Lena Einhorn

De reis van Nina

Een overlevingsverhaal

Uit het Zweeds vertaald door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Ninas resa; En överlevnadsberättelse, verschenen bij Prisma

Oorspronkelijke tekst © Lena Einhorn en Bokförlaget Prisma, Stockholm 2005

This work is first published by Bokförlaget Prisma, Sweden, in 2005.

Published by agreement with Pan Agency.

Eerste Nederlandstalige uitgave © Clementine Luijten en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Lena Einhorn

isbn 978 90 445 2868 8

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1

Furmankan, de wagen, stond al op de binnenplaats. Koetsier Staś en zijn paard stonden er ook. Zoals zo vele zomers in het leven van de familie Rajmic. Een paard, een koetsier, hooggespannen verwachtingen. Het einddoel was dit keer echter niet als vanouds, net zomin als de beweegreden. Ze zouden dit keer veel verder rijden, en een heel ander soort reis maken. Staś legde plaids op de zittingen, zodat de drie passagiers comfortabel zouden zitten. Vervolgens tilde hij de bagage op de furmankan, veel meer koffers dan ze ooit eerder hadden meegenomen.

Fanja Rajmic was opgewonden, maar vooral vol verwachting. Het was zesentwintig jaar geleden dat ze haar ouders had gezien, haar broers en zussen, neven en nichten. Zo lang geleden was het dat ze de banden met haar vroegere leven had doorgesneden. Voor haar dochter, Nina, was het vooral een spannend avontuur: de Atlantische Oceaan te mogen oversteken. Niemand uit haar klas, niemand van de hele Abaschool zelfs, was ooit in Amerika geweest. Toen bekend werd dat ze op reis ging, werd dat de hele school doorverteld. Want in de ogen van de meeste mensen was het traject van Łódź naar de kust al een groot avontuur.

Łódź in juli was een tamelijk onaangenaam oord. In de wijde omgeving was geen stroompje te bekennen waar gezwommen kon worden, en de fabrieksrook hing als een deken boven de stad. ‘Het Manchester van Polen’ werd de stad genoemd, die sinds een eeuw het industriële centrum van het land was. Mooi was Łódź niet, en groen evenmin. Toch was er volgens Nina geen plek op aarde die mooier was. Łódź was een stad met zeshonderdduizend inwoners – van wie tweehonderdduizend joden. Maar eigenlijk hadden het net zo goed twee steden kunnen zijn, een katholieke en een joodse. Want als de Poolse jeugd op haar deptak liep in de winkelstraat tussen Andrzeja en Zamenhofa, was er geen jood te bekennen. Nina en haar vrienden en vriendinnen hadden hun eigen deptak – tussen Andrzeja en Trauguta. Niet dat de Polen hun verboden op hetzelfde stuk straat te lopen. En het was ook niet zo dat de joodse jeugd weigerde daar te flaneren. Het was gewoon een ongeschreven regel: de Polen en de joden liepen ieder op hun eigen deptak.

Het was het joodse Łódź waar Nina van hield. Het andere Łódź bestond niet. Ook al hadden haar ouders haar destijds op een Poolse, dat wil zeggen katholieke, school gedaan – haar vader, Artur Rajmic, stamde ondanks alles uit een geassimileerde familie (de naam werd oorspronkelijk gespeld als Reimitz, maar was verpoolst). Maar als een jood in Polen als geassimileerd werd beschouwd, betekende dat slechts dat hij niet naar de synagoge ging. De joden en Polen mengden zich niet meer dan noodzakelijk – en Nina’s tweejarig verblijf op de school eindigde abrupt op de dag dat de andere kinderen żydówka, jo\din, naar haar riepen.

‘Ik was acht jaar, en kwam thuis met de mededeling dat ik nooit meer naar die school ging’, herinnerde Nina zich later. Ze eiste dat ze naar de joodse Abaschool mocht, en kreeg haar zin. In zulke situaties kreeg Nina te horen dat ze een echte ‘Wygodzki’ was. ‘Wygodzki’ was Fanja’s meisjesnaam, en alle vrouwen in de familie hadden dezelfde persoonlijkheidstrekken: een enorme koppigheid in alles wat ze ondernamen, en een onmiskenbare overtuiging dat ze meestal gelijk hadden.

Łódź betekende familie, Łódź betekende vrienden. Nina’s oom Szymek en zijn vrouw Tecia woonden in dezelfde straat, een paar blokken verderop. Oma en opa woonden nog dichterbij, op Żeromskiego 77, slechts vier huizen verder. Vier grauwe gevels. Nina ging iedere dag na school bij hen langs.

‘Ik was gek op Rysio’, zegt Nina. ‘Stapelgek.’ Rysio was Nina’s neefje, zes jaar jonger dan zij. Je zou misschien niet verwachten dat een meisje van twaalf een jongetje van zes als haar beste speelkameraadje verkiest, maar Nina werd tot Rysio aangetrokken als door een magneet. Meer moeite had ze met haar grootouders, de barse Max en de elegante, broze Rosa. Alleen Rysio’s aanwezigheid deed haar iedere dag de trappen op gaan, het hele jaar door. ‘Ik kreeg er maar niet genoeg van met hem te spelen. Ik was gewend dat ik op ieder tijdstip van de dag bij hen kon binnenvallen als ik daar zin in had – maar we werden maar zelden te eten gevraagd. En ze vierden amper de joodse feestdagen. Ik herinner me slechts één seideravond, vlak voor de oorlog. Rysio mocht het Ma Nishtana voorlezen.’

Dat Rysio altijd bij zijn grootouders was, kwam omdat zijn ouders, tante Maryla en haar man Heniek, daar inwoonden. ‘Het verbaasde me dat ze dat wilden’, zegt Nina. ‘Ze hadden slechts één kamer, en daar werd Rysio geboren. Ik heb me altijd afgevraagd waarom ze daar woonden. Maar mijn moeder zei dat ze het wel gemakkelijk vonden. Zo hadden ze altijd kinderoppas, en er was een dienstmeisje.’

Wat deze regeling helemaal onbegrijpelijk maakte, was dat Maryla zelf niet bepaald goed met haar ouders kon opschieten – iets wat ze gemeen had met haar schoonzus Fanja. ‘Soms vertelde mijn moeder hoe moeilijk ze het had gehad toen ze naar Łódź kwam’, vertelt Nina. ‘Ze sprak de taal niet, de familie was beduidend meer geassimileerd en intellectueel in de omgang dan de familie en het milieu waarin Fanja was opgegroeid, in wat toen Rusland was. In het begin keken ze hier een beetje op haar neer. Ze vond dat ze weinig liefde of sympathie van de familie van mijn vader kreeg toen ze naar de stad kwam. De enige die altijd aardig voor haar was, was zijn jongste zus, Maryla. Er ontstond een hechte band tussen hen.’ Die warme relatie onderling zou algauw van doorslaggevend belang blijken in het bestaan van de beide gezinnen.

Ondanks de aanvangsperikelen begon Fanja Rajmic het langzaamaan naar haar zin te krijgen in Polen. Ze leerde de taal en legde veel contacten. Fanja was een echt gezelschapsmens en hield van kaarten. ‘Er kwamen altijd veel mensen bij ons over de vloer,’ herinnert Nina zich, ‘we hadden veel familie en vrienden …’

Dat was ook te zien aan de familiekiekjes bij de datsja’s die de familie iedere zomer placht te huren. Op iedere foto staan minstens vijftig mensen. Een heel netwerk van vanzelfsprekende relaties, gezamenlijk aangeleerd gedrag, onmiskenbaar gemak in de omgang. Fanja had oneindig veel mensen om te pokeren, Artur oneindig veel discussiepartners, en Nina oneindig veel speelkameraadjes. En in het middelpunt van die gemeenschap stond Fanja, altijd Fanja. Het middelpunt van Nina’s leven, het middelpunt van de hele familie. Een leven vol vrienden en neven en nichten. Maar allemaal van Arturs kant.

Dat was dan ook de reden dat Nina en Fanja deze lange reis gingen maken, in juli 1937.

‘Ik kreeg aan het begin van de zomer keelontsteking’, herinnert Nina zich, ‘en daardoor waren we verlaat. Maar uiteindelijk brak de dag aan dat mijn moeder, vader en ik naar Gdynia vertrokken, waar mama en ik de boot naar New York zouden nemen.’

Het was lang geleden dat Nina de zee had gezien. Gewoonlijk bracht de familie de zomervakanties slechts enkele tientallen kilometers buiten Łódź door, via een geschikt traject voor paard-en-wagen, over achteraf gezien tamelijk hobbelige landwegen en paden. Ze gingen naar Kolumna, of naar Wiśniowa Góra. Misschien zelfs naar Głowno. Verder weg gingen ze zelden. Daar hadden ze geen behoefte aan. Maar Fanja had altijd een stil verlangen naar haar familie gekoesterd, ook al uitte ze dat zelden.

‘Ze was een vrouw die niet gemakkelijk haar gevoelens toonde’, vertelt Nina. ‘Ze huilde nooit, ze lachte zelden, ze toonde geen genegenheid. Ze kuste me nooit, raakte me niet aan. Maar ze was een rots in de branding waarmee niets te vergelijken viel.’

In Gdynia ontmoetten ze Rudek. Hij was uit de kazerne in Grudziądz gekomen om afscheid te nemen. Rudek – of Rudolf, zoals hij eigenlijk heette – was Nina’s broer, elf jaar ouder dan zijzelf, afgestudeerd jurist, en tevens reserveofficier. Op de weinige foto’s die bewaard zijn gebleven staat Rudek in vol ornaat – trots en een beetje stijfjes. Als hij geen jood was geweest zou je kunnen denken dat Rudek een Poolse nationalist was, katholiek uiteraard, die de trieste geschiedenis van Polen, zo vol onrechtvaardigheid, na aan het hart lag. In ieder geval slaagde hij er op de een of andere manier in zijn identiteit van oost-joodse buitenstaander te combineren met die van een trotse Pool. Waarschijnlijk geholpen door het feit dat hij in Łódź was opgegroeid, waar zo veel joden een relatief traditieloos leven leidden. Als je iets wil begrijpen van de oorsprong van Rudeks discipline en terughoudendheid, gepaard met het enorme respect dat hij afdwong, moet je het misschien zoeken in zijn relatie tot Fanja.

‘Hij was mama’s eerstgeborene, en meest geliefde’, zegt Nina. ‘Ik beschouwde dat als een vanzelfsprekendheid, die nooit mijn jaloezie heeft gewekt.’ Als je Nina op haar woord mag geloven, voelde ze vooral bewondering voor haar grote broer. ‘In de jaren dat ik oud genoeg was om bewust te observeren, ben ik altijd onder de indruk geweest van de ernst van de gesprekken tussen mama en Rudek; mama vroeg Rudek altijd om raad, ze behandelde hem als een volwassene.’

Rudek zou binnenkort het huis uit gaan, veronderstelde men. Hij had al jaren een relatie met een vrouw die Teresa Goldman heette, en iedereen nam aan dat ze binnenkort zouden gaan trouwen.

Er is nog een foto genomen op de dag dat ze Rudek in Gdynia zagen. Je ziet drie mensen de camera tegemoet lopen. Links loopt de twaalfjarige Nina, gekleed in een lichte jurk met een witte alpinoachtige pet op. Over haar ene arm draagt ze een mantel en onder haar andere arm een handtasje. Ze ziet er zelfverzekerd en misschien enigszins verwachtingsvol uit, ze kijkt recht in de lens. Naast haar loopt Rudek, ernstig en in uniform. Aan zijn andere zij loopt de robuuste Fanja. Ze glimlacht.

Die middag namen ze afscheid van Rudek. ‘Ik zal je komst voorbereiden’, had Nina haar moeder horen fluisteren toen ze Rudeks hand pakte op het trottoir in Gdynia. Nina begreep niet wat haar moeder bedoelde.

Hun laatste avond in Polen brachten ze door in Sopot, de pittoreske badplaats. Nina en Fanja namen vanuit Gdynia een huurkoets, Artur kwam een paar uur later. Die laatste avond zou in Nina’s geheugen gegrift worden, misschien vooral omdat dit het laatste was wat ze in lange tijd van Polen zou zien.

‘Ik herinner me goed hoe mijn moeder en ik langs het strand wandelden en uitkeken over zee. Het was een mooie zomeravond. Mensen kuierden over het strand. In de cafés speelde muziek. Er hing zo’n typisch Midden-Europese sfeer – de atmosfeer van het Interbellum. Sopot was een mondaine badplaats. In het park speelde een orkest Weense walsen en Hongaarse potpourri’s. Vrouwen flaneerden samen met mannen, men was de laatste decennia wat vrijer geworden. De sfeer werd gekenmerkt door een kalme weelde – die speciale stemming die je ervaart als je je losmaakt van je dagelijkse plichten. Het is grappig hoe die dag zich in mijn geheugen heeft gegrift. Ik herinner me nog steeds iedere seconde.’

‘Tot gauw, papa’, zei Nina toen ze haar vader de volgende ochtend omhelsde.

‘Ja, tot gauw, Nina.’ Artur omhelsde zijn dochter lang. Artur was de zachte ouder in Nina’s leven, en hij toonde altijd veel belangstelling voor wat ze deed. ‘Hij zat ’s avonds op de rand van mijn bed en deed cijferspelletjes met me’, vertelt Nina. ‘Jong, heel jong leerde hij me al optellen, vermenigvuldigen en delen, dat was het leukste spelletje dat ik kende toen ik klein was.’ Later werden de spelletjes uitgebreid met geschiedenis en aardrijkskunde. Artur kende de atlas op z’n duimpje, hij reisde veel voor Scheibler & Grohmann, een van de vele bedrijven in Łódź met een Duitse eigenaar. Nog iets waaraan het in Łódź niet ontbrak: Duitse afstammelingen.

Als hij in Wenen was geweest kwam Artur vaak thuis met een pop voor Nina. ‘Het was altijd hetzelfde: zodra ik een pop kreeg haalde ik het hoofd eraf om te kijken wat er binnenin zat. Verder had ik weinig belangstelling om vadertje en moedertje te spelen en ik zag er de zin niet van in achter een poppenwagen te lopen met een levenloos ding erin.’

Waarschijnlijk was Fanja ook niet bepaald een inspiratiebron voor zulke spelletjes.

Hij was aardig, Artur Rajmic, en misschien zat hij een beetje onder de plak bij zijn vrouw. Ooit was Artur een slanke jongeman geweest. Inmiddels was hij nogal corpulent, gezet net als zijn vrouw, kalend met een zeer vriendelijke uitstraling. Artur Rajmic was een intellectueel, een kantoorman, iemand die paste in een organisatie, iemand die al zijn reizen van tevoren plande. Hij was in zijn element als hij kon discussiëren, of naar muziek luisteren. Zijn eigenschappen kwamen perfect van pas in een geordende, goed functionerende, financieel gezonde samenleving. Maar in een zeer nabije toekomst zouden ze volkomen nutteloos blijken te zijn.

Nog heel, heel lang konden ze de muziek van het orkest horen, terwijl de huizen vanaf de oceaanstomer Batory steeds kleiner werden. Nina had Polen nog nooit vanaf zee gezien, het verdween angstaanjagend snel. Van hieraf gezien was haar vaderland heel klein.

Fanja veranderde bijna onmiddellijk nadat het schip de kade achter zich had gelaten. ‘Nog nooit had ik mijn moeder zo ontspannen meegemaakt, zo blij, vol leven als tijdens deze dagen aan boord’, zegt Nina. ‘Ik kan haar nog steeds zo voor me zien, het beeld dat ze mij daar van zichzelf gaf – lachend, levenslustig … Was het beeld dat ik eerder van mijn moeder had soms vals geweest? Of voelde ze zich tijdens de reis misschien bevrijd: geen dagelijkse plichten, niemand die eisen aan haar stelde of dingen van haar verwachtte, behalve ik dan misschien? Aan mij besteedde ze ook meer aandacht en ik bespeurde zelfs meer genegenheid dan ooit tevoren.’

Nina was slechts fragmentarisch op de hoogte van het verleden van haar moeder, maar in de loop der tijd zouden er steeds meer puzzelstukjes op hun plaats vallen. Wat ze op dit moment wist was dat haar moeder haar familie zou ontmoeten, voor het eerst in zesentwintig jaar. Het was vanzelfsprekend dat ze zich gelukkig voelde.

Die tien dagen op de oceaanstomer zou ze zich blijven herinneren als iets heel bijzonders, een nieuwe wereld. De meeste mensen aan boord waren in de leeftijd van haar moeder, maar Nina ontmoette ook een meisje van haar eigen leeftijd. Het meisje, Wanda, reisde van Poznan, waar ze bij haar moeder woonde, naar de Verenigde Staten om haar vader te bezoeken. ‘Ze reisde alleen, een gastvrouw aan boord zou een oogje in het zeil houden. Wanda en ik gingen veel met elkaar om, ik mocht haar graag. Maar ik herinner me dat Wanda op een avond een wandeling op het dek maakte met een jong lid van de bemanning. Toen mijn moeder ontdekte dat ik alleen was, zonder Wanda, alarmeerde ze de gastvrouw. De arme Wanda moest naar haar hut en het werd haar ten strengste verboden in het vervolg samen met iemand van de bemanning te wandelen. Toen ik mijn moeder naar het waarom vroeg, antwoordde ze dat ik te jong was om zulke dingen te begrijpen, maar dat ik later zou inzien dat ze gelijk had. Misschien had ze inderdaad gelijk, maar ik begrijp nog steeds niet waarom ze mij geen tekst en uitleg gaf.’

Fanja kwam niet of pas heel laat met verklaringen. Waarom was ze niet met haar ouders en broers en zusters meegegaan naar Amerika? Nina wist hoe familieziek ze was, en hoe ze naar hen verlangde. Ze was alleen achtergebleven in Europa, hoewel ze pas negentien jaar oud was. Zodoende had ze haar hele volwassen leven gescheiden van haar familie doorgebracht.

De familie Wygodzki was al in 1911 van Bialystok – in die tijd een stad in Rusland, tegenwoordig een deel van Polen – naar Philadelphia in Amerika verhuisd. Het was een grote familie, zes kinderen, met veel neefjes en nichtjes. Als je op de naam Wygodzki en Rubin zoekt in de databases waarin de gegevens uit de bevolkingsregisters van de Oost-Europese joden van voor de Eerste Wereldoorlog zijn opgeslagen, vind je in Bialystok een wirwar van mensen met die twee namen. En kijk je in de immigratie- en bevolkingsregisters van de Verenigde Staten, dan vind je velen van hen een paar decennia later terug – vaak een of twee jaar jonger: de verhuizing naar het nieuwe land kon zelfs voor verjonging zorgen … Wygodzki, eigenlijk Portnoj vel Wygodzki, was Fanja’s meisjesnaam. Rubin was de achternaam van haar moeder, Chana-Ester. Rubin was de naam die de familie had aangenomen nadat ze naar de Verenigde Staten waren verhuisd. Zonder Fanja.

‘Ik studeerde medicijnen in België’, was de verklaring die Fanja haar dochter gaf. Een verklaring die een zeker respect afdwong. Fanja’s vader was sigarenmaker, haar moeder huisvrouw. De familie was zeer traditioneel, om niet te zeggen orthodox. Abraham Wygodzki had een lange baard, en zijn vrouw, Chana-Ester, had net als alle andere orthodoxe jodinnen een pruik gedragen, een pruik die ze weliswaar had afgezet toen ze in het grote land in het westen waren aangekomen. Geen van de kinderen had een academische opleiding genoten, het was een familie van arbeiders en handwerkers, in een stad vol joodse arbeiders en handwerkers. Tot aan het begin van de twintigste eeuw bestond ongeveer zestig procent van de bevolking van Bialystok uit joden. Maar de joodse arbeidersbeweging was na de revolutie van 1905 het doelwit geworden van gewelddadige vergeldingsmaatregelen, de pogroms. Samen met de armoede had dit veel joden uit Bialystok ertoe gebracht huis en haard te verlaten en weg te trekken.

Dat Fanja, tegen die achtergrond, medicijnen mocht studeren, was heel bijzonder. Dat ze, als meisje, de enige uit het gezin was die mocht studeren, was nog opmerkelijker. Dat ze bovendien in Luik in België mocht studeren, was uniek. Ze begon daar in 1911, hetzelfde jaar dat de familie naar Philadelphia verhuisde.

‘Naar wat ik later heb gehoord’, vertelt Nina, ‘zijn mijn moeder en haar familie in de trein die van Bialystok naar Le Havre reed – waar ze de boot naar de Verenigde Staten zouden nemen – uit elkaar gegaan. Ergens in Duitsland hebben ze afscheid genomen en is zij doorgereisd naar Luik. Sindsdien hadden ze elkaar niet meer gezien.’ Fanja moet een negentienjarige zijn geweest met een uitgesproken wil, een groot intellect en een sterke persoonlijkheid.

Maar waar ze geen antwoord op gaf, was de vraag waarom ze niet in Amerika medicijnen was gaan studeren.

Hoofdstuk 2

‘Feigele, Feigele!’ Nina hoorde het boven de mensenmassa uit. ‘Feigele! Feigele!’ Ze waren het Vrijheidsbeeld gepasseerd, symbool voor de onafhankelijkheid en de onbegrensde mogelijkheden die alle hoopvolle immigranten door de jaren heen in Amerika hadden gezocht. De Batory was bezig af te meren aan een van de enorme kades van de grote stad New York. De wolkenkrabbers verrezen voor haar, bijna boven haar, hoewel ze nog tamelijk ver weg waren. Toen keek ze weer naar de mensenmenigte op de kade. Er stonden zeker vijfentwintig mensen die allemaal haar moeders naam riepen.

‘Ze wees ze voor me aan,’ herinnert Nina zich, ‘en ik zie alle gezichten nog zo voor me: oma, opa, tante Mary, de ooms Charlie, Irvin en Max. En alle kinderen, echtgenoten en andere familieleden.’ Binnen twintig minuten stonden ze op de kade, en Fanja omhelsde haar familie. Nina merkte tot haar verbazing dat haar zelfverzekerde moeder een beetje verlegen was, maar dat was niets vergeleken bij hoe zij zich voelde. ‘Alle neefjes en nichtjes van mijn leeftijd zwermden om me heen, maar ze verstonden geen woord van wat ik zei.’

Dus dit was haar familie, haar eigen, naaste familie. Die jongelui die een onbegrijpelijk taaltje spraken waren net zo nauw met haar verwant als Rysio en haar andere neef en nicht in Łódź, Celinka en Alfred. En de oudjes waren haar grootouders. ‘Oma en opa keken me lang aan,’ herinnert Nina zich, ‘en opa moet in het Jiddisch hebben gezegd: “Feigele, je was altijd zo mooi. En nu heb je net zo’n mooie dochter.” Ik weet niet of dit de exacte bewoordingen waren, maar het was iets in die geest. Ik heb het mijn moeder later tegen iemand horen vertellen, toen ze niet wist dat ik haar kon horen. Ik was spichtig, iets tussen kind en vrouw in. Een twaalfjarige tussen servet en tafellaken. Ik was beslist onbeholpen in mijn bewegingen en mijn pogingen om te communiceren. Maar ik was blij. Blij dat ik mijn moeder omringd zag door haar naaste familie, blij al dit vreemde en nieuwe te mogen meemaken. Geen van mijn vrienden was ooit de Atlantische Oceaan overgestoken. Ik was de enige en ik voelde me ongelooflijk trots.’

Nina keek naar haar oma. Chana-Ester Rubin, of Anna, zoals ze in Amerika meestal genoemd werd, deed denken aan haar dochter Fanja. Een oudere Fanja. Hetzelfde robuuste lichaam. Hetzelfde vastberaden voorkomen, dezelfde vanzelfsprekende dominantie. Misschien moest je als gedecideerde vrouw in deze familie niet Wygodzki maar Rubin worden genoemd. Want het was overduidelijk dat Fanja deze en andere eigenschappen van haar moeder had. Een van Anna’s achterkleinkinderen, Carol Seltzer, vertelde later dat ze altijd te horen kreeg dat haar overgrootmoeder ‘all business’ was: alles op orde, een sterke vrouw – maar niet iemand die haar kinderen overspoelde met tederheid. Een familietrekje dat erfelijk was. Naast oma Anna kwam grootvader Abraham bijna timide over.

Ineens maakte een man zich los van de groep. Hij liep op Nina toe, stak zijn hand uit en zei in een Jiddisch dat zelfs Nina verstond: ‘Ik ben je Uncle Charlie. Welkom in het paradijs.’

Hoofdstuk 3

‘Het was groot feest toen wij kwamen’, herinnert Nina zich. ‘Iedereen kwam naar de woning van Uncle Irvin en Aunt Syd.’ Uncle Irvin was Fanja’s broer, en degene die het gemaakt had in Amerika. ‘Ik wist niet dat Aunt Mary en Uncle Daniel er voor het eerst weer een voet over de drempel zetten na twee jaar met hen gebrouilleerd te zijn geweest – vanwege een geldkwestie uiteraard.’

Iets wat Nina niet had meegekregen tijdens haar jeugd in Polen, was wat Amerika deed met familiebanden. Je arriveerde als een grote clan – al was dat misschien op verschillende tijdstippen – waarvan de leden zich het liefst allemaal in dezelfde stad vestigden. Je zag elkaar op sabbat en met de feestdagen. Maar binnen het tijdsbestek van een generatie vormde de clan steeds kleinere eilandjes. Fanja’s broers en zusters hielden niet langer contact zoals in de eerste jaren. Neven en nichten zagen elkaar een enkele keer per jaar – als je elkaar tenminste kende uit het ‘oude land’. Achterneven en achternichten van de volgende generatie hadden vaak geen weet van elkaars bestaan.

Aunt Mary was maar om één reden bij haar broer Irvin verschenen: haar geliefde grote zus Fanja was overgekomen. Mary en Irvin hadden elkaar lang niet gezien, Mary’s man Daniel had overduidelijk een keer te vaak geld geleend van Irvin. Geld dat nooit werd terugbetaald. ‘Daniel kwam voortdurend met nieuwe, fantastische projecten,’ herinnert Nina zich, ‘maar het was vooral Aunt Mary die het gezin verzorgde, met naaiwerk of een tijdelijke baan als verkoopster.’

Maar nu Fanja en haar dochter in New York waren aangekomen, leek alles vergeten en vergeven, in ieder geval tijdelijk. Later zou Nina begrijpen dat zij, de ‘achtergeblevenen’ in Europa, de familie aan de overkant van de Atlantische Oceaan bij elkaar hielden. Dat was altijd zo geweest, dat zou altijd zo blijven, ook toen er van de achtergebleven familie zelf nog maar een fractie over was.

Die middag, bij Uncle Irvin en Aunt Syd, krijgt een verbouwereerde Nina voor het eerst te horen van de levenslange strijd van haar moeder om met het hele gezin naar Amerika te verhuizen. Uncle Irvin vertelt het verhaal aan Nina en haar nicht Marian, met hulp van een huisvriend die Pools spreekt.

‘Wat ik te horen kreeg, was dat mijn moeder blijkbaar zo erg naar haar familie verlangde dat ze al tijdens de Eerste Wereldoorlog met mijn vader en mijn broer Rudek besloten had naar Amerika te vertrekken’, vertelt Nina. ‘Dus schreef ze naar haar jongere broer Irvin, die destijds als soldaat in Frankrijk was gelegerd.’ Irvin vertelt Nina dat Fanja hem vroeg naar Łódź te komen zodra de oorlog voorbij was. Daar zouden ze – hij, zij en Artur – de verhuisplannen bespreken. Irvin vond het een prima idee. Hij probeerde al zo lang zijn zuster te verenigen met haar familie in de Verenigde Staten. Dus antwoordde hij meteen dat hij zou komen zodra hij kon, zodra de vijandelijkheden voorbij waren.

‘Toen de oorlog eindelijk voorbij was, wachtte mijn moeder vol ongeduld op haar broer’, vertelt Nina. ‘Maar Irvin kwam niet opdagen.’ Het zou nog weken duren eer Fanja een levensteken van haar broer kreeg. Het wachten veroorzaakte een enorme ongerustheid, want Irvin had haar nog nooit teleurgesteld. Was hem soms iets overkomen? Toen Irvin eindelijk iets van zich liet horen, was dat uit Amerika.

‘Mijn zeer wilskrachtige oma Anna in de Verenigde Staten had een brief aan president Wilson geschreven’, vertelt Nina. ‘Ze had de president gevraagd haar zoon op transport naar huis te zetten zodra de oorlog voorbij was. Oma wist niets van zijn afspraak met mijn moeder. En zo werd Irvin als een van de eersten gerepatrieerd. Mijn moeder bleef achter in Polen.’

Iedereen om Nina heen moest hartelijk lachen om dit verhaal. Maar zij vond het absoluut niet grappig.

Grootvader Abraham werd ziek. Ernstig ziek. Toen de herfst aanbrak, kon Fanja dan ook niet terugkeren naar Łódź, zoals de bedoeling was geweest. En iedereen vond dat Nina zich zo goed had aangepast aan het leven in New York, dat het zonde was haar op stel en sprong, alleen, terug naar Polen te sturen. Ze besloten dat ze haar hier naar school zouden doen, op Manhattan. Nina schikte zich, maar niet zonder zorgen.

‘Het was spannend om in New York te zijn, maar ik hield van Łódź. Voor mij was dát het paradijs op aarde.’

Fanja zou New York verlaten om naar haar ouders te gaan die nog in Philadelphia woonden. Nina mocht bij Aunt Mary op Manhattan logeren. Bij Aunt Mary, haar twee kinderen Elaine en Bobby, en haar laudikgaier man, de praatjesmaker en onverantwoordelijke Daniel Sherich. ‘Voor de buitenwereld leefden ze als een welgestelde middenklasse familie,’ herinnert Nina zich, ‘in een tamelijk ruim appartement op de 137ste straat, vlak bij Riverside Drive, met uitzicht over de Hudson River en de George Washington Bridge. Ze hadden een Pontiac waar Uncle Daniel mateloos trots op was.’

Hoofdstuk 4

Het viel voor Nina niet mee om te wennen. Nicht Elaine maakte er geen geheim van dat ze haar aanwezigheid niet erg kon waarderen, niet alleen in haar slaapkamer maar ook niet op school. Bovendien vertoonde de grote school op de 125ste straat in Harlem weinig overeenkomsten met de Abaschool in Łódź. Het tempo lag hoger en de sfeer was totaal anders. New York was, net als Łódź, een grauwe stad, misschien iets minder smerig. Maar beslist harder. ‘Ik vond de stad hectisch, vol druk verkeer en jachtende mensen, en huizen die geen thuis waren zoals in Polen.’

De relatie met nicht Elaine werd met de dag slechter. Misschien schaamde Elaine zich voor haar nichtje dat zo slecht Engels sprak, of misschien had ze gewoon geen zin om haar op sleeptouw te nemen. Maar Aunt Mary was aardig. ’s Avonds, als haar eigen kinderen naar bed waren, zette ze thee en maakte sandwiches en ging met Nina op de bank zitten om Engels met haar te praten. Soms was Uncle Daniel er ook, maar meestal was hij buitenshuis en reed rond in zijn Pontiac. Niemand wist waar hij zich precies ophield.

Op een avond als deze, waarop Nina zich buitengewoon op haar gemak voelde bij haar tante, stelde ze de vraag. De om duistere redenen verboden – zo voelde het in ieder geval – vraag: waarom was haar moeder eigenlijk in Europa gebleven, toen haar hele familie naar de andere kant van de wereld verhuisde?

Aunt Mary aarzelde even, maar toen begon ze te vertellen. En Nina hoorde iets over haar moeder wat ze in haar stoutste dromen niet had kunnen vermoeden.

‘Mijn moeder was een jongen achternagegaan naar Luik’, vertelt Nina. ‘Daarom was ze niet met haar familie naar Amerika vertrokken. Hij kwam uit een rijke joodse familie in Bialystok. Ze studeerden samen medicijnen. Zijn naam was Szymon.’

Nina herkende de naam toen Aunt Mary hem noemde, maar ze wist eerst niet waarvan. Toen schoot het haar te binnen: het fotoalbum. In een fotoalbum van haar moeder zat een foto van een zeer knappe jongeman in een Russisch schooluniform. ‘Toen ik aan mijn moeder vroeg wie dat was, merkte ik dat er iets speciaals met de jongen was’, herinnert Nina zich. ‘Ze vertelde alleen dat hij Szymon heette. Meer zei ze niet. Maar aan haar manier van praten kon je merken dat hij iets speciaals betekende. Verder sprak ze nooit over hem.’

Pas nu, op de bank van Aunt Mary, zou Nina het hele vreselijke verhaal te horen krijgen.

Fanja had Szymon leren kennen op het Russische lyceum in Bialystok. Ze was daar in een milieu terechtgekomen waar slechts weinig leerlingen dezelfde achtergrond hadden als zijzelf. Hier zaten rijkeluiskinderen of kinderen van de intelligentsia, en maar heel weinig arme kinderen of kinderen van ongeletterde ouders. En al helemaal geen arme meisjes. Fanja moet zeer begaafd geweest zijn, met een enorme innerlijke drijfkracht.

Mary vertelde dat Fanja en Szymon smoorverliefd op elkaar werden. Mary mocht Szymon graag, en dat gold voor Fanja’s hele familie, maar bij Szymon thuis lag het anders.

‘Volgens Aunt Mary waren Szymons ouders er niet blij mee dat hij verliefd was op Fanja. Ze vonden Fanja’s familie niet goed genoeg. In die tijd was zoiets heel belangrijk.’

Toen Fanja’s familie besloot om naar de Verenigde Staten te verhuizen, was Fanja negentien. De familie was arm, haar ouders en broers en zussen zagen geen toekomst weggelegd in Bialystok, ze zagen überhaupt geen toekomst voor joden in Rusland. Met Szymons familie was het anders gesteld, ze hadden té veel in Bialystok geïnvesteerd om huis en haard te verlaten. Maar ze zouden hun zoon Szymon medicijnen laten studeren in het buitenland. Hij verdiende de best denkbare opleiding. Hoe Fanja aan geld kwam om in België te studeren wist Aunt Mary niet. Waarschijnlijk kreeg ze een stipendium.

‘Alhoewel,’ vertelt Nina, ‘ik weet dat mijn moeder naast haar studie werkte als journalist voor een Franstalige krant van de universiteit. Ze sprak vloeiend Frans.’

Het eerste jaar ging alles goed. Fanja en Szymon studeerden hard. Fanja miste uiteraard haar familie, maar ze had Szymon en de toekomst die ze samen zouden opbouwen. Maar tijdens het tweede, of misschien derde jaar werd ze getroffen door de grote ramp.

‘Aunt Mary vertelde dat Szymons moeder ernstig ziek was geworden’, zegt Nina, ‘en dat hij teruggeroepen werd naar Bialystok.’

Wat er vervolgens is gebeurd, kan Mary slechts fragmentarisch uit de doeken doen, er werd niet al te veel over gesproken. Maar Szymons moeder moet op sterven hebben gelegen toen hij thuiskwam. Hij stond zijn moeder heel na, in ieder geval was hij heel loyaal jegens haar.

Op haar doodsbed vroeg ze hem iets te beloven, één enkele belofte: niet te trouwen met de arme Fanja.

‘Dat beloofde hij. En vervolgens beroofde hij zich van het leven.’

‘Jaren later kwam er een neef van mijn moeder naar Stockholm’, vertelt Nina, ‘en hij vertelde een ander stukje van het verhaal. De neef heette Max en hij zat ook in Luik. Hij vertelde dat mama totaal vertwijfeld was, en heel eenzaam, na Szymons dood. Ze klampte zich vast aan Max na deze tragedie. En volgens zijn verhaal was het via hem, in 1913 meen ik, dat ze mijn vader ontmoette, die destijds aan de economische hogeschool in Luik studeerde. Ze ging met Artur mee naar Łódź, dat in het centrale deel van Polen lag. Ze trouwden, en voor zover ik heb begrepen kwam ze daar in een totaal ander milieu terecht.’

Fanja was zwanger toen ze met Artur trouwde – Rudek werd minder dan zeven maanden na het huwelijk geboren. Maar Nina is ervan overtuigd dat hij Arturs zoon was: ‘Hij lijkt zó op mijn vader dat het onmogelijk is dat ze geen bloedverwanten zijn!’

Het was een schokkend verhaal voor de jonge Nina, dat tegelijkertijd veel verklaarde. Waarom Fanja nooit haar studie had afgemaakt en nooit dokter was geworden. En misschien verklaarde het ook wel waarom haar moeder ineens een ander mens had geleken toen ze Polen had verlaten en haar familie terugzag. ‘Het was heel grappig mijn moeder gade te slaan toen ze haar familie ontmoette. Want die enorm zelfverzekerde persoon die ze in Polen was, werd als het ware kleiner, afhankelijker als ze in hun gezelschap verkeerde. Ik kan niet uitleggen waarom. Waardoor kwam dat?’

Fanja moet zich in de tijd na Szymons dood hebben gehard. Alleen al het feit dat ze niet op stel en sprong naar haar ouders en broers en zussen in Amerika is vertrokken … Ze moet hebben besloten zichzelf te redden, tot iedere prijs.

‘Ik geloof niet dat mijn moeder bitter was’, zegt Nina. ‘Dat lag niet in haar karakter. Ik denk dat zij iemand was die niet achteromkeek, maar altijd vooruit. Ik denk echter dat er wel een verlangen naar haar eigen familie was. Ik denk dat dat er altijd is geweest.’

Een week later werd Aunt Mary op school ontboden. Elaines leraar had gebeld. Maar hij wilde het niet over Elaine hebben, maar over Nina.

De les was al begonnen toen Mary op de deur van het klaslokaal klopte. De leraar vroeg haar vriendelijk binnen te komen en plaats te nemen achter in de klas. Toen legde hij uit waarom hij Nina’s tante verzocht had te komen. Nina had namelijk een opstel geschreven, een opstel dat zo goed was dat hij het absoluut noodzakelijk vond dat Nina’s tante het zou horen. En toen las hij het voor, hardop, voor de hele klas.

‘Ik herinner me nog hoe trots Aunt Mary was – en niet te vergeten hoe trots ik zelf was’, vertelt Nina. De opdracht was geweest een opstel te schrijven over het onderwerp ‘Wat ik wil worden als ik groot ben’. En Nina’s opstel was én goed geschreven, én in het Engels, én vol bezieling.

‘Waar de gedachte vandaan kwam weet ik niet’, verklaart Nina meer dan zestig jaar later. ‘Ik werd op een ochtend wakker en wist dat ik dokter zou worden.’