens stromende rivier Amoe Darya opnieuw te weinig water aanvoerde om het in de woestijn opdrogende Aralmeer te kunnen bereiken.

Door pijn en overrompeling verstomde boeren en herders konden slechts toezien op het langzame sterven van alles wat tot dan toe de enige reden was voor hun existentie. Beroofd, of misschien wel bevrijd van de hun opgelegde rol, sleepten ze zich hulpeloos en gedachteloos voort naar de steden, alsof hun wederopstanding aldaar plaats zou vinden. Maar ze hoorden niet bij de steden en voor hen was ook daar geen plek.

De steden waren overigens allang dood, als eerste. Ze raakten in verval, verlaten door de inwoners die zich niet konden aanpassen aan het nieuwe leven, dat hun door de uit onbewoonde woestijnen en rotsachtige bergen gekomen soldaten werd opgedrongen. Die hadden zojuist de oorlog om de macht gewonnen. In tegenstelling echter tot hun voorgangers beperkten zij zich niet, bij wijze van oorlogstrofee, tot de bezetting van Kaboel, maar ze introduceerden er wetten volgens welke ze tot dan toe in hun woestijnoases leefden en die dan naar de mening van hun emir de stad voorgoed moesten verlossen van zijn zondige natuur.

Maar in de steden wilde, of misschien kon, niemand zo leven. Als eersten vluchtten de schrijvers, denkers, wetenschappers, musici; vervolgens de ingenieurs, artsen, studenten en zelfs middelbare scholieren. Er bleven alleen plattelandsvluchtelingen over, verloren, onzeker, vreemd. Het was gemakkelijk om macht over hen uit te oefenen, maar ze waren volstrekt onbruikbaar toen dat nieuwe leven, geheel in overeenstemming met goddelijke geboden, niet de ultieme oplossing bleek te zijn.

Vanuit de armste provincies Farjab en Ghor, alsook uit het bergachtige Badakhsjan in het oosten begonnen berichten door te sijpelen over een mysterieuze, tot verlamming leidende epidemie, veroorzaakt door een giftig onkruid dat hongerige mensen met kevers en al in hun pannetjes deden en als avondmaal bereidden. Bij vrouwen hield de borstvoeding op en veertigjarige mannen werden grijsaards.

In de stilletjes stervende dorpen en stadjes namen de ratten de macht over, die op zoek naar voedsel in grote groepen de huizen van de mensen betraden. Vervuilde kinderen met hun haar vol klitten, veeleer op gemene geesten uit nomadensprookjes lijkend dan op menselijke wezens, slopen achter de knaagdieren aan, spoorden hun schuilplaatsen op en groeven vervolgens de rattenholen open om de erin voor de winter opgeborgen graankorrels te stelen.

Boeren die zich al langgeleden van hun bezit ontdeden om voedsel te kunnen kopen, verkochten nu de schamele bezittingen die hun nog restten: familiesouvenirs, kleding, landbouwgereedschap en zelfs daken van huizen, deurposten en raamkozijnen. Was dat niet genoeg, dan verkochten ze hun eigen kinderen en tot slot leverden ze zichzelf uit, om in gevangenschap garant te staan voor de afbetaling van een door een rijke feodale heer of drugshandelaar verleend krediet.

Men vestigde nog zijn hoop op de buitenlanders, die om ondoorgrondelijke redenen altijd te hulp kwamen op het moment dat Afghanistan door een zoveelste plaag werd getroffen. Maar dit voorjaar waren er zelfs geen buitenlandse weldoeners meer. In plaats van giften hadden die voor Afghanistan en voor de Afghaanse machthebbers slechts de zwaarste kritiek in petto.

Het edict van de emir, dat gebood de op levende wezens gelijkende beelden te vernielen, leidde tot grote verontwaardiging. De emir beschouwde standbeelden, schilderijen en foto’s van mensen als godslasterlijk en hun vervaardiging als usurpatie van goddelijke voorrechten. Door de standbeelden te vernietigen, waarvan vele het duizendjarige erfgoed van de menselijke beschaving vertegenwoordigden, verdienden de Afghaanse machthebbers het te worden bestempeld als barbaren, mededogen onwaardig.

‘Wat hebben we misdaan dat we met het afwijzen van hulp worden gestraft?’ vroegen de trotse Afghanen, die liever van de aardbodem zouden verdwijnen dan openlijk om een aalmoes te vragen. ‘Is het onze schuld dat we zulke leiders hebben? We hebben ze niet gekozen!’

In de duizendjarige Afghaanse geschiedenis werd geen enkele machthebber via de wil van de onderdanen op de troon gezet. Sjahs, emirs, koningen, presidenten en premiers namen de macht over als gevolg van oorlogen of van in het geheim begane moordpartijen. Voor onderdanen bleef niets anders over dan erop hopen dat de heerser wijs, rechtvaardig en barmhartig zou blijken te zijn.

De emir, eenogige Omar, beval een honderdtal offerkoeien te slachten en hun vlees onder het volk te verdelen om, al was het op die manier, het te belonen voor het geduld waarmee het gedurende zo vele jaren de zondige standbeelden had moeten verdragen. De emir wilde ook graag bij de Allerhoogste boeten voor zijn eigen schulden, en met name voor de afkeurenswaardige traagheid waarmee hijzelf en zijn vrome ministers de vernietiging van de godslasterlijke standbeelden hadden aangepakt.

‘Er kwamen zo veel belangrijke zaken op ons af dat we de standbeeldenkwestie alsmaar voor ons uit schoven’, legde de minister van Cultuur Kwadratoellah Djamal me uit in zijn werkkamer – een als bodybuilder gebouwde, langharige baarddrager. Met kohl zwart opgemaakte ogen, verlegen als een zondaar die tegenover zijn biechtvader staat. ‘We willen nu boeten voor onze nalatigheden.’

Bij het aanbreken van de dag werden in Kaboel twaalf offervaarzen geslacht. Het gebeurde op de binnenplaats van het presidentiële paleis, dat de emir nog nooit bezocht had en dat hij als hoofdkwartier voor zijn premier aanwees – zo groot was zijn minachting voor de stad – die hij als een hol van misdaad en kwaad beschouwde. De bebloede slagers sneden het vlees met grote, in de zon blinkende messen in stukken van één kilo, terwijl de soldaten met zwarte tulbanden op ze uitdeelden aan de armoedzaaiers, die zich aan de rivieroever bij de Blauwe Moskee hadden verzameld. Maar op de lawaaierige bazaar werd het offer niet eens opgemerkt. Slechts voor een kort ogenblik werd het koortsachtige gekrioel erdoor onderbroken. In een oogwenk verdwenen de vleespakketten in de mensenzee, verscheurd door voddenboeren.

In moskeeën droegen de moellahs de gelovigen op te bidden om regen. Maar in plaats van hoop brachten de gebeden vertwijfeling en nog meer wanhoop mee. De gelovigen begonnen te mompelen dat de Allerhoogste hun verzoeken niet aanhoorde omdat hij boos op hen werd en om die reden liet hij de droogte over hen komen.

Toen roedels dolle, verwilderde honden de kinderen en verdwaalde reizigers in de steden gingen aanvallen, en toen er vanuit de door de zon verbrande bergdalen sprinkhanen naar de vlaktes overvlogen, begonnen de Afghanen na te denken over hun daden en naar hun schuld te zoeken. Velen gaven ook toe dat de Allerhoogste wel redenen kon hebben om hen zo zwaar te straffen.

2

Er hing duidelijk een zekere onrust in de lucht, een irrationeel en vluchtig maar sterk voorgevoel van een naderende apocalyps, onherroepelijk want in overeenstemming met de wil van de Voorzienigheid.

Er werd over oorlog gepraat. Niet over de al een kwarteeuw durende oorlog die van Afghanistan het armste land van de wereld heeft gemaakt. Men praatte over een nieuwe, veel ergere oorlog, die als een stormwolk van achter de bergen nog moest komen opzetten.

De steeds zeldzamer verschijnende reizigers en karavaankooplui spraken erover. Het waren de enige boodschappers uit de verre wereld, op het bestaan waarvan de Afghaanse emir – die alles wat vreemd en anders was verachtte – besloot geen acht te slaan. Zoals een monstrueuze schildpad die zich voor het gevaar, de onzekerheid en het onbekende in zijn pantser verschuilt, zo hield zich het door de eenogige dorpsmoellah Omar geregeerde Afghanistan schuil, het sloot zich grondig af achter een pantser van bekrompen vooroordelen en voorstellingen.

De bezoekers uit de verre wereld voorspelden een grote oorlog die deze keer in de maand van de heilige vasten, de ramadan, niet tot stilstand zou komen. Zelfs niet op de vreugdedag id al-fitr, waarmee de ramadan wordt afgesloten en waarop men elkaar vergeving, gebed, reflectie, vreugde en cadeautjes schenkt als herinnering aan de tijd waarin de profeet Mohammed het Heilige Boek, de Koran, uit handen van de Allerhoogste ontving.

De schijnbaar onbelangrijke, haast onzichtbare details vormden, nadat ze naast elkaar waren gelegd, een sombere, onheilspellend logische figuur. Welnu, de winter, die voor Afghanistan altijd een oorlogsvrije tijd betekende, bracht dit jaar geen rust mee. Bijzonder kort en mild heeft hij deze keer de bergpassen niet met sneeuw bedekt, de mensen niet aan hun huizen gekluisterd. Alsof de natuur zelf aan de Afghaanse strijders, die er niet van hielden ’s winters te vechten en dat ook niet konden, de gelegenheid wilde bieden een eindeloze strijd te voeren.

In het late voorjaar was in het rotsachtige Badakhsjan een afschuwelijke aardbeving die honderden dorpen en duizenden mensen bedolf. De overlevenden zwoeren dat de bergen in beweging kwamen, plotseling tot leven gewekt door de atoomexplosies met een verschrikkelijke vernietigingskracht in het Indiase Radjastan en het Pakistaanse Beloedjistan.

Ook merkte men dat de trekvogels Afghanistan begonnen te mijden. Wilde eenden, kraanvogels, pelikanen en flamingo’s, die in het najaar vanuit de Siberische steppen over de Afghaanse bergen naar de warme landen in Zuid-Azië vlogen, konden geen schietgeluiden meer verdragen; misschien voelden ze een grote oorlog naderen en hadden ze om die reden hun trekroutes veranderd. Beroofd van hun veiligheid, rust- en slaapplaatsen na een afmattende vlucht, zelfs van de mogelijkheid hun dorst te lessen (onder het onoplettende oog van de met oorlog bezig zijnde mensen zogen de woestijnen zoetwatermeren leeg en vraten de schaduwrijke eiken- en cederwouden op), lieten ze de gebruikelijke kortere weg via Afghanistan vallen en kozen voor een langere maar veiligere route over Iran. Adelaars, valken, pauwen, sneeuwluipaarden, poema’s, wolven, vossen, langharige jaks en hyena’s ontvluchtten het land, alsof ze dit voor een poosje alleen maar aan mensen wilden overlaten, of misschien omdat ze bang waren er samen met hen te moeten blijven.

De buitenlanders die in de Afghaanse emir een gevaarlijke barbaar zagen, dreigden hem met een oorlog. Hij vormde een bedreiging voor hun orde en waardenstelsel, die in hun eigen ogen perfect waren en dus geschikt om naar elke uithoek van de wereld over te planten.

Hij luisterde echter niet naar hen. Hij was voornemens om in de woestijn rond Kandahar een door goddelijke wetten bestuurde, rechtvaardige, ideale staat te bouwen, een simpele afspiegeling van de in de Koran en de soera’s beschreven geloofsgemeenschap, zoals die vijftienhonderd jaar geleden door de profeet Mohammed werd gesticht. Hij wilde de tijd terugdraaien, het verleden doen herrijzen. Hij nam een taak op zich die een niet uitgekomen droom was van tientallen heersers, filosofen, fantasten en krankzinnigen. De emir was noch een filosoof noch een fantast. Misschien daarom geloofde hij er zo eerlijk en hartstochtelijk in dat het hem wel zou lukken.

Voor hem hadden andere Afghaanse leiders met dezelfde onkreukbare zelfverzekerdheid, kenmerkend voor mensen zonder minderwaardigheidscomplex, soortgelijke pogingen ondernomen, heen en weer slingerend tussen de extremen en alles afwijzend wat niet met het ideaal strookte, wat bij de eerste proef een vergissing bleek te zijn of wat zelfs de kleinste afwijking van utopische ideeën vereiste.

Ze voerden eindeloze oorlogen ergens tegen, nooit ergens voor. Dat resulteerde uiteindelijk in een onwaarschijnlijk, historisch gezien zeldzaam destructiewerk. Door het afwijzen – meestal onbewust – van compromissen en door trouw te blijven aan hun idealen maakten de Afghanen het leven ook voor zichzelf ondraaglijk en veranderden ze hun eigen land in een apocalyptisch slagveld.

De buitenlanders die de emir veroordeelden en hem met een oorlog dreigden, maakten zich het kwaadst om het feit dat hij in zijn land aan allerlei bandieten en revolutionairen gastvrijheid bood. Net zoals hij verachtten en verwierpen zij de bestaande orde. De Afghaanse leider negeerde simpelweg de erkende wetten en gewoontes, zijn gasten daarentegen waren voornemens er een strijd op leven en dood tegen te gaan voeren.

In hun schuilplaatsen in de woestijnen en de rotsachtige bergen van Afghanistan dachten ze na over te plannen samenzweringen, omwentelingen en revoluties. Hier bekwaamden ze zich in een misdadig vakmanschap. Hiervandaan gingen ze op verre, bloedige expedities om in Arabië, Afrika, Europa en Amerika gebouwen op te blazen, boten en oorlogsschepen tot zinken te brengen, vliegtuigen te kapen en politici te vermoorden die ze in hun geweten tot verraders en goddeloze tirannen hadden veroordeeld. Hier ten slotte zochten ze beschutting voor de straf en wraak van dat deel van de wereld dat ze de Grote Satan noemden en waaraan ze dood hadden gezworen.

De emir kon niet begrijpen hoe de hem onwelgevallige buitenlanders niet alleen van hem durfden te eisen dat hij de bandieten zijn gastvrijheid zou ontzeggen, maar dat hij degenen aan wie hij bescherming bood ook aan hen zou uitleveren om ze te berechten. Ze eisten dat zonder ook maar iets in ruil ervoor te beloven, zelfs zonder in hem een rechtmatige leider van Afghanistan te erkennen. De onbegrepen en vereenzaamde emir begon degenen die hem vijandig waren te beschuldigen van zijn eigen nederlagen en fouten. Diegenen daarentegen die hem prezen, aanmoedigden en steunden beschouwde hij als zijn meest naaste en beste vrienden en broeders. Om die reden verleende hij zijn gastvrijheid aan de middels een opsporingsbevel gezochte bandieten, die lovend over hem waren – sommigen eerlijk, anderen uit berekening – om van zijn bescherming en gastvrijheid te kunnen blijven profiteren. ‘Ik ben niet bang voor jullie dreigementen’, antwoordde de aldoor koppiger wordende emir aan de buitenlanders. ‘Ik ben nergens bang voor omdat mijn zaak heilig is. Ik zal mijzelf niet verloochenen en ik ben bereid tegen iedereen te vechten, zelfs tegen de hele wereld.’

Waarschijnlijk tot op het laatst geloofde hij niet in de oorlog die zijn land trof midden in het warme en zonnige najaar. Al in het voorjaar werd hij door zijn spionnen geïnformeerd over de geheimzinnige bezoekers uit Amerika die plotseling in de grensprovincies Koenar, Paktya en Kandahar opdoken en die de leiders van de Pasjtoenstammen tegen de emir opzetten. Hen tot een opstand aanmoedigend schonken ze koffers vol geld (tienduizend dollar in elke koffer) en satelliettelefoons – de enige apparaten waarmee het mogelijk was, zonder de hulp van bodes in te hoeven roepen, erachter te komen wat zich in een naburige vallei of oase afspeelde, alsook contacten aan te knopen en te overleggen met andere leiders. Emirs spionnen informeerden hem dat de meeste leiders de mobieltjes graag behielden. Het geld echter, dat een royale betaling moest vormen voor oproer en voor verleende steun aan de door buitenlanders aangewezen leider, stuurden ze verontwaardigd terug. Ondanks die geruststellende berichten verklaarde de emir de Afghaanse hemel gesloten voor alle vliegtuigen.

3

Het zwart, de geliefde kleur van de emir, benadrukte scherp de buitengewone, bijna ascetische bleekheid van zijn gelaat. Een lange, zwarte baard zonder spoortje grijs haar, een zwarte tulband en met kohl zwart opgemaakte ogen, zoals die van de profeet Mohammed, gaven zijn gezicht een sombere doch majestueuze aanblik. Zijn regelmatige en nobele gelaatstrekken werden verstoord door een lelijk litteken dat zijn jaren geleden vermorzelde oogkas bedekte.

In de kamer, die voor een troonzaal kon doorgaan, bevond zich geen huisraad, alleen kleurige tapijten die de lemen vloer bedekten en langs muren neergelegde kussens. Toen hij nog een gewone partizanencommandant was, zat hij breeduit op de vloer. Nadat hij zichzelf tot emir had uitgeroepen, plaatsten zijn soldaten in de kamer een laag bed, waarop hij als op een troon regeerde en hele dagen lag te rusten.

Toen hij zichzelf, in het woestijnachtige Kandahar, de heiligste relikwie – de mantel, ooit het eigendom van Mohammed zelf – vasthoudend, tot emir uitriep, en niet alleen tot de emir van Afghanistan maar van alle moslims in de wereld, dus tot kalief, een erfgenaam van de erfgenamen van de profeet, staken vele Schriftdeskundigen hun verontwaardiging niet onder stoelen of banken dat zo’n simpele man, deze plebejer, deze onvoldoende geschoolde dorpsmoellah, aspiraties had naar de troon van de kalief. Hij werd usurpator genoemd, onwettige pretendent. Ja, zelfs godslasteraar!

De imams en oelema’s konden hem niet vergeven dat hij zijn soldaten midden in nacht beval de mantel van de profeet Mohammed, geweven van wol die afkomstig was van een door Abraham geofferd lam, weg te halen uit de catacomben van tempel waar die werd bewaard. De mantel werd eeuwen geleden door de eerste Afghaanse koning en stichter van de Afghaanse staat, Ahmad Sjah Doerrani, naar Kandahar gebracht. De moellahs waarschuwden dat het slechts koningen, khans en emirs was toegestaan de relikwie aan te raken. Hij werd zeventig jaar geleden voor het laatst tevoorschijn gehaald, toen Kandahar ernstig bedreigd werd door een epidemie.

De eenogige moellah Omar was geen koning en de mantel van de Profeet had hij juist nodig om koning te worden. Hij geloofde erin dat het hem, dankzij de magische macht van de relikwie, zou lukken het land te verenigen, een halt toe te roepen aan de het land slopende oorlogen en orde en goddelijke wetten in te stellen, zoals dat ooit de grote Ahmad Sjah was gelukt. En de hoop te doen herleven bij mensen die er toen in geloofden dat reeds de vorige grote oorlog, gevoerd in naam van de Allerhoogste door de heilige strijders, de moedjahedien, hun vrede en geluk zou brengen.

Mensen kregen een bittere teleurstelling te verwerken. De gewonnen oorlog werd gevolgd door nieuwe oorlogen. Geen heilige deze keer, maar een gewone: om land, water, vrouwen, macht. De moedjahedien stelden teleur. Ze bleken geen verlossers te zijn. Integendeel, ze brachten nieuwe narigheden mee. Het ontgoochelde volk verwierp hun regeringen en hun oorlogen, die de na de heilige apocalyps overgebleven schamele restanten alsnog kapotmaakten. Niet in staat zich van hun slechte machthebbers te ontdoen stopten de onderdanen met aandacht aan hen besteden.

Sindsdien leek het of ze naast elkaar leefden, met elkaar verbonden en op elkaar aangewezen, maar volstrekt vreemd voor elkaar. In de loop der tijd zijn de leiders hun eigen land als een bezet, veroverd gebied gaan beschouwen en hun onderdanen als een voor het partizanenleger te ronselen volk. Rechteloosheid en burgeroorlogen duldend droomden de Afghanen van een nieuwe leider, een verlosser die hen uit de ellende zou halen en de oude, bijna vergeten droom van een paradijs op aarde werkelijkheid zou laten worden.

Toen moellah Omar aan het hoofd van zijn leerlingen, die hij onder zijn bevel opriep, zijn winnende mars aanving en verscheidene krijgsheren achter elkaar versloeg, dachten de gekwelde Afghanen dat de verlosser zich juist in zijn persoon had geopenbaard. Moellah Omar veroverde achter elkaar Kandahar, Helmand, Ghazni, Herat, Paktya en uiteindelijk stonden zijn regimenten aan de poort van de hoofdstad Kaboel. Zijn manschappen voorbereidend op de beslissende strijd besloot de vrome moellah gebruik te maken van de heilige relikwie. Midden in de nacht droeg hij zijn soldaten op de mantel van de Profeet uit zijn sarcofaag te halen. Bij het aanbreken van de volgende dag beklom hij het tempeldak om aan duizenden op het plein verzamelde gelovigen de heiligste relikwie te tonen. De flinterdunne en perkamentbrosse mantel glinsterde in de zon en leek van kleur te wisselen. Moellah Omar sloeg de jas over zijn schouders, wikkelde hem om zich heen en riep zichzelf uit tot emir. Een van de weinige foto’s van de moellah is afkomstig van deze gebeurtenis. Een van de erbij aanwezige gelovigen maakte met een amateurfilmcamera in zijn van emotie trillende handen een korte film over de geboorte van de emir. Op de onscherpe foto’s die hier later van zijn gemaakt is het linker-, gave profiel van Omar te zien. De emir, die naar de juichende menigte omlaagkijkt, toont een somber gezicht.

Deze foto’s zorgden voor een wereldsensatie. Omar werd immers nooit eerder door een ongelovige gezien. Hij ontving geen buitenlandse gasten. Hoe hij eruitzag, wat hij deed en dacht kon men slechts achterhalen uit de relazen van zijn weinige vertrouwelingen en wapenbroeders. En ook van de twee journalisten die hij toeliet en uit wier verhalen vervolgens de anderen putten.

Een geheime hiërarchie van zijn hof en het leger, een bijna volledige isolatie, een voor vreemdelingen onbegrijpelijke, van mystiek en missiegevoel doordrongen politieke filosofie, alsook het feit dat zijn ministers, op enkele uitzonderingen na, geen buitenlanders ontmoetten, geen toespraken hielden en zich niet lieten fotograferen, maar met name de raadselachtigheid van de persoon van de emir zelf hadden ertoe geleid dat zijn onderdanen er op een gegeven moment aan begonnen te twijfelen of hij wel echt bestond.

Er werd volop geroddeld dat achter de persoon van de emir de voormalige communistische tiran, wrede heerser Hafizoellah Amin, schuilging, die door de vanuit Moskou gestuurde commando’s in de nacht voorafgaand aan de invasie van het Russische leger in Afghanistan geliquideerd werd. Niemand heeft ooit Amins graf noch zijn lijk gezien. Volgens de door mysterie gevoede roddels overleefde Amin, hoewel vreselijk verminkt, de aanslag. De tijd was rijp om wraak te nemen. Hij had de naam van Omar aangenomen omdat zijn gezicht zo misvormd was, dat niemand in hem nog de oude Hafizoellah Amin zou herkennen, en door zich voor hem uit te geven zouden slechts onnodige twijfels en aarzelingen worden gevoed. Volgens nog andere roddels hield zich achter moellah Omar een van de verbannen zonen van de oude koning Mohammed Zahir Sjah schuil.

Revoluties, oorlogen en regeringen krijgen het gezicht van hun opstandelingenleiders, generaals, wijze staatsmannen, dolle tirannen. Het gezicht van de Afghaanse revolutie werden haar gewone soldaten, de blootsvoets lopende sloebers met baarden vol klitten en rollen grote, zwarte tulbanden op hun hoofd. En moellah, al sprak de hele wereld over hem, bleef onzichtbaar, gezichtloos. Alomtegenwoordig maar onbekend, dus onheilspellend.

De in heel Centraal-Azië, in India en zelfs in Arabië beroemde Pakistaanse heilige staatsman, wijze en politicus Sami ul-Haq, rekende het tot zijn eer dat hij moellah Omar niet alleen had leren kennen, maar dat deze hem als zijn vertrouweling beschouwde en om raad vroeg.

‘Ik heb werkelijk veel bewondering voor hem. Onze leiders verklaren zich weliswaar trouw aan de islam, maar in hun daden laten ze zich door het vreemde liberalisme leiden. Het zijn hypocrieten. Ze zijn niet een moslimstaat aan het bouwen maar een staat met moslims.’ Toen hij, zijn lange, hennarode baard met zijn knokige vingers doorkammend, vertelde over de Afghaanse revolutie, kreeg ik de indruk dat schaamte en afgunst in zijn ogen scholen en in zijn woorden doorklonken. Hij sprak immers over een leerling die zich weliswaar qua wijsheid en kennis niet met hem kon meten, maar wel datgene had bereikt waar hij, de leraar, alleen van kon dromen. En waarvan hij droomde.

Door in zijn madrasa’s de noodzaak van een revolutie te verkondigen, alsook van de inrichting van de wereld naar beeld en gelijkenis beschreven in het Heilige Boek, de Koran, beperkte Sami ul-Haq zich immers tot slechts woorden. Misschien wist hij te veel om er geen twijfels op na te houden. Wijsheid, ervaring en een overmaat aan kennis kunnen dodelijk zijn voor moed. Ze zijn in staat retoriek te hypnotiseren en handelingsbereidheid teniet te doen. Slechts uitverkorenen kunnen die strijd met de eigen wijsheid en verbeelding, die zwarte scenario’s aandraagt om te waarschuwen voor actie, winnen. Degenen die dat lukt, worden de revolutionairen.

De oude meesters maken geen revolutie. Hun breinen zitten vol boekenkennis, dus slaan ze allereerst aan het calculeren om vervolgens, zodra ze overtuigd zijn van de uit logica, statistiek of berekeningen voortvloeiende onafwendbaarheid van een fiasco, met alle handelingen te stoppen.

Degenen die geen kennis bezitten, calculeren niet omdat ze dat niet kunnen. Evenmin kunnen ze alle gevolgen van hun eigen daden voorspellen. Ze handelen vaak in strijd met logica en gezond verstand. Niet uit berekening maar vanuit een instinctieve dwang, vaak zonder het zelf te snappen. Ze brengen dingen tot stand waarvan ze de omvang niet overzien. Ze voeren revoluties zonder zich te realiseren dat die onmogelijk kunnen slagen. Ze trekken ten strijde, goed beseffend waartegen ze strijden, echter niet waarvoor. In de meeste gevallen winnen ze dankzij het feit dat hun, de logische wetten opvolgende, tegenstander zijn wapens neerlegt en geschrokken op de vlucht slaat, verrast door de absurde vermetelheid van de revolutie.

Moellah Omar wist niet veel. Te weinig om zijn eigen moed te doden. De beelden die hij in zijn verbeelding zag, waren eenvoudig, grof geschetst, voor iedereen begrijpelijk, zonder halfschaduwen of grijstinten. Ze boezemden hem allerminst angst in.

In de onderlinge relaties tussen leraren en leerlingen van de revolutie mengt bewondering zich met verachting. Een oude, wijze meester benijdt een jonge, brutale lefgozer en hij bewondert hem, omdat hijzelf, bevangen door twijfels en denkbeelden, nooit zou durven handelen. Maar tegelijkertijd vindt hij het moeilijk te accepteren dat zo’n simpele geest datgene bereikte waar hij zijn hele leven aan heeft gewijd om het te bestuderen. De meester maakte van de revolutie een mysterie, wetenschap, religie. De leerling daarentegen haalde het heiligdom van het altaar, profaneerde het, nam er bezit van.

Na de geslaagde revolutie zoeken de meesters hun leerlingen op om hen van advies te dienen, om hun onsamenhangende gedachten in mooie woorden in te kleden. Geleidelijk aan nemen ze het roer van de revolutie over dat de ongeschoolde doch alsmaar zekerder van zichzelf wordende leerlingen steeds slechter kunnen hanteren. Het komt tot een onvermijdelijke confrontatie. De soldaten van de revolutie raken in een conflict met haar leiders. Het gangreen van de revolutie doet zijn intrede.

Toen wij zijn belangrijkste madrasa in het stadje Akhora Chattak, langs de weg tussen Islamabad en Pesjawar, aan het bezichtigen waren, verzekerde Sami ul-Haq ons dat de Afghaanse revolutie van moellah Omar totaal verschillend was van de vorige en dat zij zich, in tegenstelling tot die andere, nooit als een zielige parodie van zichzelf zou ontpoppen, maar de aanzet zou geven tot een opstand in de hele wereld en tot het instellen van een nieuwe, eindelijk rechtvaardige orde.

‘Het is een geheel nieuwe revolutie’, legde hij uit, heftig gesticulerend in de kruisgangen, in de koele, bedompte schaduw waarvan we ons voor de brandende zon verscholen. ‘Gewoonlijk blijken revoluties al vanaf hun geboortedag bedrieglijk te zijn, omdat hun leiders losstaan van degenen ten bate van wie de omwenteling plaatsvindt. Moellah Omar werd emir hoewel hij beroemd noch rijk was, geen rijke sponsors had, noch uit een nobel geslacht stamde. Al werd hij emir, toch bleef hij een van die duizenden gewone soldaten van de revolutie. Morgen kan net zo goed een van zijn kameraden emir worden, iemand die even onbekend is als hijzelf maar afstamt van degenen in wier naam de revolutie gaande is. Zo’n revolutie is niet te onderdrukken noch tegen te houden. Ombrengen van haar leider helpt niet omdat zijn plaats direct door nieuwe, betere noch slechtere leiders wordt opgevuld. Dat is werkelijke macht. Het verbaast me niets dat jullie, christenen en joden, in Omar en zijn revolutie een bedreiging zien voor de door jullie aan de hele wereld opgelegde orde. Emir en zijn soldaten vormen slechts de voorhoede van de vrijheidsbeweging, die niet alleen de wereld van de islam maar de hele wereld zal omspannen en die hem de vrijheid zal brengen. Ik geloof erin dat wanneer ook in mijn land de tijd voor een revolutie aanbreekt, ze door iemand als Omar zal worden geleid, een onbekende die zich in niets onderscheidt van de duizenden die hij zal leiden, niet gedemoraliseerd en blindgelovig in de heilige zaak en de victorie.’

Mensen die hem goed kenden en die niet bang waren buitenlanders over hem te vertellen, waren het er allemaal over eens dat het geloof absoluut alles voor hem was.

‘Omar had geen verstand van theologie. Vele anderen wisten veel meer van godsdienst dan hij. Maar niemands geloof was zo sterk, bijna fanatiek, als dat van hem’, vertelde moellah Sjer Mohammed Abbas Stanakzai.

Opgeleid aan de Indiase Politieacademie en vloeiend Engels sprekend werd hij terecht beschouwd als de meest wereldlijke onder de ambtenaren en hovelingen van de Afghaanse emir. Hij was zijn secretaris, minister van Diplomatie. Een al te groot liberalisme en nieuwsgierigheid naar wereldzaken werden hem uiteindelijk fataal. Door andere kameraden beschuldigd van een ongezonde fascinatie met wereldse nieuwtjes, die de aandacht van de Allerhoogste afhielden, viel Stanakzai bij de emir in ongenade en werd hij van de functie van minister van Diplomatie verbannen naar die van onderminister van Volksgezondheid. In die bescheiden rol ontving hij mij op audiëntie in zijn, ondanks een zonnige lente, grijze en ijskoude werkkamer.

‘Ja, ongetwijfeld, Omar viel op door zijn vroomheid en onwrikbare geloof. Ik heb hem leren kennen nog tijdens de heilige oorlog tegen de communisten en tegen Rusland. We zijn leeftijdgenoten en we komen uit bijna dezelfde streek. Hij uit de omgeving van Kandahar en ik uit Oeroezgan. We zijn de afstammelingen van de Ghilzai-Pasjtoen uit het oosten: Omar van de Hotakistam, ik van de Stanakzai. In Kandahar, waar de Doerrani, een Pasjtoenstam uit het westen, wonen, hadden de Ghilzai nooit een gemakkelijk leven. Je kunt zeggen dat we beiden uit een onaanzienlijk geslacht stammen. Weliswaar veroverde de leider van de Hotaki Mir Wajs eeuwen geleden het Perzische Isfahan en stichtte in Perzië een Pasjtoenimperium, later werd Afghanistan echter bijna uitsluitend door de Doerrani uit Kandahar geregeerd. Omar was een commandant met een lage rang in het partizanenleger van Yoenoes Khalis, een van de zeven grote legers van de moedjahedien. Ik vocht in het leger van Nabi Mohammadi. In die tijd ging je onder die commandanten dienen die het best de geweren, de kogels en het geld voor de oorlog konden bemachtigen.’

De gesprekken met Stanakzai verveelden nooit. Hij was een geweldige verteller en een nog betere gastheer. Wanneer hij met anekdotes strooide of met sarcastische humor over de goede en slechte karaktertrekken van de emir en zijn hovelingen vertelde, leek hij op een betweterige, knorrige columnist van een grote Londense krant of op een wijze uit het Oosten die het zich, al was het alleen maar vanwege zijn leeftijd, kon veroorloven om straffeloos te wijzen op fouten en belachelijkheden van de machthebber. Zijn eruditie, omgangsvormen, moed en onafhankelijke mening, en zelfs zijn fijne gelaatstrekken en handen verrasten keer op keer de buitenlandse gasten, die op weg naar een ontmoeting met een van de belangrijkste ministers van de Afghaanse emir verwachtten een ruigharige, onbehouwen barbaar, een Aziatische vandaal aan te treffen. Stanakzai daarentegen, al had hij geen gelijk, al was hij het in geen enkele kwestie eens met zijn gesprekspartner, maakte altijd een voortreffelijke indruk. Niet voor niets had emir Omar, toen hij nog naar zijn erkenning in de wereld streefde, juist hem tot zijn minister van Diplomatie benoemd en droeg hij hem op de contacten met buitenlanders te onderhouden.

‘Ik herinner me over hem niets speciaals uit deze periode’, vervolgde Stanakzai. ‘Hij viel niet op door iets bijzonders. Hij vocht zoals alle anderen.’

Hij vocht – dat is misschien te veel gezegd. De als een volksleger opererende Pasjtoenstrijders uit het zuiden van het land voerden zelden gecompliceerde aanvallen uit (in feite deden ze dat bijna nooit). Niet alleen strategie maar ook tactiek was hun vreemd. Ook drongen ze zelden dieper door in hun geboortestreek, -dal of -oase (in feite deden ze dat bijna nooit), die voor hen een gesloten en voltooide wereld betekenden. Zij verdedigden slechts hun eigen territorium en probeerden het leven voor de veroveraars zo te vergallen dat die zich, gekweld en doodgebloed, een verdere strijd als niet-lonend beschouwend, uiteindelijk zouden terugtrekken.

De eenheid van moellah Omar was actief in de omgeving van het dorp Singesar in het district Maiwand, iets ten westen van Kandahar. Omars moedjahedien verstopten zich tussen de fruitbomen langs de weg die van Kaboel naar Kandahar en verder naar Herat leidde. Vanuit hun schuilplek beschoten ze de voorbijrijdende Russische colonnes. Omar zelf had de naam een ongeëvenaarde bazookaschutter te zijn. Hij beklom de in de wegberm groeiende bomen en verscholen tussen de bladeren vuurde hij met uitzonderlijke precisie de voor tanks en pantserwagens dodelijke projectielen af.

Ook moellah Mohammed Khaksar kan zich Omar nog uit de tijd van de heilige oorlog van een kwarteeuw geleden herinneren. Hij droeg zijn steentje bij om de emir op de troon te zetten en vervulde, voordat hij de emir verried, op zijn hof de functie van viceminister van Politie.

‘Hij was een goede soldaat. Wat dat betreft kon hij zich meten met de absolute meester, moellah Abdoel Salam uit Paktika, die we overigens de Raket noemden. Jammer dat die is omgekomen. Na de oorlog dreef hij wapenhandel, maar naar het schijnt maakte hij zich schuldig aan oplichting en uiteindelijk werd hij gewoon door een van de door hem bedrogen klanten doodgeschoten. Omar was een even goede kanonnier. Soms raakte hij het doel vanuit zijn schuilplaats, maar hij kon ook rechtopstaand, met een bazooka op zijn schouder, rustig op een naderende tank mikken. Hij kende geen angst. Zijn kunsten wekten onze bewondering, maar ook ontzetting.’

Kandahar, verrezen in een woestijnoase, op de ruïnes van het antieke fort Alexandria Arachosia, een van de zes steden die Alexander de Grote in Afghanistan liet bouwen, werd eeuwenlang geroemd om zijn bazaars en karavanserais, die de karavanen van kooplieden op weg vanuit India en China via de Zijderoute naar Perzië, Arabië en Europa aandeden. Kandahar, ooit fameus vanwege zijn prachtige boomgaarden en tuinen, waar de allerbeste vijgen, meloenen, granaatappels, druiven en perziken vandaan kwamen. Dankzij kronkelige labyrinten van irrigatiekanalen, waardoor het water van de rivieren Helmand en Arghandab naar de woestijn werd aangevoerd, lukte het de bewoners en gasten van de eeuwig groene oase zelfs de moordende zomerse hitte te doorstaan.

De topjaren van zijn bloei beleefde Kandahar in de achttiende eeuw, toen de oprichter van de Afghaanse staat Ahmad Sjah Doerrani, khan van de Abdalistam, later Doerrani genoemd, de overige Pasjtoenstammen aan zich onderwierp en Kandahar de hoofdstad maakte van zijn nieuwe imperium, dat zich uitstrekte van Khorasan tot aan de Indus. Zoals Ahmad Sjah bijdroeg aan de bloei van Kandahar, zo droeg zijn zoon, Timoer Sjah, onbedoeld bij aan de ondergang van de Pasjtoenoase door de hoofdstad te verplaatsen naar Kaboel.

Kandahar, tot voor kort een metropool, kreeg steeds meer een provinciaals karakter, groef zich steeds dieper in zijn bekrompenheid en achterlijkheid in, zodat de stad werd uitgeroepen tot de meest conservatieve van Afghanistan, de onwilligste jegens wereldse nieuwtjes. In deze uit de route gelegen, door de wereld vergeten oase zette het verval door. De woestijn verslond de ooit zo schitterende boomgaarden en tuinen en de radeloze boeren schakelden over op het verbouwen van hennep en papaver. Opium en hasj trokken veel rebellen en dromers vanuit Europa en Amerika aan, maar nadat het Russische leger in Afghanistan was geland teneinde de communistische regering in Kaboel tegen de moslimpartizanen, de moedjahedien, te beschermen, kwamen ook zij niet meer naar Kandahar.

De Russische bezetting van tien jaar resulteerde in de totale vernietiging van de stad. Als wraak voor de omgekomen soldaten en verbrande tanks vernietigden de Russen de huizen die zich op geweerschotafstand van de weg bevonden en hakten de in heel Azië beroemde boomgaarden en tuinen om, zodat de moedjahedien er niet in konden schuilen en er geen vallen konden zetten voor de voorbijrijdende konvooien. Ook plaatsten ze landmijnen in de rijstvelden, waardoor de oase van Kandahar een plek werd met de hoogste mijndichtheid, niet alleen in Afghanistan maar in de hele wereld. Een bloeiende, groene oase veranderde aldus in een dode, zinderende woestijn, die zich uitstrekte tot de aan de horizon zichtbare bergen, waar het leven voor zowel verdedigers als aanvallers onhoudbaar was geworden.

De uitgeputte en vernederde Russen besloten uiteindelijk het niet-ingenomen Kandahar, alsook de rest van het Afghaanse gebied te verlaten. Verstrikt in een hopeloze houdgreep bleven ze wel tot het laatst doorvechten, alsof ze door de tegenstander zo veel mogelijk te pijnigen hun eigen bittere nederlaag wilden compenseren.

Een van de aan het eind van de oorlog in het dorp Singesar afgevuurde projectielen explodeerde op de binnenplaats van de moskee, waar op dat moment Omar aan het bidden was. Schrapnel raakte zijn slaap en stak zijn rechteroog uit. Omars leerlingen zwoeren dat ze met eigen ogen hadden gezien hoe hun meester, de pijn trotserend, eigenhandig de splinters uit zijn hoofd verwijderde. Geen moment verloor hij daarbij het bewustzijn, evenmin zijn zelfbeheersing. Zijn leerlingen zagen het als een wonder. Een van de artsen die later voor emirs gezondheid zorgden, meende echter dat Omar sinds die verwonding krankzinnigheidssymptomen vertoonde en uiteindelijk krankzinnig werd. Wegzakkend in een depressie sloot hij zich dagenlang op in zijn kamer, weigerde alle maaltijden en wilde niemand zien. Van tijd tot tijd kreeg hij vreemde visioenen en gedroeg hij soms als een klein kind: zo kon hij in een auto achter het stuur kruipen en ronkend als een motor aan het stuur blijven draaien. Om zijn wonden te likken trok Omar zich terug in het dorp Singesar. Hij borg zijn geweer op in een kist en gaf zich over aan gebed en het lezen van de Koran. Ook gaf hij les in de madrasa, de catecheseschool die hij jaren eerder bij een moskee van het dorp had opgericht.

Een moellah werd hij door toedoen van zijn oom, die na de dood van diens broer en Omars vader (de toekomstige emir was toen amper twee jaar oud) trouwde met de weduwe, in overeenstemming met een stamtraditie. De oom, een rondreizende moellah die met het gebed zijn kost verdiende, nam Omars familie uit het familiedorp Node mee naar het stadje Dara Wat, waar zojuist de moellah van de plaatselijke moskee was overleden en de gelovigen iemand nodig hadden die hen in het gebed kon leiden.

In Afghanistan, waar niets verandert, ziet Dara Wat er vandaag de dag nog steeds zo uit als tien, twintig en waarschijnlijk ook honderd jaar geleden. De door hoge muren van de wereld afgeschermde hutten van leem en stro verstikken ’s zomers in stof, terwijl ze in de herfst en lente, nadat de zeldzame regens de grond hebben besprenkeld, verzuipen onder een plakkerige, grijze modderbrij. Noch in de smalle, labyrintische steegjes, noch in een armoedige bazaar langs een hoofdweg kom je vrouwen tegen, meisjes gingen er nooit naar school.

Samen met zijn oom nam Omar zijn intrek in een dorpse moskee, in een even armoedige kamer als de andere woonvertrekken in het stadje. Hij was niet zozeer een pleegkind als wel een bediende van zijn oom. In ruil daarvoor had hij een plek om te slapen, leed hij geen honger, leerde zijn oom hem de Arabische Koranverzen uit het hoofd en bracht deze hem de kunst van het schrijven bij. Toen bij Dara Wat het Russische leger verscheen, stelde de oom een verzetseenheid samen en trok ten strijde. Hij stuurde de jonge Omar naar het naburige Pakistan, waar een van zijn kennissen leidinggaf aan een moskee en een bijbehorende madrasa. Dat was de enige buitenlandse reis die de toekomstige emir maakte en het enige onderwijs dat hij ooit volgde.

Als moellah keerde hij terug naar zijn land. Hij vestigde zich in het dorp Singesar, waar hij, zoals vroeger zijn oom, de kost verdiende met gebedsleiding in een moskee. Naar het voorbeeld van zijn oom richtte hij een school bij de moskee op, waarin hij de jongens van het dorp opleidde. In de voetsporen van zijn oom stelde ook hij zijn eigen partizanengroep samen waaraan hij leidinggaf in de strijd tegen de Russen. Tot op het moment van die fatale verwonding.

Vandaag de dag kan niemand zich hem nog herinneren, of misschien wil men zich hem niet meer herinneren. Niemand kent hem, niemand heeft ooit van moellah Omar gehoord, niemand wil over hem spreken. Alsof hij hier nooit is geweest. Alsof hij nooit heeft bestaan.

De heilige overwinningsoorlog bracht echter geen heilige vrede, noch rust, noch de heilige orde die de heilige strijders, de moedjahedien, hadden beloofd. Na de roemloze aftocht van de Russen moesten er nog drie jaren verstrijken voordat zij uiteindelijk een aanval op Kaboel zouden inzetten en, verwikkeld in onderlinge ruzies, de macht over het land zouden kunnen gaan uitoefenen. Nog voordat de in de oude oorlog opgelopen wonden waren genezen en de tranen waren opgedroogd, brak er alweer een nieuwe oorlog uit, een burgeroorlog tussen degenen die op tijd de grootste wapenarsenalen en het meeste geld hadden weten te bemachtigen. De minder bedeelde commandanten van een lagere rang, zoals moellah Omar, Mohammed Abbas en zijn kameraden, konden slechts radeloos toekijken hoe anderen om de buit vochten en het land aan flarden scheurden.

Omar, die in de korte periode van broze vrede met drie vrouwen trouwde en bij hen een half dozijn kinderen verwekte (men zegt dat hij, inmiddels als emir door het leven gaande, om met de vierde vrouw in het huwelijk te kunnen treden eerst bevel gaf haar echtgenoot te doden en vervolgens de weduwe naar zijn huis liet brengen), leek, geheel geabsorbeerd door gebeden, geen aandacht te schenken aan de wetteloosheid waarin Afghanistan elk jaar verder wegzonk.

Het hele land stond in vuur en vlam, maar nergens, met uitzondering van het onophoudelijk belegerde, in brand gestoken, uitgehongerde en gebombardeerde Kaboel, was het zo erg als in Kandahar. De plaatselijke khans, moellahs en commandanten, slecht georganiseerd en slecht bewapend, en vooral jarenlang geplaagd door interne twisten, werden volkomen genegeerd bij het samenstellen van de nieuwe regering, die er niet over peinsde zich met de woestijnoase te gaan bemoeien. De daaropvolgende jaren was Kandahar een landstreek van chaos, geterroriseerd door krijgsheren die karavanen en bazaars beroofden, die boeren dwongen drugs te verbouwen en te smokkelen, die voor hun genot meisjes en jongens ontvoerden. Uiteindelijk stopten zelfs de internationale humanitaire organisaties met het sturen van hulpkonvooien.

‘Het ging er steeds erger aan toe. Voortdurend berovingen, moorden, schietpartijen op klaarlichte dag, ontvoeringen, verkrachtingen. We zagen dat alles en wisten niet wat te doen. Wij, de oude commandanten, werden door schaamte overmand. Niet hiervoor hadden we jarenlang gevochten, niet hiervoor hadden de mensen zo veel geleden om dan na de overwinning hun leven nog armzaliger te zien worden. Wij hadden hun een rechtvaardig leven beloofd, in overeenstemming met de wetten van de Allerhoogste. Het leek erop alsof dezelfde mensen die ooit voor ons hadden gebeden ons nu begonnen te vervloeken’, haalde Kwadratoellah Djamal zijn herinneringen op onder het kraken met zijn krachtige vingers. ‘Wij, de oude commandanten, kwamen bijeen in de moskeeën, we overlegden met elkaar en dachten na. We dachten te weten wat ons te doen stond, maar het ontbrak ons aan moed, aan verstand, en misschien ook aan geloof. We reisden zelfs een keer af naar de gouverneur van Herat, commandant Isma’il Khan, die in zijn regio op voorbeeldige wijze orde op zaken had gesteld. Hij had het echter te druk met Herat zelf om ook nog aandacht aan Kandahar te kunnen schenken. Al hadden we er schoon genoeg van, de een bleef de ander aankijken. En toen hoorden we van Omar. Hij was de eerste die opstond. Het ontbrak hem niet aan determinatie, noch aan moed, noch aan geloof. Vandaar dat we hem later tot onze leider verkozen.’

Volgens een van de legenden die het leven omgeven van de dorpsmoellah die de troon van de emir besteeg, bezocht op zekere dag een delegatie van wanhopige boeren de moskee, waar de moellah bad en woonde. Ze kwamen om zich te beklagen over een plaatselijke krijgsheer, die twee jonge meiden had ontvoerd en verkracht en ze vervolgens naar zijn soldaten doorschoof. Ook kwamen ze Omar om hulp vragen. Ze wisten dat hij ooit zelf had gevochten. En bovendien: tot wie anders moesten ze zich wenden als ze niet konden aankloppen bij degene die hen hielp hun gebeden tot God te richten?

Omar had al eerder gehoord over de wetteloosheid en misdrijven die in Kandahar aan de orde van de dag waren. In zijn Singesar echter was iets dergelijks nog nooit gebeurd. En het zou ook nooit gebeuren. Aan het hoofd van een groep van dertig leerlingen, die tot dan toe de geheimen van de kalligrafie en de Koran aan het doorgronden waren, viel hij, bewapend met slechts een tiental geweren, de nietsvermoedende krijgsheer aan. Er stellig van overtuigd dat hij door een aanzienlijk talrijkere en machtigere vijand werd aangevallen – want wie zou er een aanval inzetten zonder van zijn overwicht overtuigd te zijn! – gaf hij zich snel over, in het heilige geloof dat een afkoopsom zijn leven zou redden. Omar echter liet hem aan de loop van een tank ophangen en beval de geschrokken soldaten hetzij hun wapens neer te leggen, hetzij zich onder zijn commando te stellen.

Het nieuws over Omars optreden verspreidde zich bliksemsnel over de vlaktes van Kandahar. Nieuwe delegaties bleven naar de moskee in Singesar trekken om Omar en zijn discipelen te verzoeken ook bij hen een rechtvaardige orde in te stellen en de slechte bestuurders te verjagen. Omar, wiens naam inmiddels in de wijde omgeving beroemd was geworden, kwam, doodde, verjoeg schoften van commandanten, nam hun wapens en soldaten over. Bovendien wilde hij niets voor zichzelf houden. De overgelukkige boeren raadde hij aan in alles te luisteren naar de moellah en volgens de goddelijke wetten te gaan leven. Hij werd steeds machtiger. De soldaten en zelfs hun verslagen commandanten sloten zich zelf bij hem aan teneinde de dood en schande te ontwijken. Omar en zijn leerlingen veroverden de dorpen en steden successievelijk, eigenlijk zonder slag of stoot. Niemand wilde tegen hen vechten. Blijkbaar durfde niemand zijn geweer op de vrome mannen te richten. Volgens de gangbare legende was Omars leger niet alleen onoverwinnelijk, maar ook zijn soldaten sneuvelden nooit. Hierdoor kreeg hij er nog meer aanhangers en rekruten bij. Degenen die zich verzetten of weigerden zich bij hem aan te sluiten, liet hij ophangen. ‘We zijn een strijd aangegaan tegen de moslims die verdwaald zijn geraakt. We willen hen op het goede pad terugzetten’, bekende moellah Omar ooit aan Rahimoellah Yoesoefzai, een van de twee journalisten die hij ooit bij zich toeliet.

De zegetocht van Omars leger werd gemarkeerd door de galgen van de tanklopen. Singesar, Kandahar, Ghazni, Herat, Djalalabad, Kaboel. Nog voordat er duizend dagen waren verstreken, veroverden zijn soldaten het hele land. Omdat de meesten van hen leerlingen van de plattelandse madrasa’s waren, werden ze de Taliban genoemd, dat wil zeggen Degenen Die De Waarheid Zoeken.

Al leek het alsof moellah Omar de natuurlijke en vanzelfsprekende leider van de Taliban was, niet alle commandanten die zich bij de beweging aansloten waren bereid die voornaamste positie voor hem te erkennen. Beroemde, rijke en gerespecteerde leiders, generaals en zelfs gewone verzetsleiders peinsden er niet over om een vrome boerenkinkel voor te laten gaan. Zelfs velen van de dertig oprichters van de Talibanbeweging meenden dat het toevertrouwen van het leiderschap aan iemand als moellah Omar een smet op de opstand zou werpen, de opstand in diskrediet zou brengen, en wie weet de kortste weg zou blijken naar zijn ontaarding en ondergang.

Omar zelf stond ook niet te springen om het leiderschap op zich te nemen. Moellah Mohammed Khaksar, uit wiens geslacht meerdere beroemde oelema’s van Kandahar afkomstig waren, geloofde van meet af aan in Omar. Hij was van mening dat voor de rol van Talibangids niemand beter geschikt was dan Omar. Dus overtuigde hij Omar daar allereerst zelf van en vervolgens ook enkele invloedrijke moellahs uit Kandahar, wier gezag en stemmen voor het overwicht zorgden.

‘Ik legde hun uit dat Omar misschien maar een simpele man was, maar dat slechts weinigen zijn moed, bescheidenheid en eerlijkheid konden evenaren. Hij was een soort kluizenaar. Macht, vermogen, alle aardse zaken leken hem niet te interesseren’, herinnerde moellah Khaksar zich.

Ik maakte pas kennis met hem toen de Taliban, trachtend aan de aanvallende vijand te ontsnappen, in paniek Kaboel ontvluchtten. Hij besloot toen Omar te verraden, in de stad te blijven en over te lopen naar het vijandige kamp. In de door de nieuwe machthebbers geregeerde Afghaanse hoofdstad was hij een soort eregast die men graag aan buitenlanders toonde, maar tegelijk ook een beetje een gevangene die door de moedjahedien voortdurend in de gaten werd gehouden. Nog steeds droeg Khaksar met trots een lange baard en op zijn hoofd een reusachtige zwarte tulband die aan het Talibanbewind deden denken.

‘Zij hadden óf naar mij geluisterd,’ vervolgde hij, ‘óf ze kwamen zelf tot de conclusie dat het beter was de strijd om de macht op te schorten totdat Omar zelf de macht voor hen zou veroveren. Degenen die met ons meededen maar onze strijd nog steeds niet begrepen en de macht, als vanouds, als buit beschouwden, zagen in Omar geen gevaarlijke rivaal.’

‘Als iemand toen tegen me had gezegd dat Omar over het hele land zou regeren, had ik hem voor gek verklaard’, vertrouwde de commandant met grijze baard, Naghiboellah, me toe.

Voordat de Taliban zich voor de poorten van Kandahar posteerden, was hij een van zijn heersers. Hij liet hen binnen en gaf de stad aan hen over omdat hij vele Talibancommandanten, onder wie Omar, kende, erop rekenend dat zij hem uit dankbaarheid zouden toestaan drugs naar Iran, Pakistan en Turkmenistan te blijven smokkelen.

‘Omar een emir?! Nee, daar leek hij beslist niet op.’

Moellah Omar werd de eerste onder de gelijken. Hij noemde zichzelf de leider van de Taliban, maar de allerbelangrijkste besluiten werden nog steeds tijdens de zittingen genomen, waarbij iedere moellah en iedere commandant dezelfde rechten had en hun stemmen hetzelfde gewicht hadden. Allen waren ze tegelijk zowel leiders als onderdanen, zowel commandanten als soldaten. Ieder van hen kon koning of dienaar zijn.