Irène Némirovsky

Hitte van het bloed

Uit het Frans vertaald door Pauline Sarkar

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Chaleur du sang, verschenen bij Denoël

Oorspronkelijke tekst © Éditions Denoël, 2007

This book is published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Nederlandse vertaling © Pauline Sarkar en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © anp Photo/Topfoto

isbn 978 90 445 2877 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

We dronken slappe punch, zoals in mijn jeugd. We zaten met ons allen bij het vuur, mijn neef en nicht Érard, hun kinderen en ik. Het was een herfstavond die vlamde boven de vers geploegde, doorweekte akkers; de vurige zonsondergang kondigde aan dat het de volgende dag hard zou waaien; de raven krasten. In dit grote, ijskoude huis tocht het van alle kanten met een zure, fruitige geur die bij het jaargetijde hoort. Mijn nicht Hélène en haar dochter Colette bibberden onder de omslagdoeken die ik hun geleend had, kasjmieren sjaals van mijn moeder. Zoals altijd als ze op bezoek waren, vroegen ze hoe ik het uithield in dit rattenhol en Colette, die op het punt van trouwen staat, vertelde me enthousiast hoe geweldig Moulin-Neuf is, waar ze dan gaat wonen, ‘en waar ik u vaak hoop te zien, neef Silvio’, zei ze. Ze keek me medelijdend aan. Ik ben oud en arm en ongetrouwd; ik leef ver van alles in een vervallen boerenhuis diep in het bos. Ze weten dat ik veel gereisd heb en dat ik mijn erfenis erdoorheen heb gejaagd; toen ik naar mijn geboortegrond terugkeerde als verloren zoon was het gemeste kalf al dood van ouderdom, na lang vergeefs op me gewacht te hebben. Als de Érards in gedachten hun lot met het mijne vergeleken, vergaven ze me vast wel dat ik zo veel geld van hen had geleend zonder het ooit terug te geven, en dan zeiden ze net als Colette: ‘Je woont hier zo afgezonderd, arme kerel. Ga toch naar je nichtje toe als ze daar straks woont en breng daar dan de zomer door.’

Toch maak ik ook goede dingen mee, al hebben zij dat niet door. Vandaag ben ik alleen. De eerste sneeuw is net gevallen. Deze streek in Midden-Frankrijk is woest en vruchtbaar. Iedereen leeft er op zichzelf, op zijn eigen boerderij, koestert wantrouwen jegens de buren, haalt zijn koren binnen, telt zijn centen en bemoeit zich verder nergens mee. Geen kastelen, geen bezoeken. Hier regeert een burgerij die nog dicht bij het volk staat, er pas net aan ontgroeid is, ze zijn rijk van vader op zoon en hechten veel waarde aan aardse goederen. Mijn familie overdekt de provincie met een uitgebreid netwerk van Érards, Chapelins, Benoîts, Montrifauts; het zijn herenboeren, notarissen, ambtenaren, landeigenaren; hun afgelegen huizen zijn protserig, ze staan altijd ver buiten het dorp, afgeschermd van de buitenwereld door grote, grimmige deuren met drie sloten erop als gevangenispoorten, met een vlakke voortuin waar bijna geen bloemen in staan, alleen groente en fruitbomen, die geleid worden om meer vruchten te dragen. De salons staan vol meubels en blijven altijd afgesloten; ze wonen in de keuken, om hout te sparen. Ik heb het nu natuurlijk niet over François en Hélène Érard; die hebben de meest gastvrije, prettigste woning, het intiemste, gezelligste, warmste huis dat ik ken. Maar toch is voor mij een avond als deze het summum van genoegen: de eenzaamheid is compleet, mijn dienstmeid die in het dorp woont, heeft de kippen op stok gedaan en is op weg naar huis. Ik hoor het geluid van haar klompen over de weg. Ik heb mijn pijp, mijn hond aan mijn voeten, het getrippel van de muizen op zolder, hout dat sist in de haard, geen kranten, geen boeken, een fles juliénas die rustig ligt te chambreren bij het haardijzer.

‘Waarom noemen ze u Silvio, neef?’ vraagt Colette.

Ik antwoord: ‘Een schone dame die zo’n dertig jaar geleden verliefd op me was en vond dat ik op een gondelier leek – want toen had ik een snor met omgekrulde punten en zwart haar –, noemde me altijd Silvio in plaats van Sylvestre en dat is zo gebleven.’

‘Nou, ik vind u veel meer op een faun lijken,’ zei Colette, ‘met dat hoge voorhoofd, die wipneus, die puntige oren en lachende ogen! Sylvestre, de man uit het woud. Dat past precies bij u.’

Van alle kinderen van Hélène geef ik het meest om Colette. Ze is niet knap, maar ze heeft wat ik toen ik jong was boven alles waardeerde in een vrouw: pit. Haar ogen en haar grote mond lachen; haar zwarte haar is luchtig en er piepen kleine krulletjes onder de doek uit die ze om haar hoofd heeft omdat ze dacht een guur windje te voelen in haar nek. Men zegt dat ze lijkt op de Hélène van vroeger. Maar dat weet ik niet meer. Hélène is sinds de geboorte van haar derde zoon, de kleine Loulou, nu negen jaar oud, veel dikker geworden en de achtenveertigjarige vrouw met haar weke, verlepte huid maskeert in mijn herinnering de Hélène van twintig die ik vroeger gekend heb. Ze straalt nu een tevreden kalmte uit die rustgevend is. Deze avond bij mij had een officieel karakter: het was om me Colettes aanstaande voor te stellen. Een zekere Jean Dorin, van de Dorins van Moulin-Neuf, meelfabrikanten van vader op zoon. Er stroomt een mooie, groene, schuimende rivier langs de molen. Ik ging daar vaak vissen toen de oude Dorin nog leefde.

‘Dan kun je lekkere visschotels voor ons klaarmaken, Colette’, zei ik.

François wil geen punch: hij drinkt alleen water. Hij heeft een klein, grijs puntbaardje waarover hij zachtjes strijkt met zijn hand. Ik merkte op: ‘Jij zult niet hoeven terug te verlangen naar de wereld als je die verlaten hebt, of beter gezegd: als die jou verlaten heeft zoals hij dat met mij heeft gedaan …’

Want af en toe heb ik het gevoel dat het leven mij als een woeste zee heeft weggesmeten. Ik ben terechtgekomen op een sombere oever, een oude boot die toch nog wel solide is, maar waarvan de kleuren flets zijn geworden door het water en die is aangevreten door het zout.

‘Jij hoeft nergens naar terug te verlangen, want je geeft niet om drank of om de jacht of om vrouwen.’

‘Ik zal dan terugverlangen naar mijn eigen vrouw’, zei hij met een glimlach.

Toen ging Colette vlak bij haar moeder zitten en vroeg: ‘Mama, vertel eens over je verloving met papa. Je huwelijk, daar heb je ons nooit iets over verteld. Waarom niet? Ik weet dat het een romantische geschiedenis was, dat jullie al heel lang van elkaar hielden … Je hebt er nooit iets over verteld. Waarom niet?’

‘Je vroeg er nooit naar.’

‘Ik vraag het je nu.’

Hélène stribbelde lachend tegen: ‘Het gaat je niets aan.’

‘Je wilt het niet vertellen omdat je je geneert: toch zeker niet vanwege neef Silvio, die weet vast alles al. Is het soms vanwege Jean? Maar die is zo dadelijk je zoon, mama, en hij moet jou kennen zoals ik je ken. Ik hoop toch zo dat wij samen net zo zullen leven als jij met papa! Ik ben er zeker van dat jullie nog nooit ruzie hebben gehad.’

‘Ik geneer me niet vanwege Jean,’ zei Hélène, ‘maar vanwege die lummels daar’, en ze wees met een glimlach op haar zonen.

De jongens zaten op de plavuizen en gooiden dennenappels in het vuur; hun zakken zaten er vol mee; ze knapten open in de vlammen met een helder knisperend geluid. Georges en Henri, vijftien en dertien jaar oud, antwoordden: ‘Als het om ons is, ga dan gerust je gang, geneer je niet!’

‘Het interesseert ons geen zier, die liefdesgeschiedenissen van jullie’, zei Georges, die de baard in de keel had, misprijzend.

De kleine Loulou was in diepe slaap.

Maar Hélène schudde het hoofd en wilde niets zeggen. De verloofde van Colette kwam er verlegen tussen: ‘U beiden vormt echt een modelechtpaar. Ik hoop dat wij … ooit … ook …’

Hij stotterde. Hij lijkt me een goede vent; hij heeft een mager, zacht gezicht en mooie, wat bangelijke ogen. Vreemd dat Hélène en Colette, de moeder en de dochter, dezelfde soort man hebben uitgezocht om mee te trouwen: een gevoelige, kwetsbare, bijna vrouwelijke, gemakkelijk te overheersen man, die tegelijkertijd zeer op zichzelf is, zeer gereserveerd, bijna bedeesd. Mijn hemel! Zo ben ik nooit geweest! Ik keek eens naar die zeven mensen. Ik zat een beetje apart. We hadden gegeten in de eetkamer, het enige bewoonbare vertrek in mijn huis, afgezien van de keuken; ik sliep op een soort zolderkamertje. De eetkamer is altijd wat somber en op deze novemberavond was hij zo donker dat we toen het vuur begon te doven alleen nog maar de grote ketels zagen en de antieke koperen beddenpannen aan de muren, die elk lichtstraaltje weerkaatsten. Als de vlammen oplaaiden, beschenen ze kalme gezichten, welwillende glimlachjes, de hand van Hélène met de gouden ring, die de krullenbos van de kleine Loulou streelde. Hélène droeg een japon van ruwe zijde, blauw met witte stippen. De kasjmieren sjaal met rankmotieven die nog van mijn moeder geweest was, had ze om haar schouders geslagen. Naast haar zat François, ze keken allebei naar de kinderen aan hun voeten. Ik wilde mijn pijp weer aandoen en hield een stuk brandend hout omhoog, waardoor mijn gezicht beschenen werd. Het was wel zeker dat ik niet de enige was die keek naar wat er om zich heen gebeurde; Colette had haar ogen ook niet in haar zak en riep opeens uit: ‘U hebt echt iets sardonisch, neef Silvio, dat heb ik al wel vaker gezien!’

Daarna zei ze, zich tot haar vader wendend: ‘Ik wacht nog steeds op het relaas van jullie liefde, papa.’

‘Ik zal jullie vertellen’, zei François, ‘hoe ik je moeder voor het eerst ontmoet heb. Je grootvader woonde toen in het dorp. Zoals je weet, was hij voor de tweede keer getrouwd. Je moeder was een kind uit zijn eerste huwelijk en haar stiefmoeder had ook een dochter, ook uit een eerder huwelijk. Wat je niet weet, is dat ze mij dat meisje (het halfzusje dus van je moeder) hadden toebedacht als vrouw.’

‘Raar’, zei Colette.

‘Ja, zo zie je maar weer wat het toeval doet! Ik ga voor het eerst dat huis binnen, achter mijn ouders aan. Ik werd naar het huwelijk gevoerd als een lam naar de slachtbank. Mijn moeder wilde me nu eenmaal onder de pannen hebben, die arme vrouw, en ze had net zo lang gesmeekt en gebeden tot ze erin geslaagd was dit onderhoud tot stand te brengen, dat me overigens nergens toe verplichtte, had ze er nadrukkelijk bij gezegd. Nu, we komen binnen. Het was de kilste, strengste provinciesalon die je je kunt voorstellen! Op de schoorsteenmantel stonden twee bronzen fakkelhouders die de Vlammende Liefde moesten voorstellen en die ik nog met afschuw voor me zie.’

‘Anders ik wel!’ lachte Hélène. ‘Die onbeweeglijke, ijskoude vlammen in die salon waar nooit gestookt werd hadden een symbolische betekenis.’

‘Ik kan jullie niet verhelen dat de tweede vrouw van jullie grootvader …’

‘Stil maar,’ zei Hélène, ‘ze is er niet meer …’

‘Gelukkig maar … Maar jullie moeder heeft gelijk: over de doden niets dan goeds. Ze was een zeer forse vrouw met rood haar in een grote wrong en een heel witte huid. Haar dochter leek op een knol. Gedurende mijn hele bezoek deed het arme kind niets anders dan haar gezwollen handen vol kloven op haar knieën samenvouwen en weer openen, zonder een woord te zeggen. Het was winter. We kregen zes kaakjes aangeboden op een compoteschaal en chocolaatjes die grijs uitgeslagen waren. Mijn moeder, die kouwelijk was, moest voortdurend niezen. Ik maakte het bezoek zo kort mogelijk. Toen we het huis verlieten, was het net gaan sneeuwen en ik zag de kinderen die uit school kwamen; onder hen bevond zich een meisje van toen dertien dat rende en gleed over de sneeuw op grote houten klompen en met een rode cape om, haar zwarte haar zat in de war, haar wangen gloeiden en er zat sneeuw op het puntje van haar neus en in haar wenkbrauwen. Dat was jullie moeder; ze werd achtervolgd door jongens die sneeuwballen in haar nek gooiden. Ze stond vlak bij me; ze draaide zich om, ze pakte de sneeuw met beide handen op en wierp die lachend voor zich uit; daarna deed ze haar klomp uit omdat hij vol sneeuw zat, ze hield stil in de deuropening en sprong daar rond op één been, met haar zwarte haren in haar gezicht. Je snapt hoe levendig en aantrekkelijk dit meisje op me overkwam na dat verblijf in die kille salon met die stijve mensen. Mijn moeder vertelde me wie ze was. Op dat moment besloot ik dat ik met haar zou trouwen. Ja, lach maar, kinderen. Het was niet zozeer een wens of een verlangen van me als wel een soort visioen. Ik zag voor mijn geestesoog hoe ze over een paar jaar de kerk uit zou komen aan mijn zij, als mijn vrouw. Ze was niet gelukkig. Haar vader was oud en ziek; haar stiefmoeder bekommerde zich niet om haar. Ik kreeg het voor elkaar dat mijn ouders haar af en toe uitnodigden. Ik hielp haar met haar huiswerk, ik leende haar boeken, ik organiseerde picknicks en partijtjes voor haar, alleen voor haar. Ze had niets in de gaten …’

‘Welwaar!’ zei Hélène, en onder de grijze haren straalden haar ogen opeens ondeugend en had ze een meisjesachtige glimlach.

‘Ik ging naar Parijs om mijn studie af te ronden; een meisje van dertien vraag je niet ten huwelijk. Ik vertrok dus met de gedachte dat ik over een jaar of vijf zou terugkomen en dan haar hand zou vragen, maar zij trouwde al op haar zeventiende, met een goede man die veel ouder was dan zij. Ze zou met iederéén getrouwd zijn om maar weg te komen van haar stiefmoeder.’

‘Op het eind’, zei Hélène, ‘was ze zo gierig dat mijn stiefzusje en ik samen maar één paar handschoenen hadden. In principe moesten we die om de beurt dragen als we een bezoek aflegden. Maar mijn stiefmoeder wist het altijd zo te regelen dat ik net straf had als we uitgingen en zodoende mocht haar eigen dochter dan die handschoenen aan, mooie geitenleren glaceetjes. Ik vond ze zo prachtig dat het vooruitzicht dat ik er na mijn huwelijk zelf zulke zou kunnen hebben, helemaal van mij alleen, me ertoe bracht ja te zeggen tegen de eerste de beste man die me vroeg en die niet van me hield. Je bent zo dom als je jong bent …’

‘Het deed mij erg veel verdriet,’ zei François, ‘en toen ik terugkwam en zag wat een mooie, enigszins trieste jonge vrouw er uit mijn vriendinnetje geworden was, werd ik smoorverliefd … En zij, van haar kant …’

Hij zweeg.

‘Kijk eens hoe ze blozen!’ riep Colette uit en ze klapte in haar handen terwijl ze beurtelings wees op haar vader en haar moeder. ‘Vooruit, vertel ons alles! Jullie romance dateert van toen, nietwaar? Jullie hebben je uitgesproken tegen elkaar, en jullie begrepen elkaar. Hij is met lood in zijn schoenen afgedropen, omdat jij niet vrij was. Hij heeft trouw gewacht en zodra je weduwe was, is hij teruggekomen om met je te trouwen. Jullie leefden nog lang en gelukkig en kregen veel kinderen.’

‘Ja, zo is het gegaan,’ zei Hélène, ‘maar mijn god, die tijd daarvoor, zo veel zorgen, zo veel tranen! Alles leek zo moeilijk te regelen, zo onverenigbaar! Wat is dat allemaal lang geleden … Toen mijn eerste man stierf, was jullie vader op reis. Ik dacht dat hij me vergeten was, dat hij niet zou terugkomen. Als je jong bent, ben je zo ongeduldig. Elke dag die voorbijgaat, is een verloren dag voor de liefde die je verscheurt. Maar hij kwam wel terug.’

Het was nu helemaal donker buiten. Ik stond op en sloot de grote luiken van massief hout die altijd zo luguber piepen in de stilte. Dat geluid gaf hun de rillingen en Hélène zei dat het tijd werd om naar huis te gaan. Jean Dorin stond braaf op om de mantels van de dames uit mijn slaapkamer te halen. Ik hoorde Colette nog vragen: ‘En hoe is het je stiefzusje vergaan, mama?’

‘Ze is overleden, lieverd. Weet je nog dat we zeven jaar geleden naar een begrafenis moesten in Coudray, in de Nièvre, je vader en ik? Dat was voor die arme Cécile.’

‘Was ze net zo gemeen als haar moeder?’

‘O nee, helemaal niet, de stakker. Ze was de zachtste, vriendelijkste vrouw die je je maar voor kunt stellen! Ze hield heel veel van me en ik ook van haar. Ze was echt als een zusje voor me.’

‘Wat raar dat ze dan nooit bij ons kwam …’

Hélène antwoordde niet. Colette vroeg nog iets; ook daarop gaf haar moeder geen antwoord. Toen Colette aandrong zei de moeder ten slotte:‘Ach, het is allemaal al zo lang geleden’ en haar stem klonk opeens anders, vreemd, veraf, alsof ze in een droom sprak.

Daarna kwam de verloofde weer binnen met de mantels, en we gingen op weg. Ik liep met mijn familieleden mee tot aan hun huis. Ze wonen vier kilometer verderop in een alleraardigst huis. We liepen over een smal, modderig pad, de jongens voorop met hun vader, dan de verloofden, en Hélène en ik sloten de rij.

Hélène had het over het jonge stel: ‘Hij maakt een serieuze indruk, die Jean Dorin, vind je niet? Ze kennen elkaar al heel lang. Ze hebben alle kans om gelukkig te worden. Ze zullen, net als François en ik, een kalm, harmonisch, waardig leven leiden … kalm, vooral … zonder schokken, zonder stormen … Dan is het niet moeilijk om gelukkig te zijn! Het is net alsof er van Moulin-Neuf iets kalmerends uitgaat. Ik heb altijd gedroomd van een huis aan het water, dat ik dan ’s nachts wakker zou worden, behaaglijk in mijn warme bed, en de rivier zou horen stromen. En dan binnenkort een kleintje’, ging ze verder, hardop dromend. ‘Mijn god, als we op ons twintigste eens wisten hoe eenvoudig het leven eigenlijk is …’

Ik nam afscheid van hen bij het tuinhek; dat ging krakend open en sloot dan weer met een diep, laag geluid, als een gongslag die het oor een bijzonder genoegen verschaft, ongeveer zoals oude bourgogne het gehemelte streelt. Het huis is begroeid met dichte, groene wingerd die bij het minste zuchtje siddert en rood opvlamt, maar in dit jaargetijde hingen er nog maar een paar door de maan beschenen verdorde bladeren tegen het ijzeren netwerk aan. Toen de Érards binnen waren, bleef ik nog even op de weg staan met Jean Dorin en ik zag hoe achter de vensters van de salon en de slaapkamers een voor een de lichten aangingen; het rustige licht scheen door het donker.

‘We kunnen toch op u rekenen bij de festiviteiten?’ drong de verloofde aan.

‘Natuurlijk. Ik ben al in geen tien jaar op een bruiloftsmaal geweest!’ antwoordde ik en ik moest denken aan al die keren dat het me vergund was geweest om aan te zitten bij zo’n gelegenheid, al die provinciaalse braspartijen, met de verhitte koppen van de drinkebroers, de obers die samen met de stoelen en de dansvloer gehuurd waren in de nabijgelegen stad, ijstaart toe, de bruidegom die last heeft van zijn voeten in de te nauwe schoenen, en vooral al die familieleden, vrienden, ouders en buren, al jaren uit het oog verloren en nu opgedoken uit alle hoeken en gaten van de landerijen in de buurt, als kurken op het water, met in ieders geheugen wel een herinnering aan ruzies waarvan niemand het ontstaan meer weet, verloren liefdes en voorbije haat, verbroken en vergeten verlovingen, toestanden met erfenissen en processen …

Oudoom Chapelain die met zijn huishoudster getrouwd was, de beide dames Montrifaut, twee zussen die al veertien jaar niet meer met elkaar praten hoewel ze in dezelfde straat wonen, omdat een van hen haar jamketel ooit niet aan de ander had willen uitlenen, en de notaris wiens vrouw in Parijs zit met een handelsreiziger, en … Mijn god, wat een stroom herinneringen aan vroeger bij zo’n huwelijk in de provincie! In de grote stad zie je elkaar voortdurend, of je ziet elkaar nooit, wel zo eenvoudig. Maar hier … Kurken op het water, zeg ik u. Floep! Daar heb je ze weer, en met de deining die ze veroorzaken, komen zo veel oude herinneringen boven! Daarna duiken ze weer onder in de vergetelheid voor een jaar of tien.

Ik floot mijn hond die ons gevolgd was, en bruusk nam ik afscheid van de verloofde. Ik wou terug naar huis. Het is daar behaaglijk. Het vuur smeult. Als het niet meer oplaait en danst, als de stralende vlammen en de duizenden vonken niet meer alle kanten op schieten, maar doven zonder licht of warmte af te geven zodat niemand er iets aan heeft, als het vuur alleen nog de pan zachtjes aan de kook houdt, dan is het pas echt behaaglijk.

#

Colette trouwde op 30 november om 12 uur ’s middags. Een groot bruiloftsmaal met bal na bracht de hele familie bij elkaar. Ik kwam pas tegen de ochtend thuis, over de paden van het Forêt de la Maie waar in dit jaargetijde zo’n dichte laag bladeren en modder ligt dat je maar moeizaam vooruitkomt, als in een moeras. Ik was heel lang blijven plakken; ik wachtte, want ik wilde iemand zien dansen … Moulin-Neuf grenst aan Coudray, waar Cécile, het halfzusje van Hélène, vroeger woonde; zij is overleden maar ze heeft Coudray nagelaten aan haar erfgename, haar pupil, een meisje waarover ze zich ontfermd had en dat nu getrouwd is; ze heet Brigitte Declos. Ik had al wel gedacht dat Coudray en Moulin-Neuf als goede buren met elkaar zouden omgaan en dat ik deze jonge vrouw te zien zou krijgen. En inderdaad.

Ze is lang en heel knap, ze ziet er doortastend, krachtig en gezond uit. Ze heeft groene ogen en zwart haar. Ze is vierentwintig. Ze droeg bij die gelegenheid een kort zwart jurkje. Als enige van alle vrouwen die er waren had ze niet haar beste kleren aangedaan voor deze bruiloft. Ik had zelfs de indruk dat ze expres zo eenvoudig gekleed ging, om de minachting te benadrukken die ze voelde voor het argwanende provincialisme van hier: ze wordt altijd op afstand gehouden. Iedereen weet dat ze maar geadopteerd is; in feite niet beter dan de voogdijkinderen die op onze boerderijen werken. En dan is ze ook nog eens getrouwd met een man die eigenlijk gewoon een oude, sluwe, gierige boer is; hij bezit dan wel de mooiste landerijen uit de streek, maar hij praat uitsluitend dialect en brengt zelf zijn koeien naar het land. Zij weet hoe je het geld moet laten rollen: dat jurkje komt uit Parijs en ze draagt meerdere ringen met grote diamanten. Ik ken haar man goed: hij is het die beetje bij beetje heel mijn schamele erfenis heeft opgekocht. Op zondag kom ik hem soms tegen op de weg. Dan is hij fris geschoren, heeft schoenen aan en een pet op; hij komt kijken naar de weilanden die ik hem heb verkocht en waar nu zijn dieren grazen. Hij leunt op het hek, plant de grote, knoestige stok die hij altijd bij zich heeft in de grond, houdt zijn grote, sterke handen onder zijn kin en kijkt recht voor zich uit. En ik loop langs. Ik wandel met mijn hond, of ik jaag. Als ik bij het vallen van de nacht terugkeer, staat hij er nog steeds, zo onbeweeglijk als een grenspaal. Hij is gelukkig, omdat hij al die tijd naar zijn bezit heeft staan kijken. Zijn jonge vrouw komt nooit deze kant op, ik zou haar weleens willen zien. Ik had informatie over haar ingewonnen bij Jean Dorin.

‘Kent u haar dan?’ vroeg hij. ‘We zijn buren en haar man is een van mijn klanten. Ik zal ze uitnodigen voor de bruiloft en we zullen ze af en toe wel moeten ontvangen, maar ik wil liever niet dat ze bevriend raakt met Colette. Ik vind dat ze te vrij is met mannen.’

Toen deze jonge vrouw binnenkwam, stond Hélène dicht bij mij. Ze was ontroerd en moe. Het eten was afgelopen. Er was een lunch voor honderd mensen geserveerd op een in Moulins gehuurde dansvloer die buiten in een grote tent was gelegd. Het was lekker weer, rustig en vochtig. Soms woei er een stuk tentdoek omhoog en dan was de grote tuin van de Érards te zien, met de kale bomen en de vijver vol dode bladeren. Om vijf uur werden de stoelen aan de kant geschoven en begon het dansen. Er arriveerden nog meer gasten; dat waren jongere mensen die liever niet buitensporig veel aten en dronken, maar wel wilden deelnemen aan het bal; er is bij ons nooit veel vertier. Onder hen bevond zich Brigitte Declos, maar ze leek niemand echt goed te kennen: ze kwam alleen. Hélène schudde haar de hand zoals ze dat met iedereen deed, alleen kneep ze een ogenblik haar lippen samen en zag er toen uit als een dapper glimlachende vrouw die haar intiemste gedachten niet wil prijsgeven.

Vervolgens verlieten de ouderen de geïmproviseerde balzaal en trokken zich terug in het huis. Ze zetten zich rond de grote haardvuren; het was om te stikken in die gesloten vertrekken; ze dronken grenadine en punch. De mannen spraken over de oogst, de verpachte boerderijen en de prijs van het vee. Als ergens veel oudere mensen bij elkaar zijn, hangt er altijd iets onwrikbaars; je voelt dat die lichamen alle zware, bittere, scherpe spijzen van het leven hebben verteerd, dat ze alle gif hebben uitgescheiden en zich nu de komende tien à vijftien jaar in een benijdenswaardige toestand van volmaakt evenwicht en geestelijke gezondheid bevinden. Ze hebben het goed met zichzelf getroffen. Het vergeefse, moeilijke streven van de jeugd om de wereld naar de eigen hand te zetten, hebben ze achter zich. Dat is mislukt, en nu rusten ze uit. Over een paar jaar zullen ze weer bevangen raken door een onbestemde angst, ditmaal die voor de dood; deze angst zal hun smaak vreemd beïnvloeden, hen onverschillig maken, of vreemd, of nukkig, een raadsel voor hun familie, een vreemde voor hun kinderen. Maar van hun veertigste tot hun zestigste kennen ze een broze vrede.

Ik voelde dit nog heviger dan anders na het heerlijke maal en de uitstekende wijnen, en ik herinnerde me de dagen van toen, en mijn grote vijand voor wie ik de provincie uit was gevlucht. Ik heb het geprobeerd als ambtenaar in Congo, handelaar op Tahiti, woudloper in Canada. Niets bevredigde me. Ik dacht dat ik fortuin wou maken, maar eigenlijk werd ik alleen voortgedreven door het kolken van mijn jeugdige bloed. Maar nu dat vuur is gedoofd, begrijp ik mezelf niet meer. Ik denk dat ik heel wat tijd verspild heb met nutteloos rondreizen en dat ik nu weer op het vertrekpunt ben uitgekomen. Het enige waar ik blij om ben, is dat ik nooit ben getrouwd, maar ik had niet zo over de wereld moeten zwerven. Ik had gewoon hier moeten blijven en mijn land bewerken; dan was ik nu veel rijker. Dan was ik een suikeroompje. Dan zou ik me op mijn plaats voelen in de maatschappij, terwijl ik nu maar wat ronddwaal te midden van al die kalme dikkoppen, zoals de wind tussen de bomen door waait.

Ik ging kijken hoe de jeugd danste. In het donker zag je de enorme, doorzichtige tent waaruit de koperen klanken van het orkest schalden. Binnen hing een provisorische verlichting: hele slingers elektrische lampjes waardoor de schimmen van de dansers helder weerkaatsten op het tentdoek. Het had wel wat van een bal op 14 juli of tijdens de kermis, zo is het nu eenmaal bij ons … De wind blies door de herfstige bomen en af en toe leek de tent te wankelen, ongeveer zoals een schip. En zo bezien, van een afstandje, in het donker, had het schouwspel iets vreemds en droevigs. Ik weet niet waarom. Misschien door het contrast tussen deze onbewogen natuur en de opwinding van de jeugd. Die arme kinderen! Ze leefden zich helemaal uit. Vooral de meisjes: die worden bij ons zo streng en kuis opgevoed. Tot hun achttiende op kostschool in Moulins of Nevers, daarna onder leiding van hun moeder leren hoe ze een huishouden moeten runnen en een huis moeten bestieren, tot aan hun huwelijk. Zodoende zijn lichaam en geest vol kracht, gezondheid en lust.

Ik ging de tent binnen; ik keek naar hen; ik hoorde hen lachen; ik vroeg me af wat er zo leuk aan was om allemaal op hetzelfde ritme te heupwiegen. Sinds enige tijd verbaas ik me alleen nog maar over de jeugd, alsof ik kijk naar een onbekende diersoort die niets gemeen heeft met mij, zoals een oude hond zou kijken naar het dansen van muizen. Ik vroeg Hélène en François of ze ook zoiets voelden. Ze lachten en antwoordden dat ik gewoon een ouwe egoïst was, en dat zij, goddank, de aansluiting met hun kinderen niet kwijt waren. Dat staat nog te bezien! Ik geloof dat ze zich behoorlijk vergissen. Als ze zichzelf nu eens konden zien zoals ze vroeger waren, wat zouden ze gruwen van zichzelf – of nee, niet eens: ze zouden er niets van herkennen, ze zouden erlangs glijden en zeggen: ‘Al die liefde, die dromen, dat vuur, wat staat dat ver van ons af!’ En dat was dan nog hun eigen jeugd … Hoe zouden ze dan ooit iets kunnen begrijpen van die van een ander!

Toen het orkest even op adem kwam, hoorde ik de auto die het jonge bruidspaar naar Moulin-Neuf zou brengen. Ik zocht met mijn ogen Brigitte Declos tussen de paren. Ze danste met een lange jongen met donker haar. Ik dacht aan haar man. Wat was hij onvoorzichtig. En toch is hij op zijn manier ook juist wel verstandig. Hij verwarmt zijn oude lichaam onder een rood donzen dekbed en zijn oude geest met eigendomsbewijzen, terwijl zijn vrouw geniet van haar jeugd.

#

Op Nieuwjaarsdag lunch ik bij de Érards. Het is hier de gewoonte dat zo’n bezoek lang duurt, dat je al voor de middag arriveert, voor de rest van de dag blijft, ’s avonds de restjes van ’s middags opeet en pas in de nacht weer naar huis gaat. François moest zijn landerijen bezoeken: de winter is streng, er ligt veel sneeuw op de wegen. Hij was om vijf uur vertrokken en we verwachtten hem voor het avondeten terug, maar het sloeg acht uur en hij was er nog niet.

‘Hij is natuurlijk onderweg opgehouden’, zei ik. ‘Hij blijft vast op de boerderij overnachten.’

‘Welnee,’ zei Hélène, ‘hij weet dat ik op hem wacht. Sinds we getrouwd zijn is hij nog nooit een nacht weggebleven zonder me te waarschuwen. Laten we maar aan tafel gaan; hij komt zo wel.’

De drie jongens waren er niet, ze aten bij hun zusje op Moulin-Neuf, en zouden daar ook blijven slapen. Voor het eerst sinds lange tijd was ik dus alleen met Hélène. We praatten over het weer en de oogst, de enige gespreksonderwerpen hier; niets verstoorde onze maaltijd. Deze provincie heeft echt iets teruggetrokkens en ongerepts, iets rijks en wantrouwigs, dat doet denken aan vroeger tijden. De tafel in de eetkamer leek te groot voor onze twee couverts. Alles blonk, alles zag er schoon en vredig uit, de eiken meubelen, het glimmende parket, de borden met hun bloemmotieven, het grote buffet met de ronde buik zoals je die alleen nog maar in onze streek ziet, de klok, de koperen haardornamenten, de hanglamp en het luikje van bewerkt eikenhout dat in verbinding staat met de keuken en waardoor de schalen worden doorgegeven. Wat is mijn nicht Hélène een goede huisvrouw! Wat is ze handig in het maken van jam, het wecken van groente, het bakken van taarten! Wat zorgt ze goed voor de kippen en haar tuin! Ik vroeg of ze de twaalf jonge konijnen had weten te redden waarvan de moeder gestorven was en die ze met de fles had grootgebracht.

‘Die zijn in blakende welstand’, zei ze.

Maar ik voelde dat ze afwezig was. Ze keek naar de klok en spitste haar oren of ze misschien een auto hoorde.

‘Je bent ongerust om François, dat merk ik aan alles. Maar wat kan hem gebeuren?’

‘Niets. Maar weet je, we zijn bijna altijd bij elkaar, François en ik, we doen alles altijd zozeer samen dat ik het moeilijk vind als hij niet in de buurt is, dan word ik ongerust. Ik weet wel dat het onzin is …’

‘In de oorlog waren jullie gescheiden …’

‘O,’ zei ze en ze rilde bij de herinnering, ‘wat waren die vijf jaren zwaar en vreselijk … Soms denk ik dat we daarmee voor het hele verleden hebben geboet.’

Er viel een stilte tussen ons; het doorgeefluikje ging piepend open en de meid gaf een appeltaart door, van de laatste winterappels. De klok sloeg negen. Vanuit de keuken zei de meid: ‘Meneer is nog nooit zo laat thuisgekomen.’

Het sneeuwde. Wij deden er het zwijgen toe. Er werd opgebeld vanuit Moulin-Neuf; alles ging daar goed. Hélène verweet me mijn laksheid: ‘Wanneer ga je nu eindelijk Colette eens opzoeken?’

‘Het is wel ver’, aarzelde ik.

‘Huismus! Je komt er niet meer uit. En dan te bedenken dat je vroeger … Als ik me realiseer dat je vroeger bij de inboorlingen hebt gewoond … en nu, van Mont-Tharaud naar Moulin-Neuf vind je al ver’, deed ze me na. ‘Je moet ze eens zien, Sylvestre, die kinderen. Ze zijn zo gelukkig. Colette doet de boerderij, ze hebben een model-melkstal. Hier was ze altijd een beetje nonchalant, liet zich verwennen. Maar daar is ze als eerste uit de veren, ze doet alles, niets is haar te min. De oude Dorin had Moulin-Neuf helemaal laten opknappen voordat hij stierf. Nu is er hun al negenhonderdduizend franc voor geboden. Natuurlijk willen ze niet verkopen; de molen is al honderdvijftig jaar in de familie. Ze willen rustig leven; ze hebben alles om gelukkig te worden: ze hebben mooi werk en ze zijn jong.’

Zo praatte ze maar door, ze beschreef hoe volgens haar hun toekomst zou zijn en ze zag Colettes kinderen al voor zich. Buiten kraakte en steunde de grote, met sneeuw beladen ceder. Om half tien onderbrak ze zichzelf opeens: ‘Toch is het raar. Hij zou er om zeven uur zijn …’

Ze had geen trek meer, ze duwde haar bord weg en we bleven zwijgend zitten wachten. Maar de tijd verstreek en hij kwam niet. Hélène sloeg haar ogen naar me op.

‘Als een vrouw zo veel van haar man houdt als ik van François, zou ze hem niet moeten overleven. Hij is ouder dan ik en minder sterk … Soms ben ik bang.’

Ze wierp een houtblok op het vuur.

‘Ach, beste neef, denk jij ook weleens bij een bepaalde gebeurtenis in je leven aan het ogenblik waaruit die is voortgekomen, het zaad dat hem heeft doen ontkiemen? Ik weet niet hoe ik het moet zeggen … Stel, je hebt een stuk land dat net ingezaaid gaat worden, alles wat er zit in een graankorrel, al de toekomstige oogsten … Nou, in het leven is het net zo. Toen ik François voor de eerste keer zag en we elkaar aankeken, o, wat dat moment niet allemaal inhield … het is verschrikkelijk, het is waanzin, je wordt er duizelig van! … Onze liefde, onze scheiding, die drie jaar dat hij in Dakar was en ik de vrouw was van een ander, en … de hele rest, beste neef … En daarna de oorlog, de kinderen … Mooie dingen, smartelijke dingen ook, zijn dood of de mijne, de wanhoop van de langst levende.’

‘Ja,’ zei ik, ‘als we vooraf wisten wat de oogst gaat brengen, wie van ons zou dan zijn land nog inzaaien?’

‘Iederéén, Silvio, heus, iedereen’, zei ze en ze noemde me bij de naam die ze bijna nooit meer gebruikte. ‘Zo is het leven nou eenmaal, vreugde en tranen. Iedereen wil leven, behalve jij.’

Ik keek haar glimlachend aan: ‘Wat hou jij veel van François!’

Ze antwoordde eenvoudig: ‘Ja, ik hou veel van hem.’

Er werd op de keukendeur geklopt. Het was een jongen die de vorige dag een hok voor de kippen geleend had en dat nu kwam terugbrengen. Door het nog half openstaande luikje hoorde ik zijn doordringende stem: ‘Er is een ongeluk gebeurd bij het meer van Buire.’

‘Wat is er gebeurd?’ vroeg de dienstbode.

‘Er is een auto in tweeën gebroken op de weg en er is een gewonde naar Buire gebracht.’

‘Weet je wie het is?’

‘Nee, dat niet’, zei de jongen.

‘Het is François’, zei Hélène lijkbleek.

‘Welnee, ben je mal!’

‘Ik wéét dat het François is.’

‘Hij had beslist wel iemand naar je laten bellen als het zo was.’

‘Nee, je kent hem niet. Om mij de emotie te besparen, een rit in het donker naar Buire, zal hij proberen zich hiernaartoe te laten brengen, ook al is hij gewond, of stervend.’

‘Maar hij krijgt nooit nog een auto zo laat, zeker niet nu het zo hard sneeuwt.’

Ze liep de eetkamer uit en haalde haar mantel en sjaal van de kapstok in de gang. Ik kon alleen maar herhalen: ‘Je bent niet wijs. Je weet niet eens of het François wel is. En hoe moet je trouwens naar Buire?’

‘Gewoon … lopend, als het niet anders kan.’

‘Elf kilometer!’

Ze antwoordde niet eens. Ik probeerde tevergeefs een auto te krijgen bij de verschillende buren. We hadden echt pech: de ene auto was kapot en in de andere, die van de dokter, bevond zich een patiënt die nog die nacht geopereerd moest worden in de naburige stad. Er lag zo veel sneeuw dat er geen fietsen meer door konden. Dus moesten we lopen. Het was bitter koud. Hélène liep stevig door zonder een woord te zeggen; ze was ervan overtuigd dat François haar verwachtte in Buire. Ik probeerde maar niet om haar op andere gedachten te brengen: ik hield het echt voor mogelijk dat zij van een afstand de roep van haar gewonde man aanvoelde. Er schuilt een bovenmenselijke kracht in de liefde tussen man en vrouw. Zoals de katholieke kerk het uitdrukt: een groot mysterie. En er zijn nog heel wat meer mysterieuze dingen in de liefde.

Onderweg kruisten we af en toe een auto die heel langzaam reed vanwege de sneeuw. Hélène keek steeds angstig naar binnen en riep: ‘François!’ maar er kwam geen antwoord. Ze leek onvermoeibaar. Ze stapte kordaat over de ijskorst op de weg, in het donker, tussen twee sneeuwsporen, zonder ook maar één keer te wankelen of te struikelen. Ik vroeg me af hoe ze zou reageren als er in Buire geen François zou zijn. Maar ze vergiste zich niet. Het was wel degelijk zijn auto die daar gebroken bij het meer stond. Op de boerderij lag François op het grote bed bij het haardvuur, hij had een gebroken been en gloeide van de koorts. Hij slaakte een zwakke vreugdekreet toen we binnenkwamen: ‘O, Hélène … Waarom! … Je had niet moeten komen … Ze zouden net een wagen inspannen om me naar huis te brengen. Wat dom van je om te komen’, zei hij maar steeds.

Maar toen zij de dekens terugsloeg en zijn been begon te verbinden, met zachte, handige gebaren – ze was in de oorlog verpleegster geweest –, zag ik dat hij haar hand vastpakte. Hij mompelde: ‘Ik wist wel dat je zou komen, ik had pijn en ik riep je.’