Mikael Niemi

De man die stierf als een zalm

Uit het Zweeds vertaald door Cora Polet

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Mannen som dog som en lax, verschenen bij Norstedts, Zweden 2006

Published by agreement with Norstedts Agency

Oorspronkelijke tekst © Mikael Niemi 2006

Nederlandse vertaling © Cora Polet en De Geus bv, Breda 2009

Omslagillustratie en -ontwerp © Riesenkind

isbn 978 90 445 2865 7

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De vroege vlucht uit Stockholm was praktisch vol toen deze op de enorme vrachtbaan van het vliegveld van Kallax even buiten Luleå landde. In het gewemel van de passagiers bevonden zich drie personen die zich niet naar de langparkeerplaats begaven of de bus, maar die door de terminal helemaal naar gate 5 liepen. Anders dan de vier eerste lag deze gelijkvloers en in plaats van door de reusachtige luchtsluis van boord te gaan moesten de passagiers een korte wandeling door de open lucht maken naar het kleine propellervliegtuig met negen zitplaatsen dat op het juliwarme asfalt stond. Nordkalotts vluchtnummer 8N402 vertrok volgens de dienstregeling om even na tien uur ’s ochtends met bestemming Pajala. De beide piloten en de drie passagiers voelden hoe de machine zich al schommelend en rukkend door de ochtendthermiek naar boven vocht. Onder hen aan de rechterkant was het centrum van Luleå, dat uit een dichtbebouwd schiereiland bestond op de grens van scheren en de open zee omringd door baaien met nauwe mondingen en zonneglinsteringen, al snel verdwenen. De zee was een baaierd van met bos bedekte eilanden en kleine, witte driehoeken van zomerzeilers op weg naar de Norrbottense scherenkust. Ruim tien mijl verder, op dit moment onzichtbaar door de nevelige warme lucht, lag Finland. De piloot zwenkte, vond de juiste vliegkoers en vervolgde zijn klim naar een vlieghoogte van 18.000 voet, ruim 5000 meter. Donzige cumuluswolken trokken langs de raampjes voorbij, terwijl het vliegtuig aan zijn vlucht begon over dat wat in de weersvoorspellingen het binnenland van Norra Norrland genoemd werd.

Therese Fossnes voelde de kou van het cabineraampje tegen haar wang toen ze verrukt neerkeek op de uitgestrekte vlakten. Bos. Dat was haar eerste, allesoverweldigende, indruk. Zo ontzaglijk veel bos. Ze had geprobeerd zich de Norrlandse toendra voor te stellen, had erover gefantaseerd en nu zag ze die voor het eerst met eigen ogen. Overal. Een donkergroen, geknoopt tapijt, een reusachtig dierenvel. Mosgroen. Naaldgroen. Meer naar de horizon toe werd het blauwer en hier en daar glinsterden plassen en bosmeertjes. Lange, slingerende waterwegen baanden zich een weg door de vlakten. En alleen zo nu en dan, als waren ze verlegen, ving je een glimp op van spaarzame groepjes huizen. Onaanzienlijke Norrbottense dorpjes. Veel te klein voor dit enorme landschap. Ze probeerde zich voor te stellen hoe het was om daar beneden te wonen. Neergeworpen in deze woestenij. Een eenzaam roepend meisje. Dat over de veenmoerassen struint, in de hoop dat er wat zal gebeuren.

Nee. Zij was een echt stadsmens. Ze was te zeer in haar eigen niche geworteld, er was in het leven zo veel meer dan bos.

Therese knipte de sinaasappelkleurige plastic aktetas met het embleem van de Rijksrecherche open en las de fax met de namen van de dorpsagenten nog eens door met wie ze zou samenwerken. Ze krabbelde een paar aantekeningen in de marge. Het was belangrijk om meteen aan het begin de leiding te nemen. Vakmanschap te laten zien. Voor hen was ze niet meer dan een geblondeerde 08’ster, een Stockholmse; als ze moeilijk gingen doen, moest ze haar tanden laten zien. Ze zag er jonger uit dan haar drieëndertig jaar. Sommige snorren dachten daar voordeel uit te kunnen trekken. Vooral politieagenten. Er waren maar weinig beroepsgroepen in dit land met meer penissen en dat kon dan alleen maar het om zijn. Maar je leerde in de loop der jaren. Je hield je kattenklauwen scherp.

Na een brullende vlucht van een half uur liet het vliegtuig zijn neus zakken en naderde de boomtoppen. Ze zag nergens een landingsbaan, alleen autowegen door het bos. Haar mond voelde droog aan, een beschermingsreflex. Adrenaline. De beide andere passagiers leunden naar voren en wezen naar het landschap, een gemoedelijk gepensioneerd echtpaar dat ze ook in het vliegtuig naar Luleå had gezien. De vrouw zei iets onbegrijpelijks. De woorden drongen door het lawaai van de motor heen, maar waren onbegrijpelijk. De man riep iets soortgelijks terug, aan de toonval kon je horen dat hij instemde.

En nu pas hoorde Therese het. Het was Fins. Ze hadden Fins met elkaar gesproken.

Met een kort rubberen gieren raakte het vliegtuig de grond en stoof onder het afremmen slingerend verder. Ze taxieden naar het kleine stationsgebouw, omringd door hoge dennenbomen. pajala stond er alleen op de gevel. Twee mannen in gele reflecterende jacks duwden een bagagewagentje voor zich uit, deden daarna de deur van de cabine open en lieten de ingebouwde trap zakken. Ze klom naar buiten en voelde hun blikken. Zwijgende nieuwsgierigheid, een beetje opdringerig. Ze liep over het asfalt en snoof de lucht van bosheide op, droge, dampende wildernis. Een deur in het gebouw ging open en er stapte een lange, grijze, geüniformeerde agent naar buiten; hij stak zijn hand uit. Zijn gezicht plooide zich tot een kreukelige, een tikje verlegen glimlach.

‘Welkom’, groette hij. ‘In Tornedal.’

Het klonk stijf en ingestudeerd. Hij moest het de hele ochtend gerepeteerd hebben. Therese haalde haar ingecheckte koffer op voordat ze in zijn zonhete dienstauto stapten en vol gas door uitgestrekte bossen naar het dorp reden. Eino, zoals de agent heette, zweeg het merendeel van de tijd en hij bezat een opvallend ontspannen rijstijl. Gewend te rijden, dacht ze. Lange uitrukritten met tijd voor eigen gedachten. Maar plotseling remde hij af.

‘Piru …’

Pii … roo … herhaalde ze het woord in zichzelf. Op dat moment staken de dieren zonder haast de weg over, grijs als steen. Hun geweien deinden op en neer toen ze begonnen te grazen tussen de pollen in de greppel.

‘Rendieren?’ vroeg ze.

‘Tornedal’, zei hij bevestigend.

Hij had Fins gesproken en ze probeerde zich zijn woorden in te prenten. Rendieren heetten piru. Haar fototoestel zat in haar koffer in de achterbak, maar ze wilde hem niet vragen te stoppen. Het zou gênant zijn. Ze zou hier terugkomen om ze te fotograferen. Dat zou echt iets zijn om naar Doris te mailen.

Het gerechtsgebouw van Pajala was een dominerend, rood, bakstenen gebouw op een verhoging midden in het kerkdorp, eromheen grasvelden met berkenbomen en lijsterbessen. maan-vrijdag 9-15, lunch 12-13, stond er op een bordje naast de donkerhouten buitendeur. Therese werd door Eino naar een kantoortje gebracht dat haastig in orde was gemaakt, een bureau, een telefoon, een elektrische schrijfmachine uit de jaren tachtig.

‘Je dienstauto’, zei een stem.

Er viel een bos sleutels op haar bureau. Ze draaide zich om en zag een snelle glimlach, lichtblond haar in militaire snit, een kortgeknipte snor en sterke kaakspieren. Zijn handdruk was te hard, om zijn onzekerheid te verbergen.

‘Sonny Rantatalo,’ stelde hij zich voor, ‘agent Svedberg heb je al ontmoet.’

Eino Svedberg was de grijze man die haar opgehaald had. Ze zaten met zijn drieën in een kleine vergaderruimte die rook als een oud klaslokaal. Er stond een raam op een kier, toch voelde het warm en vochtig aan.

‘Ik ben dus Therese Fossnes, Rijksrecherche.’

Eino keek zwijgend naar de tafel. Sonny ving haar blik op en probeerde er onbewogen uit te zien. Maar de trillende spier in zijn wang verraadde zijn zenuwachtigheid.

‘Ik wil om te beginnen graag de plaats van het delict zien’, zei ze. ‘De technische recherche is zeker al ter plekke?’

‘Ja, die zijn gisteren uit Luleå gekomen.’

‘Zijn jullie al begonnen met het verhoor van de buren?’

‘Ja, met een paar man. De meesten zijn er niet, ze zijn waarschijnlijk in hun zomerhuisjes.’

‘En de vrouw die het lichaam gevonden heeft?’

‘Rauha Jauhojärvi, zij werkt bij de gemeentelijke thuiszorg. Ze is thuis, ze heeft zich ziek gemeld. We hebben haar verhoord, maar ze was niet in staat veel te zeggen.’

Het was Sonny die haar vragen beantwoordde. Gelijktijdig verschoof hij een bureauonderlegger tot die precies evenwijdig lag met een spleet in het bureaublad. Nu wendde ze zich direct tot Eino, ze wilde hem bij het gesprek betrekken.

‘Hebben jullie getuigen?’

‘Tja, dat hangt een beetje af van …’

‘Wat bedoel je?’

‘Het lijkt tijdens het weekend gebeurd te zijn. En we hadden een heel speciaal weekend. Mag ik wel zeggen.’

Hij sprak langzaam, bijna overdreven precies. Alsof hij naar zijn woorden zocht, hij draaide elk woord om voordat hij het durfde te gebruiken. En hij had een duidelijk accent, een Fins deinende taalmelodie.

‘Als je wat mag zeggen?’

‘De markt van Pajala. In het weekend was er markt in Pajala.’

‘En?’

Nu viel Sonny hem in de rede.

‘Ja, jij bent niet van hier. Het is de grootste zomermarkt in Norrbotten, meer dan dertigduizend bezoekers. De mensen komen uit het hele land hierheen. Ja, ook uit het zuiden van Zweden.’

‘Iedereen die is weggetrokken’, vulde Eino aan.

‘De markt van Pajala is een heksenketel,’ vervolgde Sonny, ‘overal volk en stalletjes. Er is van alles te doen. Het zal niet meevallen de speld in de hooiberg te vinden.’

‘Daarom ben ik hier’, zei ze snel en ze stond op. ‘Ik wil dat alle medewerkers om zes uur hier aanwezig zijn. Daarvóór wil ik een lijst hebben met alle verklaringen, met auto’s, mensen die in de buurt waren, alles. Je weet wel. Kenden jullie het slachtoffer trouwens, het dorp is toch maar klein?’

‘O ja’, zei Eino.

‘Martin Udde’, zei Sonny. ‘Een oude douanebeambte.’

‘In dienst trokken we samen op’, bevestigde Eino. ‘Maar hij was alweer een hele tijd met pensioen.’

‘Prima, Eino. Maak een samenvatting van alles wat je van hem weet. Familie, verwanten, zijn contacten enzovoort. Sonny gaat door met zijn huis-aan- huisonderzoek. Probeer ook de mensen op te sporen die niet thuis zijn. Maar eerst brengen jullie me naar de plaats van het misdrijf.’

‘Die ligt in Texas.’

‘Texas?’

‘Zo heet die wijk. Texas, of het Wilde Westen.’

Haar dienstauto bleek een gewone huurauto te zijn die op het geasfalteerde erf van het gerechtsgebouw in de zon stond. Hij was heet als een oven en rook naar warm plastic; zodra ze startte hoorde ze de airconditioning brullend aanslaan. Sonny reed in een blauw-witte politieauto voor haar uit door het kleine dorpscentrum, ze passeerden een ok-benzinestation en reden dieper Texas in, dat een idyllische woonomgeving bleek te zijn, die ergens in de jaren zestig was gebouwd. Houten villa’s met grote stukken tuin, hoog opgeschoten vogelkers en lijsterbessen, erven met zongebruinde kinderen, plastic tractoren en opblaasbare zwembadjes. De straat die ze insloegen heette Hantverkaregatan, las ze op een naambordje en al gauw stopten ze voor een gele, bakstenen éénverdiepingvilla. Het blauw-witte plastic band van de politie zette het hele grondstuk af. Een groepje nieuwsgierige dorpsbewoners had zich op straat verzameld en zweeg toen Therese uitstapte. Een persfotograaf nam een aantal foto’s toen ze over de afzetting stapte; Sonny reed terug naar het politiebureau. Bij de buitentrap stond een zwartbebaarde politieagent; ze toonde hem haar legitimatie.

‘Lundin’, mompelde hij, terwijl hij nonchalant aan zijn pet tikte en haar voorbij wenkte. ‘Verdomd vervelend dat zoiets in de vakantie moet gebeuren.’

‘Ik weet het’, zei ze.

‘We hadden eigenlijk allemaal met vakantie moeten zijn. Op Eino na. Iedereen zou nu in zijn zomerhuisje zitten.’

‘Barcelona’, zei ze. ‘Hotel Grand Marina, kamer met bubbelbad en balkon met uitzicht op de Middellandse Zee.’

‘Mmm’, zei hij peinzend.

Ze trok een paar neonpaarse plastic beschermers over haar schoenen, deed een haarnetje op in dezelfde schreeuwerige tint en trok een paar dunne chirurgenhandschoenen aan. Toen ging ze naar binnen.

2

Het eerste wat haar tegemoetkwam was de geur, zoetig zuur en op de een of andere manier roestig. Het deed aan eten denken. Een onappetijtelijke loempia? Ongewild kreeg ze pijnscheuten in haar lendenen, het gewervelde dier in haar wilde op de vlucht slaan. Hier was iets mis, slagtanden tussen de schaduwen. Ze dwong zich door te lopen, door de hal heen. Ze zag onmiddellijk de sporen van druppels op de vloer. Donkere gestolde vlekken. Er waren krijtcirkels omheen getrokken en ze waren genummerd. Aan de krassen was te zien waar monsters waren genomen. Alert boog ze zich voorover, raakte voorzichtig met haar handschoen de bloedvlekken aan en bracht haar vingertop naar haar neus.

Een krachtige lichtflits deed haar terugdeinzen. Onvast kwam ze overeind en zag een reusachtig mondkapje en reflecterende glazen in een dik, zwart plastic montuur. Haar eerste impuls was om zich vrij te vechten en ervandoor te gaan. Toen kwam haar ademhaling weer op gang, terwijl ze de adrenaline door haar hart voelde stromen.

‘Ånderman!’

Het mondkapje wendde zich haastig om en liep het huis in.

‘Ik dacht dat je ziek was’, riep ze hem na, maar nog steeds geen woord. Alleen een wenk hem te volgen. In plaats van chirurgenhandschoenen had hij zwavelgele, ellebooglange obductiehandschoenen aan. Kom, wenkte hij met bijna vrouwelijk soepele polsen. Kom, kom … Ze liep achter de ritselende mintgroene plastic jas aan door het huis. Afgrijselijke kleuren, merkte ze met een rilling op. Klotekunstlessen, voorjaarswerkstukken van leerlingen. Ånderman bleef in een deuropening staan en haalde voor haar een extra mondkapje uit zijn zak. Ze liep voorzichtig naar hem toe, vermeed behoedzaam in het bloedspoor te stappen en bond het kapje voor. Hij inspecteerde haar onbescheiden, trok het maskertje recht zodat het beter vastzat over haar kin en stelde het elastiek in haar nek bij. Met een wat onderworpen gevoel liet ze hem begaan, alsof ze een kleuter was. Toen vermande ze zich en probeerde dat gevoel van zich af te zetten. Ademde in het benauwde, vezelige filter de lucht in van haar eigen ademhaling, warm speeksel, een nogal dure lippenstift.

Ze bevonden zich in een kleine slaapkamer voor een bed van een wat breder model, honderdtwintig centimeter, dacht ze. Het hoofd- en voeteneinde was van gesmeed koper en had sierlijke krullen. Het beddengoed was verfomfaaid en verkreukeld, het laken was wit, het beddenovertrek had een verschoten patroon van tere zomerbloemen op een lichtgroene achtergrond. Nu waren ze doordrenkt van zwart, hard geworden bloed. Ook op het behang zaten bloedspatten, kleine erupties van stippen die al spaarzamer werden en ophielden. Het deed haar denken aan de magma-explosies van een vulkaanuitbarsting.

Het lichaam was al weggehaald. Alleen de contouren waren nog zichtbaar, gemarkeerd door hennakleurig, plastic plakband, vastgekleefd op het laken. In een van de lange zijden was een raam en een deur naar een met glas afgeschoten terras. Therese wilde de deur opendoen, ze had behoefte aan frisse lucht, maar hij hield haar resoluut tegen.

‘Hou de vliegen buiten’, beval hij.

Ze zag een blauwglimmende bromvlieg enthousiast rondkruipen en haar eieren leggen tussen een paar donkere, vormloze klompen en ze begreep dat hij gelijk had.

Het was niet het ergste wat ze gezien had, bij lange na niet. Uit de sedimenten van haar innerlijk maakte de minibus bij Märsta zich los, verkreukeld in de herfstnacht als een bierblikje. Nog zag ze de vonkenspattende doorslijpschijven van de technische dienst voor zich. En hoe die er eindelijk in geslaagd waren het dak open te snijden. Ze had haar zaklantaren hoog gehouden. Ze scheen regelrecht in de hel, een kliederige waanzin. En toen zag ze iets bewegen; in het druipende kinderstoeltje begon op een lichaampje een bungelend nekje heen en weer te zwaaien. Ze had een gorgelend geluid gehoord. Alsof de keel was dichtgesnoerd, alsof het kindje vertwijfeld om adem vocht. Of huilde.

Therese slikte het beeld weg. Weg, weg. Ze voelde dat het vocht in het kapje zich verdichtte, het zweet, de condens. Dit was niet het ergste wat ze gezien had, maar over deze kamer hing wel iets van verderf. Iets wat afstootte. Je wilde hier zo snel mogelijk weg.

‘Voel jij het ook?’ fluisterde Ånderman.

Ze keek hem vragend aan.

‘De waanzin’, ging hij verder. ‘Het mateloze. Alles bijeen als … als veel te veel …’

‘Een chaotische dader’, begon ze automatisch te brabbelen.

‘Niet zo haastig, Therese, niet zo haastig. Wat zie je? Zeg alleen maar wat je ziet.’

Ze voelde zich draaierig, alsof ze via het kapje te weinig zuurstof kreeg. Ze knipperde een paar keer snel met haar ogen. Hoestte benauwd.

‘Een bebloed bed’, zei ze. ‘Grote verspreide bloedvlekken bij het hoofdeinde, meer geconcentreerd in het midden van het bed. Verspreide spatten op het behang en op de vloer. Een nachtkastje met de avondkrant en een half opgeloste kruiswoordpuzzel, een potlood, een glas met een kunstgebit. Dichtgetrokken gordijnen. Dichte klerenkastdeuren. Geen tekenen van beschadigingen. Geen moordwapen.’

‘Dat stak nog in hem’, onderbrak Ånderman haar.

Ze zag dat de aangegeven contouren van een lang smal heft zich op de lakens aftekenden.

‘Waarschijnlijk van hem zelf. Ik heb het naar het lab gezonden.’

‘Wat was het? Een bijl?’

‘Nee’, zei hij kalm. ‘Een zalmspeer.’

‘Een zalmspeer?’

‘Een oud visgereedschap. Het doet denken aan een reusachtige vork, vroeger ving je er zalm mee. We weten zeker dat er een in de kelder hing, in de spelletjeskamer.’

‘Een impulsieve moord?’ begon Therese opnieuw. ‘De dader breekt in en hij wordt ontdekt, hij pakt het eerste het beste voorwerp dat als wapen kan dienen en steekt het slachtoffer neer.’

‘Maar dit heb je niet gezien.’

Ånderman bukte naar de vloer en wees op een paar druppels bloed.

‘Uitgesmeerd’, zei Therese. ‘Hij heeft erin getrapt.’

‘Maar zie je niks vreemds? Er zijn geen afdrukken van schoenen. Alles is vlak, platgestreken.’

‘Hij droeg schoenbeschermers.’

‘Goed’, zei Therese. ‘Misschien waren het gewone supermarkttassen die om zijn voeten zaten, maar toch. Hij heeft zich voorbereid. Kom mee, kom …’

Ånderman volgde het bloedspoor door het huis naar de keuken. Het hield op bij het aanrecht. Er hing een roetachtige, onaangename walm. Ånderman liet het haar zelf ontdekken.

‘Het fornuis …’

Ze boog zich verbijsterd over de beroete kookplaat.

‘Het fornuis was aan toen de vrouw van de thuiszorg de keuken in kwam. Er lag een verkoold voorwerp op, direct op de plaat. Ik heb het voor analyse naar het lab gestuurd, maar ik denk dat het een deel van hem was.

‘Van het slachtoffer?’

‘Er lag ook een keukenmes. De dader moet het ding afgesneden hebben. Misschien al voor de man dood was. Afgesneden, het fornuis aangestoken en het voorwerp op de hete plaat gelegd.’

‘Was het een lichaamsdeel?’

Ånderman keek weg, zijn schouders waren chronisch gespannen. Alsof hij altijd iemand met zich mee torste. Een veel te zwaar iemand. Een voorouder.

‘Ik heb gehoord dat je je grootmoeder gevonden hebt’, zei hij onverwachts.

‘Ja, hartelijk bedankt voor je hulp. Ik zoek haar zo nu en dan op.’

‘Ze is een eind weg, hè?’

‘Ja, maar toch. Ik dacht dat ze dood was.’

‘Mm’, zei hij. ‘Mm …’

‘En nog bedankt dat je mij aanbevolen hebt’, zei ze.

‘Ik heb het altijd belangrijk gevonden’, zei hij onsamenhangend. ‘Binnen het korps. Vrouwen naar voren schuiven. Vrouwen naar voren schuiven.’

Hij hoestte schril. Je kon merken dat hij nog niet helemaal hersteld was, dacht ze een beetje bekommerd.

Ånderman ging weer naar het fornuis, boog zich voorover en snoof. Kneep zijn ogen half dicht.

‘Maar wat was het dan?’ herhaalde Therese.

Hij richtte zich langzaam op als na een buiging aan het hof.

‘Dat kon je niet meer zien. Maar er was inderdaad een orgaan bij die arme man afgeknepen. Waag eens een gokje.’

‘Zijn penis’, zei ze geschokt.

Van achter zijn mondkapje keek hij naar haar. Ze kon niet zien of hij glimlachte.

‘Nee’, zei hij. ‘Niet zijn penis.’

3

Sonny Rantatalo klopte diverse keren op de deur voordat hij die opendeed. Een magere, gedrongen, enigszins in elkaar gezakte vrouw met vermoeide mondhoeken.

‘Politie’, stelde hij zich officieel voor hoewel hij haar kende.

Rauha Jauhojärvi knikte. Haar gezicht was gezwollen alsof ze had liggen slapen.

‘Jaksakkos sie? Kun je het wel aan?’

Ze knikte opnieuw. Ze draaide zich om, slofte naar de keuken en begon met grote moeite het koffiezetapparaat aan de praat te krijgen. Hij onderbrak haar en vroeg haar aan de keukentafel te gaan zitten.

Ze heeft pillen geslikt, dacht hij. Iets kalmerends.

Methodisch en moeizaam schreef hij haar persoonsgegevens op en haalde tegelijkertijd een bandrecorder tevoorschijn. Instinctief schiep ze een zo groot mogelijke afstand tot de microfoon. Hij zag het en begon bij wijze van inleiding in zijn dorps-Fins een praatje over de hitte, over kennissen die hij tijdens het weekend van de jaarmarkt ontmoet had. Ze antwoordde kortaf en ontspande zich langzaam. Na een poosje drukte hij voorzichtig op de opnameknop en ging over op het Zweeds.

‘Hoe laat was je bij het huis van Martin Udde?’

Haar stem werd toonloos toen ze Zweeds begon te praten. Die verloor alle energie. Ze trok met haar vinger cirkels over het tafelkleed, rond en rond en ze vermeed zijn blik. Even na tweeën. Misschien tien over. De oude man had niet opengedaan ook al had ze én aangebeld én geklopt. Ten slotte was ze met haar reservesleutel naar binnen gegaan. Ze had gemerkt dat het aangebrand rook. Ze was naar de keuken gelopen en had gezien dat het fornuis aanstond, dus had ze het uitgedraaid.

‘Het fornuis brandde dus toen je binnenkwam?’

‘Ja.’

‘Herinner je je de stand nog?’

‘Misschien stond het op drie. Drie of vier.’

‘Weet je dat heel zeker?’

‘Niet op zes. Dan had de plaat roodgloeiend moeten zijn en zo heet was die niet.’

‘Hoelang kan het fornuis al aangestaan hebben, denk je?’

‘Lang. Het was warm in de keuken. En wat erop lag was helemaal verkoold.’

‘Schat eens.’

‘Nou, zeker een uur. Ik denk dat hij het vergeten had. Misschien was hij ziek geworden.’

‘Heb je verder nog wat in het huis gedaan? Ramen of deuren gesloten bijvoorbeeld?’

Ze schudde van nee.

‘Heb je iets schoongemaakt? Heb je meubels verschoven of iets anders gedaan?’

‘Nee, alles was in orde.’

‘Is je iets abnormaals opgevallen? Brandde er misschien ergens een lamp?’

‘Nee … maar er lagen wel druppels op de vloer.’

Hij liet haar, zonder haar te onderbreken, vertellen hoe ze het lichaam gevonden had. En onder haar shock zag hij ook iets van spanning. Ze was als eerste op de plaats van het misdrijf geweest. Die gedachte had nu bij haar postgevat. Rauha Jauhojärvi, 60 jaar, in dienst van de thuiszorg van Pajala. Nog heel lang zou zij de vanzelfsprekende centrale figuur bij de koffiepauzes zijn. Misschien kwam ze ook wel in de krant. Fifteen minutes of fame.

‘Kun je me vertellen hoe Martin Udde als mens was? Kende je hem al van vroeger?’

‘Nee, kende was te veel gezegd. Ik wist eigenlijk alleen wie hij was. Een ongewoon vieve negenentachtigjarige, die nog altijd thuis kon wonen. We maakten twee keer in de week bij hem schoon, deden zijn boodschappen, meer hulp had hij niet nodig, hij kon zelf zijn eten klaarmaken en zich wassen.’

‘Maakte hij zelf zijn eten klaar? Is dat niet ongebruikelijk voor mannen van zijn generatie?’

‘Martin was vrijgezel. Hij had dat waarschijnlijk in de loop der jaren geleerd.’

‘Hoe was hij in zijn manier van doen? Als persoon?’

‘Tja, hij was … gezellig. Hoe moet ik dat zeggen. Hij wilde graag praten en hij zei altijd vriendelijke dingen.’

‘Hij was dus aardig?’

‘Ja, de aardigste mens die je je denken kunt. En het was er gemakkelijk schoonmaken.’

‘Hoezo?’

‘Hij was netjes. Alles stond op zijn plaats. Bij sommigen kan het een echte zwijnenstal zijn.’

‘Ik begrijp het’, zei Sonny. ‘Ging hij met andere mensen om? Had hij vrienden?’

‘Nee, hij was erg eenzaam. Daarom wilde hij ook zo veel praten als ik kwam. Hij had een zuster in het zuiden van Zweden, maar ik weet niet of ze nog contact hadden.’

‘Heb je het adres van die zuster?’

‘Nee, het spijt me.’

‘Had Martin Udde vijanden?’

‘Nee, dat kan ik me niet voorstellen.’

‘Geen vijanden dus?’

‘Martin niet, dat kan ik niet geloven. Die dit gedaan heeft, moet ziek zijn. Een gek.’

Eino Svedberg hield de hoorn stevig vast, hij voelde zich niet op zijn gemak. Nu pas, ruim een etmaal na de ontdekking van de moord, was hij erin geslaagd het naaste familielid van het slachtoffer te vinden, Alice Herdepalm. Ze sprak met een goed articulerende oudevrouwenstem, haar Tornedalse dialect had ze al lang geleden ingewisseld voor een soort film-Zweeds. Als Sickan Carlsson in een matinee uit de jaren vijftig.

‘Bent u misschien een zuster van Martin Udde?’

‘Martin uit Pajala? Ja, hij is mijn broer. Is er iets gebeurd?’

‘Ik heb helaas slecht nieuws.’

Eino vertelde het zo behoedzaam mogelijk. Hij merkte geen tekenen van enig gevoel, ze klonk eerder als verlamd. Alsof ze het niet goed begrepen had.

‘Wanneer hebt u Martin voor het laatst ontmoet?’ probeerde hij.

‘Oh, dat moet tien jaar geleden geweest zijn. Zei u dat hij er slecht aan toe is?’

‘Hij is aan zijn verwondingen overleden’, herhaalde Eino geduldig. ‘Hij is dus dood. Helaas.’

‘Maar wie kan …?’

‘Weet u of uw broer misschien vijanden had?’

‘Nee, dat kan ik me niet voorstellen. Martin niet.’

‘Maar jullie hadden geen contact meer.’

‘Een mens wordt moe’, zei ze langzaam. ‘Reizen wordt te veel, begrijpt u. Ik word in november tachtig.’

Eino probeerde vervolgens haar zoon te bereiken, Jan Evert Herdepalm, zowel thuis als op diens mobiele nummer. Een ingesproken antwoordstem vroeg hem een boodschap achter te laten. Eino legde neer. Keek door het raam van het gerechtsgebouw naar de groen wordende lijsterbesbomen, waarvan de bladeren doodstil naar beneden hingen en naar de duizelingwekkende blauwe julihemel erboven. Op zo’n dag zou je met de roeiboot op de rivier moeten zitten, dacht hij. Zalm vissen.

Het kloppen op deuren ging de hele middag door met wisselend resultaat. Een buurman nam ten slotte zijn mobiele telefoon op in zijn zomerhuisje, ergens aan de oever van de rivier de Tärendö. Een ander gezin was zojuist naar Griekenland vertrokken, maar kon via het reisbureau opgespoord worden en via de telefoon van het hotel gehoord worden. Ze waren tijdens de jaarmarkt van Pajala thuis geweest en hadden net als iedereen veel bezoekers en auto’s in hun buurtje gezien. Onder andere een donkere Mercedes. Die had daar rondgereden. Donkergrijs of donkerblauw.

Therese had een korte, haastig geïmproviseerde persconferentie belegd voor de beide avondbladen die ze hadden weten te bereiken, plus voor Norrländskan, Norrbottenskuriren, Haparandabladet en Nordnytt. Ze bevestigde dat er een oude man dood gevonden was en dat de politie graag wilde vernemen of iemand de vorige week of tijdens het weekend van de markt iets vreemds was opgevallen. De vrouw van de thuiszorg had de man voor het laatst op donderdag bezocht en toen was alles met hem nog in orde geweest. Dus tussen donderdagavond en maandag. Therese liet niets los over het moordwapen of over het fornuis. De blonde journaliste van Aftonbladet probeerde details van haar los te krijgen, maar Therese brak haar af zonder al te onbeleefd te zijn. Ze wist dat de belangstelling een paar dagen zou aanhouden, maar dan gauw zou wegebben. Het was zomer en het was slechts een kwestie van tijd voordat de volgende moord op een meisje zich zou aandienen. Een naakt vrouwenlichaam ergens tussen het zomerse groen van Zuid-Zweden en huilende vriendinnen rond brandende toortsen op het fietspad. Dan zou een doodgestoken oude man op de achtergrond geraken en zouden ze ongestoord kunnen werken.

Precies om 16 uur begon de vergadering van het onderzoeksteam in de vergaderzaal van het gerechtsgebouw. Aanwezig waren Therese, Eino Svedberg, Sonny Rantatalo en twee pas gearriveerde, energieke forensisch rechercheurs uit Luleå, beiden opvallend zongebrand en verbeten. Ze stelden zich voor als Petrén en Dagewitz en ze hadden overduidelijk hun vakantie moeten afbreken.

‘Lundin bevindt zich nog bij de afzetting’, deelde Sonny mee. ‘De forensisch technici zijn waarschijnlijk vanavond klaar met het huis. Dan gaan ze direct terug naar Luleå.’

‘Ånderman?’ vroeg Therese.

‘Die is een uur geleden vertrokken.’

‘Verdomme’, barstte Therese uit. ‘Ik had hem gevraagd om voorbereidingen …’

Een mobieltje begon ‘Tainted Love’ te spelen. Sonny klapte zijn toestel uit en er verscheen een minimaal beeldschermpje. Het instrumentenpaneel van een auto dook op met een dicht naaldbos vaag zichtbaar door de voorruit.

‘Met Ånderman’, klonk een stem. ‘Zijn jullie al begonnen? Ik sta op de Poolcirkelparkeerplaats een paar mijl voor Överkalix … hallo …?’

‘We kunnen je uitstekend verstaan’, zei Therese kortaf.

‘Er kwam iets dringends tussenbeide, ik moest het vliegtuig naar Stockholm halen.’

‘We luisteren, Ånderman.’

Sonny draaide het schermpje zó dat iedereen mee kon kijken. Ånderman zette zijn eigen mobieltje op het instrumentenpaneel van zijn auto en staarde in de ingebouwde lens van de camera. Alleen zijn kruin en zijn dikke bril werden op het scherm zichtbaar. Klaarblijkelijk zocht hij in zijn aktetas, ze hoorden hem in zijn papieren bladeren.

‘Momentje … Ik heb hier de voorlopige rapporten. We hebben dus nergens een poging tot inbraak gevonden. En alle deuren en ramen in het huis waren vergrendeld. Hoe is de dader dan binnengekomen?’

‘Hij had een sleutel’, probeerde Therese. ‘Of met een valse sleutel.’

‘Of die ouwe man heeft hem gewoon binnengelaten’, zei Dagewitz lijzig.

‘We hebben inmiddels ontdekt dat de garage niet afgesloten was’, vervolgde Ånderman. ‘Die is tegen het huis aangebouwd, er is een ondergrondse verbinding via de deur van de kelder. We mogen aannemen dat de dader die weg gekozen heeft en via de kelderverdieping is binnengekomen. In de zogeheten spelletjeskamer hangt een stevige zalmspeer, die de dader zich toe-eigent. Vervolgens gaat hij via de keldertrap naar de benedenverdieping. Het slachtoffer wordt in bed overvallen zonder enig teken van een voorafgaande strijd. Waarschijnlijk lag de persoon in kwestie te slapen. Het bed toont aan dat het slachtoffer wakker is geworden en geprobeerd heeft zich te verweren. Er is verscheidene malen gestoken, voornamelijk in de buik, maar ook in de borstkas en het hoofd. De dood is na enige tijd ingetreden, daar moet de patholoog-anatoom zich nog gedetailleerder over uitspreken. De daad eindigt ermee dat de aanvaller een lichaamsdeel afsnijdt en dat naar de keuken brengt. Hij legt het direct op de plaat van het fornuis dat hij aansteekt en dat hij zo achterlaat.’

‘Een lichaamsdeel?’ zei Petrén vragend.

‘Dat denken we’, zei Ånderman. ‘Het kan ook iets anders geweest zijn. We komen erop terug als de resten geanalyseerd zijn. Er is niet veel meer van over dan een verkoold restje.’

‘Een zalmspeer,’ mompelde Sonny, ‘ziek, hoor. Die ouwe is doodgemaakt als een zalm.’

‘Is er iets gestolen?’ vroeg Dagewitz en bewoog zijn boaconstrictordikke bovenarmen.

‘Nergens een zichtbare beschadiging’, zei Ånderman. ‘Er lijken geen kasten of laden overhoopgehaald te zijn. Er wordt noch elektronica noch iets anders begeerlijks gemist. Behalve zijn portefeuille. We hebben nergens de portefeuille van het slachtoffer aangetroffen.’

Iedereen zweeg.

‘Misschien had hij geen portefeuille’, zei Eino plotseling.

‘Natuurlijk had hij een portefeuille’, wierp Sonny tegen.

‘Niet iedereen heeft er een’, hield Eino vol. ‘Niet iedere ouwe man.’

‘We hebben zijn rijbewijs ook niet gevonden’, kwam Ånderman tussenbeide. ‘Of zijn bankpas. Die zaten hoogstwaarschijnlijk in zijn portefeuille en de dader heeft ze meegenomen.’

‘En dat lichaamsdeel’, drong Petrén aan. ‘Je hebt nog niet gezegd welk lichaamsdeel ontbreekt.’

Ze wachtten allemaal op Ånderman. Zijn beslagen brillenglazen staarden naar het scherm.

‘Mmm’, kuchte hij ten slotte. ‘De tong. Zijn tong is eruit gesneden.’

De avondlucht, gelardeerd met hoogzomergeuren, voelde nog lauw aan. De pas gekochte joggingschoenen zaten een tikje strak, misschien had ze ze te hard aangesnoerd. Therese rende in een kalm opwarmingstempo door het centrum van Pajala naar de rivier, daarna over Laestadiusvägen langs het water naar de pylonenbrug. Al gauw verhoogde ze haar looptempo, voerde haar snelheid op, haar gemiddelde hartslag ging sneller. Ze liep zich los. Ze moest energie kwijt. Haar voeten roffelden tegen het asfalt, ze klonken als twee tennisballen. Rechts gleed al gauw de kerk voorbij met zijn hemelhoge houten toren, daarna volgde een lange helling naar beneden, pom pom, pom pom, en toen sloeg ze linksaf de brug op.

De rivier. Dit is dus de rivier de Torne, dacht ze. Hij lag glad, bijna wit in het avondlicht. De zon stond nog heel hoog, ook al moest het na negenen in de avond zijn. Bij de oever staken wat stenen uit de rivier omhoog, het water vouwde zich eromheen. Beweging. Een permanente vlucht, als van tijd. Een brede koelte die constant door het landschap stroomde. Mensen werden ouder, bomen groeiden op en vermolmden, huizen werden gebouwd en afgebroken, steeds opnieuw door de eeuwen heen. Maar de tijd en de rivier bleven gelijk aan zich zelf. Kronkelend zilver, lange sterke spinzijde die tot een zeer sterke draad getwijnd kon worden. Een mens was als een kraaltje aan een draad. Aan een stuk door ging er een stroom door je lichaam, door je navel. En door je rug naar buiten. Miljoenen kleine vibrerende seconden.

Op de oever achter zich zag ze hoe het avondstille kerkdorp zich uitstrekte. Voor haar begon het bos. Daar zou ze erbinnen gaan, heel gauw. Maar nog even rende ze over de watermassa’s op de dunne horizonstreep tussen de fundamenten van de brug, terwijl de middernachtzon langzaam daalde in het noorden.

Er is iets met dit landschap, dacht ze. Het neemt bezit van je. Het laat je niet met rust.

4

‘Martin Udde werd in 1917 in het dorp Kukkola even ten noorden van Haparanda geboren als oudste zoon van een keuterboertje. Zijn moeder was afkomstig uit Finland en voordat ze aan een ziekte overleed, had ze nog aan twee jongere meisjes het leven geschonken. Martin Udde bezocht de middelbare school in Haparanda en vervulde zijn dienstplicht bij het I 19 in Boden. Als eerste van zijn familie studeerde hij door aan de kweekschool in Härnösand en studeerde af als onderwijzer. Gedurende een aantal jaren werkte hij voornamelijk op scholen in het noorden van Tornedal. Als negenentwintigjarige liet hij zich omscholen tot douanebeambte en hij bracht de rest van zijn werkzame leven door op grensposten in Karesuando, Pello en Kolari. Bij zijn pensionering in 1980 kocht hij een huis in Pajala, waar hij tot aan zijn dood woonde. Martin Udde was nooit getrouwd en had geen kinderen. Zijn oudste zuster overleed al in 1940 en zij was eveneens kinderloos gebleven. Zijn erfenis ging dus naar zijn enig overlevende familielid, zijn jongste zuster Alice Herdepalm, die in Västerås woonde. Volgens haar hadden broer en zus elkaar voor het laatst meer dan tien jaar geleden gezien. Haar zoon Jan Evert Herdepalm scheen enig contact met Martin onderhouden te hebben, maar deze zoon was nu op vakantie en onbereikbaar.’

Eino onderbrak zijn voorlezing en bladerde zenuwachtig in zijn papieren. Je kon merken dat hij het niet prettig vond voor zo veel mensen te praten, zijn grote handen trilden en de stapel aantekeningen maakte een bezwete en wanordelijke indruk.

‘Alice Herdepalm’, zei Therese peinzend. ‘Wat een eigenaardige naam.’

‘Ongetwijfeld gekocht’, zei Sonny. ‘Er zijn veel Tornedalers die hun achternaam verzweedsen.’

‘O ja, waarom?’

‘De mensen willen hun Finse achternaam niet langer dragen. Misschien schamen ze zich …’

Sonny zweeg abrupt omdat hij aan zijn collega dacht. Eino Svedberg, oorspronkelijk uit Palovaara, zat verstijfd op zijn stoel, Eino hoestte een paar keer in een poging de aandacht te herkrijgen en zei samenvattend dat het moeilijk was om meer dan dit over Martin te vinden. Geen van zijn buren had nader contact met hem gehad. Ze beschreven hem als ouderwets, in zekere zin pedant. Zo koesterde hij bijvoorbeeld bepaalde opvattingen over hun sneeuwruimen. Of over de opvoeding van de kinderen in de wijk. Er waren er die hem gewoon lastig vonden.

‘Lastig’, zei Therese. ‘Sonny, trek dat na, ga op zoek naar kinderen over wie hij geklaagd heeft.’

‘Er moeten meer mensen zijn die hem gekend hebben’, zei Petrén. ‘Oude schoolvrienden, jeugdromances, maten uit dienst.’

‘Die zijn dood’, zei Eino laconiek.

‘Niet iedereen toch zeker.’

‘Die ouwe zou in het najaar negentig geworden zijn. Niet veel mensen worden zo oud.’

‘Maar er zijn toch nog wel douanebeambten in leven?’

‘Dat moeten we natrekken’, zei Therese. ‘Petrén, dat kun jij doen, kijk of je iemand kunt vinden.’

Eino stak bescheiden zijn pen omhoog en keek schuin naar Therese.

‘Ja?’ vroeg ze.

‘Ik ken iemand bij de douane die met hem gewerkt heeft.’

‘Mooi, geef zijn naam aan Petrén.’

‘Tja, misschien is dat wat moeilijk, hij praat het liefst Fins.’

‘Komt hij uit Finland?’

‘Nee, hij is Zweeds, maar hij praat het liefst Fins. Misschien kan ik hem beter zelf nemen?’

‘Is hij een immigrant?’

‘Nee,’ vervolgde Eino geduldig, ‘hij is een Tornedaler, hij is hier in Zweden geboren, maar hij praat het liefst Fins, zo gaat dat met de oudere generatie …’

‘De man is dus Zweeds, hij woont in Zweden, maar weigert iets anders dan Fins te praten’, vatte ze met stijgende irritatie samen. ‘Heb ik dat goed begrepen?’

‘Ja’, zei hij. ‘Zo ongeveer. Het is mijn vader.’

Er breidde zich een compacte stilte uit over de tafel. Sonny schraapte zijn keel en leunde een beetje naar voren.

‘Misschien kan Petrén met oude Palaja-agenten gaan praten. Die hebben vaak met de douane samengewerkt. Åke Niemi in Laentausta, die leeft toch nog?’

‘Ik mag hopen dat die Zweeds spreekt’, zei Petrén kortaf.

‘Dat spreken we dan af’, zei Therese, die deed haar best wat vriendelijker over te komen. ‘Dagewitz, jij kunt proberen die neef, Jan Evert Herdepalm, op te sporen. Eino, zei jij niet dat hij met vakantie is?’

‘Ja.’

‘Bel zijn hotel dan.’

‘Hij verblijft niet in een hotel.’

‘Maar hij zal zijn mobieltje toch wel bij zich hebben?’

‘Daar is geen bereik.’

‘O, waar is hij dan verdomme?’

‘In Zambia, aan de rivier de Kafue, ergens in het regenwoud bij Lake Iteshi-Teshi.’

‘Jezus. In donker Afrika’, zei Dagewitz smalend.

Therese kreeg een beeld van een lange roodverbrande Zweed met een tropenhelm op, op zijn hurken zittend voor een groepje zwijgende zwarte inboorlingen. Wat voerde hij daar uit? Zendingswerk? Sprak hij over de grote Verlosser, terwijl de dorpsbewoners met glinsterend oogwit en snelle glimlachjes erbij zaten, omzwermd door vliegen. Een pikzwart kind aan zijn voeten peuterde aan zijn aktetas, een jongetje, een wolharig klein negerjongetje dat voorzichtig over het slotje streek, over het geelglanzende koper. Zonnegeel metaal tegen de kleine donkere vingertop, glanzend en glad als harde boter …

Er rinkelde een telefoon. Sonny nam op. Therese ontwaakte uit haar dagdroom en keek naar de mannen om de tafel. Mannen, mannen met trage Norrbottense dialecten. Ik ben hier zelf in donker Afrika, dacht ze.

‘Een vrouw uit de wijk waar Udde woont’, fluisterde Sonny met zijn hand op de hoorn.

‘En?’

‘In het weekend heeft ze bezoek gehad. Van twee personen. Ze hadden eerst langdurig door de buurt gereden en toen hun auto een eindje verderop neergezet. Een nette dame klopte aan en vroeg om water.’

‘De auto?’

‘Een Mercedes. Donker.’

Therese straalde.

‘Dat neem ik’, besloot ze haastig. ‘Ik ga zelf naar haar toe.’