Åsa Linderborg

Ik ben van niemand

Uit het Zweeds vertaald door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De dank van de auteur gaat uit naar Thomas Anderberg, Pia Bergström, Samuel Edquist, Martin Linde, John Swedenmark, Anders Thoré, Jenny Tunedal en alle anderen die op diverse manieren met dit boek hebben geholpen. Speciale dank aan Erik Wijk.

De vertaalster ontving voor deze vertaling een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Mig äger ingen, verschenen bij Bokförlaget Atlas

Oorspronkelijke tekst © Åsa Linderborg en Bokförlaget Atlas, Stockholm 2007

Published by agreement with Norstedts Agency

Nederlandse vertaling © Clementine Luijten en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Tanja Linderborg

isbn 978 90 445 2866 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Mijn vaders portemonnee is zo groot als een handpalm, zwart en licht gebogen na een leven in zijn kontzak. De naden beginnen een beetje los te laten en hij is zwaar, hoewel hij nagenoeg leeg is. In het bankbiljettenvakje zit niets, in het muntvakje 18 kronen en 50 öre.

Achter zijn verzekeringspasje verdringen zich een chequeboekje van de Nordbank en een lidmaatschapskaart van de Metaalbond, afdeling 20. Een verkreukeld krantenknipsel met een tabel van de bandysuccessen van de Västerås Sportklubb, één enkele postzegel met de koning erop. In een van de vakjes schuilt een spiksplinternieuwe pinpas, gewikkeld in een papiertje met daarop het woord lall en een cijfercode. Er staat 99 kronen op de rekening. Toen mijn vader stierf had hij nog elf dagen te gaan tot zijn volgende werkloosheidsuitkering.

Er ligt ook een klein notitieboekje voor bankzaken, waarin mijn vader telefoonnummers heeft opgeschreven. Op de eerste regel staat ‘Åsa’ en mijn nummer thuis. Daaronder heeft hij met een dikkere viltstift ‘Drank’ geschreven en een telefoonnummer dat herhaaldelijk terugkomt. Dan volgt zijn oudste zus Majken en de andere broers en zusters, ook degenen die hij toch nooit zou bellen. Zijn beste vrienden Börje en Berit. Dan een hele rij nummers van Vuiltje, Kaalkop, Buster, de Slang, Hoffa, Babbel, Bloem, Bella en Britta met de tieten. Ook het nummer van mama’s zus Nina, die hij al jaren niet meer heeft gezien, staat keurig genoteerd.

Op zijn identiteitsbewijs staat Leif Boris Andersson, geboren 15 februari 1941. Het is een goede foto, ik kan zien dat hij het is.

#

In de jaren zeventig – toen ik klein was – was Västerås de zevende stad van Zweden. Iedere derde inwoner verdiende de kost bij Asea. De meesten werkten daar hun hele leven. De fabrieken lagen midden in het centrum, enorme bakstenen gebouwen die de mensen opslokten. De Mimerfabriek nam een flink blok in beslag en verderop in dezelfde straat lag Punkt, het grootste warenhuis van de stad.

Klokslag vier uur ’s middags klonk de sirene en de enorme hekken gingen open voor honderden fietsende metaalarbeiders – de Aseastroom. Het duurde slechts een paar minuten voordat de enorme werkplaats leeg was. Dicht op elkaar gepakt hielden honderden mannen en een paar vrouwen met hoofddoek elkaar het eerste stuk van Stora Gatan gezelschap voordat ze zich verspreidden, om elkaar de volgende dag om zeven uur weer te zien. De meesten waren geboren en getogen in Västerås, maar velen hadden een Italiaanse, Griekse, Joegoslavische of Finse naam. Even later was het tijd voor het kantoorpersoneel in het naastgelegen grote, mooie glasgebouw in wisselende nuances blauw om op hun fiets te springen.

Papa werkte bij Metallverken in de wijk Kopparlunden. Metallverken lag ook midden in de stad, maar bestond uit lage fabriekshallen van lichte baksteen met schoorstenen en getande daken. Daar werden aluminium en koperen producten vervaardigd, maar mijn vader was staalharder en werkte met metaal dat verhit werd in ovens waar de temperatuur opliep tot boven de duizend graden. Als een moderne smid ongeveer, legde hij uit toen ik ernaar vroeg, maar ik dacht liever aan hem als drakentemmer. Met list, moed en enorm vakmanschap durfde hij iedere ochtend weer de draken in Kopparlunden te benaderen, die daar met hun zigzagruggen rook over de stad uitbliezen. Ze hebben de hele nacht onrustig geslapen, en pas als Papa de Drakentemmer verschijnt, worden ze rustig en openen vriendelijk hun brandende innerlijk.

Zes minuten over vier klokte papa uit en sloot zich aan bij de Aseastroom. Het kostte hem slechts een paar minuten om naar de crèche in Viksäng te fietsen, waar ik op hem wachtte.

Ik was blij als ik hem de buitendeur hoorde openen en zijn voeten vegen op de mat in de hal. Geen enkele ouder was zo zorgvuldig. Hij zei dat alleen gajes en kouwe kak hun schoenen niet schoonmaakten voordat ze ergens naar binnen gingen. Ik rende op hem af en omarmde zijn benen, voelde de kou van zijn groene nylon parka.

‘Ha poppetje, fijn je te zien!’

Hij aaide me over mijn hoofd en ik snoof de zweetgeur, rooklucht en bierdamp op. Liet hem de tekeningen zien die ik had gemaakt: iedere dag prinsessen in bruidsjurken met een kroontje en hoge hakken.

Buiten stond papa’s blauwe Crescent. Hij zette mij op de bagagedrager en fietste ons naar oma en opa, die met eten zaten te wachten in de keuken met de lichtblauwe keukenkastjes.

#

Onze route liep langs de lage huurhuizen van Viksäng, over een langwerpig veld met bosjes en door een stille wijk met kleine en grote villa’s en keurig verzorgde rododendrontuinen waarin niemand zich leek te willen ophouden.

Oma en opa woonden in Björkgatan 14 in Skiljebo-Zuid. Opa had de rode bakstenen stulp zelf gebouwd in de weekenden en ’s avonds na zijn dagtaak bij Metallverken, met behulp van de goedkope bouwlening die de Metaalbond haar leden na de oorlog had aangeboden. Heel Västerås was vergeven van dergelijke huizen, waardoor het oppervlak van de stad even groot was als dat van Malmö.

Op de benedenverdieping hadden oma en opa ieder een eigen kamer; in die van opa stond de tv. Boven zijn bed hing een schilderij met een vrouw in een oranje bikini. Ze ligt aan de waterkant, heeft lang zwart haar en glimlacht naar de toeschouwer. Oma was kwaad over het schilderij maar het deed opa aan haar denken toen ze jong was. Voordat je de tieten van de Boei kon oprollen zoals je met pannekoeken doet.

In de mooie kamer stonden een buffetkast, een eethoek en een bankstel. De kristallen kroonluchter met de blauwglazen kaarshouders en kaarsen die nooit werden aangestoken vergeelde met de jaren. We zaten daar alleen op Kerstavond en andere bijzondere gelegenheden. De rest van de tijd brachten we door in de kleine keuken.

Op de bovenverdieping woonden Olle, die ook bij Metallverken in dienst was, en zijn vrouw Märta. Onder het schuine dak was een opgekropt verdriet voelbaar over de kinderloosheid waarover niemand sprak.

’s Winters lag opa’s zeilboot in de garage, en in de kelder bevonden zich honderden stuks gereedschap en visgerei. De grote tuin bestond voor de helft uit bos met berken en weidebloemen die eraan herinnerden dat Skiljebo een nieuwbouwwijk was waar nog niet zo lang geleden koeien graasden.

Oma besteedde uren aan het koken van gerechten waarvan ze wist dat papa ze lekker vond. Vleessoep met knoedels, hachee, gevulde koolrolletjes, varkensworst, vlees in dillesaus, erwtensoep en pannekoeken, gebakken zoute haring, Oostzeeharing, vlees in mierikswortelsaus, stamppot van koolraap met varkensschenkel, isterbandworst. Een paar keer per week was het snoekbaars of baars die opa uit het Mälarmeer omhoog had gehaald, en af en toe snoek. Aardappelen en wortelgroente, nooit bladgroente. Vlees werd gekookt geserveerd, vis gebakken. De kruiden werden in een plastic doos bewaard: marjolein, kaneel, witte peper en jamaicapeper. Oma gebruikte overal jamaicapeper in. Lange periodes ging ik in hongerstaking en at alleen macaroni in witte saus en pannekoeken met zure vossenbessensaus, die oma geduldig ging staan maken als ik mokkend mijn hoofd schudde over haar eten.

Papa was stug zolang we daar waren. Hij at meestal met zijn jas aan – van schoenen uitdoen kon al helemaal geen sprake zijn – om te benadrukken dat hij daar eigenlijk niet wilde, niet hoorde te zijn. Hij zat over zijn bord gebogen en depte zijn gezicht, hals en nek met een handdoek die oma hem had aangereikt. Uren na zijn werk transpireerde hij nog, na een dag bij de hete ovens. Soms was het zweet hem te snel af en droop het van zijn neus of kin in zijn bord en deed de saus heel even wijken voordat hij de zoutdruppels erdoor roerde met zijn vork.

Hij zat er zwijgend bij. Als oma of opa hem iets vroeg, gromde hij een antwoord dat ze niet konden verstaan. Alleen als ik iets zei, keek hij op.

‘Wat vertel je me nou, poppetje.’

Het enige wat je hoorde was het geschraap van papa’s bestek over zijn bord. Het getik van de keukenklok. De oeroude koelkast die stond te brommen en stroom vrat. Mogelijk klaagde hij erover dat de mierikswortelsaus niet scherp genoeg was – die moest als twee speren in je neusgaten branden – of dat de koolraapstamppot te waterig was. Het alcoholarme bier sloeg hij vlug achterover.

Oma zat niet bij ons aan tafel, ze stond bij het aanrecht en hield in de gaten of het ons aan niets ontbrak. Als we klaar waren nam ze een stuk knäckebröd en een glas taptemelk, dat aarzelend achterbleef op haar dunne, paarse lippen. Haar stakerige benen legde ze op een stoel, aan haar voeten sloffen van restjes wol.

‘Dat was heerlijk’, zei ze en ze nam een stukje van mijn natte pannekoek, gemarmerd door de waterige vossenbessensaus.

Iedere maaltijd werd afgesloten met dezelfde constatering: bintjes waren de beste aardappels! De lekkerste varkensworst verkocht de Konsum. Je moest eigenlijk bij de coöperatie kopen, het was alleen zo verrekte duur geworden. Het scheelt vijfentwintig öre per kilo! deelde opa – die niet meer in staat was zijn eigen aardappels te telen – verontwaardigd mee.

Opa heette Karl maar werd gekscherend Kalle de Kanjer genoemd omdat hij graag overdreef als hij iets vertelde. Zoals die ochtend dat hij twintig snoekbaarzen met zijn blote handen ving. Uit consideratie met oma gooide hij ze allemaal terug, op één na. Geen mens kon immers zo veel vis aan.

Hij nam een aanloop van een paar seconden voordat hij begon te praten. Zijn mond opende en sloot zich als bij een vis op het droge, zijn tong klakte licht, zijn adamsappel bewoog op en neer onder de bobbelige huid van zijn dunne hals. Zijn vrolijke grijsblauwe ogen schoten heen en weer, zijn voorhoofd was licht gefronst. Hij dacht na. En dan kwam het: ‘Ja ja, wat ik zeggen wilde, ik was de eerste voetbalprof van Zweden. Ik kon zo goed doelpunten maken dat ik voor ieder raak schot betaald kreeg. Dat was een aardige duit, kan ik je verzekeren, die ik vervolgens deelde met de rest van het elftal. De eerste voetbalprof van Zweden! Wat zeg je me daarvan, kind?’

Het verhaal van toen hij Gunnar Sträng, de minister van Financiën, op zijn nummer had gezet in het Folkets Park werd iedere keer driester. In de eerste, niet onwaarschijnlijke, versie had opa iets in twijfel getrokken wat Sträng had gezegd, en een donderend applaus van het publiek gekregen, in een latere versie zou Sträng hebben gezegd: nou zeg, Kalle Andersson, je hebt verdomme nog gelijk ook! De laatste keren dat ik het verhaal hoorde, beweerde opa dat hij Sträng in een hoek had gedreven en de held van het Folkets Park was geworden – en dat de minister vernederd en uitgelachen met de staart tussen zijn benen was afgedropen, net als de gemene kat uit Pietje Kortstaart.

Het verhaal over zijn vader, die hij nooit had gekend, kende twee varianten. In de eerste had zijn ouwe heel Hubbo met syfilis besmet en was vervolgens naar Stockholm vertrokken, waar opa hem als volwassen man had opgezocht en op z’n bek geslagen. In de tweede versie was hij naar de vs gevlucht en tijdens een gevecht in een saloon gedood.

Op opa’s nachtkastje lag altijd een stapeltje strips van Bill & Ben, die Olle in de kiosk aan Stockholmsvägen kocht.

Ondanks zijn levendige fantasie was opa een fatsoenlijk man, die uiteraard een handje hielp als iemand hem dat vroeg. Een gepensioneerd, plichtsgetrouw arbeider met een fysionomie alsof hij was geschapen door de kunstenaar Axel Petersson. Pezige lange armen, grote handen en een licht gebogen gang. Als hij liep was het net of zijn voeten een kluwen wol opwonden. Met zijn smalle gezicht en enigszins spitse neus leek hij opvallend veel op Marcus Wallenberg. Toen ik dat een keer te berde bracht, schoten zijn oudemannenogen vuur. Hij bracht zijn mond in startpositie, dacht een paar seconden na en kwam toen met een verhaal dat we nooit eerder hadden gehoord: ‘Hèèm heb ik ooit ontmoet. Hij zei tegen me: Karl Andersson, jij bent een van de bekwaamste arbeiders van heel Metallverken! Zonder jou zouden we het niet redden! Dat zei die. Weet je wat ik heb geantwoord? Nou, zeg ik, moet je ’s goed luisteren, Marcus Wallenberg, jij bent de bekwaamste van alle kapitalisten, maar zonder jou redden wij ons uitstekend. Dat zei ik tegen ’m. Wat zeg je me daarvan, meiske?’

‘Ach wat’, zei oma iedere keer. Als ze al luisterde. De volwassenen deden dat allang niet meer, maar ik verzamelde opa’s verhalen. Reeg ze als indianenkralen aan een snoer.

Oma heette Ingeborg maar werd de Boei genoemd. Ze was rond met grijze krulletjes, haar wangen waren gespikkeld door de gesprongen bloedvaatjes en ze had spataders zo dik als dropveters. Ik dacht aan haar als aan de eiercakejes die tante Nina met Kerst bakte: pisgeel, zoet en goddelijk lekker.

Ze was zelden boos of bedrukt. Nooit gestrest.

Er werd gezegd dat oma onweerstaanbaar mooi was geweest, met lange, donkere krullen, wat te danken was aan het sensuele Waalse bloed van de Skultunafabriek. Nu slofte ze rond in een donkerblauwe jurk, schort voor, dikke beige nylonkousen die ze fatsoenlijk wist op te houden met jarretelles, en ze verspreidde een zwakke urinegeur. Haar roodomrande ogen traanden voortdurend en haar neus werd zonder succes behandeld met een Vicks-inhaler. Haar kunstgebit lag in de messenla of in een glas water op het aanrecht. De slappe keteltjeskoffie dronk ze met een suikerklontje in haar mond van het schoteltje, bij pannekoeken at ze haring. Geboren in hetzelfde jaar als opa, 1899.

Ze werden voor het eerst ouders toen ze achttien waren en daarna volgden nog zes kinderen. Papa was de jongste.

‘Smijt hem maar tussen de anderen!’ grapte opa toen oma voor de laatste keer uit de kraamkliniek kwam.

In feite werd papa behandeld alsof híj het doel was van vierentwintig jaar kinderen voortbrengen, die geen van allen gepland waren. Hij nog het allerminst.

Tientallen jaren had oma vermaakt en versteld, gebakken en gewassen, genaaid en gebreid, gesopt en geboend, gekookt en ingemaakt, kinderen en kleinkinderen beziggehouden en ingestopt. Een van de tienduizenden huisvrouwen die de arbeidskracht in leven hielden voor de onverzadigbare industrieën van de stad en nieuwe broedsels grootbrachten. Een kei in het iedere dag weer de eindjes aan elkaar knopen van een metaalarbeidersloon, met al die kinderen.

Niemand heeft een lievere moeder dan ik, zei papa altijd. Hij was vaak geïrriteerd over opa, maar hij zei nooit een onvertogen woord over oma. Het enige waar hij commentaar op had was dat ze een beetje onnozel was. Oma had in haar hele leven geen boek gelezen en veel van wat in het sufferdje stond was te moeilijk voor haar. Ze behoorde tot de generatie vrouwen die nooit de kans had gekregen zich te scholen of te ontwikkelen, en dat merkte je. Zo wist ze niet of de wereld rond of plat was, maar als ik geluk had vertelde ze over alle kabouters en aardmannetjes die ze in de bossen rondom haar ouderlijk huis had gezien. Over zulke dingen praatte ze niet als er een man in de buurt was.

Papa en oma beweerden allebei dat ze een zesde zintuig hadden voor op handen zijnd bezoek, ziekte en dood. Voor oma was die eigenschap niet iets om veel woorden aan vuil te maken, maar voor papa was het iets heel bijzonders. Het was van oma op hem overgegaan en vervolgens op mij, beweerde hij, maar niet op zijn broers en zusters en hun kinderen.

‘Nee nee, godnogantoe, dat begrijp je toch zeker wel, niet op dat stelletje imbeciele zigeuners!’

Na het eten rende ik naar de bovenverdieping om voor één kroon een paar sigaretten te kopen. Olle lag op de bank tv te kijken als ik mijn hand uitstrekte met de twee munten van vijftig öre. Märta, kortgeknipt, met uitpuilende ogen van de schildklieraandoening waaraan ze leed en spleetjes tussen haar tanden, glimlachte blij als ze me zag, maar ze bood me nooit iets aan. Ze vroeg of ik wilde blijven om een beetje te tekenen, maar ik zei dat papa op me wachtte. Ik vond haar aardig, maar ze kon niet op tegen de andere vrouwen in de familie die ook graag voor me wilden zorgen.

Toen ik weer beneden kwam, opende opa verrukt het minivriesvak in de koelkast en haalde een waterijsje tevoorschijn. Ik kroop bij papa op schoot om het ijsje te verorberen, maar hij had het te heet en vroeg me eraf te gaan. Toen ik groot genoeg was om te kaarten, speelde ik een potje casino met opa.

‘Blunder!’

‘Wat voor kaart heb je gepakt? Boer? Is zeven plus zes elf?’

‘O ja? Echt waar, meisje, ik dacht dat het een heer was!’

Als we uitgespeeld waren, wilde opa zingen: ‘Vedholm en Dikke Lasse, Karl-Herman en ik – Herman en ik – speelden in café Snuvan de godganse dag – ganse dag …’ Ik zong het refrein mee: ‘Accordeon en klarinet zal het zijn, dolle pret en anders niet’ – een beetje onzeker of hij niet liever alleen wilde optreden. Hij wilde flink uithalen, maar zijn oude hese stem had moeite de melodie en mijn doordringende kinderstem te volgen, die zong zonder alle woorden te begrijpen.

Papa doofde zijn eerste sigaret in het bord en stak de tweede op. Hij ging overeind zitten, rechtte zijn rug. Soms was hij bereid te luisteren terwijl opa verslag uitbracht van alle vierponders die hij die dag had gevangen, alleen maar om de baarzen weg te geven aan dankbare mensen die hij onderweg naar huis tegenkwam. Oma vroeg hoe het was op de kinderbewaarplaats.

‘Dat heet kindercrèche, oma!’

Ze zei ook overall, zoals je het schrijft. En pissen, niet plassen. Ze noemde mij haar schatteboutje en ik kromp in elkaar van schaamte. Boutje. Een lelijker woord bestond niet.

Als het tijd was om naar huis te gaan, kreeg ik een Dajm of een Mars.

‘Ma, heb je lall?’ fluisterde papa.

Oma had bijna altijd een briefje van tien kronen – of zelfs van vijftig – verstopt in haar schortzak. Ze stak hem het biljet toe in de veronderstelling dat opa niets merkte. Het kwam voor dat papa geërgerd aangaf dat hij meer nodig had en dan kreeg hij dat. Heel af en toe fluisterde ze dat hij moest wachten tot donderdag, als ze weer aow kregen. Mij gaf ze vijf kronen, waar papa jaloers naar loerde en soms haalde opa zijn kleine zwarte platvink tevoorschijn en rinkelde met wat muntgeld. Soms gaf ook hij papa geld, met een vermanende blik die ik nooit bij oma zag.

‘Heb je het niet koud, meiske?’ vroegen ze als we onze hand op de deurkruk legden.

‘Nee! Ik heb het niet koud!’

‘Je moet iets hebben om op te zitten, meiske, anders krijg je het koud! Neem de krant!’

De Vestmanlands Läns Tidning gleed onder me heen en weer op de bagagedrager. Ik was zo licht als een veertje, had niet voldoende gewicht om hem op zijn plek te houden.

Alle avonden waren hetzelfde, behalve als papa net z’n loon had gehad. Dan hadden we opa en oma dagenlang niet nodig.

De bezoekjes aan Björkgatan duurden nooit lang, het eten stond klaar als we kwamen en we aten vlug. Papa wilde er zo snel mogelijk weer weg.

#

We reden naar de Stjärnhall.

Eerst liepen we naar de bierafdeling. Papa stond een poosje te dubben hoeveel blikjes middelsterk bier hij zou of kon kopen. Zes of acht? Altijd Pripps Blå. Wanneer we de winkel verder in liepen, keek hij steeds weer in het mandje en rekende. Was het genoeg? Had hij voldoende geld? Als het geld niet toereikend was, vroeg hij hoeveel lall ik van oma had gekregen.

We kochten een Lundius-fabrieksbrood, het was nog lauw met kleine condensdruppeltjes aan de binnenkant van de zak. Ik legde het brood tegen mijn wang. Als papa loon had gehad, kochten we een voorverpakt stuk prästkaas, dat hij in dikke plakken sneed en diezelfde avond nog opat. Garnalensmeerkaas in een tube was ook een luxe, evenals een stuk gerookt spek. Wat we altijd kochten was Bregott-boter, halfvolle melk, sardientjes in tomatensaus, ravioli en spaghetti in blik voor mij. Kaviaar met veel kuit, die ik veel te zout vond. Toen ik ouder was vroeg ik om de gifgroene, op schaal verpakte glanzende appels.

‘Je weet waar die vandaan komen, hè?’

‘Argentinië.’

‘Je weet toch wat dat voor land is?’

‘Ja, dat weet ik. Daar hebben ze een militaire dictatuur. Daar is Dagmar Hagelin ontvoerd.’

‘Inderdaad ja. Fascisten. Vuile potentaten.’

Hij legde het fruit in het mandje en keek om zich heen, meer omdat hij bang was dat iemand onze praatjes zou horen dan dat ze zouden zien wat we kochten.

Aangezien we altijd bij oma en opa aten, kochten we nooit Falu-worst, vissticks of andere dingen voor een warme maaltijd, maar als papa net z’n loon had gekregen, wilde hij gehaktsaus met reuzenmacaroni maken. Hij vond olijfolie schandalig duur en in zijn saus was er veel van nodig. Het was het enige gerecht dat hij kon klaarmaken en de saus moest drie uur pruttelen. Dat betekende pas laat eten; intussen verorberden we de kaas. Papa had zelden honger, het bier vulde zijn maag, en ik at mijn buik rond met snoep.

Papa nam geen ruimte in beslag met een winkelwagentje en als iets er niet was, vroeg hij er nooit om bij het personeel. Wat wij nodig hadden, was er, en hij wilde niet tot last zijn. Hij nam altijd graag de tijd, ook al kochten we niet veel. We liepen rond en maakten ons vrolijk over het eten dat andere mensen kochten en we konden lang staan giechelen om de lakrode haringconserven met surströmming, de zwarte memma-pudding van Fins roggemeel en de vacuümverpakte aardappelknoedels, drie aan drie bleekjes op elkaar gepakt.

Als we de koeling met belegde sandwiches passeerden kon het gebeuren dat papa bleef staan en een boterham met garnalen, ham, ei en mayonaise in plastic oppakte. Het zag er heerlijk uit, vond hij, maar hij legde nooit een pakje in ons mandje. Behalve op bier en rivierkreeftjes trakteerde hij zichzelf zelden op iets wat hij echt wilde hebben. Hij wierp begerige blikken op de spareribs die ronddraaiden in de warme oven achter de vleestoonbank. Kopen aan de toonbank was een soort optreden dat zelfvertrouwen vereiste. Hij was bang iets verkeerds te zeggen, dat de vrouwen met hun witstoffen kapjes en blauwe schorten zouden vragen hoeveel ons hij van iets wilde hebben waarvan hij niet wist wat het woog. Hij wilde niet iets bestellen waarvan hij niet van tevoren kon uitrekenen wat het kostte. Als het te duur was, kon je het immers niet teruggeven.

‘Daar zit toch amper vlees aan, aan die spareribs’, overtuigde hij zichzelf.

We kochten niet meer dan een halve papieren tas vol. Plastic tassen waren voor mensen zonder stijl. Die van papier waren bovendien ideaal: ze boden plaats aan bierblikjes zonder dat de contouren onthuld werden. Bovenop legden we het warme brood.

Bij de uitgang was een bloemenstalletje waar een leuk meisje met lang stroblond haar werkte. Papa deed net alsof hij naar de planten keek, alleen maar om een paar woorden met het vriendelijk glimlachende en gezellig pratende meisje te kunnen wisselen. Het vrolijkte hem op en hij dacht dat ze een beetje in hem geïnteresseerd was. Dat ze misschien zelfs de hele dag had staan wachten op onze komst.

‘Kom, Natasja!’ zei hij als het tijd was om te gaan en hij zei het zo hard dat het bloemenmeisje het hoorde.

‘Natasja!’

Ik werd verlegen. Natasja was mijn tweede naam. Hij noemde me zelden Åsa. Meestal zei hij meiske, poppetje, gekkie of iets wat hij ter plekke verzon. Of Madeliefje, zoals ze me noemden toen ik in mama’s buik zat. Het was net alsof hij spijt had van Åsa, al ging hij er prat op dat hij degene was die de naam had verzonnen. Ik vond Åsa de lelijkste naam van de wereld. Vetzakken met dikke dijen, vlechten en paardetanden heetten Åsa. Ik wilde Gabriëla, Johanna, Josefina of iets anders liefs en meisjesachtigs heten – veel letters die duidelijk maakten dat ik iets betekende.

Ik zei altijd papa tegen papa. Nooit pa en al helemaal geen paps. Soms vergat ik mezelf en noemde hem Baloo – hij was immers zo groot en sterk en grappig – maar dat vond hij absoluut niet leuk. Baloo was iets waar de mensen om lachten, een onintelligente Amerikaanse junglebeer. Hij wilde liever worden vergeleken met de vader van Pippi, kapitein Efraïm Langkous – die krachtpatser met getatoeëerde armen en een onbedwingbare vrijheidsdrang.

We zeiden tegen elkaar dat we makker en maatje waren.

Jij en ik zijn makker en maatje.

Bij de kiosk – een kleine opening in de muur – kochten we sigaretten, de krant Aftonbladet en voor een paar kronen snoepgoed. Ik kreeg iedere avond snoep. Papa wilde geen lekkernijen kopen waar hij geen verstand van had, zoals buisjes niespoeder of plastic slakken met groene snoepjes. De platte, harde pakjes kauwgom met Walt Disneyplakplaatjes van Robin Hood vond hij maar niks, maar ik kreeg altijd mijn zin en als ik niets wilde hebben was hij beledigd.

‘Wil je helemaal geen snoep? Een reep Center, dat is toch lekker?’

En als ik koos voor een doosje Zig Zag maakte hij zich zorgen.

‘Zo’n klein doosje? Wil je echt verder niets? Een paar Plopp-chocolaatjes dan?’

Als ik nee zei tegen snoep, zei ik nee tegen hem.

Na de boodschappen gingen we naar huis.