Patricia Grace

Tu, een Maori-soldaat

Uit het Engels vertaald door Manon Smits

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Tu, verschenen bij Penguin

Oorspronkelijke tekst © Patricia Grace, 2004

First published by Penguin Books in New Zealand, 2004

Nederlandse vertaling © Manon Smits en De Geus BV, Breda 2008

Omslagontwerp Stef van Zimmeren|Riesenkind

Omslagillustratie © Arcangel Images/Imagestore

ISBN 978 90 445 2871 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1 - weg

weg

30 juni 1943

Per trein vertrokken uit Papakura gisteravond om acht uur, en om elf uur vanmorgen aangekomen in Wellington waar mijn familie op de kade bleek te staan om me uit te zwaaien. Tot mijn verbazing was Ma er ook. Ze zei er nadrukkelijk bij dat ze niet was gekomen omdat ze het me vergaf, maar alleen omdat ik haar zoon was, die ze misschien nooit meer terug zal zien. Voelde me aanvankelijk een beetje schuldig.

Er waren nog meer mensen behalve Ma en mijn zussen. Ani Rose en vrienden van de Club waren er – en ook sommige familieleden van thuis, zoals oom Ju – en ze brachten allerhande pakjes mee waarmee ze Choc, Tipu en mij belaadden. Het was fijn om ze te zien, maar ik kon niet wachten tot we aan boord zouden gaan.

Uiteindelijk werden we naar de kade gebracht vanwaar we zouden inschepen, maar omdat ik onmogelijk alle pakjes kon dragen waarmee mijn vrienden en familieleden me hadden volgestouwd, moest ik er een paar weggeven. Eenmaal aan boord vond ik een mooi plekje aan de reling van het bovendek en ik zag mijn familie en vrienden daarbeneden tussen de menigte die omhoogkeek. We stonden zo op elkaar geperst dat ze me in eerste instantie niet zagen. Ik nam mijn hoed af en zwaaide ermee heen en weer om hun aandacht te trekken, en uiteindelijk kregen ze me in de gaten en begonnen ze te zwaaien. Het duurde niet lang voor het water ons van het land scheidde. Wat een opluchting.

Door de Heads heen gevaren in de schemering en aan dek gebleven tot de lichten van Wellington uit zicht waren. Nog wat rondgekeken voor ik besloot naar mijn kooi te gaan en deze aantekeningen te maken.

Geen spijt.

1 juli

De kustlijn van Nieuw-Zeeland bleef het grootste deel van de dag in zicht. Waarschijnlijk was het de zuidkant van het Zuidereiland dat we zagen. Deze namiddag begon het schip een beetje te deinen, en Choc zei dat zijn pens heen en weer klotste. We varen nu westwaarts, nadat Nieuw-Zeeland rond 7.00 a.m. uit het zicht is verdwenen. Sommige jongens waren er niet zo blij mee dat ze ons land voorlopig niet zouden terugzien, maar ik was opgewonden dat we eindelijk onderweg waren.

Pasgeleden was ik nog een schooljongen die aan atletiekkampioenschappen meedeed, en op blote voeten eerste werd op de vijftig-metersprint. Toen ik door het finishlint heen was bleef ik maar rennen. Weg rende ik, door de ijzeren poort en op naar de oorlog.

2 juli

Goed geslapen, begin te wennen aan het leven op zee. Het weer is nog goed, ook al nam de deining in de loop van de dag toe en werden sommige jongens zeeziek. Naar de mis geweest. Heel lastig om je evenwicht te bewaren in zo’n kleine ruimte terwijl het schip zo deint – vooral als je knielt – maar ik heb tenminste mijn plicht gedaan. We varen nog altijd in noordwestelijke richting.

3 juli

Nog steeds mooi weer en nog steeds dezelfde richting. Het schip begint naar braaksel te ruiken doordat veel jongens slecht tegen de bewegingen kunnen. Ze willen hun slaaphut niet bevuilen, dus liggen ze allemaal buiten op de dekken in de kots te rollen. Tipu en ik hebben Choc tegen de reling aan gezet en twee emmers water over hem heen gegooid. Daarna voelde hij zich wat beter. We gingen op zoek naar Ruby en deden hetzelfde met hem.

Toen ik maanden geleden in het opleidingskamp aankwam bleek dat Choc en Tipu er al waren. Ik had die neven uit het thuisland niet meer gezien sinds ze een paar jaar geleden waren weggegaan van onze berg. Ruby is een vriend van hen uit Taihape.

We krijgen een dagelijkse routine. Tot nu toe geen exercitie of oefeningen, alleen maar lessen. Best saai eigenlijk. Maar vanmiddag kregen we tweehonderd sigaretten uit de kantine. Besloten om te gaan roken.

4 juli

Was misselijk vandaag, niet zeeziek maar te veel gerookt. Toch besloten om door te zetten, want ik vind dat roken wel wat hebben, dus ben ik op een schoon stuk dek gaan liggen om de misselijkheid tegen te gaan en pafte ik lekker door. Ik geloof dat ik de smaak te pakken krijg.

Vanmiddag land gezien en een ander schip, wat enige ophef veroorzaakte. Door de Straat Bass gevaren (denk ik) en het land weer achter ons gelaten.

Kon geen eieren eten.

5 juli

Neem aan dat we door de Grote Australische Bocht varen, en land gezien in de verte. Een grote school schildpadden gaf vanmorgen een geweldige show weg aan stuurboord, ze sprongen en doken precies tegelijk. Af en toe zwommen ze weg en zagen we het water verderop bewegen. Na een tijdje kwamen ze dan weer terug, schoten onder het wateroppervlak door en begonnen opnieuw met hun capriolen.

Het water is nu rustiger en het weer behoorlijk warm. Heel heet in de slaaphutten dus sommige jongens slapen buiten op het dek.

6 juli

We leggen zo’n vierhonderd mijl per dag af sinds we uit NZ zijn vertrokken. Niks te zien behalve water. We vermaakten ons wel door een concert voor te bereiden (wij Maori-jongens) dat we vroeg op de avond hebben gegeven. We deden een paar van onze clubnummers waaronder haka[1] ‘Utaina’, en er waren een paar solo’s. Een groepje jongens, allemaal broers en neven uit Tauranga, zong een aantal nummers van de Ink Spots: ‘It’s a Sin to Tell a Lie’, ‘My Prayer’, ‘Prisoner of Love’ en ‘When the Swallows Come Back to Capistrano’. Ze zongen zonder begeleiding en ze klonken net zo goed als de echte Ink Spots. Het was een kort concert, maar we hadden wel lol en er was veel publiek.

7 juli

Niet veel te vertellen, behalve dat er een kruiser naar ons toe kwam om ons te escorteren. Dat was tenminste iets om naar te kijken, al hadden we gehoopt dat we land zouden zien. We keken ongeveer een uur lang naar de kruiser en toen haalden we onze ukeleles. Een van onze familieleden uit Opunake – we noemen hem Bootleg – ging op zijn hoofd staan en speelde op zijn ukelele terwijl hij zonder woorden een liedje zong. Zijn grote mond die ondersteboven hing en zijn dikke lippen gingen open en dicht terwijl hij de tekst van ‘In the Shade of the Old Apple Tree’ mimede. Zwaar geval. Plingplong. Veel muziek, veel gezang. Veel gelach. Als het goed is komen we morgen in de loop van de dag in Fremantle aan.

8 juli

Vanmorgen voeren we de haven van Fremantle binnen en we gingen er half van uit dat we verlof zouden krijgen, maar dat viel tegen. Later op de middag gingen we allemaal van boord en marcheerden we door de stad. Het is een heel oude stad en de winkels zijn dichtgetimmerd, waardoor het er verwaarloosd uitziet, maar de mensen ontvingen ons heel hartelijk. We bleven maar heel kort aan land en toen moesten we alweer aan boord. Hopelijk krijgen we morgen verlof.

9 juli

Met de trein naar Perth gegaan. Het zijn ouderwetse, langzame treinen, getrokken door locomotieven die half zo klein zijn als die bij ons. In Perth zijn we een tijdje in de dierentuin geweest om te kijken naar die rare Australische beesten met hun buidels en hun springpoten en ronddraaiende oren. En die vogels met al die prachtige, bonte veren, ik keek mijn ogen uit. Ze hebben kleuren die ik nog nooit van mijn leven gezien heb en waarvan ik niet wist dat ze in de natuur voorkwamen, of waar dan ook. Onze vogels thuis zijn donkerder van tint. Hetzelfde geldt voor onze bomen vergeleken met de bomen in dit land. Daarna koelden we af met een koud biertje, want het is heel warm weer. Ze zeggen dat het al zeven maanden niet geregend heeft. Later gingen we naar de film en zagen we Manhattan Moon. Met de trein teruggegaan, met vers fruit en druiven.

10 juli

Nog steeds in Fremantle. We werden vandaag meegenomen om te gaan picknicken op een van de stranden. We marcheerden ernaartoe onder begeleiding van een fanfarekorps. Het weer was mooi en zonnig, maar het water was verrassend koel. Na de lunch keerden we rond 15.00 uur opgefrist terug.

11 juli

Weer een dag naar Perth geweest, waar we eerst een geweldige maaltijd hebben gehad met biefstuk, eieren, friet, tomaten, thee en bergen brood. We amuseerden ons goed in de pubs in de stad en we waren van plan om later naar een dansfeest te gaan. Maar halverwege de dag hoorden we dat er in Fremantle een vechtpartij was geweest tussen een groepje jongens van ons bataljon en een aantal yanks. We hoorden dat een paar van onze jongens door de Amerikanen waren neergestoken en dat een van hen was overleden. Het was heel schokkend. Het nieuws deed snel de ronde, en sommige jongens namen wraak op de yanks daar in Perth en begonnen dus een nieuwe vechtpartij. Niemand raakte ernstig gewond in Perth.

12 juli

We hoorden vandaag dat er nog een jongen was overleden als gevolg van de steekpartij. Natuurlijk vinden we het allemaal heel erg en verdrietig. Twee van onze maten dood en we zijn nog niet eens in oorlogsgebied. Dat lijkt me wel het ergste wat je kan overkomen: naar de oorlog vertrekken maar dan onderweg al doodgaan, voor niets. Ik moest de hele tijd aan hun families thuis denken.

Vanmiddag gingen we naar de begrafenis, waar ons bataljon de hymnen ‘Aue Ihu’, ‘Piko Nei te Matenga’ en onze Maoriversie van ‘Abide with me’ zong.

16 juli

We hadden gedacht dat we vandaag weer verder zouden gaan, en na alles wat er gebeurd is zouden de meesten van ons ook blij zijn om hier te vertrekken. Maar we bleven in de haven en kregen nog een dag verlof. Het hele schip vertrok naar de pubs in Perth en tegen de middag stond de complete stad op zijn kop. Ik ben niet gewend om te drinken, en toen ik uit de pub kwam kreeg ik een klap van de frisse lucht en stond ik op mijn benen te trillen. Choc en Bootleg namen me mee naar het park en duwden me tussen de rozen waar ik een paar uur heb liggen slapen. Toen ik weer bijkwam waren de jongens, die naar de souvenirwinkels waren geweest, met boemerangs aan het gooien op het gras. De pubs waren inmiddels dicht. Mijn vrienden waren echter nog steeds dronken en ik voelde me zelf ook nog niet al te best.

We gingen met zijn allen weg, de stad in, waar het nog steeds een drukte van belang was. Officieren die dienst hadden patrouilleerden in vrachtwagens met Aussie-politiecommandanten om alles in de gaten te houden. Terwijl we op de trein stonden te wachten doodden we de tijd door rondom het station met de boemerangs te spelen, die bijna allemaal kapot waren tegen de tijd dat onze trein aankwam. Zingend vertrokken we.

17 juli

Vanmorgen deed de militaire fanfare ons uitgeleide; hij speelde ‘Auld Lang Syne’ terwijl het schip wegvoer uit de haven. De Aussies zijn echt geweldig gastvrij geweest.

Nu zijn we dus weer op weg, en we zijn meteen begonnen te oefenen voor weer een concert dat woensdag wordt gehouden. Het regent, maar zo zachtjes dat je er niet nat van wordt en er zelfs niet van afkoelt. De hitte is niet te harden. Richting noordwest. De hele dag zweten.

18 juli

Nog steeds richting noordwest voorzover ik weet, en de hitte is ondraaglijk.

[1] gezang of dans van uitdaging

2 - ijzer

ijzer

Het is niet zozeer de hitte die ondraaglijk is. Mijn laatste dagboekaantekening is ondraaglijk. Toen ik die had opgeschreven kwam mijn pen tot stilstand en stolde de inkt. Het is een teleurstellende zin. ‘Nog steeds richting noordwest’ is een saai gebruik van inkt, en met de datum erboven lijkt het allemaal nog deprimerender. Alleen omdat de dagen nogal monotoon zijn betekent nog niet dat het schrijven zich ook moet voortslepen.

Stel dat iemand dit op een dag wil lezen – Ma en de familie, of misschien een kind over vijftig jaar? Wat moeten die met ‘verschrikkelijk’ of ‘ondraaglijk’ om de hitte te beschrijven? Krijgen ze daardoor enig idee van hoezeer die ouwe eenogige zon dag na dag brandt in een dichtbije, withete lucht? Wat betekenen die woorden voor iemand op veertig graden noorderbreedte?

Ik vind het leuk om in mijn notitieboekje te schrijven – ik hou van de geur van inkt en papier, en ik doe altijd mijn best om netjes te schrijven ondanks de schommelingen van de boot. Maar ik zie nu in dat een dagelijks verslag schrijven nogal geestdodend kan zijn. Ik moet van die data af zien te komen. Het maakt niet uit welke dagen heet zijn. Ik hoef niet steeds heet, heet, heet te schrijven, elke dag weer. Ik hoef niet te raden in welke richting we varen, alleen om maar iets te schrijven te hebben.

Dus nu, nu ik terugkeer naar mijn logboek nadat ik een week geleden door een zin werd belemmerd, heb ik besloten dat ik alleen maar schrijf als er genoeg woorden in mijn hoofd zijn om een stroom op het papier te vormen door een opgewarmde pen. Op die manier zullen de zinnen bevrijd worden, hoop ik. Ze zullen zichzelf eruit schudden en ruimte vinden om te groeien, misschien. En het doet er niet toe of wat ik schrijf een mengeling van gedachten, ideeën, waarnemingen en herinneringen blijkt te zijn, want dat is nog steeds een soort verslag van wat er gebeurt.

Er was een zin die ik op onze tweede dag op zee heb geschreven, die niet zozeer voortkwam uit een opgewarmde pen als wel uit opwinding en een opgewarmd hart. Toen hij op het papier belandde was ik er blij mee, en sindsdien heb ik er vaak aan gedacht en ervan genoten.

‘Weg rende ik, door de ijzeren poort en op naar de oorlog’, schreef ik. Hoewel het niet helemaal waar is, komt het aardig in de buurt van de waarheid en het klinkt als een goed begin van iets. Er schuilt een belofte in, volgens mij. Over vijftig jaar zou een kind hem kunnen lezen en hopen dat er meer volgt, dat die zin zal openbarsten en zijn informatie zal laten vloeien, of zich op de een of andere manier zal uitbreiden, over een oprecht verlangen.

Rangi zat in een van zijn brieven aan huis niet de hele tijd te zeuren over de omstandigheden terwijl het schip de evenaar naderde, maar hij vertelde ons wel dat twee mannen uit de machinekamer zelfmoord hadden gepleegd. De manier waarop hij het vertelde, eigenlijk zonder veel woorden, gaf blijk van hoe hij zich voelde, van zijn berusting, maar maakte ook veel meer duidelijk over intensiteit en hitte dan ‘niet te harden’ of ‘ondraaglijk’ ooit zouden kunnen. Gelukkig zijn er op deze reis geen stokers geweest die zichzelf overboord hebben gegooid, dus ik kan hooguit zeggen dat we zelfs zonder kleren of beddengoed niet kunnen slapen van de hitte ’s nachts, zelfs niet buiten aan dek; dat we nu voortdurend de beschikking hebben over drinkwater en dat we twee zoutwaterdouches per dag mogen. Elke middag houden we een paar uur siësta, en we hadden één geweldige dag waarop het hard regende; we trokken onze plunje aan en lieten ons nat regenen, sissend en stomend als hete strijkijzers.

Ik had het allang gepland, mijn ontsnapping uit de verveling en de kindertijd. In gedachten had ik mijn ontsnapping al vele keren geoefend, en de uitvoering van het plan was slechts een kwestie van het juiste moment afwachten. Toen ik over de finish rende, op weg naar de zoveelste atletiektrofee, wist ik dat de tijd rijp was.

Genoeg is genoeg.

Als er iemand één stap vóór me had gelopen, iemand die me die laatste paar meter had uitgedaagd, of zelfs als er iemand in mijn nek had gehijgd, dan was dat moment, precies dat moment, misschien niet het goede geweest.

Ik had hard gewerkt om al mijn examens achter de rug te hebben zodat ik van school af kon, maar broer Pita vond, gesteund door onze Oom, dat een jaartje extra geen kwaad zou kunnen voor mij tot ik een plek zou krijgen als rechtenstagiair op een kantoor, die mijn oom voor me zou regelen.

Ik wist dat ze me nog een jaar naar school wilden sturen zodat ik het idee om in dienst te gaan uit mijn hoofd zou zetten, en ook omdat ze niet wilden dat ik als arbeidskracht zou worden ingezet voor de oorlogsindustrie in de stad. De school zou mijn gevangenis zijn tot de oorlog was afgelopen, ook al had ik al eindexamen gedaan, ook al hadden de sportvelden me geen enkele uitdaging meer te bieden.

Daar was ik dan op mijn zeventiende, een schooljongen die schoolwedstrijden liep, terwijl ik eigenlijk alleen maar soldaat wilde worden.

Vanmorgen vroeg aan dek zagen we voor het eerst vliegende vissen, honderden, en ik herinnerde me weer een van Rangi’s brieven waarin hij het over de vliegende vissen had, maar ze niet beschreef. Hoe oud was ik toen? Veertien denk ik. Toen ik zijn brief las stelde ik me voor dat die vissen bontgekleurd waren, met vleugels die ze overal naartoe konden brengen. Ik dacht dat ze de lucht in konden vliegen, konden stoten als haviken, duiken als sterns, of zigzaggen als grijze waaierstaarten. Wat ik nu zag waren scholen kleine visjes, waarvan de grootste niet meer dan een handlengte mat. Ze waren zwart van boven en wit van onderen, en ze kwamen uit de golven vliegen en scheerden dan met enorme snelheid over het wateroppervlak. Ze schoten vooruit met hun vleugels als glijders, gebruikmakend van de windstromingen voordat ze weer met een klap en een plons in het water belandden. Ze leggen nog een behoorlijke afstand af boven water voor ze weer verdwijnen. Ik denk wel zo’n vijf-, zeshonderd meter.

Deze beschrijving is zo nauwkeurig mogelijk, maar nu vraag ik me af of die paar woorden van Rangi toch niet beter waren. Zonder beschrijving kunnen de vliegende vissen zo exotisch zijn als de fantasie toelaat. Over vijftig jaar stelt een kind zich misschien een schip voor dat de oceanen doorklieft, vergezeld van hele zwermen vissen in alle kleuren, krioelend en klapwiekend zoals zeemeeuwen (in papegaaienkleuren) de terugkerende vissersboten bestormen.

Sinds het uitbreken van de oorlog wist ik al dat ik soldaat zou worden, ook al wilde niemand anders ervan weten. Het is niet zo dat ik tegen de plannen ben die mijn familie voor me heeft gemaakt. Het is niet zo dat ik tegen het idee ben om rechten te studeren, of dat ik ondankbaar ben voor alles wat mijn familie voor me gedaan heeft. Ik ben me ook volledig bewust van de verantwoordelijkheden die ze me hebben opgelegd, maar daar is allemaal nog tijd genoeg voor. Op mijn zeventiende wilde ik gewoon geen jongen meer zijn, en had ik de behoefte om me los te maken van de familie, die me altijd had afgeschermd. Daarbuiten, buiten de schoolpoort, weg van mijn familie en mijn berg, daar was een hele wereld om te ontdekken, een bataljon om bij te horen, een oorlog om in te vechten. Omdat ik wist dat ik nooit toestemming zou krijgen van mijn familie, en omdat ik vond dat er al genoeg schoolfoto’s, genoeg sportbekers, genoeg diploma’s waren om Ma, Pita, onze Oom, de familie tevreden te stellen, gaf ik mezelf maar toestemming.

De dag na de sportdag was de laatste dag van het eerste semester, en in plaats van alleen mee te nemen wat ik nodig had voor de vakantie, pakte ik al mijn bezittingen in. Normaal gesproken ging ik eerst naar het thuisland om een week bij oom Willy te logeren, en reisde ik daarna verder naar Wellington om de tweede week bij Ma door te brengen.

Maar ik schreef Ma dat ik de hele vakantie in het thuisland onder onze berg bij mijn oom wilde blijven, aangezien er nu geen andere jonge mannen in de buurt waren om de oudere mensen met het werk te helpen. Dat was waar. De meesten van mijn neven waren al naar de oorlog vertrokken. Anderen waren naar steden gegaan om werk te zoeken, en de mensen in het thuisland hadden het zwaar. Ma had mij niet nodig in Wellington.

Voor ik naar oom Willy vertrok, ging ik echter eerst naar het busstation, ik trok mijn schooluniform uit en liep naar het rekruteringsbureau van het leger om me aan te melden.

Toen ik bij oom Willy kwam, vertelde ik dat ik van school af was gegaan en dat ik bij hem wilde blijven tot er een baan voor me was gevonden in Wellington, omdat ik anders te werk zou worden gesteld in de oorlogsindustrie. Tegen het eind van de vakantie schreef ik een brief aan mijn school waarin ik verklaarde dat ik niet meer terugkwam. Ik vervalste mijn moeders handtekening. Daarna wachtte ik op mijn oproep, en toen die kwam zei ik tegen oom Willy dat ik terugging naar Wellington. Heel eenvoudig eigenlijk. Ma dacht dat ik toen alweer op school was.

Natuurlijk zou iedereen uiteindelijk wel te weten komen wat ik had gedaan, maar dat zou nog wel een aantal weken duren. Ik schreef Ma vanuit het opleidingskamp, maar ze schreef nooit terug, dus als ik verlof had ging ik altijd naar oom Willy om haar te ontlopen. Ik was opgelucht dat broer Pita al naar de oorlog was vertrokken tegen de tijd dat het allemaal uitkwam. Ook broer Rangi was weer teruggekeerd naar oorlogsgebied.

Pita en Rangi zijn zo veel ouder dan ik dat ze me altijd als een kind zullen blijven beschouwen. Weldra zal ik me bij hen voegen – al zullen ze me natuurlijk niet hartelijk ontvangen, vooral Pita niet. Hun hoop voor de toekomst van onze familie is helemaal op mij gevestigd.

Nou ja, de toekomst is de toekomst. Nu is nu. Ik ben blij met de keuze die ik gemaakt heb.

Nadat we dagenlang alleen met ons schip en de Amerikaanse kruiser midden in deze grote, voortdrijvende cirkel hadden gevaren, afgebakend door de horizon, kregen we gezelschap van vier torpedojagers. Maar voordat we de evenaar overschreden lieten de Amerikanen en een deel van de torpedojagers ons in de steek en gingen ze een andere kant op. Kennelijk bevonden we ons in gevaarlijke wateren.

We kregen allemaal een slok rum op de dag dat we de evenaar overstaken, dat was op 24 juli 1943 om 15.00 – zoals ik op mijn kaart heb geschreven die we als aandenken kregen uitgereikt door koning Neptunus. Sommige jongens hingen over de reling om te kijken of ze die beroemde lijn konden zien!

Hoewel een deel van onze tijd aan boord wordt besteed aan oefeningen en lessen, worden er tijdens onze reis over voornamelijk kalme, lege zeeën ook nog andere activiteiten georganiseerd om ons bezig te houden.

Zowat elke avond is er een concert of een andere vorm van vermaak. Die worden steeds door een ander peloton georganiseerd, of door de vrouwenafdeling, en soms ook door het scheepspersoneel. We hebben zelf ook verschillende voorstellingen gegeven, en af en toe doet een solozanger of een van onze kwartetten mee aan een concert van een andere eenheid. Een van onze jongens is pianist, en die wordt steevast gevraagd.

Een favoriete sport aan boord is boksen, waarmee ik kampioen ben geworden in de lichtgewichtklasse. Dat vindt een kind over vijftig jaar misschien wel leuk om te lezen. Ik heb een grote blinkende munt gekregen voor mijn inspanningen.

De eerste keer dat ik meewedde op de paardenraces won ik vijf shilling, maar daarna verloor ik elke keer. Het parcours is een lang stuk canvas dat in vakjes is verdeeld. Als alle weddenschappen zijn gesloten, wordt elk paard over zijn baan vooruitgeschoven volgens het aantal ogen dat er met een dobbelsteen wordt gegooid, te midden van een hoop geschreeuw en gejoel tot de winnaars en de eindstand bekend zijn. De paardjes zijn uit metaal gegoten en zwart, wit of grijs geschilderd, of in verschillende tinten bruin.

We mogen niet meer aan dek slapen uit angst voor malaria, maar ondanks alles moet ik echt zeggen dat ik het goed naar mijn zin heb tijdens deze reis op weg naar mijn bataljon, en op weg naar de oorlog.

De eerste keer dat we land zagen was toen we een groepje van drie eilanden ontwaarden. We zagen een vliegboot dicht bij het grootste eiland landen, en een dag later was er een kustlijn, vermoedelijk van Oost-Afrika. Tot mijn verbazing zag ik een berg met sneeuw erop, wat me deed denken aan mijn eigen berg.

Gedachten aan thuis?

Maar dat betekent niet dat ik heimwee heb. Bij lange na niet.

Uiteindelijk kwamen we aan in de Golf van Aden, waar we aanmeerden in een haven om brandstof te tanken en een nieuwe voorraad water op te slaan. Voorbij de havengebouwen zagen we huizen van grijze stenen tegen steile hellingen aan prijken.

De boot had nog niet aangelegd of de inboorlingen kwamen in kano’s naar ons toe om fruit te ruilen voor geld en sigaretten en andere dingen. Ik zag zeker twee paar laarzen overboord gaan, evenals dekens, shirts en een ukelele. Er zijn straks jongens die terugkomen bij hun plunje en zich afvragen waar hun spullen zijn gebleven.

We voeren de Rode Zee op, langs talloze eilandjes. Er waren overal schepen – tientallen vrachtschepen en kustboten, maar ook vliegdekschepen en hospitaalschepen. Ik heb vernomen dat we sinds ons vertrek uit Fremantle bijna vijfduizend mijl hebben afgelegd, en dat we in de loop van morgen verwachten aan te komen op de plaats van bestemming, Suez.

3 - Maadi

Maadi

We zagen Port Tewfik, de haven van Caïro, vroeg in de ochtend van de 5de augustus, en halverwege de ochtend meerden we aan tussen verschillende soorten schepen. We gingen van boord en aan wal belandden we in een massa mensen die zich aan ons opdrongen om sigaretten en lolly’s te verkopen, en fruit dat er niet al te best uitzag. We liepen er onwennig tussen. Er waren ook een heleboel bedelaars die behoorlijk opdringerig waren. Hoe dan ook, we slaagden erin om eens goed te eten voor we op de trein stapten en begonnen aan een langzame reis, want de trein stopte onderweg overal.

De eerste paar mijl over land waren kaal en droog – zanderig en bezaaid met groepjes lemen huizen die een bouwvallige, armoedige indruk maakten. Verderop zagen we tot onze verrassing hoe vruchtbaar het land was. Tarwe leek het voornaamste gewas te zijn. Water werd in kanalen door het hele district vervoerd, en de bewoners gebruikten ezels of ossen voor werk en transport. We raakten algauw gewend aan de venters op de stations, en hadden er de hele reis lol in om met ze te onderhandelen. Die Afrikanen zijn een stelletje dieven, maar vaak genoeg zijn de Maori’s ze toch te slim af. We merkten dat het aan land veel koeler was dan op zee, vooral toen de nacht inviel terwijl we door Caïro reden.

Ver na middernacht kwamen we hier in Maadi aan, en laat in de ochtend stonden we op. Tot mijn verbazing en afschuw liep ik regelrecht broer Pita tegen het lijf. Hij drukte zijn neus tegen de mijne, maar alleen omdat ik zijn broer ben, en toen draaide hij me zonder iets te zeggen de rug toe en liep weg. Toen ik broer Rangi niet lang daarna tegenkwam, lachte hij alleen maar, en noemde me een stomme sukkel.

Ik was er niet op voorbereid om met mijn broers gelegerd te zijn. Ik had wel verwacht dat ik ze uiteindelijk zou tegenkomen, maar ik ging ervan uit dat ze zich op dit moment ergens in de hitte van de strijd bevonden. Rangi en ik hadden het even over de mensen thuis voor we aan de slag gingen. Al met al viel het dus eigenlijk nogal mee.

Het grootste deel van de dag waren we bezig onze tenten in te richten en onze omgeving te verkennen. We bekeken verschillende hutten en kantines en kwamen steeds weer jongens tegen die we kenden. De oudgedienden vroegen voortdurend of we een enkele reis hadden gekocht, omdat een retourtje volgens hen zonde van het geld was.

Ik had nooit gedacht dat er zo’n plek bestond, en mijn eerste indruk was dat het mijlenver in de omtrek een volkomen plat, kaal landschap is. Pas als je een beetje gewend raakt aan het uitzicht, merk je de lage, golvende heuvels op en de lange plateaus. Maar het is allemaal zand. Ik had nooit kunnen denken dat er zo’n zandvlakte bestond.

Evenmin had ik me kunnen indenken hoe groot het kamp bij Maadi is. De honderden tenten en hutten, de rijen voertuigen, de depots, de kantines en barakken vormen een hele stad, die vele hectaren in beslag neemt.

De Lowry Hut, die te midden van dit alles prijkt, is beschikbaar gesteld door de Nieuw-Zeelandse YMCA. Het is een lang, bakstenen gebouw waar je iets te eten kunt kopen of je kunt ontspannen met een drankje. Er is een zwembad in de buurt, een goeie plek om verkoeling te zoeken.

Onze heel eigen mobiele kantine, van het Maori Bataljon, is ook hier. Het is een overdekte vrachtwagen, genaamd Te Rau Aroha, die speciaal aan het Maori Bataljon is geschonken door alle kinderen van de inheemse scholen in het thuisland. Ik weet nog dat kinderen en ouders thuis er op allerhande manieren geld voor inzamelden – door concerten te geven, loterijen en kaartavonden te organiseren, groenten te verbouwen en handwerkjes te maken om te verkopen. In de winkelstraat werden kopersporen georganiseerd, waarbij de mensen hun hele en halve penny’s in een lange rij over de stoep legden, van de ene verandapaal naar de volgende, en naar de volgende.

Toen ik die vrachtwagen zag, moest ik voortdurend denken aan die kleine snotneusjes in het thuisland met hun penny’s, die naar school renden, en van sommige kunnen we de namen nu lezen op de binnenmuren en deuren van de kantine. Hun boodschap aan ons is in twee talen op de kap van de vrachtwagen geschilderd:

AANGEBODEN AAN HET MAORI BATALJON

ALS EEN TEKEN VAN LIEFDE VAN DE KINDEREN

OP DE INHEEMSE SCHOLEN VAN NIEUW-ZEELAND

He tohu aroha na nga tamariki o nga kura maori

O niu tireni ki te ope whawhai o te iwi maori e tau

mai na i te pae o te pakanga i te mura o te ahi

Mijn eigen school in het thuisland, waar ik op mijn vijfde naartoe ging, zamelde twintig pond, één shilling en negen pence in, en toen mijn familie me een keer in de schoolvakantie naar het thuisland stuurde gaf onze Oom me twee shilling mee om aan ze te geven als onze bijdrage. Alles bij elkaar brachten de scholen duizend pond bijeen.

Het was fantastisch om dit resultaat van hun inspanningen te zien, en om nu te horen in wat voor avonturen de rijdende kantine zoal verzeild was geraakt. Onze kameraden van woestijncampagnes vertelden ons hoe de wielen van Te Rau Aroha vast waren komen te zitten in het rulle zand van de Sinaïwoestijn, en hoe ze, terwijl de vijand naderde, als gekken moesten graven om de wagen los te krijgen. Ze zeiden dat hij was ingenomen in Minqar Qaim en ternauwernood vrij was gekregen, maar pas nadat alle goederen eruit waren gestolen. Hij had ook een aanval van de Luftwaffe doorstaan, waarbij er aan alle kanten bommen ontploften en zowat alle andere voertuigen in het konvooi verwoest werden. Na afloop was Te Rau Aroha gebutst en gedeukt en alle banden waren plat, maar hij kon nog rijden en de radio werkte ook nog.

Een van zijn beruchtste escapades was toen de vrachtwagen deelnam aan een bajonetaanval ergens in de buurt van Tripoli. Daar ging hij, zeiden de jongens, hij scheurde de berg af tussen al die waanzinnige Maorisoldaten met hun bajonetten op, die als op hol geslagen stieren omlaag stormden naar een vijandelijke zone. De vrachtwagen werd beschoten door een mitrailleur, maar de chauffeurs bleven ongedeerd en de vijand trok zich uiteindelijk terug.

Ze zeggen dat hij verschillende keren onder vuur is genomen, want onze chauffeur, Charlie van de YMCA, deinst nergens voor terug om mannen in de strijd van dienst te kunnen zijn, en hij waagt zich tot aan de voorste linies om van loopgraaf tot loopgraaf allerhande levensmiddelen te bezorgen. Die ouwe bak heeft dus heel wat deuken, littekens en kogelwonden, en hij heeft ook zijn eigen wondstrepen en eretekens toegekend gekregen – iets waar we allemaal trots op zijn. Hij hoort voor ons bij thuis, bij onze families in het thuisland, en nu ook bij onze eigen bataljonfamilie hier.

Charlie houdt de kantine goed bevoorraad met allerlei soorten snoep, chocolade, koekjes en drankjes. Het ingeblikte assortiment omvat schelpdieren als toheroa, mosselen en oesters, en een van de favoriete aankopen in dit weer zijn perziken in blik met Nieuw-Zeelandse ingeblikte room die we thuis altijd met Kerstmis eten. Er is een voorraad sigaretten en Nieuw-Zeelandse tabak, en natuurlijk alles op het gebied van zeep, scheermesjes en tandenborstels – en ook boeken en schrijfgerei. De kantine is de plek waar we bijeenkomen om te kletsen en te zingen en naar de radio te luisteren.

De reveille is elke ochtend om half zes, waarna om zes uur het ontbijt is en daarna afstandsmarsen en lessen tot aan de lunch. In de middag hebben we tijd voor een siësta.

Alle bataljons hebben teams samengesteld en we zijn aan het trainen voor sportwedstrijden. Maar hoewel die wedstrijden heel serieus worden genomen, ben ik sinds mijn aankomst meer geïnteresseerd in de discussies over de inname van Sicilië door de geallieerden, en wat dat zou kunnen betekenen. Alle Duitse bezetters op Sicilië zijn opgekrast, en niet lang daarna is Mussolini uit de macht gezet. Ze hebben hem eruit getrapt! Dat is allemaal gebeurd terwijl wij onderweg waren over de oceanen. Het heeft wel iets te betekenen voor onze toekomst. Intussen worden we beziggehouden met oefeningen.

Sportwedstrijden worden beschouwd als een goede manier om onder ons, alle nieuwe jongens, saamhorigheid te kweken terwijl ons bataljon wordt samengesteld. We zijn niet de enige versterking. De afgelopen drie maanden zijn er ook anderen binnengemarcheerd, ter vervanging van degenen die op verlof naar huis zijn of die het niet hebben gered door de woestijn.

Tijdens de zwemkampioenschappen van onze divisie heb ik alle wedstrijden gewonnen – de voorrondes en de finale – net als ik op school altijd deed. Ik zou het niet erg vinden als ik zo nu en dan ingemaakt zou worden, maar goed, het hele bataljon stond te juichen en ik was blij dat ik iets kon doen voor het 28ste. Pita stond te kijken, en dat deed me onnoemelijk veel plezier. Rangi is zelf al een paar keer de allround kampioen geweest, heb ik gehoord, maar hij deed deze keer niet mee. Hij heeft het aan mij overgelaten, zei hij later. De meeste zwemwedstrijden werden trouwens door het 28ste gewonnen – acht van de negen. Dat was mooi, want de teams van het Maori Bataljon hebben het niet al te best gedaan bij de sportwedstrijden eerder deze maand; toen wonnen we alleen het touwtrekken. Sommige jongens moesten worden tegengehouden om het touwtrekteam niet te gaan helpen, anders was het nog gediskwalificeerd ook.

Dit is praktisch een nieuw bataljon, zeggen ze, hoewel er nog steeds een paar oudgedienden rondlopen, zoals mijn broer Rangi, die al vanaf het begin bij het 28ste is, met uitzondering van die twee maanden dat hij thuis zat wegens blindheid. Er worden zo veel verhalen over hem verteld. Ik ben er trots op dat ik zijn broer ben. Zijn blindheid bleek slechts tijdelijk, en onderweg naar huis kon hij alweer wat zien.

Ik was hier al bijna veertien dagen toen Pita eindelijk besloot zijn stilzwijgen te verbreken. Ik had hem zo veel mogelijk ontweken, en ik bedacht dat hij wel kon besluiten om niks tegen me te zeggen, maar dat hij verder toch niet veel kon doen. Ik was eindelijk hier, aan de andere kant van de wereld, niet de eerste en niet de laatste die van huis was weggelopen om in een oorlog te gaan vechten.

Op het rekruteringsbureau, al die maanden geleden, had ik verwacht dat ze lastige vragen zouden stellen over mijn leeftijd, maar dat gebeurde niet. Volgens mij nemen ze nu iedereen aan, ongeacht leeftijd, omdat de gaten dringend opgevuld dienen te worden. Er zijn veel slachtoffers gevallen in het Maori Bataljon en er is vervanging nodig. Zolang je medisch in orde bent, en zegt dat er geen papieren zijn van je geboortedatum als ze om een leeftijdsbewijs vragen, kun je er zeker van zijn dat je wordt aangenomen. Dat denk ik. Hoe dan ook, ik ben blij met wat ik gedaan heb, ik ben trots dat ik deel uitmaak van het Maori Bataljon en op weg ben naar het grootste avontuur van mijn leven.

Ik had een hoop gezeur verwacht van Pita, maar het enige wat hij me wilde vertellen was dat hij had gehoord dat de oorlog op zijn einde liep en dat het Maori Bataljon niet verder zou gaan.

Die geruchten hebben we allemaal gehoord. De Maoripolitici thuis willen dat we worden teruggehaald, ze zeggen dat ons vrijwilligersbataljon al genoeg gedaan heeft en dat er al te veel verliezen zijn geleden door zo’n kleine bevolkingsgroep. Pita is kennelijk alleen maar opgelucht dat ík niet zal hoeven te vechten nu we binnenkort allemaal weer naar huis zullen gaan. Dat denkt hij, maar volgens mij is er niets van waar.

De lokale bewoners, gehuld in lange gewaden en nauwsluitende hoofddeksels, komen elke dag met hun karren naar de weegstations, met fruit en groenten opgestapeld in grote gevlochten manden. Of ze brengen eieren en andere kwetsbaarder waren in houten kisten die ze op hun rug dragen. Vrouwen met hoofddoeken en wijde jurken zitten van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat rondom grote wasbekkens legerkleren te wassen en te spoelen. Wat een wereld is er nog te ontdekken. De wasvrouwen doen me denken aan de moeders in het thuisland die hun wasgoed ’s zomers meenemen naar de beek, waar ze zepen en schrobben en spoelen en kletsen en hun kleren over de struiken uitspreiden om te drogen.

We zijn inmiddels flink aan het oefenen geslagen in al die hitte en het stof. De zon brandt op de exercitieplaats en weerkaatst via het zand recht in je gezicht, waardoor hij dubbel zo heet aanvoelt. Het stof is soms zo erg dat je amper van de ene naar de andere kant van de exercitieplaats kunt kijken. Deze oefeningen zijn het zwaarst van alle fysieke dingen die ik tot nu toe gedaan heb, en dan tel ik ook alles mee wat ik in de heuvels heb gedaan met oom Ju.

Ik heb het best naar mijn zin, ik ben blij dat ik mezelf voor het eerst van mijn leven eens echt op de proef kan stellen, tussen de allerbesten. Het is geweldig om hier te zijn en deel uit te maken van zo’n fantastisch bataljon.

En ik heb echt het idee dat mijn namen me sowieso het recht geven om hier te zijn, want mijn eerste volledige naam is Te Hokowhitu-a-Tu – De Vele Vliegende Mannen van Tumatauenga. Tumatauenga is de patroonheilige van de oorlog. Die naam heb ik van mijn grootmoeders gekregen ter ere van mijn vader en zijn oorlog – mijn vader was lid van het pioniersbataljon van Maorisoldaten in 1914-1918 dat met die naam werd aangeduid. Mijn heiligennaam, Bernard, heb ik van mijn moeder gekregen, en dat was de naam waaronder iedereen me kende op kostschool. Sint-Bernard is de patroonheilige van reizigers en bergbeklimmers. Dus als het klopt dat we op weg zijn naar de bergen van Italië, dan kan ik me door allebei mijn namen goed beschermd voelen. Ik kan er echt van uitgaan dat ik de juiste beslissing heb genomen.

Wat het betekent (dat wil zeggen dat Duitsland uit Sicilië is geschopt en Benito uit Italië) is dat Italië nu een wapenstilstand heeft getekend en dat het Achtste Leger is overgestoken naar Italië. Aangezien onze Nieuw-Zeelandse Divisie deel uitmaakt van het Achtste Leger, lijkt het logisch dat wij heel binnenkort op weg zullen gaan om mee te helpen. We hebben het nog niet officieel gehoord, maar ik schat zo in dat we daarnaar op weg zijn – naar Italië, het Land van Paus en Glorie.

De oefeningen worden elke dag zwaarder, wat voor mijn maten en mij het zoveelste bewijs is dat we zullen gaan vechten. We doen oefeningen in open veld, maar ook tussen de struiken en rondom huizen, en wapeninstructie is verstrekt. Afstandsmarsen gaan nu ook door heuvellandschap. Mooi. Ik kan niet wachten tot ik de oorlog heb ingehaald.

Nu is er wel iets raars en vreemds en onaangenaams, wat mij betreft. Broer Pita kwam gisteravond bij me zitten terwijl er wat plaatselijke drank rondging, en eerst begon hij er weer over dat ik terug naar huis zou moeten. Er is niks gebeurd wat erop wijst dat ons bataljon terug zou gaan, godzijdank, maar kennelijk zijn er enkele compromissen voorgesteld. Ik geloof dat er sprake van is geweest dat jongere broers naar huis kunnen worden gestuurd in die gevallen waarin er meer dan twee uit hetzelfde gezin in de oorlog vechten. Er zijn er drie uit ons gezin, maar er zijn ook gezinnen waarvan vier zoons weg zijn, en ik weet van één gezin waarvan er vijf waren, maar drie daarvan zijn al dood. Pita zat te praten alsof dat allemaal ging gebeuren, maar ik geloof er niks van. Hij wil zo graag dat deze oorlog voorbij is dat ik gewoon met hem te doen heb. Als er iemand naar huis zou moeten, is hij het wel, hij is tenslotte degene die getrouwd is en een gezin verwacht te stichten.

Nadat hij zijn mening had gegeven over deze zaken, bleef hij een poosje zwijgend zitten. Ik dacht dat ik een preek over me heen zou krijgen, maar tot mijn grote verbazing en gêne begon Pita, Grote Broer, twaalf jaar ouder dan ik, die altijd meer een vader dan een broer voor me is geweest, en die me mijn hele leven alleen maar aanwijzingen of bevelen heeft geven, nu ineens over persoonlijke aangelegenheden te praten, en vertelde hij dingen over zijn leven alsof er bepaalde zaken waren die nadere uitleg behoefden.

Hij had het ook over Jess. Ik heb daar allemaal niks mee te maken. Hij hoeft bij mij niet te biecht te gaan.