Peter Bekkers

Trouw is de andere wang

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Peter Bekkers, 2009

Deze editie © De Geus bv, 2013

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © 2008 Andy Warhol Foundation for the Visual Arts / Artists Rights Society (ars), New York c/o Pictoright Amsterdam

isbn 978 90 445 2875 6

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

*

We hebben elkaar weleens in het voorbijgaan ontmoet, maar we zijn nooit aan elkaar voorgesteld en hebben elkaar nooit de hand geschud. Ze was altijd in gezelschap van iemand anders. Vaak zag ze me niet, maar soms herkende ze me en groette me met een hoofdknik, meestal beleefd en afstandelijk, een enkele keer – als ik er goed uitzag, denk ik, of als ik net iets bijzonders had gedaan – met een soort routineuze ondeugd.

De belangstelling kwam alleen van mijn kant. Of toch niet? Ach, nu neem ik het mezelf kwalijk dat ik zo afwachtend ben geweest, nooit op haar ben afgestapt. Maar wat wil je? Ze was – en is – de grote liefde van mijn leven. Ze is het begeerlijkste meisje van de wereld. Ja, ze geeft licht. Ze zorgt dat ook anderen licht geven. Dat maakt mij beschroomd. Zo veel kracht, zo veel macht en betovering. Zo veel licht. Vertel mij eens, wie durft er op zo iemand af te stappen? Alleen de moedigsten.

Haar naam is Roem en zoals al mijn grote liefdes – de letterlijke en de figuurlijke – is ook zij een jeugdliefde. Wat dat betreft ben ik net een hond. Ik blijf mijn liefdes trouw, ook als de liefde niet wederzijds is. Mijn vriend Conrad blijf ik trouw, hoewel hij mij behandelde als een bediende, soms zelfs in het openbaar. Trouw is een slechte eigenschap.

Als je gelukkig wilt worden moet je zorgen dat je de baas bent. Het geeft niet waarvan of over wie, als je maar de baas bent. Mensen genezen op slag van hun neuroses als ze de baas worden over een hond. Hond-zijn is een vreselijk lot, een vreselijke straf. Ik heb heel wat honden gekend. Er is er maar één die indruk op me heeft gemaakt, en dat was Archie, een dappere foxterriër, een warhoofd bijgenaamd ‘de gebaarde duivel van het struikgewas’. Dat was een goed beest, een Spartacus. Ik kan me niet herinneren dat hij ooit een bevel heeft opgevolgd.

Het was niet mijn bedoeling over Conrad te schrijven. Maar het lukt me niet om iets zinnigs, iets begrijpends, onbegrijpends, iets boosaardigs of iets lieflijks te zeggen zonder Conrad erbij te halen, al is het maar in mijn hoofd. Ik heb het geprobeerd, maar telkens ging het mis.

Ik denk in hiërarchieën. Dat heb ik van mijn vader. Mijn vader zei bijvoorbeeld: ‘Beeldende kunst staat helemaal onderaan. Daarboven staat proza, daarboven poëzie, nog een stapje hoger staat de filosofie en dan komt de muziek. Muziek is het hoogste. En binnen de muziek komt eerst Mozart, dan komt er een hele tijd niets, dan Bach, dan weer een hele tijd niets, dan Beethoven en vervolgens de rest. Maar Beethovens late strijkkwartetten staan boven Mozart.’

Zo dacht mijn vader, die glazenwasser was en dood is en in een graf ligt naast de familie O. De rest van de familienaam is eraf gesleten. Er staat alleen nog

O

Maar goed, roem en Conrad. Al dat andere is bijzaak – hoewel bijzaken vaak belangrijker blijken te zijn dan de hoofdzaak. Een mens – anders dan bijvoorbeeld een hond – vergist zich nogal eens op het terrein van de hoofdzaken en de bijzaken: teken dat de evolutie nog lang niet klaar is met ons. Ik bedoel, omdat we veranderende wezens zijn, kunnen we niet goed inschatten wat de waarde is van iets. Wat gisteren waardeloos was, kan morgen veel waard zijn. Nu leven we in een tijd (een paradigma) dat roem – wereldroem – voor ons belangrijk is.

Er is een tijd geweest dat anonimiteit respectabeler was dan roem. Mensen geloofden toen nog in God. God was de beroemdheid. God was het sprookje.

Die tijd is voorbij. God bestaat nog wel, maar hij is klein geworden. Hij heeft ons niets groots meer te bieden.

Er was eens een interview op televisie met een Afrikaans meisje. Ze woonde in een lemen hut met een dak van stro en vensters zonder glas. Naast haar woonde haar oma, ook in een hut. Aan dat meisje werd gevraagd wat ze later wilde worden. Ze antwoordde: ‘Beroemd.’

En de oma, stralend en met slappe blote borsten: ‘Ze zal wereldberoemd worden.’

Ik leek vroeger op dat Afrikaanse meisje. Ook ik wilde beroemd worden, en mijn kansen op roem waren ook minimaal, zij het groter dan die van haar.

Ik stel mij de roem voor als een mooi, lichtgevend meisje, blond – als Marilyn Monroe – een meisje gemaakt van licht. Zo kan ik er beter over denken. Ik wil begrijpen waar het verlangen naar roem vandaan komt, hoe dat verlangen er van binnen uitziet, en – aan de hand van mijn eigen lot en dat van Conrad – hoe je het beste verder kunt leven als je er niet, of juist wel, in slaagt om haar te krijgen.

Het verlangen naar roem werd langgeleden in mijn hart geplant door de vader van mijn jeugdvriend Alexander. In die tijd was alles nog mogelijk. Niets was nog beslist.

Wij woonden in een dorp waar de mensen meer verbonden waren met de grond dan met de ether, behalve de vader van Alexander, want die kwam op de radio. De eerste keer dat ik zijn stem op de radio hoorde, dacht ik: hij stottert niet. Ik begreep dat de radio mensen deed ophouden met stotteren. Mijn vader en moeder zaten op twee lage keukenkrukjes aandachtig te luisteren, hun oor vlak bij de luidspreker.

‘Hij stottert niet’, fluisterden ze tegen elkaar.

Behalve de assistente van onze latere tandarts heb ik nooit iemand gekend die zo erg stotterde als de vader van Alexander. Zelfs als hij zweeg had je met hem te doen, zo verschrikkelijk was het. Het woord en hij waren duidelijk niet voor elkaar geschapen, misschien was hij daarom juist een dichter – een groot en beroemd dichter, zei de stem die hem introduceerde. Ik zag mijn vader en moeder kleiner worden, net twee kabouters, luisterend naar Alexanders grote en beroemde vader.

Sindsdien had ik niet meer met hem te doen, integendeel, ik keek tegen hem op. Ik was betoverd. Ik had nu met iedereen te doen die geen grootheid was zoals hij, zelfs met mijn eigen vader. Maar niet met mijn moeder. Roem past niet zo bij vrouwen, vind ik. Mannen worden mooier door roem, vrouwen niet. De mooiste vrouwen zijn niet-beroemde vrouwen, behalve Marilyn Monroe, die haar zachtheid behield.

Ook de vader van Alexander was in mijn ogen mooier geworden. De tweede keer dat ik hem op de radio hoorde – mijn vader en moeder zaten weer op hun krukjes – nam ik een besluit dat mijn verdere leven zeer beïnvloedde: ik wilde later beroemd worden, net als hij. Ik vertikte het om later als een kabouter aan de radio gekluisterd te zitten, luisterend naar iemand anders. Maar waarmee moest ik beroemd worden, met welke activiteit? Dichter worden kwam niet in me op. Ik kon goed voetballen en schaatsen, maar niet goed genoeg om er beroemd mee te worden.

Het verlangen en streven naar roem is in de ware zin van het woord onrealistisch.

Mijn moeders moeder stierf veel te jong. Twee dagen voor haar dood waren we bij haar op bezoek. Ze was helder. Haar adem rook wonderlijk fris en meisjesachtig. Haar hand lag op mijn arm als een vogelpoot. Die middag zei ze het volgende, onvergetelijke tegen me: ‘Wil je iets – wat dan ook – bereiken, Johnny, dan mag je over de volgende kwesties geen onduidelijkheid laten bestaan: hoeveel talent je hebt, hoeveel energie je hebt, uit wat voor familie je komt, hoe mooi je bent, hoe ambitieus je bent en hoe intelligent je bent. Wanneer je al die buitensporig moeilijke vragen naar eer en geweten hebt beantwoord – liefst zo vroeg mogelijk in je leven – beschik je over informatie die je sterk maakt, bijna onoverwinnelijk, ongeacht of je er blij mee bent of niet. We noemen die informatie “zelfkennis”. Zelfkennis – een nogal verraderlijke term – is kennis over je lot, dat wil zeggen: over hetgeen je bij je geboorte hebt meegekregen. Dit kan overvloedig zijn, of magertjes – het biedt hoe dan ook grond onder je voeten. Ik kan je niet vertellen hoe je zelfkennis moet verwerven. Vergeet het maar dat je jezelf kunt leren kennen door introspectie. Er is weinig te zien daarbinnen. Kijk liever naar buiten. Vergelijk jezelf gretig en onbekommerd met anderen – de vergelijking verschaft je een schat aan informatie over jezelf – maar weersta de verleiding om je goed te voelen bij een gunstig vergelijk, of slecht bij een ongunstig vergelijk. Verloochen jezelf niet. Ga bij het vergelijken zo wetenschappelijk mogelijk te werk. Neem waar zonder te oordelen, hoe moeilijk dat ook is. Pas wanneer je wat zelfkennis hebt verworven kun je het lot in eigen hand nemen. Zelfkennis is een vertrekpunt, geen eindpunt. Toegegeven, het is soms pijnlijk. Maar zonder zelfkennis zul je – zoals ik – heel je leven op hetzelfde stationnetje staan, en je afvragen: wanneer vertrekken we nu eindelijk, wanneer?’

Wonderlijk fris en meisjesachtig is de naderende dood.

Maar de wijze woorden van mijn moeders moeder waren niet besteed aan deze kleinzoon, die zich op zijn veertiende heilig voornam om beroemd te worden.

Een paar jaar later ontmoette ik

Berend Berendsen

Hij was in alle opzichten uitzonderlijk. Op zijn zeventiende was hij al vader, van een dochter. Om geld te verdienen werkte hij ’s avonds als pianist in diverse cafés – nummers op verzoek – en overdag als arbeider in een auto-onderdelenfabriek. Terwijl wij in de schoolbanken zaten, stond hij aan de lopende band. Hij woonde in een vervallen huis aan de rand van de stad. Wie zijn vader was wist niemand. Zijn moeder, een zeer knappe vrouw, zweeg erover. Er werd gefluisterd dat Albert Einstein de vader was. Einstein had zeventien jaar geleden een paar nachten gelogeerd in het chique hotel ’s Gravenhof op de Oude Markt, waar Berends moeder destijds kamermeisje was. Ja, en waar moest die jongen zijn buitenaardse intelligentie anders vandaan hebben?

De onderwijsinspectie kneep een oogje toe en liet hem zijn tentamens en examens doen. Hij slaagde met de beste cijfers sinds de oprichting van de school, en nam zijn diploma in ontvangst met zijn dochter op de arm. Hij had weinig tijd. De auto-onderdelenfabriek had hem alleen die ochtend vrij gegeven. Hij wilde kunstenaar worden. Niemand twijfelde eraan dat hij later een groot kunstenaar zou worden.

Wat is het toch pathetisch als iemand op een ander wil lijken, liever een ander zou willen zijn. Het betekent een enorm verlies aan kracht en energie. Het hele raderwerk van de groei komt tot stilstand en in plaats daarvan, in plaats van het wonderbaarlijke, langzame uitvouwen van de persoon – als een blad of een bloem – begint een hopeloos imiteren.

Ik wilde ook een kunstenaar worden. Of liever gezegd: ik wilde Berend Berendsen worden.

Ik deed hem na: de tic met zijn mond, zijn manier van praten en lopen, hoe hij rookte, hoe hij met zijn ogen knipperde, hoe hij zijn haar opzijdeed met zijn hand.

Op de dag dat ik werd toegelaten tot de kunstacademie hoorde ik dat Berend Berendsen alweer gestopt was met de kunst, en een baantje had dat net zo goed door iemand anders vervuld kon worden.

Nog diezelfde dag begon mijn wereld aan de randen af te brokkelen.

Toen de avond viel was Berend Berendsen lucht voor mij geworden, een doodgewoon mannetje.

En ik was de imitator van dat mannetje.

Het zou een goed moment zijn geweest om terug te denken aan de woorden van mijn moeders moeder.

In plaats daarvan zocht ik een nieuw voorbeeld.

Ik vond mijn nieuwe voorbeeld in een oude krant die door de wind werd voortgeblazen over het Mr. Visserplein. Ik zat te wachten op de tram. Ik zette mijn voet op de krant, bladerde hem door, vond weinig interessants maar las om de tijd te doden een interview met een jonge kunstenaar. Hij was geboren in hetzelfde jaar als ik en hij werd door velen gezien als een van de belangrijkste talenten van het land. Een belofte voor de toekomst.

‘Dat is nogal wat’, zei de interviewer.

‘Ik besteed geen enkele aandacht aan de dingen die over me geschreven worden, ik tel alleen het aantal woorden. Hoe groter het aantal woorden, hoe meer geld er binnenkomt. Ik hou van geld. Geld verdienen is een kunst. Zakendoen is een kunst. De rijkste mensen ter wereld zijn tevens de grootste kunstenaars ter wereld. Kunst is eigenlijk hetzelfde als geld.’

‘Schildert u daarom alleen maar bankbiljetten?’

‘Nee, ik wist gewoon niet meer wat ik moest schilderen. Ik zat wekenlang naar een leeg doek te turen. Toen vroeg iemand waar ik het meest van hield. Zo kwam ik op het idee om geld te gaan schilderen.’

‘U werkt veel met filmsterren.’

‘Ze zijn zo mooi. Ze zijn allemaal van plastic, maar ik hou van plastic. Ik wil ook van plastic zijn.’

‘U hebt uw haar blond geverfd, net als Andy Warhol.’

‘Ja, en nu lijkt het net of ik een pruik draag. Ik hou van pruiken. En ik hou ook van Andy Warhol. Al mijn antwoorden op uw vragen zijn uitspraken van Andy Warhol. Nou ja, bijna al mijn antwoorden. En in dat “bijna” zit al mijn vrijheid.

De verplichting om een eigen stijl te ontwikkelen, het idee van een persoonlijke signatuur, met de daaraan verbonden status van het kunstenaarschap, vermoeit me. Het is een bij voorbaat kansloze poging tot individualiteit. Er bestaat helemaal niet zoiets als een individu.’

‘Dus als we iets over u willen weten, moeten we naar Andy Warhol kijken?’

‘Zo is het. Ik ben een herhaling. Herhaling is oefening. Oefening is vooruitgang. Dat heet traditie. Als kind kon ik wel honderd keer hetzelfde plaatje draaien. Ik dacht, wat is er mis mee om zelf een herhaling te worden?’

‘Een herhaling van Andy Warhol?’

‘Juist. Vergeet niet dat Andy Warhol maar een begin was.’

‘Een begin waarvan?’

‘Van mij.’

De toekomstbelofte heette Conrad Pi. Ik had nog nooit van hem gehoord, maar ik mocht hem meteen. Ik scheurde de pagina eruit en liet de rest van de krant naast me op het bankje liggen. Het duurde niet lang of een windvlaag had hem te pakken. Een poosje bleef hij boven het plein zweven als een vliegend tapijt, toen dook hij naar de grond en spreidde zijn pagina’s uit op het asfalt. Vlak voor de wielen van een vrachtwagen werd hij opnieuw weggerukt door een windvlaag. Hij werd de lucht in getild en verdween ten slotte uit het zicht als een onhandige vogel.

Niemand kan een zinnig antwoord geven op de vraag: wie ben ik?

Meestal is het antwoord een vaag gevoel, een richting, een bedoeling. Zelfkennis bestaat helemaal niet. Er bestaat alleen een beeld, een vorm, een soort hulpconstructie die als een mal of een schelp om het naar alle kanten beweeglijke innerlijk heen ligt, en waarnaar het innerlijk zich vormt als een schelpdier naar zijn schelp. Iedereen heeft voor zichzelf zo’n mal bedacht, en het merkwaardige is: hoe sterker en uitgesprokener de vorm, hoe groter de gevaren.

Conrad Pi.

Ik ben nieuwsgierig naar de beweegredenen achter zo veel imitatie. Tenslotte ben ik niet de enige.

Je vindt het vreemd genoeg vooral in de kunsten. Tom Waits zegt: ‘De meeste zangers geven slechte imitaties van andere zangers. Maar ze halen het nooit bij de echte. Ray Charles wilde klinken als Nat King Cole, maar realiseerde zich ten slotte dat hij alleen als zichzelf kon klinken. Toen ik jong was wilde ik klinken als Ray Charles, Elvis Presley, Bob Dylan en John Lennon. Nu ben ik mezelf. Dat hoort bij het ouder worden. Je stopt ermee om op anderen te willen lijken.’

Op zich is er niks mis met imiteren. Je imiteert degene die je bewondert. Na een poosje kom je erachter dat je hem niet kunt evenaren, dat je niet eens in zijn schaduw kunt staan. Je moet het met minder doen. Dit falen, deze mislukking is vaak de eerste aanzet tot originaliteit. Je zou kunnen zeggen: alle originaliteit is mislukte imitatie. Of, heldhaftiger: overwonnen imitatie.

Een mooi voorbeeld, schreef Salvador Dalí, is dat van Perugino en Rafaël.

Als jonge schildersleerling verwerkte en beheerste Rafaël, bijna zonder zich ervan bewust te zijn, de hele traditie van zijn leermeester Perugino. Tekenen, clair-obscur, materie, mythe, onderwerp, compositie, architectuur – alles was hem gegeven. Hij was heer en meester. Hij was vrij. Hij kon werken binnen zulke duidelijk omlijnde grenzen dat hij er zich volledig aan kon overgeven. Als hij ervoor koos een paar zuilen weg te laten of wat treden aan een trap toe te voegen; als hij besloot dat het hoofd van de Madonna iets meer voorover moest buigen, dat de schaduw van de holtes van haar ogen een melancholischer accent vereisten, dan kon hij dat doen met een onvoorstelbare intensiteit en vrijheid.

Voor Picasso gold, volgens Dalí, het tegenovergestelde. Picasso was net zo groot als Rafaël, maar gedoemd. Gedoemd en veroordeeld tot eeuwig plagiaat. Picasso had de traditie bevochten, gebroken en verbrijzeld. Hij had alles opnieuw uitgevonden en werd door alles getiranniseerd. In al zijn werken worstelde Picasso als een gevangene. In plaats van te vertrouwen op de traditie, zoals Rafaël, moest hij zich verlaten op de herinnering van alles wat hij had gezien – plagiaat van Etruskische vazen, plagiaat van Toulouse-Lautrec, plagiaat van Afrika, plagiaat van Ingres. Dalí concludeerde:

Alles wat geen traditie is, is plagiaat.

Maar het imiteren van iemands kunstje is iets anders dan het imiteren van iemands persoonlijkheid en gedrag.

Mijn liefde voor Conrad Pi – want zo moet ik het noemen – begon met dat artikel.

Toen ik het onlangs terugvond en herlas, zag ik dat vrijwel elke regel van het artikel onderstreept was. De kantlijn stond vol woeste uitroeptekens en aantekeningen. Ik herinnerde mij de brandende intentie waarmee ik die onderstrepingen, de uitroeptekens en aantekeningen had gemaakt: zo wilde ik ook zijn, zulke denkbeelden wilde ik ook hebben. Alles aan hem vond ik aantrekkelijk. Het enige waarover ik aarzelde was het geblondeerde haar. Je kunt zeggen dat al mijn originaliteit zich samenbalde in de twijfel – en later in de weigering – om net zulk geblondeerd haar te nemen als Conrad Pi.

Om geld te verdienen werkte ik jarenlang als lader en losser bij transportbedrijf Van Gend & Loos. Dit werk deed ik goed. Mijn vrachtwagens waren altijd op tijd. Ik leerde hoe ik met de kleine vorkheftruck moest omgaan. Pallets van een ton plaatste ik zonder moeite en tot op de centimeter nauwkeurig in de vrachtwagen. De zwaarste pallets waren die met cosmetica van L’Oréal. Ze moesten zo geplaatst worden dat ze niet zouden omvallen als de vrachtwagen plotseling moest remmen of een onverwacht scherpe bocht nam. Ik kreeg complimenten van de voorman, een reus van een kerel, sterker dan ik. Op een middag sloeg hij waarderend een arm om mijn schouder. Dat vond ik prettig.

Het was vies en zwaar werk. Ik begon ’s morgens om vijf uur, rond twee uur was ik klaar. Ik was een werkmier. In de loods was het koud en er was weinig daglicht. Verder weg van mijn doel – wereldroem – kon ik onmogelijk raken.

‘Waarom was u daar dan gelukkig?’ vroeg dokter Goldberg.

Dokter Goldberg rook altijd lekker. ’s Winters naar sneeuw, ’s zomers naar zon. Eigenlijk was hij gespecialiseerd in oorlogsslachtoffers, maar dit werk deed hij erbij. Misschien wilde hij eens iets anders horen dan het gejammer van oorlogsslachtoffers.

Aan de andere kant: leven is oorlog. In die zin ben ik ook een oorlogsslachtoffer. Niet dat ik met de verkeerde wapens heb gestreden of een verkeerde tactiek of strategie heb gevolgd. Nee, het is erger. Ik wist nooit dat het oorlog was. Ik dacht dat het vrede was.

Hoe dan ook, ik constateerde een zekere opwinding bij dokter Goldberg als ik binnenkwam. Nu en dan wreef hij bijna vergenoegd in zijn handen.

‘Een mens is gelukkig wanneer hij zijn doel heeft bereikt, en ook wanneer hij oneindig ver verwijderd is van zijn doel’, zei ik.

‘Wat een rare theorie.’

‘Theorieën zíjn raar, dokter Goldberg, daarom bestaan ze juist. Het grappige is dat het waarheidsgehalte van een theorie volstrekt afhankelijk is van de volharding van de theoreticus. Anders gezegd, er bestaat helemaal geen waarheid, er bestaat alleen volharding. Hetzelfde geldt voor schoonheid en goedheid. Alle idealen, ook het vredesideaal, komen met geweld aan de macht.’

‘Dat hebt u vast van Nietzsche.’

‘De eerlijkste filosoof die er ooit geweest is. Bij hem – alleen bij hem – is eerlijkheid een kwaliteit.’

Professor Nietzsche kwam uit een dorp, net als ik. Uit Röcken in Midden-Duitsland, om precies te zijn. Zijn vader was dominee, mijn vader was atheïst, wat eigenlijk op hetzelfde neerkomt: de anderen moeten overtuigd worden.

Als ik thuiskwam uit de loods nam ik een douche, daarna zette ik Madonna op of Prince – leuker dan Beethovens late strijkkwartetten – en ging studeren aan een door mijzelf gemaakte tafel die bijna net zo groot was als de kamer waarin hij stond. Ik woonde samen met mijn hond Archie op de zolder van een negentiende-eeuws pand, vier verdiepingen hoog. Op een dag vond ik een dode vis op mijn balkon. Hoe die daar kwam was een raadsel. Een paar dagen later lag er weer een dode vis en een week later nog een. Ik belde Wenceslaus, een jeugdvriend die verstand had van architectuur.

‘Jij hebt verstand van architectuur, hoe komt het dat er steeds een dode vis op mijn balkon ligt?’

‘Is er water in de buurt, een rivier of een kanaal?’

‘Een kanaal, dat weet je toch?’

‘En staan daar weleens reigers langs de kant, zo roerloos?’

‘Jawel.’

‘Dan zijn die vissen vermoedelijk afkomstig uit de snavel van een overvliegende reiger.’

‘Je bedoelt dat die reiger de vissen onderweg laat vallen?’

‘Ik denk het.’

‘Bedankt.’

Nu het raadsel van de dode vissen was opgelost kon ik me weer wijden aan mijn studie. Ik bestudeerde tijdperken, bezocht musea, keek naar schilderijen door een vergrootglas, bezocht gebouwen, beklom en beklopte beeldhouwwerken en luisterde naar muziek. Ik las duizend biografieën over kunstenaars. Op het laatst wist ik alles van ze, de meest persoonlijke dingen. Alleen hun lichaamsgeur kende ik niet. Ze hadden nergens hun eigen geur beschreven en geen van de biografen had hun geur beschreven. Geur is belangrijk.

Lima zei altijd dat ik het lekkerst rook van alle mannen die ze ooit geroken had. Dan stopte ze haar neus in mijn borstharen en zei: ‘Wat ruik je toch lekker.’

Ze zei dat er een parfum van mij gemaakt moest worden. En dat parfum moest Johnny Lippy heten. Want zo heet ik. Geef toe, Johnny Lippy is een prachtige naam voor een parfum.

‘Waarom vind je dat ik zo lekker ruik?’

‘Weet ik niet. Je ruikt lekker.’

‘Waarnaar dan?’

‘Naar jou, naar seks.’

‘Niet naar liefde?’

‘Liefde heeft geen geur, omdat liefde niet bestaat. Seks bestaat. Alleen wat bestaat heeft een geur.’

Daar had ze gelijk in.

*

Toen ik hem voor het eerst in levenden lijve ontmoette, was Conrad nog beroemder geworden. Hij verkeerde in de roes van zijn almaar groeiende roem en deze roemroes gaf hem een heerlijk zoete lichaamsgeur.

Sterke en gelukkige mensen ruiken zoet. Heb je weleens aan een olympisch kampioen of aan een wereldkampioen geroken? Zo zoet!

Als een vlieg kwam ik op de stroop af. Eerst kleefde ik vast met een vleugel. Ik probeerde de vleugel los te rukken, maar daardoor raakten mijn poten in de stroop. Uit alle macht probeerde ik me te bevrijden. Nu kwamen ook mijn buik, mijn snuit en mijn rug in de stroop. En mijn mooie facetogen. Ten slotte kon ik mij niet meer bewegen.

Ziedaar in het kort de geschiedenis van Conrad en mij.

Ik voel me slecht. Ik zou me graag weer goed voelen, maar dat is een luxe die ik me helaas niet kan veroorloven. Eerst moet ik mijn misdaad goedmaken.

Een misdadiger die niet is opgewassen tegen zijn misdaad en verlangt naar goedmaking, is een waardeloze misdadiger. Maar dat kan me niet schelen. Het probleem is dat ik niet weet hoe ik mijn misdaad moet goedmaken. En bovendien, ik ben niet eens een misdadiger. Ik ben een kunstenaar.

Het was vriendschap op het eerste gezicht tussen Conrad en mij. We waren even oud, geboren in hetzelfde jaar als Evander Holyfield.

Adolf Eichmann werd opgehangen in dat jaar en Marilyn Monroe stierf in dat jaar.

Conrad had een sterk karakter en een sterk lijf – mager, maar sterk. Zijn blauwe ogen waren lichtgevend en er school een onvoorstelbare kracht in zijn gebaren. Als hij met zijn wellustige handen de contouren van een welgevormde vrouw aftekende in de lucht, bleef die vrouw als het ware een tijdje naast hem staan, alsof ze er werkelijk was, ongeveer zoals letters op je netvlies blijven staan wanneer je die ’s nachts met vuur in de lucht schrijft.

Conrad had vuur in zijn handen. En omdat sommige mensen zo slim zijn om zich te bekwamen in datgene waar ze van nature goed in zijn, besloot Conrad al op jonge leeftijd dat hij later kunstenaar wilde worden.

Ik kan niet in twee woorden omschrijven hoe intelligent ik zoiets vind. Als je je afvraagt wat daar nu zo vreselijk intelligent aan is, bedenk dan dat de meeste kinderen op lagere en middelbare scholen bijles krijgen in de vakken waar ze níét goed in zijn, in plaats van in de vakken waar ze wel goed in zijn. Dat is in een notendop onze christelijke kwelgeestcultuur, die alles wantrouwt wat gemakkelijk gaat en alles waardeert wat met moeite is verworven.

Bij Conrad ging alles makkelijk. Een krachtig instinct weerhield hem ervan dingen te doen die hij moeilijk of vervelend vond. Hij was het tegendeel van een zelfkweller. Rotklussen, zoals hij ze zelf noemde, liet hij eenvoudig door anderen opknappen. Behalve autorijden, cornflakes eten, spaghettini aglio e olio eten, zakendoen, roken, poeder snuiven, Adderall slikken, grote feesten geven, met vuurwapens spelen en geslachtsgemeenschap hebben – Conrads preutse uitdrukking voor ‘neuken’ – was in zijn ogen zo ongeveer alles een rotklus, en dus wemelde het in zijn grote huis van de hulpjes. Later begon ook geslachtsgemeenschap hem te vervelen en nam hij gigolo’s mee naar huis voor zijn vriendin.

‘Kijken is leuker’, zei hij.

Gaandeweg en haast ongemerkt ging ook ik tot het leger van hulpjes en gigolo’s behoren. Maar in het begin was ik zijn vriend.

O, ijdelheid der ijdelheden, het is al ijdelheid

Ik dacht altijd dat die uitspraak van Thomas a Kempis was, maar hij komt uit de Bijbel. Dat wist ik niet, want ik ken de Bijbel niet. Het is me nooit gelukt om voorbij Genesis te komen. Ik heb het geprobeerd. Maar het is me te dreigend, te donker van toon. Geen helderheid, geen lichtvoetigheid. Nooit eens een gevleugeld paard dat achteloos over afgronden zweeft.

En dan die ene god, dat sombere monopolie.

Het zou goed zijn om weer aansluiting te zoeken bij de oude Grieken. Maar daarheen zijn alle bruggen afgebroken. Hoewel, een mooi mens is weer een goed mens voor ons – dat is Grieks.

In het begin waren Conrad en ik onafscheidelijk, zoals ik dat eerder in mijn leven was geweest met Alexander en met Berend Berendsen.

Altijd een bloedsomloop in de nabijheid, suizend, ruisend, kloppend.

Onafscheidelijkheid, eenkennigheid – een slechte eigenschap van mij, net als bewondering. Hoewel ik het bewonderen heb afgeleerd.

Bewondering is mogelijk zolang je het gevoel hebt nog niet af te zijn en kansen ziet om te veranderen, te ontsnappen aan jezelf. Als je een afbeelding van een beroemdheid boven je bed hangt, dan hoop je, zonder het zelf goed te beseffen, dat alle kracht en schittering naar jou toe zullen vloeien.

Hoe meer grenzen en begrenzingen je in je jeugd ervaart, hoe eerder je jezelf als min of meer klaar en af beschouwt. Bewondering is voor de minder bevoorrechten, voor de grenzelozen of onbegrensden die niet zijn grootgebracht in een of andere traditie en geen plezier beleven aan maat houden en zelfkennis.

Neem me niet kwalijk, dit klinkt allemaal veel te stellig. Ik moet het anders formuleren. Dokter Goldberg zegt dat ik wat vaker een scheutje onzekerheid door mijn denkbeelden moet mengen, zodat ze wat losser in mijn hoofd komen te zitten. Dus vaker zeggen: ik denk dat het zus en zo is, of: ik vermoed dat het zus of zo is, of: ik meen dat het zus of zo is.

In plaats van: het ís zus en zo.

Dokter Goldberg zegt dat er een dictator in mijn hoofd zit.

Ik meen dus dat bewonderen niet goed is.

Het kost geld.

‘Precies, en daarom wil ik bewonderd worden,’ zei Conrad altijd, ‘want al die stroompjes geld uit al die beursjes vormen verderop een brede, machtig stromende rivier en aan het einde van die rivier sta ik. Ik ben de monding, ik ben de mond. En ik laat die hele, kolkende geldrivier bij mij naar binnen stromen.’

Conrad was dol op geld, net zoals zijn grote voorbeeld Andy Warhol. En even dol was hij op roem, ook net zoals zijn grote voorbeeld Andy Warhol. Het vooruitzicht van een leven zonder roem was onverdraaglijk voor hem.

Anonimiteit beschouwde hij als een kleine, donkere, vochtige kelder afgesloten met een zware ijzeren deur waarin dagelijks een klein luikje openging voor voedsel. Een martelkamer voor een levende dode.