Irène Némirovsky

De gelukzoeker

Uit het Frans vertaald door Pauline Sarkar

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Le Maître des âmes, verschenen bij Denoël

Oorspronkelijke tekst © Éditions Noël, 2005

Nederlandse vertaling © Pauline Sarkar en De Geus bv, Breda 2008

Published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Omslagontwerp Stef van Zimmeren/Riesenkind

Omslagillustratie © Blue Lantern Studio/Corbis

isbn 978 90 445 2876 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

‘Ik moet geld hebben!’

‘En ik blijf zeggen: nee.’

Dario dwong zichzelf vergeefs tot kalmte. Zijn stem werd altijd snerpend als hij opgewonden was. Hij gebaarde druk. Hij had een oosters uiterlijk, zag er zo ongerust en uitgehongerd uit als een wolf, met trekken die niet van hier zijn in een gezicht dat haastig gekneed leek door een koortsachtige hand.

Hij schreeuwde woedend: ‘Ik wéét dat u geld uitleent, ik wéét het!’

Iedereen weigerde altijd alles als hij er nederig om vroeg. Hij moest het anders aanpakken. Wacht maar! Hij zou beurtelings vleien en dreigen. Hij zou nergens voor terugdeinzen. Hij zou bedelen om het geld of het met geweld ontfutselen aan de oude woekeraarster. Zijn vrouw en het net geboren kind hadden op de wereld alleen hem, Dario, om hen te onderhouden.

Ze haalde haar stevige schouders op.

‘Ik leen tegen onderpand, ja. Wat hebt u me te bieden?’

Aha, dat klonk al beter. Hij had gelijk gehad om niet te wanhopen. Soms zegt degene aan wie je iets vraagt ‘nee’, terwijl zijn blik ‘ja’ zegt. Vraag het dan nog eens. Bied iets, een dienst, een vleierij, een beleefdheid. Smeek niet, dat leidt nergens toe. Koop. Maar wat kon hij haar geven? Er was hier niets van hem. Deze vrouw was zijn hospita; hij bewoonde sinds vier maanden een leegstaande verdieping in het huisje dat zij veranderd had in een familiepension voor migranten.

‘Iedereen heeft geld nodig’, zei ze. ‘De tijden zijn hard.’

Ze wuifde zich koelte toe. Ze droeg een roze linnen jurk. Haar vlezige, rode gezicht was onbewogen. Walgelijk mens, dacht hij. Ze maakte aanstalten om op te staan. Hij stortte zich op haar.

‘Nee! Wacht! Ga nog niet weg!’

Wat kon hij haar nog zeggen? Smeken? Had geen zin! Beloven? Had geen zin. Marchanderen? Hoe? Hij wist het niet meer. Hij, Dario Asfar, de onbeduidende oosterling uit havens en kroegen, had altijd gedacht dat hij zich in de leerschool van Europa gevoelens van schaamte en eer had verworven. Nu moest hij zijn vijftien in Frankrijk doorgebrachte jaren vergeten, met de Franse cultuur en zijn Franse artsentitel die hij met zo veel moeite hier in het Westen verkregen had, niet zoals je een cadeau krijgt van je moeder, maar zoals je een buitenlandse vrouw berooft van een stuk brood. Nutteloze aanstellerij van Europa! Het had hem niets opgeleverd! Hij had in Nice in 1920, op zijn vijfendertigste, net zo’n lege maag, net zulke lege zakken en net zulke gaten in zijn schoenen als in zijn jeugd. Hij bedacht bitter dat hij niet wist hoe hij de nieuwe wapens – waardigheid en trots – moest hanteren, dat hij weer zijn toevlucht moest nemen tot smeken en ruilen, de beproefde wijsheid van vroeger.

Anderen opereren in groepen, die worden begeleid, dacht hij. Maar ik ben alleen. Ik jaag alleen, voor mijn vrouw en mijn kind!

‘Hoe kan ik nou leven?’ riep hij uit. ‘Niemand kent me in deze stad. Ik woon nu vier maanden in Nice. Ik heb me van alles ontzegd om me hier te kunnen vestigen. In Parijs lag het fortuin voor het oprapen voor me. Ik moest alleen nog even geduld hebben.’ Dit was een leugen, maar hij wilde haar tot elke prijs overtuigen. Hier heb ik alleen Russische patiënten. Alleen straatarme migranten. Geen Fransman die mijn hulp inroept. Niemand heeft vertrouwen in me. Het komt door mijn gezicht of mijn accent of zo’, zei hij en onder het praten streek hij met zijn hand over zijn gitzwarte haren, zijn magere bruine wangen en zijn oogleden met de vrouwelijk lange wimpers waarachter harde, fonkelende ogen schuilgingen.

‘Vertrouwen kun je niet afdwingen, Martha Alexandrovna. U bent Russisch, u weet hoe je overal buiten wordt gehouden. Ik heb een Frans artsendiploma, ik ken Frankrijk goed, ik heb de Franse nationaliteit, maar ik word behandeld als een vreemdeling en ik voel me een vreemdeling. Wacht u alstublieft. Ik herhaal: vertrouwen kun je niet afdwingen, het wordt langzaam, geduldig verworven en opgebouwd. Maar intussen moeten we wel leven. Het is in uw eigen belang, Martha Alexandrovna, om me te helpen. Ik ben uw huurder. Ik ben u nu al geld schuldig. U kunt me wegjagen. Me in het verderf storten. Maar wat wint u daarmee?’

Ze zuchtte. ‘Wij zijn ook maar arme migranten. De tijden zijn zwaar, dokter … Wat kan ik voor u doen? Niets.’

‘Martha Alexandrovna, als mijn vrouw maandag thuiskomt uit het ziekenhuis, nog zwak en met een pasgeboren baby, hoe moet ik hen dan voeden? God sta hen bij! Wat moet er van ze worden? Leen mij vierduizend franc, Martha Alexandrovna, en vraag me in ruil daarvoor wat u maar wilt.’

‘Ach, stakker, welke garantie kunt u me geven? Hebt u waardepapieren?’

‘Nee.’

‘Juwelen?’

‘Niets. Ik heb niets.’

‘Ik krijg altijd een juweel of tafelzilver of een bontmantel als onderpand. U bent geen kind meer, dokter, u begrijpt wel dat ik niet zomaar iets voor de mensen kan doen. Het spijt me oprecht. Ik ben niet in de wieg gelegd voor dit beroep van pandjesbaas. Ik ben de vrouw van generaal Moeravin, maar wat moet je als het leven je hier vastpint?’ zei ze terwijl ze haar hand naar haar keel bracht in een gebaar dat in haar jeugd veel succes had gehad, toen zij een actricetje was in de provincie – want de oude generaal was pas met haar getrouwd tijdens zijn ballingschap, nadat hij de zoon die hij bij haar had, had erkend.

Ze maakte een gebaar alsof ze een onzichtbaar snoer om haar stevige, blanke hals legde.

‘We komen allemaal om in de ellende, dokter, mijn beste dokter! Als u eens wist hoe moeilijk mijn leven is!’ zei ze met gebruikmaking van de tactiek die alle mensen toepassen wanneer hun iets gevraagd wordt wat ze willen weigeren en dan het medegevoel waartoe ze in staat zijn op zichzelf richten.

‘Ik werk als een dienstbode. Ik moet zorgen voor de generaal, mijn zoon en mijn schoondochter. Allemaal smeken ze mij om hulp en ikzelf kan bij niemand terecht.’

Ze nam het roze katoenen zakdoekje dat onder haar ceintuur zat en veegde ermee langs haar ooghoeken. Het zware rode gezicht, verlept door de jaren, waarop de sporen van een vergane schoonheid echter nog duidelijk te zien waren in de belijning van de kleine haviksneus en de sierlijk gevormde oogleden, werd nat van de tranen.

‘Mijn hart is niet van steen, dokter.’

Ze gaat me in tranen het huis uitzetten, zei Dario wanhopig tegen zichzelf.

Elk van zijn gedachten ging vergezeld van een stroom herinneringen. Terwijl hij dacht: we worden verjaagd, we moeten weg en dan hebben we nergens meer een plek om ons hoofd neer te leggen, dan weten we niet waar we heen moeten, ontsproten de beelden die in hem opkwamen niet alleen aan zijn gedachten, maar ook aan zijn lichaam dat het vaak zo koud had gehad, aan zijn ogen die brandden van vermoeidheid na lange nachtelijke omzwervingen. Het was hem vaak overkomen dat hij niet wist waar hij moest overnachten, dat hij door de straten zwierf en uit hotels was gezet. Maar dat wat hij normaal gevonden had in zijn jeugd, in zijn puberteit en in de eerste armoedige jaren van zijn studie, kwam hem nu voor als een afgang die nog erger was dan de dood. Ja, hij was verwend geraakt in Europa!

Hij keek de kamer rond, bezag de meubels. Drie armzalige vertrekken op de bovenste etage het familiepension, rode tegels op de vloer, met nauwelijks een dun kleed erop; in de salon twee verschoten, geel pluchen stoelen en in hun slaapkamer het mooie grote Franse bed waar je zo lekker in sliep, o, wat was hij aan dit alles gehecht!

Hij dacht aan het kind dat in zijn wagen op het smalle balkon zou kunnen staan; de zeewind zou het bereiken over de daken van de Rue de France heen; het zou ‘Sardini, belli sardini!’ horen roepen in de ochtend, vanaf de nabijgelegen markt; zijn longen zouden de prikkelende lucht inademen en als het kind groter werd, zou het spelen in de zon. Ze moesten hier blijven en geld van die vrouw loskrijgen. Hij keek – beurtelings met angst, woede en hoop – naar de muren, de meubels en het gezicht van de generaalsvrouw. Hij klemde de lippen op elkaar en dacht dat hij er onbewogen uitzag, maar zijn onrustige ogen spraken boekdelen en verrieden zijn wanhoop.

‘Martha Alexandrovna, u wilt me toch niet in het verderf storten? Vierduizend franc, toe, vind vierduizend franc voor mij! Wacht nog even voor de lopende maanden. Jaag me niet weg. Wacht nog een jaar. Over een jaar ben ik in goeden doen! Met vierduizend franc kan ik me netjes kleden. Kan ik nu, zo, een duur hotel binnengaan? Wie zal me doorlaten? De armoe straalt van me af … Piccolo’s in luxehotels in Nice en Cannes en Cimiez hebben me toegezegd dat ze mij zullen laten halen als er een arts nodig is. Maar kijk eens naar deze kapotte schoenen en dit colbertje’, zei hij en hij wees op de stof die glom in de zon. ‘Wat ik zeg is ook in uw belang, Martha Alexandrovna. U bent een vrouw. Dan bent u toch in staat vermetelheid te herkennen in iemand en wilskracht en moed? Vierduizend franc, Martha Alexandrovna, drieduizend! Om godswil!’

Ze schudde het hoofd.

‘Nee.’

Zachter herhaalde ze: ‘Nee!’ maar hij luisterde niet zozeer naar haar woorden als wel naar de klank van haar stem; woorden betekenden niets, alleen de toon … Had ze ongeduldig ‘nee’ gezegd? Had ze het boos geroepen? Als het echt een categorische, onverbiddelijke weigering was, zou ze dat woord luid en woedend uitspreken en hem meteen wegjagen. Dit wat zachtere ‘nee’, die tranen en de toch ook harde blik in haar doffe ogen, die nadrukkelijke, scherpe blik die zich nu nog verhardde, betekende dat er te onderhandelen viel en hij deinsde voor geen enkel handeltje terug. Zolang er nog te marchanderen, te sjacheren, te verkopen of te kopen viel, was alles nog niet verloren.

‘Martha Alexandrovna,’ zei hij, ‘kan ik niet iets voor u doen? U weet dat ik discreet ben en goed kan zwijgen. Denk na. Er lijkt u iets dwars te zitten, Martha Alexandrovna, heb vertrouwen in mij …’

‘Dokter …’ begon ze.

Ze zweeg. Door de dunne houten wanden bereikten hen de geluiden uit het familiepension; daar woonden, ruzieden, huilden en lachten migranten die hun laatste geld opaten, elkaar haatten of liefhadden. Er waren stemmen te horen, de snelle, gehaaste voetstappen van jonge meisjes, het doelloze, vermoeide gestommel van oude mensen tussen vier trieste muren. Zo veel intriges! Zo veel drama’s! De generaalsvrouw wist er natuurlijk alles van en ze had hem nodig. Hij zou nergens voor terugdeinzen. Hij voelde de innerlijke paniek die de ziel soms overspoelt als een woeste golf. Voor alles: leven! Weg met scrupules en laffe angsten! Voor alles: de adem, het voedsel, het leven, zijn vrouw en hun geliefde kind behouden!

Ze zuchtte diep.

‘Kom eens wat dichterbij, dokter … Dokter, u kent toch de vrouw van mijn zoon, Elinor, die Amerikaanse met wie hij getrouwd is? Dokter, ik ben een wanhopige moeder … Het zijn nog kinderen. Ze hebben een grote domheid begaan, een stommiteit …’

Ze verfrommelde haar zakdoek in haar handen, veegde haar voorhoofd en lippen af. De zon schitterde voor hij verdween nog even boven de daken en scheen het vertrek in. Het was een van de eerste dagen van een onweersachtige lente. De generaalsvrouw had het erg warm, ze hijgde een beetje en zag er veel menselijker uit, vol angst en woede.

‘Mijn zoon is nog een kind, dokter … Ook al heeft zíj volgens mij al veel ervaring. Maar het feit ligt er nu eenmaal. Ze hebben me nog niets gezegd … Dokter, we kunnen het ons niet veroorloven nog een hongerige mond te voeden … Ik bezwijk onder de last van al die mensen die zich aan mij vastklampen en van mij verwachten dat ik ze onderhoud. Nog een kind? Dokter, dat kán niet …’

2

In het Mariaziekenhuis lag Clara, de vrouw van Dario, met haar baby naast zich op een smal, schoon bed met een warme deken over haar benen; het raam stond een eindje open.

Toen de zuster vroeg: ‘Ligt u lekker?’ wendde Clara haar ogen dankbaar naar haar toe; ze keek glimlachend naar de witte nonnenkap en antwoordde met bescheiden trots: ‘Dat kan toch niet anders! Ik heb alles wat een mens zich kan wensen!’

Het was avond. De deuren werden gesloten. Ze had Dario niet meer gezien sinds de vorige dag, maar ze hoopte dat hij nog zou komen; de zusters wisten dat hij arts was en lieten hem daarom ook buiten de vastgestelde uren binnen.

Ze betreurde het dat Dario het niet goedgevonden had dat ze op zaal zou liggen. Ze had nooit vriendinnen gehad. Ze had nooit een nauwe band gehad met een andere vrouw. Ze was bangelijk, eenzaam … In al die vreemde steden verbaasde ze zich altijd over alles. Ze had moeizaam Frans geleerd. Nu sprak ze, zij het met een zwaar accent, de taal van het land, maar ze was er ook aan gewend geraakt in afzondering te leven. Als Dario bij haar was, had ze verder niemand nodig; hier had het kind haar voldoende moeten zijn, maar ze betrapte zich erop dat ze soms verlangde naar de nabijheid van een andere vrouw. Ze hoorde hen lachen op zaal … en wat moest het leuk zijn je kind te vergelijken met andere. Geen enkel kind kon zo mooi zijn als het hare, haar zoon, haar Daniel, of zo snel en krachtig zuigen, zo’n goedgevormd lijfje hebben, met zulke lenige beentjes en zulke volmaakte handjes. Maar Dario wilde voor haar een eigen kamer, vol comfort, kalmte, luxe. Die lieve Dario, wat verwende hij haar … Dacht hij soms dat hij haar kon bedriegen? Wist ze soms niet hoe moeilijk zijn leven was? Zag ze soms de vermoeidheid niet in zijn bruuske bewegingen, zijn stem, de snelle gebaren van zijn trillende handen?

Maar de geboorte van het kind gaf haar rust. Ze wist niet waarom, maar ze maakte zich geen zorgen meer. Ze voelde zo veel dankbaarheid jegens God dat ze geen ongerustheid meer voelde. Ze boog zich soms wat uit bed en trok de wieg steeds dichter naar zich toe tot bijna tegen zich aan. Ze zag het kind niet, maar ze hoorde het ademen. Dan draaide ze zich met haar pijnlijke lichaam zachtjes op haar zij. Ze liet de wieg los en kruiste haar armen voor haar borst, waar de melk op dit uur omhoogstuwde als een vloedgolf en zo snel opkwam als een koortsaanval. Ze was zo tenger dat haar flanken, borst en knieën het laken nauwelijks deden bollen. Haar gezicht was tegelijkertijd te jong en te oud voor haar leeftijd; ze was over de dertig. Sommige gelaatstrekken – het kleine, bolle, rimpelloze voorhoofd, de ongeschonden oogleden, de glimlach met de prachtige, rechte, witte tanden, haar enige schoonheid – waren die van een knap jong meisje, bijna een adolescente, maar haar kroezige, slordige haar was al doorschoten met grijs; de bruine ogen stonden droevig, ze hadden tranen geplengd en gewaakt, de dood gezien op beminde gezichten, hoopvol gewacht, dapper toegekeken; als de mond in rust was, was die moe, naïef en bedroefd.

Toen de laatste bezoekers vertrokken waren, werden de karretjes met de lichte avondmaaltijden van de ene naar de andere deur gereden. De vrouwen die hun kinderen zelf voedden, maakten zich gereed voor de avondvoeding. De kinderen werden wakker en huilden. De zuster kwam bij Clara binnen, hielp haar te gaan zitten in bed en legde haar zoon in haar armen. Ze was een stevige vrouw, met een grof, bol, roze gezicht.

Even keken beide vrouwen in stilte naar het kleintje dat zijn zachte, warme hoofdje heen en weer draaide om de borst te vinden en een beetje huilde, daarna werd het kalm en hoorden ze het vaag zangerige geluid van de ademhaling van een verzadigd, gelukkig kind dat drinkt en in slaap valt. Ze begonnen zacht een gesprekje: ‘Is uw man vandaag niet geweest?’ vroeg de zuster.

Ze had het zangerige accent van Nice.

‘Nee’, zei Clara een beetje droevig.

Ze wist dat hij haar niet vergeten was. Maar misschien had hij geen geld voor de tram? De kliniek was nogal ver uit het centrum.

‘Een goede man’, zei de zuster en ze strekte haar handen uit naar de slapende baby.

Ze wilde hem aannemen en op de weegschaal leggen, maar meteen opende hij zijn oogjes en bewoog zijn handen. Clara drukte hem tegen zich aan.

‘Nog even. Nog even. Hij heeft nog honger.’

‘Een goede man en een goede vader’, zei de zuster. “Hebben ze alles wat ze nodig hebben? Ontbreekt het hun nergens aan?” vraagt hij me elke dag. O, wat houdt hij veel van u beiden! … Maar nu is het genoeg’, zei ze terwijl ze opstond en het kind uit Clara’s armen nam.

Clara liet het kind los, maar pas na een instinctieve beweging om hem bij zich te houden, waar de zuster om moest lachen.

‘U voedt hem te veel! Hij wordt nog ziek, dat ventje!’

‘O nee, mevrouw,’ zei Clara – ze had er nooit aan kunnen wennen de non die voor haar zorgde ‘zuster’ te noemen – ‘maar ik ben blij dat ik hem zo veel te drinken kan geven als hij wil, want mijn eerste kind is gestorven omdat ik niet genoeg melk had om hem zelf te voeden en niet genoeg geld om melk te kopen.’

De non haalde licht haar schouders op, in een gebaar van hartelijkheid, medelijden en minachting die wou zeggen: je bent echt de enige niet, arme vrouw! Ik heb zo veel ellende gezien … en aan die beweging en aan de blik van onder die grote nonnenkap voelde Clara dat alle bitterheid en een soort schaamte die onlosmakelijk verbonden is met ongeluk, haar verlieten. Ze had nog nooit met iemand gesproken over haar eerste kind. Ze zei, zacht en snel: ‘Voor de oorlog heeft mijn man me alleen achtergelaten in Parijs. Hij ging naar de Franse koloniën. Hij hoopte er werk te vinden. Wij zijn niet bang voor reizen of scheidingen; wij zijn vreemdelingen. Hij zei tegen me: “Clara, ik ga weg. Hier komen we om van de honger. Ik heb geen geld voor jouw overtocht. Jij moet later komen.” Zodra de boot vertrokken was, werd ik ziek en hoorde ik dat er een kind zou komen. Ik had geen geld. Ik raakte het baantje kwijt waar ik van moest leven. Later zeiden ze tegen me: “Je had je daar en daar moeten melden.” Maar dat wist ik toen niet. Ik kende niemand. Het kind is gestorven, bijna van de honger’, zei ze met neergeslagen ogen.

Ze maakte koortsachtig vlechtjes van de wollen draden die aan het uiteinde van haar omslagdoek zaten.

‘Rustig maar, rustig maar’, zei de zuster. ‘Deze blijft leven.’

‘Hij is mooi, hè?’

‘Zeker.’

De zuster gleed met haar hand onder Clara’s deken.

‘Uw voeten zijn ijskoud! Ik ga even een kruik voor u maken. Trek de dekens goed op. Die kwade dagen zijn voorbij. Uw man is terug en hij zal goed voor u zorgen.’

Clara glimlachte zwakjes terwijl ze zei: ‘O, maar ik ben nu ook geen schaap meer, ik ben al oud! En ik woon al vijftien jaar in Frankrijk. Nu ben ik niet meer bang. Toen voelde ik me hier verloren. Ik was …’

Ze zweeg plotseling. Waarom zou ze daarover praten, wie zou haar begrijpen? De non had ongetwijfeld heel wat arme meisjes verzorgd die uit hun dorp gekomen waren en nu stervend van de honger door de straten van Nice zwierven, maar Clara was ervan overtuigd dat het voor haar erger geweest was; ze kwam van zo ver en elke steen leek haar weg te duwen, elke deur, elk huis leek haar te zeggen: ‘Ga weg! Ga terug naar waar je vandaan komt! Wij hebben genoeg aan onze eigen ellende, vreemdeling!’

De zuster legde de warme kruik aan haar voeten, glimlachte naar haar en ging weg.

‘Ik ga uw eten halen’, zei ze in de deuropening. ‘Hier is uw man, mevrouw!’

Clara strekte haar armen naar hem uit.

‘Dario! Eindelijk!’

Ze greep zijn hand, hield die tegen haar wang en haar lippen.

‘Ik dacht dat ik je vanavond niet meer zou zien! Waarom ben je nog gekomen? Het is al laat. En je bent zo moe.’

Hoewel hij niets gezegd had, wist ze dat hij zorgen had. Ze nam haar man stevig vast, klemde hem uit alle macht tegen zich aan, legde haar hoofd tegen zijn borst terwijl hij op het bed zat.

‘Gaat het goed met je? En met het kind? Is er niets gebeurd? Niets ergs?’ vroeg hij.

‘Niets. Niets. Waarom?’

Ze spraken Frans, Grieks en Russisch, de drie talen door elkaar. Zij streelde zijn vingers.

‘Waarom, lief?’

Hij gaf geen antwoord.

‘Je handen trillen’, zei ze.

Maar ze vroeg niet verder. Ze hield zijn handen in de hare en langzaam hield het trillen op.

Hij herhaalde bezorgd: ‘Gaat het goed met je?’

‘Ja, heel goed. Ik ben de koning te rijk. Ik heb al wat mijn hartje begeert, maar …’

‘Ja?’

‘Ik wou dat ik thuis was, ik wil zo snel mogelijk weer bij jou zijn.’

Ze keek naar het vermoeide, afgematte gezicht van haar man, zijn gekreukelde kleren, zijn slecht geknoopte das, zijn jasje dat niet geborsteld was en waar een paar knopen af waren.

‘Het is toch wel waar, Dario, wat je me gezegd hebt, dat je veel patiënten hebt en dat het je aan niets ontbreekt?’

‘Dat is waar.’

De zuster kam terug met het dienblad.

‘Eet maar’, zei hij. ‘Kijk eens wat een lekkere soep. Eet gauw op, anders wordt hij koud.’

‘Ik heb geen honger.’

‘Je moet goed eten om goede melk te hebben.’

Ze nam een paar hapjes die hij haar lachend voorhield en dat wekte zozeer haar eetlust op dat ze het hele bord leegat.

‘En jij? Heb jij al gegeten?’ vroeg ze.

‘Ja.’

‘Voordat je hier kwam?’

‘Ja.’

‘O, dus daarom ben je zo laat!’

‘Ja. Ben je nu gerustgesteld?’

Ze glimlachte. Hij nam een stuk brood dat nog op het blad lag en verborg het in zijn hand; om Clara niet te vermoeien was de lamp afgeschermd met een stuk blauw papier. De kamer was halfdonker, maar ze zag dat hij heimelijk gulzig het stuk brood opat.

‘Heb je nog honger?’

‘Nee. Welnee …’

‘Dario, je hebt niet gegeten!’

‘Wat haal je je nu in je hoofd?’ vroeg hij met zijn liefkozende stem. ‘Clara, wees kalm. Maak je niet ongerust. Dat is slecht voor het kind.’

Hij hield zijn adem in en boog zich over de wieg.

‘Clara, hij is blond …’

‘Nee, dat kan niet. We hebben allebei zulk donker haar. Maar onze ouders …’

Ze probeerden het zich te herinneren. Dario was al vroeg wees geworden en Clara was op haar vijftiende van huis weggelopen om deze zwerver van wie ze hield te volgen. Diep uit het verleden doemden bleke, half uitgewiste figuren op, zoals men tegen het vallen van de nacht nauwelijks te onderscheiden silhouetten op het einde van een lange weg ziet: een vroeg oude vrouw met een grote zwarte omslagdoek tot aan haar wenkbrauwen, een andere vrouw met open mond, die voortdurend dronken was en verwensingen en vloeken slingerde naar het hoofd van een angstig, zwak kind; de vader van Clara met zijn gerimpelde voorhoofd en de lange grijze baard die tot zijn borst reikte; de vader van Dario, de Griek, de arme marskramer. Hem herinnerde Dario zich beter: hij leek sprekend op hem.

‘Onze ouders waren net zo donker als wij.’

‘En onze grootouders?’

‘Tja, die …’

Die waren onbekend. Ze waren achtergebleven op hun oorspronkelijke plek, Griekenland, Italië, Klein-Azië, toen hun kinderen waren uitgezwermd. Voor de generaties na hen was het alsof ze nooit bestaan hadden. Misschien had een van die verdwenen oosterlingen in de wieg wel net zulke blonde haartjes gehad en net zo’n lichte huid. Misschien!

‘Clara! Hoe kunnen wij nou weten wie onze grootouders waren! Denk je soms dat je een Franse burgerdame bent?’

Ze glimlachten. Ze begrepen elkaar zo goed. Ze waren niet alleen verbonden door lichaam en geest en liefde, ze waren geboren in dezelfde haven in De Krim, ze spraken dezelfde taal, ze voelden een broederlijke verbondenheid, ze hadden uit dezelfde bron gedronken en bitter brood gedeeld.

‘De moeder-overste is langsgekomen bij de geboorte van het kind. Ze vroeg of de familie blij was. Dario, in de kamers hiernaast hoor ik op de bezoekuren grootouders en tantes uitroepen: “Hij lijkt op grootvader, op neef Jean, op je oom die in 1914 gesneuveld is!” Dat had ik nog nooit gehoord. Ze hebben pakjes met een lint erom in hun hand. De non vertelde me dat het slabbetjes zijn, jurkjes, rammelaars, jasjes. En van die hemdjes die je maakt uit oude lakens …’ zei ze zacht.

Ze was moe. Ze sprak met een zwakke stem die af en toe stokte en ze ademde moeilijk. Ze kon geen woorden vinden voor haar verbazing en verwondering, als ze dacht aan al die families die rond de wieg zaten, aan lakens die versleten waren doordat er nacht in, nacht uit lichamen op gelegen hadden en waar vervolgens hemdjes en luiers van gemaakt werden voor de pasgeborene.

‘Ik zei tegen de zuster die voor me zorgt: “Wij hebben geen familie. Niemand bekommert zich om ons. Niemand is blij met de geboorte van dit kind. Niemand heeft gehuild om de dood van dat andere.” Ze luistert naar me, maar ze snapt het niet.’

‘Hoe zou ze ook?’ zei Dario schouderophalend.

Hij maakte zich zorgen om de vermoeidheid en de verwarring van Clara. Hij wilde dat ze tot rust kwam. Maar onder het praten viel ze in slaap, met haar voorhoofd op de arm van haar man. De zuster kwam binnen, sloot zacht de luiken en het raam; in het Mariaziekenhuis was men beducht voor de koude avondlucht.

Clara opende plotseling haar ogen en stamelde met angst in haar stem: ‘Ben je daar, Dario? Jij bent er toch, hè? En het kind blijft toch leven, hè? Zal het goed verzorgd worden? Zal het hem aan niets ontbreken? Blijft hij leven?’

Ze herhaalde ‘blijft hij leven’ en werd helemaal wakker. Ze glimlachte.

‘Dario, liefste, vergeef me, ik droomde. Nu moet je gaan. Gauw. Het is al laat. Tot morgen. Ik hou van je.’

Hij boog zich over haar heen en kuste haar. De zuster mopperde vriendelijk en duwde hem naar de deur: het was over achten. In de gangen werden de blauwe waaklampjes aangedaan die ’s nachts het gewone licht vervingen en op diverse plaatsen richtte een non onder de nummers van kamers waar vrouwen lagen die net een operatie hadden ondergaan en zwaar ziek waren, het licht op borden met ‘Stilte’ erop.

Buiten was het een mooie lenteavond en Dario ademde de geur in die hij kende uit zijn jeugd en die van De Krim tot aan de Middellandse Zee overal hangt: jasmijn, peper en zeewind.

3

De generaalsvrouw had beloofd het geld de volgende dag te geven. Deze avond had Dario dus nog niets. Hij liep van de kliniek naar zijn huis. Bij de voordeur zag hij een vrouw die het huisnummer probeerde te ontcijferen, dat slecht verlicht werd door een lantaren. Ze was blootshoofds en had een omslagdoek om haar schouders. Haar adem ging snel; ze zag er ongeduldig en ongerust uit.

Toen ze Dario zag, vroeg ze: ‘Er woont hier toch een arts?’

‘Jazeker, dat ben ik.’

‘Kunt u meteen meekomen, dokter? Het is voor mijn baas. Het is dringend.’

‘Natuurlijk. Ik volg u’, zei Dario hoopvol.

Ze deden een paar passen door de verlaten straat. Onder het lopen trok Dario zijn das recht, ging met zijn hand door zijn dikke haar en voelde wat ongemakkelijk aan zijn slecht geschoren wang.

Maar de vrouw hield plotseling stil; ze aarzelde, kwam naar Dario toe en keek hem onderzoekend aan.

‘Bent u dokter Levaillant wel?’

‘Nee,’ zei hij langzaam, ‘ik ben ook arts, maar …’

Ze onderbrak hem.

‘U bent niet dokter Levaillant?’

‘Die woont verderop, op nummer 30 in deze straat. Als hij er niet is,’ zei Dario en hij greep de vrouw die wegliep bij haar mouw, ‘ik ben de hele avond thuis. Mijn flat is boven het familiepension Mimosa’s House. Ik ben dokter Asfar.’

Maar ze was al weg. Ze was de straat op een holletje overgestoken. Ze belde aan bij een voordeur die niet die van Dario was. Hij liep naar huis.

Levaillant heten, of Massard, of Durand, wat een droom! Wie zou er ooit vertrouwen hebben in hem, Dario Asfar, met zijn exotische uiterlijk en zijn accent! Een vreemde snoeshaan. Die dokter Levaillant, zijn buurman, kende hij wel. Wat benijdde hij hem om zijn grijze baard, zijn gemoedelijke, rustige manier van doen, zijn koetsje, zijn mooie huis …

Hij liep langzaam de trap op die leidde naar zijn woning boven het familiepension. Zijn gedachten gingen weer naar Clara en het kind, zijn geluk, zijn enige rijkdom. Hij, Dario, had een zoon! Hij zocht in zijn hart welk lot, welke god hij moest aanroepen, aan wie hij moest vragen om zijn zoon te beschermen. Maar hij voelde niet de trots die een vader gewoonlijk heeft. Hij was ongerust, terneergeslagen. Voortdurend streek hij met zijn hand over zijn gezicht. Hij had niet graag zijn gekwelde gelaatstrekken en zijn bruine huid of zijn ziel doorgegeven aan zijn zoon.

Hij ging naar binnen. Hij voelde zich niet op zijn gemak. Hij voelde zich hier niet thuis. Hij had zich nog nooit ergens thuis gevoeld. Hij deed de lamp aan en ging zitten op een rechte stoel. Hij had honger. Sinds de ochtend achtervolgde de honger hem. En het kleine stukje brood dat hij gegeten had in de kliniek had die eetlust niet gestild, maar juist nog aangewakkerd. Hij opende de deurtjes van het buffet en schoof de laden van de tafel open, ook al wist hij drommels goed dat hij daar geen vlees of brood of geld zou vinden.

Hij liep heen en weer voor een kleine spiegel aan de muur en hij schaamde zich voor de schuine blikken die de spiegel hem voorhield, zijn bleke gezicht met de bittere, wanhopige plooi om zijn lippen en zijn trillende handen.

‘Eén nacht is zo om’, zei hij geruststellend halfluid tegen zichzelf, zich dwingend het allemaal niet te zwaar te zien. ‘Het is toch waarachtig niet de eerste keer dat je honger hebt. Dario, denk aan vroeger!’

Maar die herinneringen uit het verleden vergrootten zijn onbehagen zozeer dat het er bijna ondraaglijk van werd.

Wat ben ik verwend, dacht hij minachtend. Ik weet dat ik morgen weer gewoon kan eten, is dat dan niet genoeg? Vroeger …

Maar vroeger wist hij dat hij maar een luizige zwerver was, die kon bedelen of stelen (hij dacht aan de kar vol watermeloenen die hij met andere kinderen in de haven had omgegooid en hoe hij daarna was weggerend met een gladde, koele watermeloen onder zijn kiel tegen zijn blote huid …). Hij proefde de smaak van dat roze vruchtvlees nog in zijn mond en de harde zwarte pitten tussen zijn tanden, met de razzia’s op de markt en de achtervolgingen door allerlei tuinen … Hij glimlachte en kreunde.

Nu kon hij niet meer bedelen om een maaltijd, een paar centen lenen om een stuk brood te kopen. Nu was het moeilijker, gecompliceerder, laffer. Bovenal moest je je gezicht redden, de schijn ophouden van welvaart en een comfortabele positie, tot elke prijs, elke leugen. (Zo had hij er, nu zijn vrouw in de kliniek was, soms schoon genoeg van om aldoor maar voor niets te zitten wachten op patiënten achter de dichte deur en dan ging hij buiten een eind wandelen, met zijn dokterstas onder de arm om de schijn op te houden.)

De afgelopen moeilijke dagen had hij zelfs niet aan geld durven komen door iets te verkopen, zoals in zijn studententijd. Hij had dat wel kunnen doen. Hij had een paar boeken. Maar hij dacht dat alle inwoners van Nice hem zouden herkennen. Het was een provinciestad; de huisvrouwen kletsten met elkaar, de conciërges stonden bij het aanbreken van de dag al op de loer in de deuropening. De kleine winkeliers in de wijk volgden hem met hun blikken als hij naar buiten ging. Hij vreesde zelfs de ironische, scherpe blik van de koetsiers die met een bloem in de mond net deden alsof ze wat zaten te dutten in de zon, in afwachting van een klant, terwijl hun paarden naast hen hun lange oren bewogen die uit een strohoedje staken. Ja, iedereen hier bespioneerde hem en zou hem aangeven. Hier kon je niet in barmhartige eenzaamheid opgaan in de menigte, zoals in Parijs. Ze haatten allemaal, dacht hij, deze slecht geklede jonge man met zijn buitenlandse accent, deze stakker, deze armoedzaaier. Wat zouden ze wel niet denken als ze zagen dat hij door de straten van de stad liep met een pak onder zijn arm en een paar boeken probeerde te verkopen!

Nee, dat kan niet, dacht hij.

De nacht was zacht en wat benauwd. Hij trok zijn jasje uit, deed zijn boord af, nam een avondkrant, maar de letters dansten voor zijn ogen. Hij kreeg nog meer honger en die baande in hem het weggetje dat van het lichaam van de mens regelrecht de ziel binnengaat, met meeneming van een vracht aan haatdragende, wanhopige, slechte gedachten. Hij zag in de geest de generaalsvrouw weer en Elinor en niet alleen voelde hij geen berouw, maar zelfs een harde, cynische voldoening. Misschien had de generaalsvrouw wel gelijk! Waarom moest je blij zijn dat je een kind op de wereld had gezet? Was hij, Dario, eigenlijk wel in staat om de zoon waar hij zo trots op was, te voeden?

Aan de andere kant van de straat was een restaurantje. Vanuit het raam zag Dario een licht vertrek, met een paar met lange, witte lakens gedekte tafels. Af en toe liep een van de obers naar het venster en pakte een van de klaargemaakte schotels die achter de ruiten stonden om voorbijgangers te lokken. Goudbruin brood, perziken in een mand, een koude kreeft met spiesen erin, Italiaanse wijn in een buikvormige chiantifles met raffia eromheen. Daar komt een man aanlopen met een vrouw aan zijn arm, hij houdt stil en wijst met zijn rotting naar het uithangbord van het restaurantje. Ze gaan naar binnen. Die gaan lekker eten, dacht Dario.

Hij is opgestaan en staat nu met zijn gezicht tegen de ruit, maar dat belemmert zijn zicht op het voedsel. Hij doet het raam open en buigt zich voorover. Hij probeert de geur op te snuiven die vast wel door het verlichte venster heen glipt, een verfijnde geur van warme soep, dure boter, langzaam in de pan gekookte en gesmoorde groentes en vlees. Maar het restaurant lag te ver weg. Wat hij inademde was een geur van verlepte bloemen die hem naar het hoofd steeg en misselijk maakte. Op een bankje in de schaduw, aan zijn voeten, omhelsden een man en een vrouw elkaar. De honger vermengde zich in Dario’s lichaam met andere verlangens. Hij verlangde hevig naar vlees en wijn, brood en vrouwen, naar zachte vruchten op een bed van schuim, naar blote borsten waarvan hij de witte gloed plotseling, in het donker, meende te zien oplichten. Maar de twee geliefden stonden op en gingen weg; ze hadden de armen om elkaar heen geslagen en wankelden onder het lopen alsof ze te veel gedronken hadden. Dario vloekte binnensmonds. Waarom had het leven voor anderen altijd zo’n subtiele, verrukkelijke smaak? Hij moest alle moeite doen om grove, rauwe kost te vinden die hij ook nog eens met inspanning moest verkrijgen. Losscheuren, als het anders niet ging. Waarom?