Lennart Hagerfors

Dromen over Afrika

==

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Drömmen om Ngong, verschenen bij Norstedts Förlag, 1998

Oorspronkelijke tekst © Lennart Hagerfors

Published by agreement with Pan Agency

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Fridmar Damm/Zefa/Corbis

isbn 978 90 445 2867 1

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Ook ik had ooit een plantage in Afrika. In feite had ik er twee. Eentje lag aan de voet van het Ngong-gebergte, de andere op de hellingen van Mount Meru. Daartussen had je alles wat een mens kan begeren: wild, bergen, vlaktes en een grenzeloze hemel. Van vroeg in de ochtend, wanneer de nevels oplosten in de warmte van de zon, tot aan zonsondergang, wanneer het licht de droge savanne een korte tijd in vlam zette, had je blik vrij spel.

Ik ben ze allebei kwijtgeraakt.

We zagen en hoorden de edelherten niet, maar we wisten waar ze zich bevonden. Voorzichtige stappen, dode takken, de wind in de rug. Eindeloos wachten; je gezichtsvermogen en gehoor een onderdeel van je ademhaling. Onze harten klopten in de maat. Weldra zou de stilte worden verbroken. Daar! Een fazant die opvloog en verdween. Voor ons zat er die dag niets in. Daarna opnieuw stilte. Met moeite kon ik een jubelkreet onderdrukken.

Een paar meter schuin voor me liet Hans zich op zijn hurken zakken. De edelherten zouden dadelijk uit de elzenstruiken tevoorschijn komen. Toen we onder een paar jonge berken verborgen zaten, gloeiden de herfstbladeren onder onze voeten. Ik bestudeerde mijn broer – en zag hem voor het eerst. Ik schoot in de lach: zijn ronde wangen zagen er zo goedmoedig uit en zijn gewelfde oogleden deden me denken aan de kikkers bij de vijver. Toen hij zich glimlachend en knikkend naar mij omdraaide, spoelde zijn glimlach als een verdriet, een gemis over mij heen. Zijn gezicht weerspiegelde mijn leven en wenste me niets dan goeds toe. De kikker was de mooiste van heel Näsbyholm, van heel Skåne. Eén blik volstond om een prins tevoorschijn te toveren. Hij kon een oneindige hoeveelheid liefde aan.

‘Wat zit jij te loeren?’

Ik hoorde de woorden niet, maar las ze van zijn lippen.

Hij was mijn broer, maar dat kon ik niet zeggen. Ik was Bror, ‘broer’. Hij, Hans, zei dat ik zijn broer was, ‘Hans’ broer’. ‘Daar komt Hans met Bror aan’, zei moeder altijd. Wanneer vader of de houtvester ‘Hans’ broer’ zeiden, dan bedoelden ze mij. Je kunt de namen eindeloos omdraaien, maar ik heet Bror. Hij blijft Hans: Hans Blixen-Finecke. Met desgewenst een ‘von’ ertussen.

Hij werd twee uur eerder geboren dan ik. Wij leken zo veel op elkaar als twee mensen maar kunnen doen. Dat was misschien het pijnlijke. Dat ik mezelf zag. En wie wil er nu ooit van zichzelf gescheiden worden?

De koude wind drong door mijn jas heen en stroomde als een vloeistof langs mijn ruggengraat omhoog. Een edelhert, een grote bok, stapte voorzichtig naar voren. Hans hief zachtjes zijn buks en vuurde een schot af. Het tweede schot kwam van mij, altijd van mij. Maar dat was bijna nooit nodig. De bok maakte een sprong en stierf. Met denderend geraas vluchtten de andere edelherten weg door het bos.

‘Je had de bok niet moeten nemen. Dat is nou net het hert dat vader zal missen.’

‘Ach, zeur niet, dat komt wel goed.’

Ik ging Persson halen, die zich achter een schuurtje verstopt had. Hij sprong verschrikt op en begon te stamelen: ‘Als de baron … als de baron dit hoort …’ Ik klopte hem op zijn schouder: ‘Ach, dat komt wel goed!’ Toen ik informeerde hoeveel hij ervoor gaf, fluisterde hij dat vogels en konijnen wel konden, maar een edelhert! ‘Hans, als we problemen krijgen, is het jouw schuld!’ Toen ik zei dat ik Bror was, vroeg hij waar Hans was. ‘Bij de bok’, antwoordde ik terwijl ik wegliep. ‘De bok!’ Perssons knieën begonnen te trillen en hij sloeg zijn handen voor zijn gezicht, maar er zat voor hem niets anders op dan mij struikelend te volgen. Van elke tak die tegen ons aan zwiepte en van elke vogel die voorbijvloog, schrok hij.

Toen Persson Hans, die glimlachend op de grote bok zat te wachten, in de gaten kreeg, kon hij een lach niet onderdrukken. Daarop haalde hij zijn portemonnee tevoorschijn.

Het was vaak feest op Näsbyholm. Wie daar niet aan wilde meedoen was een sufferd. Heel de provincie Skåne was een gedekte tafel, de hemel werd met de dag hoger, de vlaktes strekten zich steeds verder uit en de bossen verhieven zich uit de grond.

Rond Hans zwermden zowel jongens als meisjes, er werd harder gelachen dan anders en de bewegingen waren sneller. Het gebeurde weleens dat op een doodgewone dag in een oogwenk een lange tafel werd gedekt, iedereen snel instrumenten en flessen ging halen en de mensen op het erf voor de stallen begonnen te dansen. Bijna nooit wist iemand wat de aanleiding voor het feest was. De buren stonden altijd met hun voeten weggezakt in de Skånse klei te koekeloeren.

De tijd zelf vlamde op als een vuur. Hans dirigeerde met zijn glimlach de knipperende oogleden van de meisjes en een kreet van hem deed de paarden in de stal hinniken.

‘Kom, Bror!’ Soms stond hij snel op om alles achter zich te laten en er vandoor te gaan. Ik zette de omvergeworpen stoel overeind, streek het beteuterde meisje over haar wang, gaf de knecht een opdracht en nam moeders verdrietige blik voor mijn rekening. Maar Hans was ongeduldig. ‘Kom nou toch!’

Ik rende achter hem aan en hij onthaalde me met een arm om mijn schouders – en de wereld was weer ondeelbaar. Galopperend sneden we een stuk af naar Kullartorp.

We waren de hele dag buiten geweest om te jagen, hadden in ijskoude moerassen gelegen, kilometers door onze beukenbossen gelopen – en de grond zong, nee, die neuriede verlaten. Het was moeilijk om die achter te laten. Toen we in de duisternis de heuvel naar ons woonhuis op liepen, hingen de geschoten fazanten als een extra vedertooi om ons heen. Het vuil en vocht dampten uit onze kleren en we liepen te soppen in het water dat in onze laarzen stond. We waren een paar uur te laat en hadden na het ontbijt niets meer gegeten.

Uit alle ramen stroomde geel licht. Achter één ervan werd een schaduw zichtbaar die ons wenkte. Ze hadden ons gesignaleerd. De deur ging open en de mensen verdrongen zich op de stoep. ‘Daar komen ze aan!’ Vader drong zich tussen de meisjes door naar voren, recht en stijf, een waarschuwend uitroepteken. Het geroezemoes verstomde toen hij de stoep afliep en bij de beide fakkels ging staan die naast de onderste tree in de grond waren gestoken. Enkelen giechelden. Zwervers voor de rechter. Er werd nu een beter excuus verwacht dan anders.

Vader keek Hans strak aan. ‘Verklaar je nader!’ Hans bleef maar glimlachen, steeds beschaamder. Zelfs zijn buks grijnsde naar vader en zijn gebaren vertelden dat het leven wonderlijke wegen kiest, maar dat niets uit kwade wil wordt gedaan. Hij probeerde het met ‘Bror dacht …’ – maar het was allemaal vergeefs. Er was geen excuus.

Toen kwamen de woorden over mijn lippen: ‘Dat we te laat zijn, komt door onze liefde voor de grond van Näsbyholm.’ Hans schoot van verbazing in de lach, maar deed er snel het zwijgen toe. Vaders strenge blik gleed langzaam naar mijn gezicht. Onderweg bleef hij steken, ongeveer bij de plek waar je de bosrand vaag tegen het nachtelijk duister kon onderscheiden. Zijn gezicht werd minder rood, zijn gelaatstrekken werden milder en hij slikte. ‘Jullie zullen wel honger hebben’, mompelde hij en hij liep naar binnen. De meisjes applaudisseerden en Hans gaf me een stomp in mijn buik. Het was voor het eerst dat ik ons hachje had gered zonder mijn toevlucht te nemen tot wat ik meestal deed: de schuld op me nemen.

Op weg naar de wasruimte kwamen we Tanne tegen, ons Deense nichtje. Ze stond ons in de gang op te wachten met een sigaret in haar ene hand, terwijl ze met de andere koket over haar heup streek. Haar gezicht was bleker dan anders – het was moeilijk om vast te stellen of dat door make-up kwam of omdat ze zich ongelukkig voelde – en haar jurk kwam beter tot zijn recht in Parijs dan op Näsbyholm. Toen ze zich tot ons wendde, blies ze rook in ons gezicht. ‘De decadentie van de stad’, zei Hans. ‘De mest van het landleven’, zei ze. Ze schoten in de lach.

Haar blik gleed strelend over onze vuile gezichten en kleren. Even nam ze me met een vertederde blik op, maar daarna wendde ze zich uitdagend tot Hans. ‘Jullie weten niet hoe benijdenswaardig jullie zijn.’ Hans antwoordde dat we dat wel wisten, maar zij hield steeds koppiger vol: ‘Nee, dat weten jullie niet, en jullie weten ook niet dat jullie alles zal worden afgenomen. Hoe meer je hebt, hoe groter het verlies is.’ Die woorden voerden haar naar een afgrond, waar ze bleef staan, duizelend voor het onverbiddelijke gevolg ervan. Haar ogen traanden en haar mond werd een verbeten streep. Met een ruk van haar hoofd wendde ze zich van de afgrond af en ze glimlachte arrogant. Hans trok haar naar zich toe en kuste haar. Ik liep snel door. Haar geur volgde me als een werveling in de lucht en op mijn netvlies droeg ik het beeld met me mee van de ragfijne avondjurk die in de vuile jagersjas verdween. Dat was opwindend. Ik hoopte dat Hans haar een poosje wilde houden.

We aten in de keuken, waar het warm was en naar gebraden wild en gebakken koekjes rook. De keukenmeisjes, die met de resten van de maaltijd kwamen binnenrennen en snel weer verdwenen met gebak en koekjes, onderbraken hun verplichtingen om ons eten op te dienen. We zaten tegenover elkaar aan tafel met een vork in onze ene hand en het bord in de andere. Hans had zich in zijn uniform van onderofficier gestoken; ik droeg mijn versleten smoking. Zoals gewoonlijk kregen we te horen dat ‘de jonge heren het blijkbaar goed naar hun zin hebben in de keuken’ en ‘de jonge heren warempel niet op de tijd weten te letten’.

Voldaan en met een weldadig gevoel dat zich over het hele lichaam verspreidde, gingen we naar de ‘sittingkamer’, waar lampen en kaarsen de donkere wandtapijten aan de muren verlichtten. Overal stonden groepjes mannen en vrouwen, de meesten jong. Rechte nekken, fraai gebogen ruggen, gelach, gefluister, bulderende grapjes. Vader liep met een glas in de hand van het ene groepje naar het andere. Moeder zat met een grote shawl om haar schouders in haar eentje in een hoekje van een bank. Hans werd door een paar vrienden in beslag genomen en ik ging bij moeder zitten. Ze streek met de rug van haar reumatische hand over mijn wang en schudde haar hoofd. Haar aanraking, die zacht en liefdevol bedoeld was, werd onhandig en ongevoelig. ‘Wat moet ik toch met je aan, Bror? Je bent zo lief.’ Het klonk als een verwijt. ‘Ga naar de jongelui! Je vader is niet de enige die zich hoeft te amuseren.’ Toen ik opstond, kruiste mijn blik die van Lotty Wachtmeister. Vanuit mijn ooghoek had ik gezien dat ze me een poosje had staan opnemen.

Mijn zussen Agnes, Märta en Thyra stelden zich bij de piano op om te gaan zingen. Moeder werd uit haar hoekje omhoog getrokken en al protesterend naar het instrument geleid, maar toen ze eenmaal met haar knokige vingers het eerste, onzekere akkoord had aangeslagen, glimlachte ze en was alles zoals het had kunnen zijn. We zongen allemaal mee met het refrein.

Het feest verspreidde zich door het huis. De mensen renden de vertrekken in en uit, en verzamelden zich alleen wanneer er in de grote kamer iemand optrad. Een poëzievoordracht, een gezelschapsspelletje, armworstelen, een paar neven die een komedie opvoerden die ze zelf hadden geschreven. Tanne droeg zo serieus een gedicht voor dat niemand na afloop op het idee kwam om te applaudisseren. Vader trok zich met een oude vriend en een fles cognac in de bibliotheek terug en rond Hans en mij verzamelde zich een groep vrienden die door ons met verhalen vermaakt wilde worden.

Iemand, ik meen dat het Gustaf Lewenhaupt was, vroeg aan Hans of hij over zijn dubbele verloving wilde vertellen. Een paar meisjes kenden dat verhaal nog niet. ‘Ach, dat is zo lang geleden.’ ‘Puh, nauwelijks een jaar!’ Hans wierp Tanne een steelse blik toe en zij glimlachte koeltjes terug.

Hans had zich tijdens één en hetzelfde diner niet alleen met twee meisjes verloofd, maar later die avond ook met allebei afgesproken. Ik werd opgetrommeld om voor Hans door te gaan bij het meisje dat hij het minst begeerde – om zo behoedzaam mogelijk de verloving te verbreken. En haar daarna te troosten met alle tederheid en liefde die ik kon opbrengen.

Ik wist hoe je zoiets moest aanpakken. Meisjes hadden altijd een kleine leegte in zich die ook voor henzelf een raadsel was. Dat donkere hoekje maakte dat hun keel zich toekneep en dat hun ogen onwillekeurig door tranen verduisterd werden. Hans wist daar niets van; hij had het te druk met het tonen van zijn eigen goedgevulde ruimtes. De meisjes hielden van hem om wie hij was, van mij hielden ze omdat ze bij mij zichzelf konden zijn. Hij wist bijvoorbeeld niet dat je je een weg naar hun hart moest luisteren, dat de meisjes de man zelf naar het pijnlijke punt wilden trekken. Het was een kwestie van goed opletten.

De meisjes schoven heen en weer bij Hans’ verhaal, maar de jongens lachten zo hard dat vader glimlachend de kamer binnenkwam om te vragen wat er zo grappig was. Met gespeelde verlegenheid zei ik dat het misschien niet zo’n geschikt verhaal was voor een vader, maar hij was een en al welwillendheid. Die avond was alles toegestaan. ‘Laat nog eens horen!’

Hans werd schuchter, op een manier die de meisjes leuk vonden, en keek tersluiks in mijn richting. Ik vertelde toen over de keer dat Gustaf en ik in Alnarp gespijbeld hadden van school en de trein naar Lund hadden genomen om daar de hele nacht aan de boemel te gaan. We waren pas met de vroege melktrein teruggekeerd. Om op tijd terug te zijn, voordat het personeel op school wakker werd, namen we een kortere weg door een bos waarin een meertje lag. ‘Wie er het eerst in is!’ schreeuwde Gustaf. Ik trok snel mijn kleren uit en dook erin. Mijn lichaam was voor dergelijke dingen gemaakt. Zodra ik mijn hoofd boven water stak om te kijken waar Gustaf bleef, zag ik hem in het bos verdwijnen met mijn kleren in zijn armen. Toen ik rond zes uur ’s ochtends spiernaakt naar de leerlingenverblijven rende, waren op de landbouwschool van Alnarp in elk geval de rector en vier leraren wakker.

Nu moest iedereen lachen, de meisjes misschien nog het meest, en vader verliet hoofdschuddend en schokschouderend de kamer. In de deuropening bleef hij staan. ‘Vertel dat maar niet aan je moeder; dan maakt ze zich nog onnodig ongerust.’

Toen iemand mij vroeg om te vertellen wat er gebeurde toen ik van Alnarp werd gestuurd, stak ik een sigaar op en ik verliet de kamer.

Een half uur later trof ik Lotty in haar eentje buiten op de stoep aan, waar ze verkoeling zocht in de nachtlucht. Langzaam viel er een zwaarte door mijn lichaam. Haar wangen waren rood, van het dansen was haar kapsel in de war geraakt en rond haar oren kleefden zweterige plukjes haar. Niemand danste met zo veel overgave als zij. Ze draaide zich naar me om en zei ‘O, Bror’ en daarna bleven we samen een poosje zwijgend staan. Ik had haar beet willen pakken en over de zwaarte willen vertellen, maar daar waren geen woorden voor. Zij was degene die begon te praten, eerst onsamenhangend, hijgend, met korte pauzes, nu eens met levendige stem, dan weer met een stem die hees was van verdriet.

Ze wilde dat ik het begreep. Ze had nooit van iemand gehouden zoals van mij. Er was niets mooiers dan Kullatorp bezoeken en met mij op jacht gaan op het grondgebied van Näsbyholm. In het bos waren we net twee gevouwen handen. Ze gebruikte letterlijk die woorden. Het idee om met mij te trouwen, op Stjerneholm te wonen en door te gaan met het goede leven, een stel kinderen op de wereld te zetten, buitenlandse reizen te maken, op de boerderij te werken, te genieten van stille avonden met de kinderen – dat was allemaal zo aantrekkelijk, zo zou haar leven er eigenlijk moeten gaan uitzien. Ze praatte steeds enthousiaster, maar uiteindelijk was ze boos en vertwijfeld. Ze wist dat dit nooit werkelijkheid zou worden. Ik zou met Hans, Gustaf en de anderen verdwijnen, ik zou me niet kunnen losmaken van het zwerversleven met vrouwen en zinloze avonturen. Er zou ruzie en onenigheid van komen, zij zou ’s nachts wakker liggen, ik zou beginnen te liegen en zij zou op Stjerneholm eindigen als een zure en verbitterde barones die alleen maar aan haar eigen lijden kon denken. ‘Ik hou van je omdat je bent wie je bent, maar omdat je bent wie je bent, kan ik niet met je leven. En niemand kan jou veranderen.’

We omhelsden elkaar en zij huilde stilletjes, zonder dat er een snik door haar lichaam ging. Zelf was ik tot in mijn merg bevroren. Pas toen Hans en enkele van zijn officiersvrienden het huis uit kwamen denderen, op weg naar de stal, lieten we elkaar los. ‘Kom, Bror! De liefde moet wachten!’ Maar ik bleef. We liepen naar binnen en gingen zonder een woord te zeggen uiteen.

In de keuken trof ik Tanne aan. Ze zat met het dikke dienstmeisje Elsa te praten. Ze waren zo verschillend als twee mensen maar kunnen zijn: Tanne bleek, mager en elegant, Elsa blozend, dik en robuust. Tanne had een stuk taart voor zich staan, maar dat had ze niet aangeroerd. Eerst zagen ze mij niet. Dat gaf me de gelegenheid hen een poosje samen te zien praten met hun hoofden dicht bij elkaar. Toen ze me in de gaten kregen, stond Elsa snel op om haar bezigheden elders te hervatten. Tanne zei: ‘Kom, Bror’, pakte me bij de hand en voerde me via de keukendeur naar de achterkant van het huis.

Een half uur eerder had ik met Lotty bij de hoofdingang staan zwijgen. Nu stond ik met Tanne aan de achterkant van hetzelfde huis te zwijgen. Ze rilde. Ik sloeg mijn jas om haar schouders. ‘Het is allemaal voorbij’, zei ze en ze liet zich op haar hurken zakken alsof ze buikkrampen had. En toen begon ze te praten zoals Lotty had gedaan, maar toch zo anders. Tanne sprak langzaam, bijna lijzig, ze koos haar woorden zorgvuldig en die sneden door mijn bewustzijn zoals een slagersmes door vlees snijdt. Ze zei dat al het leven dat in Skåne en Denemarken bestond door Hans belichaamd werd; zonder hem verloren de herfstkleuren hun gloed en kon de Sont net zo goed droog komen te liggen, zonder hem werd zij een grijze, pathetische oude vrijster met dweperige kunstenaarsdromen. Wat ze in hem beminde was zijn vrijheid, zijn ondernemingslust, zijn wil om het leven volledig te leven. Hij had geen enkele weet van wat voor de mens in feite de natuurlijke toestand was: doodsangst en angst voor de zinloosheid van het leven. Hans dook gewoon pardoes in elke keten van gebeurtenissen, zijn moraal was die van een wolf – voorbij goed en kwaad – en er bestond voor hem niets mooiers dan dat leven zo dicht mogelijk naar de afgrond van de dood te drijven. Hij leefde in het sluimerende besef dat alles hem afgenomen zou worden, maar dat kon hem geen donder schelen. De melancholieke glimlach op zijn gezicht, bij gevaren, schandalen en absurditeiten, berustte niet op inzicht maar op instinct. Dat had ze allemaal met hem willen delen, ze had zichzelf willen offeren voor dat fantastische onbewuste. Het vreselijke was dat ze zich nu niet eens meer voor hem kon vernederen. Zonder offer viel er niets te winnen. Als Tanne deelgenoot werd van Hans’ vrije leven zou ook zij vrij kunnen worden, de onverstoorbare waardigheid kunnen vernemen die voortkomt uit een leven op vleugels, een leven waarbij je alleen maar let op de richting van je lot. Nu de hoop op dat leven verdwenen was, werd ze teruggeperst in de kleine intriges van alledag, waarbij alles onbeduidend, benauwd en lauw was. ‘O, Bror, zal ik er een eind aan maken of zal ik naar China vluchten?!’ Je kon niet eens om haar woorden glimlachen.

Pas toen ze opstond, zag ik dat ze onder het praten gebraakt had. Ik gaf haar mijn zakdoek, zij veegde haar mond af, snoot haar neus en leunde met haar hoofd tegen mijn schouder.

‘Heeft hij met je gebroken?’ ‘Zelfs dat niet. Er viel niets te verbreken.’ Haar maagdelijkheid, vertelde ze, was minder waard geweest dan de frisse ochtendlucht die hij de volgende ochtend door het open raam had ingeademd.

Ik vertelde dat Lotty mij niet wilde, omdat ze met mij niet die levensvoorwaarden wilde delen die zij, Tanne, nou juist met Hans wilde delen. Tanne begon hard en vreugdeloos te lachen. Daarna zweeg ze abrupt. Ze keerde zich naar mij toe en bracht haar gezicht dicht bij het mijne. ‘Bror, wij delen iets wat misschien groter is dan liefde. Tussen jou en mij bestaat een band die houdbaarder is dan liefde en dieper dan vriendschap. Dat verbond is gezegend door mijn eigen bloed.’ ‘Hoe bedoel je?’ ‘Mijn overleden vader. Hij was net als wij.’

2

Het tochtte in de kamer en het was er koud. Elke porie van mijn huid stond open, op alles voorbereid. Het was zondagochtend negen uur. Ik trok de deken tot mijn kin omhoog. Ebba, of misschien heette ze Elsa, was in het kleine waskamertje met water aan het spetteren. De nacht was kalm en geborgen geweest, ik had vijf uur geslapen en voelde me uitgerust. Buiten klepperden huurrijtuigjes, een enkele auto reed brommend langs. Stemmen zochten hun weg omhoog naar de etage waarop wij ons bevonden; het kan zijn dat zij op de tweede woonde. In Kopenhagen hing een stilte die aan de rust van het platteland deed denken. Men haastte zich met behoud van traagheid.

Er liep een vlieg over mijn onderarm. Hoe had die tot de winter overleefd? Hij verdween, maar was na een poosje terug, gevangen in een zinloze herhaling. In mijn middenrif begon het te kriebelen van onrust.

Ebba had het over een operettevoorstelling waarvoor ze kaartjes had gekregen. Ze vroeg of ik zin had om mee te gaan. Ik antwoordde dat ik naar mijn familie op Frijsenborg moest. Lachend vroeg ze me de titels en achternaam van de familie te noemen. Die was ze vergeten. ‘Graaf en gravin Krag–Juel–Vind–Frijs.’ Ze herhaalde die woorden, draaide en keerde ze en liep daarna rond om zich aan de lampetkan en het zeepbakje voor te stellen: ‘Hare lichtvaardigheid Andersen–Jensen–Natte–Poes.’ Naar mij riep ze: ‘Baron Blixen–Finecke–Lekkere–Lul.’ Ze schaterlachte, rammelde met potten en werd steeds grover in de mond. Een kwartier eerder zou ik haar misschien tot een woordduel hebben uitgedaagd, maar nu had ik daar geen zin in.

De vlieg landde weer en wreef naarstig zijn voorpootjes tegen elkaar, alsof dat in zijn miniatuurwereld het meest zinvolle was. Alle energie was gericht op het punt waar het beetje frictie ontstond.

Ebba begon over haar vriendinnen te vertellen en kwam met een vreselijk verhaal over een vriendin die door een Duitse graaf was mishandeld. Gedetailleerd nam ze haar problemen door. Tegen mijn gewoonte in luisterde ik slechts verstrooid; mijn gedachten draaiden rond mijn eigen situatie.

Op Stjerneholm, de boerderij die op het grondgebied van Näsbyholm lag, bleef ik in de klei steken. Ik hield van de velden, de bossen en de dieren, maar dat was een gevoel dat leek op de liefde van een volwassene voor de speelplaatsen uit zijn jeugd. Het herkauwen van de koeien maakte dat ik aan de winterslaap wilde beginnen.

Op Frijsenborg, bij mijn Deense familieleden, was alles aanvankelijk groots, vrij en vrolijk geweest. Elk bezoek was een avontuur. Daar trippelden mijn nichtjes op maandagochtend in toilet rond en hun ouders keken vanaf grote hoogte op de rest van Denemarken neer. Hans en ik bezochten het landgoed regelmatig als prinsen van avontuur uit het geheimzinnige land Verweg. Wij waren jonge haantjes tussen een schare veredelde kuikentjes. Zodra wij kraaiden, liepen zij te koketteren en zwaaiden ze lonkend met hun staartveertjes; zodra Hans omhoog fladderde, kakelden ze van opwinding en bewondering. Maar tante Fritze, de grootste kippenmoeder van het hele kippenhok, hield haar toom goed in het gareel. Met haar vleugels kon ze de kleintjes beschermen en verbergen, maar ook hard uithalen om een vreemd exemplaar van gemengd ras weg te jagen. Na een paar jaar kwam ik erachter dat steeds dezelfde grapjes over dezelfde champagne werden gemaakt, dezelfde soort jongens met dezelfde soort meisjes flirtte. De feesten waren een lange reeks herhalingen. Doordeweekse dagen waren een korte toestand van verveling waarbij de tijd absoluut stilstond. Het leven was in het beste geval een uitstapje. Dan gilden de meisjes van opwinding, omdat dat de gewoonte was. Iedereen was sportief op de juiste manier, ontwikkeld en onontwikkeld op de juiste manier, stijlvol en stijlloos op de juiste manier. Kwajongensstreken, fazantenjachtpartijen en conversaties in kasteelsalons vormden voor mij een toekomst van te licht kaliber. Ik werd binnenkort dertig en moest iets vinden waar ik mijn tanden in kon zetten en wat mijn inspanningen waard was.

Niettemin reisde ik naar Frijsenborg af met hetzelfde vage gevoel van verwachting als altijd.

Waar kon ik een uitweg vinden uit het labyrint? Näsbyholm was voor mijn oudste broer Carl, het militaire leven en de eer waren voor Hans. Ik kreeg niets, behalve de kans om zelf iets te veroveren. School en wetenschap wilden met mij niets van doen hebben. Ik had toegang tot vele aangename en luchtige levensruimtes, maar ze zaten allemaal vol gesloten deuren. Jeugdige avonturen moeten in je herinnering blijven voortleven, geen herhalingen worden in je volwassen leven. Hoe ik ook mijn best deed om nieuwe grond te vinden, ik landde altijd weer op dezelfde plekken. Ik wist niet waar ik de ernst kon vinden.

Ebba kwam in een wapperende ochtendjas binnenvliegen; ze sloeg een deken om zich heen en kroop op het voeteneinde van het bed. Ze informeerde naar Hans. Was hij echt van Malmö naar Kopenhagen gevlogen om een herendiner te kunnen bijwonen? Ik moest vertellen hoe wij, zijn vrienden, hem de vorige dag op het vliegveld hadden opgevangen, hem hadden toegejuicht toen hij uit het toestel sprong en hem aan het zicht hadden onttrokken toen hij zich onderweg naar het etablissement in de rijtuigtaxi in een smoking stak.

Ik werd steeds onrustiger. Zij wilde tot in detail over het feest horen. De adel weet hoe je moet leven, beweerde ze. Maar iets aan het verhaal verveelde me.

De vlieg keerde terug, maar ditmaal was ik voorbereid. Ik sloeg hem met mijn rechterhand snel dood, schoot hem met mijn vingers van het bed af en commandeerde Ebba: ‘Kom!’

Ze kroop als een poesje naar me toe. Toen ik haar naakte huid vastgreep, paste ze zich slangachtig aan mijn aanraking aan. Ze was zacht en extatisch, zo kneedbaar dat ik me ten slotte naar haar moest vormen. In haar verwelkomende omhelzing spande ik mijn pezen hard aan; mijn onrust zocht een uitlaatklep, er was slechts één weg en ik stootte om weerstand te vinden, maar zij was een kustlijn die in alle richtingen deinde. Er was geen tegenbeweging, niet het geringste spoor van verzet. Met een onwillekeurige sprong werd ik in die vochtige oneindigheid geworpen en ik zakte in elkaar, zacht en hulpeloos als een zuigeling.

Een moment van matheid, rust, bevrediging. Toen ze mijn gezicht naar haar borst trok, welde mijn onrust weer op. Ik rukte me van het bed los, liep naar het waskamertje en schopte per ongeluk tegen een nachtspiegel, waarvan de inhoud over de rand ging. Terwijl ik mij waste, kwam zij voorzichtig achter me aan om te vragen of er iets mis was. Weg waren haar brutaliteit en speelsheid. Er restte alleen nog inschikkelijkheid. Ze wilde mij tot rust strelen, terwijl ik juist behoefte had aan harde klappen.

Met mijn uiterste wilskracht wist ik de paniek in mijn buik te beteugelen; ik voerde Ebba terug naar de kamer, ging naast haar op de rand van het bed zitten en vertelde haar dat zij een fantastische vrouw was, maar ik een onmogelijke man die niet op één plek kon blijven. Die woorden maakten mij weer sloom en zwaar, mijn spieren en zenuwen hielden op met trillen, mijn gedachten hielden op als vlinders alle kanten op te fladderen en daalden traag en olieachtig tot kniehoogte neer. En ik glimlachte natuurlijk naar haar – waarop ze een traantje wegpinkte.

Uiteindelijk kostte het me moeite van het bed op te staan.

Verschillende vrouwen, dezelfde woorden, verschillende plaatsen, dezelfde handelingen. Ik was een meester. Niet in het aantrekken van vrouwen of hen vasthouden. Ik was er een meester in hen tegelijkertijd aan te trekken en af te stoten. Ik was een meester in herhalingen.

In vlot tempo liep ik naar het treinstation. Als ik geen smoking en hoed had gedragen, zou ik de hele weg hebben gerend. Er was in heel Scandinavië geen zuurstof genoeg om mijn longen te vullen.

De akkers en velden van Denemarken sluimerden in hun winterslaap. Daar doorheen reizen gaf mij tegelijkertijd een gewaarwording van stilte en beweging. Op vroege ochtenden lag de nachtvorst als zilver over de vruchtbare, slapende grond. De damp van de adem uit de muilen van de paarden was geluksrook. De harde stoten van de wielen op de bevroren ondergrond hadden de juiste weerstand. De bedwelmende kou was leeg, hier was geen behoefte aan gedachten en plannen, aan aanleg en talent.

Op Frijsenborg wist niemand dat ik zou komen. In de stilte onderweg naar het landgoed bereidde ik me erop voor Bror te spelen en als mezelf op te treden. Als Tanne er was, wist ik me geen raad. Dan was het een kwestie van improviseren.

Uitgerekend de eerste die ik onderweg naar de eetkamer tegenkwam, was Tanne. Haar gezicht begon te stralen van sprakeloze verwondering en stom geluk, maar betrok net zo snel. ‘Ik ben het maar, Bror’, zei ik verontschuldigend. Ze bloosde, streek me over mijn wang en verzuchtte: ‘O, Bror, ik ben blij dat jij het bent.’ Tot mijn eigen verbazing rukte ik haar hand weg en ik verdween in een kamer waarvan ik wist dat er nooit iemand kwam. Voor het eerst van mijn leven voelde ik een impuls om mezelf letsel toe te brengen. Ik krabde met mijn nagels over mijn zachte wangen om van achter het masker een gezicht tevoorschijn te halen. Maar daar zat alleen nog een masker onder, met hetzelfde uiterlijk, en het verst daaronder zat het ronde kindermasker dat Hans en ik op eenjarige leeftijd droegen op de foto waarop we in een tweepersoons wandelwagen zaten met meisjeshoedjes in de nek.

Toen ik gekalmeerd was en de kamer wilde verlaten, zag ik dat Tanne in de deuropening naar me stond te kijken. Ze was heel serieus en haar grote ogen namen me vorsend op, alsof ik een vreemdeling was. Ik wendde me af, voelde me onzeker, naakt. Ze sloeg haar ogen echter niet neer en toen onze blikken elkaar weer kruisten, straalde de hare een resolute genegenheid uit die keihard was. In haar ogen waren de maskers afgerukt. Daarin was ik een ander. ‘Kom, dan gaan we aan tafel, baron Bror Blixen’, zei ze terwijl ze mijn arm pakte. ‘Met genoegen, Karen Dinesen’, antwoordde ik.

Toen tante Fritze ons in de gaten kreeg, duwde ze Tanne weg. Ze kuste me op mijn wangen en kakelde woorden van welkom. Een oudgediende in de familie werd naar het uiteinde van de tafel gedirigeerd en ik mocht diens plaats aan tantes zijde innemen. Oom Mogens, de broer van mijn moeder, was zoals gewoonlijk van huis om pleziertjes na te jagen. Met een gebaar in de richting van Tanne liet ik zien dat ik naast haar wilde zitten, maar tante schudde met een spottende glimlach haar hoofd en met een lange wijsvinger maakte ze duidelijk dat Tannes plaats helemaal aan het uiteinde was.

Het diner was een nachtmerrie. Daisy was er niet om Tanne in bescherming te nemen. Na haar vluchtpoging met een knappe minnaar en de harde bestraffing door haar ouders had ze zich op haar familie gewroken door een ouwe sok te huwen en nu leefde ze een ongelukkig diplomatenleven in Rome. Verdwenen waren haar bizarre dweperijen en giftige commentaren. Overgebleven waren haar twee doodsbange zusjes die als geiten door het park huppelden in hun pogingen sportief te zijn. De inteelt straalde ervan af.

Argeloos kwebbelend zat tante te roddelen en ze vroeg mij of ik iets te vertellen had wat een geschikt gespreksonderwerp was voor een diner. Ik noemde Hans’ laatste vliegstunt – dat was altijd raak – en toen begon een van de idioten te applaudisseren. Tanne maakte tegen haar tafelheer een opmerking over de schrijver Georg Brandes. Je kon haar woorden over de hele tafel heen horen. Tante Fritze reageerde meteen. ‘Tanne, stel je niet aan, wij zijn niet onder de indruk van intellectuele querulanten!’ zei ze, terwijl ze Tannes manier om zorgvuldig haar woorden te kiezen imiteerde en ondertussen haar toehoorders met grote ogen opnam. ‘Ga naar de keuken om tegen de meisjes te zeggen dat ze nu het hoofdgerecht kunnen serveren!’ Met een hatelijke glimlach slikte Tanne haar tranen weg en verdween.

Op dat moment stapte een wezen uit mijn lichaam dat als een onzichtbare schaduw achter mijn stoel ging staan en de maaltijd schuin van boven bekeek. De zalen van Frijsenborg krompen snel tot poppenkastformaat. De fantastische avonturen en schitterende lotgevallen ondergingen een gedaanteverwisseling en veranderden in mechanische herhalingen, dwangmatig tijdverdrijf, verbittering en snobisme.

Toen Tanne terugkeerde, zei ik tot ieders verbazing dat zij de enige van ons was die in de toekomst iets groots zou verrichten. ‘Ja, een enorm spektakel, daar heb je gelijk in’, zei tante Fritze. Terwijl haar inteeltdochters zaten te giechelen, wendde ze zich met vermanende woorden rechtstreeks tot Tanne. Tanne zou eigenlijk haar rechtmatige plaats in de burgerlijke gezapigheid in Rungstedlund moeten innemen, voor burgerlijke deugden moeten leven en een man nemen die geld verdiende in het zakenleven. Je moest nooit proberen jezelf beter te vinden dan een ander. Hoewel ze familie van elkaar waren, was het belangrijk om onderscheid te maken tussen hun verschillende condities. De hoge adel had zijn levensvormen, de burgerij de hare en het plebs de zijne. Dat Daisy zich tot haar intellectuele gedweep aangetrokken had gevoeld, betekende niet dat Tanne een vanzelfsprekend deel van Daisy’s wereld uitmaakte.

Het bleef lange tijd stil. We zaten allemaal te wachten tot Tanne, die altijd haar weerwoord klaar had, iets zou zeggen, maar ze zweeg. Haar gezicht zag eruit alsof er al duizenden jaren water overheen was gestroomd dat het van oneffenheden had ontdaan, elke kleur had ontnomen en haar gelaatstrekken transparant had gemaakt. Haar stilzwijgen bevroor de maaltijd tot een foto. Niemand kon zich verroeren of iets zeggen voordat zij zich verdedigd had. Niemand kon aan het hoofdgerecht beginnen voordat er een nieuwe inbreng in de kwestie was gekomen. Tante Fritze staarde Tanne uitdagend aan en verbrak de stilte: ‘Nou?’

Met een metalen stem zei Tanne ten slotte: ‘Aristocratie is voor mij een innerlijke houding, geen uiterlijke.’

Toen barstte tante Fritze in een bulderende lach uit, ze hief mes en vork ten teken dat het toegestaan was om op het vlees aan te vallen en antwoordde: ‘Lieve Tanne, je weet zelf heel goed dat je je vergist. Waarom verneder je jezelf hier voor ons? Zou iemand hier aan tafel, met uitzondering van jouzelf natuurlijk, innerlijke aristocratie bezitten?’ Iedereen barstte nu in geschater uit. Ook de dochters, hoewel ze geen idee hadden waar de gedachtewisseling over ging.

Tijdens de hele maaltijd roerde Tanne het eten niet aan.

We verlieten Frijsenborg samen. We bereidden ons afscheid met geen woord voor. Enkele haastig gewisselde blikken waren voldoende om mij naar tante Fritze te laten gaan om me te verontschuldigen en met een doorzichtig smoesje (moeder Clara riep) afscheid te nemen. Tanne verdween naar haar kamer om te pakken.

Voordat de koetsier de kans kreeg om haar koffers te pakken had ik ze al in handen en ik hielp haar het rijtuig in met niet mis te verstaan ontzag en respect. ‘Hij houdt je voor de gek, lieve Tanne’, werd er vanaf de stoep gekakeld. ‘Doe Hans de groeten – allebei!’

Het was onmogelijk om zelfs mijn keel maar te schrapen. Als ik een kik had gegeven, was Tanne in huilen uitgebarsten. Zelfs mijn bewegingen waren voorzichtig. Een lichte stoot van mijn elleboog had de dammen kunnen doen doorbreken.

Pas in de trein naar Kopenhagen kwam ze over haar vernedering heen. Door te gaan praten kapselde ze die in en verzegelde ze die. Zelf had ik niets te melden. Ik kon niet zeggen dat ik zojuist tot de ontdekking was gekomen dat zij voor mij de enige uitweg uit mijn leven was. Hoe zou iemand dat kunnen begrijpen? Zij het allerminst.

Ze sprak met doffe, fluisterende stem.

In Parijs had ze korte momenten van geluk gekend die zo heftig waren dat ze zich in staat had geacht een meesterwerk op gewoon briefpapier te schilderen of een onsterfelijk gedicht te schrijven op de achterkant van een restaurantrekening. Het geluk had doen denken aan steken van pijn. De rest van de dagen had ze langs de Seine gezworven op zoek naar de geschiktste plek om zich in het water te werpen. Ze had echter het gevoel gehad te leven, zoals je altijd doet wanneer je voor de afgrond staat.

Ze had de kunst en de literatuur in Parijs achtergelaten omdat ze tegen elke prijs wilde trachten te leven, vertelde ze. En de weg naar het leven moest over Denemarken gaan, over dat kerkhof, waar zelfs de lijken zo gedisciplineerd waren dat ze weigerden om ’s nachts op de grafstenen te dansen. Om haar doel, het vrije, grote leven te bereiken, was ze genoodzaakt zich eerst door de eisen der conventies heen te persen. Haar leven zou geen vlucht worden, maar een vrijwillige, rationele keuze.

Haar pupillen verwijdden zich toen ze zich naar mij overboog. Ze bevochtigde haar lippen, erop wachtend dat ik in haar spraaknet verstrikt zou raken, en toen ik de geur van haar ademhaling rook en in hetzelfde ritme begon te ademen als zij, vertelde ze over haar laatste avond in Parijs.

Eduard Reventlow en zij hadden lukraak en doelloos door Parijs gereden. Eduards trouwe verloofde Else lag zich thuis op te vreten van ongerustheid over wat haar verloofde midden in de nacht met Tanne Dinesen uitspookte. Het motregende, ze liepen niet verder maar dronken een glas in een bar, de tijd remde af en ze raakten elkaar aan alsof ze van breekbaar glas gemaakt waren, de gesprekken van de cafégasten stokten en deze wierpen hun steelse blikken toe toen ze daar bij een tafeltje aan het raam gezeten met hun vingertoppen de rug van de hand van de ander beroerden.

Toen ze weer op straat stonden, maakte zij haar haren los die door de vochtige wind waren gaan krullen. Reventlow haalde diep adem en met een brok in zijn keel vroeg hij haar samen met hem de nacht in een rijtuigtaxi te vervolgen. Ze reden door de donkere, lege straten, zagen hoeren in deuropeningen staan en armen die op het trottoir sliepen. Ze stopten bij Maxim en gingen naar binnen om zich op de meest kinderlijke manier te laten vermaken. Weer buiten op straat waren ze door hun gebruikelijke grapjes heen. Ze werden met elkaars eenzaamheid geconfronteerd, wat ze ook deden. Ten slotte zei Reventlow met een grafstem dat hij meer van haar hield dan wat ook. Zij waarschuwde hem dat hij geen woord meer moest zeggen en gaf de koetsier opdracht haar naar het hotel te brengen. Op het moment dat ze met ineengevlochten handen afscheid namen, was de dageraad met zijn eerste grijze licht al aangebroken.

Ze zweeg en ik kwam tot de ontdekking dat ze tijdens haar verhaal mijn handen had gepakt. Ik moest een paar keer diep ademhalen om zuurstof te krijgen. Mijn mond was droog. Het was de eerste keer dat ik merkte dat wie dicht bij Tanne zat, soms moeite kreeg om adem te halen. Zij verbruikte alle zuurstof zelf.

Terwijl ik haar opnam, verloor haar gezicht zijn normale contouren. Toen ze door het raam naar buiten keek, zag ze eruit als een klein kind, het volgende moment, toen ze zich in mijn richting draaide, veranderde haar hoofd in een doodshoofd.

Ik stond abrupt op en wendde me af, duizelig van zowel verrukking als afkeer. Daarna veranderde alles opnieuw. Ze sprak mijn naam uit met een tederheid die ik eerst voor ironie hield, maar toen ik me naar haar toekeerde, werd ik verwelkomd met een glimlach die onverwacht liefdevol was. ‘Ik weet het, ik ben Bror maar’, zei ik om mijn positie aan te geven.

Ze schudde haar hoofd en stapte recht mijn hart in: ‘Ik zie niemand anders dan jou, Bror, jij bent voor mij de uitweg uit dit leven, dat uitsluitend bestaat uit zinloze herhalingen.’ Toen ik haar mijn eigen verborgen woorden en gedachten hoorde gebruiken, begreep ik voor het eerst wat ze bedoelde toen ze het had over een band tussen ons.

De verliefdheid kwam als de trilling van de pees van een boog wanneer de pijl is weggeschoten, of als de verwachtingsvolle stilte na het schot van een geweer.

‘Bror,’ fluisterde ze, ‘niemand kan luisteren zoals jij. Jij bent voor iets groots voorbestemd. Laten we alles achter ons laten en verdwijnen. Voor ons samen is er een mogelijke weg. Ik wil ver weg hongerig leven, niet verzadigd en volgevreten in Denemarken!’

Toen ik vroeg waar we dan heen moesten, bestudeerde ze door het treinraam de akkers buiten en ze zei alsof het de gewoonste zaak van de wereld was: ‘Siberië.’

‘Uiteraard’, antwoordde ik en daarop vielen we elkaar lachend in de armen. Plotseling werd ze stil, ze verstijfde en fluisterde in mijn oor: ‘Daar moet jij me Tania noemen.’ Ze was teer en dun, maar haar botten waren hard. We kusten elkaar voor het eerst. Daarop ontdooide ze weer en ze beweerde dat ik meer de geur van een dier had dan van een gentleman, dat ik een zachte bolster rond een harde pit was, in tegenstelling tot anderen die een ruwe bolster rond een zachte pit waren. ‘Ik wil jouw harde pit te pakken krijgen’, zei ze terwijl haar ademhaling mijn gezicht bevochtigde.

Alles was beslist. Het laatste stuk naar Kopenhagen zweepten we onszelf op tot uitgelaten geluk.

Thuis op Stjerneholm aangekomen ging ik er met de buks op uit. Hans was er natuurlijk niet bij; die werd gedrild in het leger of had een reden gevonden om er tussenuit te knijpen. Het was leeg zonder hem, maar daardoor ontsnapte ik aan het gewicht van zijn levensvreugde.

Het was niet de tijd voor de jacht, maar ik kon het niet laten. Alles was echter zo anders. Ik sloop zo dicht mogelijk naar het wild, herten, fazanten, konijnen, reeën en een enkele haas, maar loste geen enkel schot. Vlak bij hen – ik zag duidelijk de angst in hun ogen – hief ik mijn buks, stond roerloos en richtte. Zo bleef ik soms minutenlang staan, waarna de dieren wegrenden of opvlogen naar beschermend struikgewas.

Het voelde alsof ik iets deed wat verboden was, iets schandelijks. Wat mij opwond, was de wetenschap dat iemand mij misschien zag en een verklaring zou eisen. Ik had geen idee wat ik dan moest zeggen. Dat ik de verlossende schoten niet afvuurde, kwam niet omdat het ‘zielig’ was voor de dieren (zoals sommige vrouwen dat weleens ervaren), omdat ik geen waarde hechtte aan de bescherming van de wildstand (er waren dieren genoeg), of omdat het een esthetische ervaring was (zoals sommige stadsbewoners dat weleens voelen). Ik wilde doden en hield van doden. Er was iets anders dat me belette om het te doen.

Al had ik munitie genoeg, ik denk dat de reden voor mijn gedrag toch was dat ik simpelweg mijn kruit nog niet wilde verschieten.

3

Het bestaan heeft mij altijd scheel aangekeken. Waarheen ik me ook wendde, ik werd altijd gevolgd door een schele blik. Ik stond nooit in het centrum, ben altijd een schim buiten de focus van de werkelijkheid geweest, een helft van een voor altijd verloren geheel. Ik heb geprobeerd me daarmee te verzoenen door de schuld ervoor op me te nemen. Het was mijn fout dat de schijnwerper van het gebrek altijd op mij was gericht.

Je kunt je er misschien ook op een andere manier mee verzoenen: helemaal uit het blikveld verdwijnen. Niets trok mij méér aan. Niettemin was ik bang voor die oplossing. Een compleet mens worden is altijd een zware verantwoordelijkheid. Je kunt een individu dat volledig zichzelf is veel in de schoenen schuiven. Daar was ik niet rijp voor. Tanne was de enige die mij op mijn mogelijkheden kon wijzen.

Ik heb Hans ooit gevraagd of het hem opviel dat de mensen scheel keken wanneer ze ons tegenkwamen. Hij dacht dat ik een grapje maakte en moest lachen.

Mijn liefde voor Tanne was met niets te vergelijken. Die deed denken aan de diepe genegenheid die een mens kan voelen voor een rots of een zee – meer verlangen dan begeerte. De dingen waarmee ik altijd gemakkelijk omging – strelingen, flirt, verhitte wangen en vertrouwelijk gefluister – waren niets voor haar. Dat was snoep uitdelen aan een hongerende. Haar honger vroeg om een gedekte tafel, om daar dan vervolgens van af te zien. ‘Verzadigde roofdieren jagen niet’, zei ze. Ze kon serieus en hard als een woestijn zijn, maar ook teer als een vogelvleugel. Haar aanraken was een oeroude rite. Dat deed denken aan de vreugde die je voelde wanneer je naar je wapen greep.

Tanne boezemde Hans angst in. Ik vond geborgenheid bij haar. Samen met haar kreeg mijn lichaam een gewicht en een hardheid die het bij andere vrouwen niet had. Voor het eerst was ik degene die een schaduw wierp, en die schaduw was Hans.

Nergens waren de schele blikken zo onmiskenbaar als bij Tanne thuis, in Rungstedlund. Dat werd erger nadat ik haar in het najaar van 1912 een huwelijksaanzoek deed. Het verwarrende was dat zich daar al veel schaduwen bevonden; sommige stonden in de houding naast de deur of zaten in elkaar gezakt achter een bureau, andere waren zo vaag dat je ze nauwelijks opmerkte. Het hele huis mompelde. Je moest je voorzichtig bewegen. Ik moest mijn spontaniteit in strakke banen leiden, als een officiële ceremonie. Het voelde als wild vastbinden en er op geschikte plaatsen kogels in jagen voordat de jacht begint.

Wie zijn intrede deed in de wereld van mevrouw Ingeborg Dinesen en haar zuster Bess Westenholz moest elk woord op een weegschaaltje leggen voordat hij het uitsprak en beoordelen op moreel gewicht, de reikwijdte van de consequenties, de eisen der traditie. Elke uitspraak had zijn prijs. Er was sowieso veel in dat huis wat zwaar woog. Daarom was geen woord erger dan uitgerekend het woord ‘lichtzinnigheid’. Tanne plaagde hen door het uit te spreken als ‘lichte zinnigheid’.

Het was vreemd dat een huis zo zwaar op de grond kon leunen, terwijl het zo dicht aan de Sont lag. ‘Een klooster’, zoals Tanne zei. De open, vrije horizon van de zee was verdwenen toen haar vader, Wilhelm Dinesen, een touw om zijn nek bond en hen verliet. Het licht en de luchtigheid nam hij mee, een duisternis achterlatend waarvan niemand wist hoe je die moest verdrijven.

Aan de oostkant van het huis rook het naar vis, zeewier en de zilte zee. Aan de westkant steeg de damp uit de grond en uit het loofbos rond Ewalds höjd. Het rook er elk jaargetijde anders. Afhankelijk van welke kant van het huis je verkoos om naar buiten te stappen kon je het kustgebied of het binnenland kiezen.

Ik maakte Tanne op de traditionele manier het hof. Dat wilde ze. Dat gaf haar de mogelijkheid om te twijfelen. Mijn liefdesbrieven – het was niet zo gemakkelijk om naar een vrouw te schrijven wier eigen woorden vonken tussen droog tondel waren – beantwoordde ze nauwelijks. De keren dat ze het deed, gingen haar korte mededelingen voornamelijk over wanneer we elkaar zouden zien en over toekomstplannen. Haar strikte toon maakte dat ik opnieuw liefdeswoorden schreef, pogingen deed haar zakelijkheid te verzachten en haar onbezonnen kant naar voren te lokken. Ik wist dat ik daar niet in zou slagen, maar wilde het toch doen. Dat hoorde bij mijn taak. Wanneer we elkaar zagen, was ze echter op een warme en innige manier mysterieus.

Tanne haalde me op bij het station in Klampenborg. Ik bezocht Rungstedlund voor de eerste keer als haar aanstaande echtgenoot. Bij mijn eerdere bezoeken had tante Ingeborg kalm en beleefd gelachen om mijn verhalen uit Skåne. Met haar mond glimlachte ze naar mij, maar haar ogen stonden weemoedig. Ik probeerde me zo goed mogelijk aan de ‘wetten van het klooster’ aan te passen. Tante Bess had mij altijd beschouwd als een clown die onschuldig was zolang je hem op afstand hield, maar die de boel vies maakte zodra hij een voet over de drempel zette. Ze nam geen notitie van me, behalve wanneer ik over de koeien en de landarbeid op Stjerneholm vertelde. Dan was ze oprecht geïnteresseerd. De zusters van Tanne gingen me uit de weg, alsof ze bang waren dat ik hun oneerbare voorstellen zou doen.

Tanne stond me met de koetsier bij het treinstation op te wachten. Ze was zoals gewoonlijk bleek en mager. De pezen van haar keel waren gespannen. ‘Het zal niet gemakkelijk worden’, zei ze toen ik haar kuste.

We zaten dicht tegen elkaar aan in het rijtuig. Er stond een koude wind vanuit zee en we sloegen een plaid om ons heen. Haar lichaam zoog de warmte uit het mijne weg. Ik vroeg of we op weg waren naar het schavot. Ze knikte. Wij waren twee geliefden op weg naar de guillotine. Het enige wat ons leven kon redden was dat we afstand van elkaar deden. Ik lachte, maar zij bleef serieus. Na een poosje vroeg ze hoe mijn ouders hadden gereageerd. Ik vertelde dat ze een hele tijd zwijgend en met vragende gezichten hadden zitten kijken. Mijn moeder was de eerste die wat had gezegd en ze had gevraagd: ‘Blijft ze zich opmaken en sigaretten roken?’ Daarna had mijn vader gezegd: ‘Jullie moeten Stjerneholm maar nemen.’ Tanne pakte lachend mijn hand: ‘Hebben ze ook gevraagd of ik koeien kan melken?’

De sfeer in het huis in Rungstedlund was stil en ernstig. Het was laat in de middag, maar er brandde nog geen licht. De koetsier liet ons uitstappen en reed door naar de stal. Ik kreeg het gevoel dat er niemand thuis was. We bleven een poosje over het water uitkijken. Adempluimen dampten uit onze mond. ‘Moed is het enige wat we nodig hebben’, zei Tanne, ‘en die heb jij voldoende.’ Toen we de stoep op liepen, hield ze me staande en zei: ‘Denk eraan, pioniers in Siberië worden wij. Niets anders.’

Terwijl we onze jassen in het donker ophingen in de hal, hoorden we voetstappen naderen. Het was een dienstmeisje, dat ons verzocht naar de salon te gaan. Tanne vertrok haar gezicht en liet merken dat ze hier thuishoorde door te roepen: ‘Hallo, hebben jullie het licht niet aangedaan?’ Tante Ingeborg verscheen en gaf me een hand. Ze fluisterde dat ik welkom was en ging ons voor naar de grote kamer. Tante Bess zat in een fauteuil. In het donker leek ze reusachtig.

Op dat moment realiseerde ik me dat het altijd verkeerd zou zijn, wat ik ook deed. Bijna geen mens kon in die kamer op dat moment een juiste handeling verrichten. Dat stemde mij in feite een beetje vrolijk.

Tanne beging de eerste vergissing. ‘Wat is dit voor sombere ontvangst?’ Haar stem was vreselijk: schel en gekunsteld. Tante Bess hief haar hand op in een gebaar dat de hoogste rechtbank tot zwijgen zou hebben gebracht en zei: ‘Gaan jullie zitten!’

We gingen elk in een stoel zitten en het viel me op dat ook tante Ingeborg met een zucht neerplofte. De schaduwen stonden in de houding tegen de muren.

Tante Bess opende haar pleidooi met de woorden: ‘Het huwelijk is door God ingesteld …’ en heel even had ik het idee dat ik in een plechtige familietraditie was beland, een soort verlovingsceremonie die door de familie Westenholz in het leven was geroepen. Ik glimlachte en knikte instemmend naar haar, maar haar blik was niet mis te verstaan: dit was geen familietraditie, dit was inderdaad een rechtbank.

Hoe meer ze praatte, des te meer ze in de duisternis en de schaduwen van het vertrek opging. Haar stem maalde door uit de diepte van een grafkamer en het was onmogelijk tegenargumenten aan te voeren. Ons werd de wet gelezen.

Het huwelijk was een heilig instituut, niet iets waar je wispelturig en onverantwoordelijk mee omsprong. Wij waren daar allebei volkomen ongeschikt voor. Ik was een onvolwassen rokkenjager, een speelse hannes die kwijlend pleziertjes najoeg om zijn lusten te botvieren en wiens verantwoordelijkheidsgevoel niet verder ging dan het onderhoud van zijn geweer. Tanne was een dweperige, wereldvreemde dromer, die de ene dag ridderdromen droomde en de volgende moderne kunstenaarsmythes. Met rollende ogen en open mond luisterde ze naar elke adellijke of intellectuele pauw die met zijn mooie veren wist te pronken en pretentieuze onzin uitkraamde. We waren elk op onze eigen manier onnozel en pasten ook om die reden extra slecht bij elkaar. Een huwelijk tussen ons zou een bespotting van Gods orde zijn. We zouden Stjerneholm verwoesten, de familie tot schande maken en …

Stamelend zocht ze naar woorden, maar ze vond geen krachtiger dan die ze al had gebruikt. Ten slotte brieste ze met zo’n minachting ‘Siberië!’, dat een hond, die ik nooit eerder gezien had, verwonderd uit een hoek opstond en zich uitschudde.

Tante Bess stond ook op, snuivend van weerzin, en verliet het vertrek.

Tante Ingeborg deed een lamp aan en zuchtend verzocht ze ons om naderbij te komen. Haar smalle gezicht werd extra lang en gerimpeld. Even ging het door mij heen dat Tanne er over dertig jaar ook zo zou uitzien. ‘Lieve kinderen …’ begon ze, maar ze raakte van haar apropos. Ze slaakte een diepe zucht en stootte de woorden zeer moeizaam uit. Tante Bess had in principe gelijk, vond ze. We waren te verschillend, ieder van ons op zijn eigen wijze onvolwassen en geen mens kon begrijpen wat wij in elkaar zagen.

Ze cirkelde een poosje rond haar hoofdgedachte, maar durfde die niet rechtstreeks uit te spreken. Tanne werd steeds ongeduldiger en ik zag hoe ze inwendig begon te koken van woede. ‘Zeg het maar gewoon, zeg het maar gewoon!’

Ten slotte sprak tante Ingeborg de woorden uit. Er was niemand die geloofde dat wij van elkaar hielden. Uit teleurstelling over het feit dat we niet degene hadden gekregen die we hadden willen hebben, hadden we troost bij elkaar gezocht. En dat was niet voldoende voor een huwelijk. Ze zei dat het uit zorg voor ons beiden was dat ze voorstelde dat wij onze verloving zouden heroverwegen.

Tanne stond op en zette de tegenaanval in. Wat wisten zij van onze gevoelens! Hoe hadden ze het hart om zich uit te spreken over wat wij voor elkaar voelden! Haar verontwaardiging verwonderde ook mij. Ze was zo gekwetst dat ze bijna in tranen was. Haar stem trilde en sloeg over, en haar moeder luisterde met geschrokken aandacht. Tanne speelde geen toneel, ze was geschokt. ‘Niemand anders weet wat ik in mijn hart voel!’

Tante Ingeborgs blik zocht de mijne en ik leverde mijn enige bijdrage aan het gesprek: ‘Ik hou van Tanne.’

Toen ik een steelse blik opzij wierp, ontdekte ik dat tante Bess tijdens Tannes luide argumentatie de kamer in was gekomen. Ze stond ons stil en wijdbeens op te nemen: ‘Nou?’ Tanne liep met een priemende wijsvinger naar haar toe en zei: ‘Dit zal ik nooit vergeten!’ Als reactie kreeg ze een paar kille woorden dat dit moment een levenslange, nuttige herinnering zou zijn.

Tante Ingeborg greep in. Ze zei dat de ruzie afgelopen moest zijn, dat de kogel nu door de kerk moest. Als wij zo zeker van onze zaak waren, gaf ze ons haar zegen. Ze wendde zich tot mij en vroeg of we op Stjerneholm zouden gaan wonen. Voordat ik had kunnen reageren, zei Tanne dat geen van de families last van ons zou hoeven te hebben. Wij zouden ons leven op een vreemd continent leiden. ‘Is dat echt verstandig?’ vroeg tante zakelijk. ‘Pappa heeft het ook gedaan!’ antwoordde Tanne. ‘Daar denk ik nou net aan’, was het antwoord dat ze kreeg.

De sfeer tijdens het diner was verrassend goed. Opgeruimd wenste tante Bess ons geluk met een fantastische toekomst op de Siberische vlaktes, waar de vorst nooit uit de grond ging en waar het tien dagen lopen was naar de dichtstbijzijnde buurman. Ze vroeg of we met rendierhouderij op de toendra in ons levensonderhoud zouden voorzien of met de jacht op sabeldieren en tijgers in de enorme taiga’s. Tanne was duidelijk geamuseerd door die ironische opmerkingen, maar deed alsof ze de ondertoon niet hoorde en reageerde alsof dit verzonnen scenario een realistische mogelijkheid was: ‘Bror kan op tijgers jagen en ik kan de rendieren verzorgen en de kinderen van de inboorlingen leren lezen met de sprookjes van Andersen.’

Tante Ingeborg rammelde met het serviesgoed en zuchtte. Tante Bess beëindigde de maaltijd met de woorden dat als er mensen waren die grote behoefte aan Gods zegen hadden, wij het wel waren.

Toen ik Tanne welterusten wenste, bedacht ik dat we nog niet samen hadden geslapen, laat staan de liefde met elkaar hadden bedreven. Ik verlangde weliswaar naar haar, maar de geslachtsgemeenschap kon wachten. Tanne was geen vrouw die je snel verbruikte. Daar waren genoeg andere van.

Ditmaal kuste ze me verrassend heftig op de mond, nam mijn hoofd tussen haar handen en zei: ‘Beloof me dat je me nooit verlaat, ons verbond en ons huwelijk nooit verlaat. Verder mag je doen wat je wilt!’