Judit Neurink

Mijn Iraakse familie

Vrouw in een verloren land

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Judit Neurink, 2011

Ontwerp kaart Erik d’Ailly

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Eddy van Wessel

isbn 978 90 445 2882 4

nur 402

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1

Welkom, bexarbèe!

De douaniers staan lachend en nieuwsgierig rond de twee zwarte tassen. De snuitjes van de siamezen zijn door de venstertjes aan de zijkant te zien; de donkere oplettend, de lichte apathisch na de lange reis.

Zina en Banu hebben er niet voor gekozen naar Irak te komen. Na de bezoeken aan de gehate dierenarts waren ze vanochtend ook al niet blij in de tas gestopt te worden. Zina heeft dat de hele reis luidkeels verkondigd. Bij het verlaten van het vliegtuig nemen veel passagiers als oude bekenden afscheid van haar siamese klaagzang. De dames met de katten, zo heten mijn vriendin Paulien en ik voor de passagiers, van wie er meerdere een praatje zijn komen maken, nieuwsgierig naar ons verhaal. Twee westerse vrouwen die met twee katten naar Irak reizen, dat zie je niet iedere dag.

Dat denken de douaniers op het vliegveld van het Iraaks-Koerdische Suleymania ook.

‘Bexarbèe, welkom!’ wensen ze ons met onze bijzondere vracht.

‘Supas[1]!’ bedank ik hen.

Iedereen is al vertrokken, wij moeten wachten tot ons visum wordt afgegeven. Daarvoor moet Kurdo, mijn nieuwe medewerker in Irak, zich komen melden. Hij is gebeld en onderweg.

Ik verhuis voor een jaar, tot april 2009 met mijn katten naar Suleymania, om er een mediacentrum op te zetten dat Iraakse journalisten zal gaan trainen. Vriendin en collega Paulien zal me de eerste twee weken helpen bij het inrichten van mijn huis.

Een groepje douaniers en ander luchthavenpersoneel heeft zich om ons heen verzameld. Iemand spreekt een beetje Engels.

‘Wat is dat voor een kat?’

Ik til Banu uit de tas; ze nestelt zich schichtig in mijn armen, haar ogen blauw en bang. Ik probeer haar met zachte woordjes en zoentjes op haar zachte grijze oren gerust te stellen.

Het gezelschap staart ons aan. Zoiets hebben ze hier nog nooit gezien. Zo’n kat niet, en ook niet dat je er zo mee om kunt gaan. Katten leven hier buiten, bedelen om voedsel en vechten tot bloedens toe. Ze zijn vies, vindt men, en eng.

‘Dit is Banu.’

Verbaasde reacties, want de Perzische naam – die ‘dame’ betekent – is ook een Koerdische meisjesnaam. En ook Zina’s naam oogst herkenning, want dat is Arabisch voor ‘mooi’, en opnieuw, een meisjesnaam.

‘Moet ik hier een stempel op zetten of zo?’ twijfelt een jonge douanier. Hij heeft de blauwe paspoorten van de katten in de hand. ‘Ik heb zoiets nog nooit gezien.’

We zijn moe van de reis die vanochtend vroeg in Amsterdam begon, en benieuwd naar het huis dat Kurdo voor me heeft gehuurd en dat ik alleen van de foto’s ken. Beneden moet het mediacentrum worden gevestigd, en boven is de woning waar ik het komende jaar zal wonen.

Ik heb Kurdo in februari in Suleymania ontmoet, toen ik daar de zoveelste training voor Koerdische journalisten verzorgde. De jonge, doortastende Kurdo was mijn tolk tijdens die workshop. Hoewel hij zelf niet voor de media werkte, maar voor een Amerikaanse organisatie die probeert de kwaliteit van het bestuurskader in Irak te verbeteren, was hij enthousiast over het plan om in Irak een mediacentrum op te zetten. Hij wilde me graag helpen, en heeft daarom mijn komst voorbereid. Tegen betaling, natuurlijk. Zijn prijskaartje is voor Koerdische begrippen erg hoog – tweeduizend euro is veel in een land waar een gemiddeld maandsalaris rond de driehonderd dollar ligt – maar zonder hem zou ik weken bezig zijn geweest om vanuit een hotel datgene te regelen wat hij nu al bereikt heeft. Het belangrijkste is dat hij een huis heeft gezocht en deels ingericht, want met twee katten op een hotelkamer zitten sprak me niet aan.

‘Leuke jongen’, zeiden mijn Nederlandse vriendinnen toen ze hem op de foto’s van de workshop zagen. Daarop zat hij dicht tegen me aan, in mijn oor de woorden van de co-trainer te vertalen. Die vertrouwelijkheid was er ook in werkelijkheid. Daarom durfde ik ook met hem in zee te gaan. Kurdo is te vertrouwen.

Lachend en zwetend loopt hij eindelijk de aankomsthal binnen. Hij heeft zich gehaast na het telefoontje, maar is opgehouden door de strenge controles. De ingang op ongeveer een kilometer van het vliegveld wordt gecontroleerd door veiligheidsmensen die de auto’s met herdershonden op explosieven en drugs doorzoeken. Kurdo heeft hen weten om te praten zodat hij tot aan de aankomsthal mocht doorrijden, wat voor gewone burgers eigenlijk niet is toegestaan. Dat kostte veel tijd.

‘Basja, braa?’

Kurdo omhelst de douanier, die hij persoonlijk blijkt te kennen. Irak is een land waar een ver familielid beter is dan een goede buur. Iemand kennen op de juiste plek maakt de bureaucratie nog enigszins dragelijk. Wasta, heet dat in het Arabisch, en de Koerden hebben dat overgenomen: via relaties bereiken wat je wilt. Ik zal het leren, en het heel vaak gebruiken.

Kurdo schudt ons joviaal de hand.

‘Goede reis gehad?’

Nog even zijn handtekening onder een briefje, en we kunnen gaan. In zijn witte bmw rijden we de autoweg op.

In de late middagzon ligt Suleymania te schitteren in de kom van de bergen. Een snel groeiende stad die tegen de nog groene hellingen opkruipt. Niets is hier geordend, maar de wanorde is in harmonie met de ruige bergtoppen en grillige kammen die de stad omsluiten. Ik realiseer me wel dat dit mijn nieuwe thuis is, maar nog niet hoe vaak ik steeds opnieuw van dit uitzicht zal genieten. Dat ik, ongeacht de seizoenen, iedere keer als ik terugkeer naar de stad zal denken: wat een mooie plek is het toch.

‘Als er op die bergen sneeuw ligt, zijn het net vingers’, wijs ik Paulien. De herinnering is vers. Toen ik hier in februari was, had het flink gesneeuwd.

‘Ik ben benieuwd wat je van het huis vindt’, zegt Kurdo als we de stad binnenrijden.

Ik herken de wijk die hij me in zijn e-mails heeft beschreven. Hier heb ik een paar jaar geleden enkele weken gelogeerd bij een Franse collega die een half jaar in Koerdistan woonde. Misschien dat het zaadje voor het plan om me langere tijd in Irak te vestigen toen al is geplant.

We stoppen voor een kerk in een vrij smalle straat.

Een kerk, in islamitisch Irak? Hoge witte kruisen steken af tegen de donkere avondlucht. chaldees patriarchaat kan ik op de gevel onderscheiden. Hoe symbolisch. Ik heb mijn hele jeugd tegenover een protestantse kerk gewoond. Hoe vertrouwd ook.

Bij de poort ertegenover rommelt Kurdo wat onwennig met de sleutel, voor hij me met een groots gebaar binnenlaat.

‘Bexarbèe! Je nieuwe huis.’

Op de binnenplaats kijk ik omhoog. Het huis is stevig en weinig opvallend, twee verdiepingen hoog en blauw betegeld. Vanaf het voorhof bereik je via een wat gammele ijzeren trap een buitenopgang naar het terras en de deur van wat mijn slaapkamer zal worden. Op de binnenplaats groeit een druif.

Kurdo loopt druk pratend het grotendeels lege huis in. Dit had hij als trainingszaal gedacht, dit als het kantoor … Ik herken de ruimten van de foto’s. Ze zijn groter dan ik had gedacht.

‘Eerst de katten’, temper ik zijn enthousiasme.

We lopen de binnentrap op, bijna struikelend over de ongelijke treden. Koerdisch bouwen gaat snel en zonder veel planning, waardoor vrijwel geen traptrede even hoog is. Maandenlang zal ik mezelf uitschelden als ik iets vergeten ben waardoor ik de trap een tweede keer moet nemen. De rare treden bezorgen me hevige spierpijn in mijn kuiten.

Boven aan de trap zie ik een gasfornuis met een butagasfles, een koelkast en een metalen aanrecht dat voor een raam is geplaatst. Dit is de keuken. Te klein om behoorlijk te koken, zal blijken, maar de basiselementen zijn er.

‘Ik heb ook wat boodschappen voor je gedaan’, wijst Kurdo. In de koelkast liggen fruit, pakken vruchtensap, koekjes. Niet echt de boodschappen waar je een avondmaaltijd mee kan maken, en daar zijn Paulien en ik eigenlijk wel aan toe. Ik slik dat commentaar in. Het zou ondankbaar klinken.

‘Je woonkamer.’

Twee ouderwetse banken, wat bijpassende stoelen, een ook al niet modern tv-meubel met een grote tv in de hoek. Kurdo’s smaak is niet helemaal de mijne, maar hij had ook een klein budget.

Een openstaande deur leidt naar de slaapkamer. Op de synthetische, lichtblauwe sprei van het dubbele bed liggen bloemen.

Ik staar er verrast naar. Dit is het laatste wat ik had verwacht, in het vaak dorre, droge Koerdistan. Kurdo zwijgt met een voldane glimlach. Dan zie ik het briefje.

Thuis is

waar je ’s ochtends wakker wordt

en naar jezelf lacht, het kijken in de spiegel gerust uitstelt

en twijfelt tussen het uitslapen en ontwaken.

Thuis is waar je voor het weggaan een kopje thee neemt,

en de sleutels in de tas stopt.

Thuis is waarvoor je speciaal naar de markt gaat voor een bos bloemen,

waar …

Mijn Iraans-Nederlandse vriendin Nafiss heeft op de een of andere manier contact weten te leggen met Kurdo. En heet me welkom. Op zijn Iraans, met een fraai langgerekt boeket van gladiolen en lelies, zoals ik dat ken van de bezoeken die zij en ik samen aan haar vaderland hebben gebracht. En een gedicht.

Paulien kijkt mee en knijpt me vriendschappelijk in mijn schouder.

Ik veeg een traan weg. Van mijn uitgebreide vriendenkring zal ik de vijf vriendinnen die ik achterlaat in Amsterdam het meest missen.

‘Je hebt een heel bijzondere vriendin’, beaamt Kurdo.

De katten worden onrustig. Ze begrijpen dat hun reis voorbij is en willen uit de tas. Zina stapt voorzichtig de kamer in, Banu verstopt zich meteen onder de bank. Pas na Kurdo’s vertrek verkennen ze samen schichtig de voorlopige woonkamer van het nieuwe huis, en drinken aarzelend wat water.

Onderzoekend loop ik de derde, nog geheel lege kamer binnen. ‘Eigenlijk moet dit de woonkamer zijn, deze is veel groter dan de rest.’

‘Waar slapen we vannacht?’ vraagt Paulien.

Er is alleen een dubbel bed. Heeft Kurdo gedacht dat we meer zijn dan vriendinnen? Of is het in Koerdistan normaal dat vrouwen samen slapen?

Ik sla het bed open. Er is geen beddengoed, alleen een deken.

Is Kurdo de lakens vergeten? Of is dit een cultuurkwestie? Als je van berg naar berg gaat zoals de Koerdische strijders deden, dan neem je zo weinig mogelijk mee. Dus alleen een dekentje, zeker geen laken.

‘We moeten lakens gaan kopen’, verzucht ik.

Waar? Ik laat de mogelijke winkels in mijn hoofd de revue passeren maar mijn geheugen laat me in de steek. De zwaarte van de reis valt opeens boven op me.

Paulien ziet het. ‘Rustig aan. Eerst thee.’

Zwijgend drinken we. De overgang is te groot. Opeens is het echt. Het Koerdische avontuur is begonnen.

‘De buurman staat zijn auto te wassen!’

Ik ren naar de kraan. Die gorgelt wat, maar dan komt er toch water uit.

‘Je kunt douchen!’

Nauwelijks aangekomen worden we geconfronteerd met de problemen van de Koerdische alledag: een tekort aan water en stroom. We redden ons al een paar dagen met het beetje water dat Kurdo heeft geregeld. Een koelbox en wat plastic containers vol. Want het water uit de drie watertanks op het dak blijkt op te zijn gemaakt toen het huis voor onze komst werd schoongemaakt. De overheid draait de centrale kraan maar een paar keer per week open en wanneer dat precies is, kan geen van onze buren ons vertellen.

Dit zal de komende tijd een deel van mijn leven beheersen. Wordt er een wasbak geïnstalleerd in de douchecel/wc en blijkt een van de kranen te lekken, dan is het water zo op. Komen er gasten en wordt er veel gedoucht en afgewassen, dan raken de tanks geheid leeg. Ook zal ik herhaaldelijk ruziemaken met de elkaar opvolgende schoonmaaksters, die keer op keer de tanks legen door het voorhof met de tuinslang schoon te spuiten.

Met water spuiten is de nationale Koerdische hobby – heel onverantwoordelijk voor een land met een watertekort. Vrouwen en kinderen maken zich er graag schuldig aan. Er is geen land in deze regio, het Midden-Oosten, waar zo veel water wordt verspild.

Andere landen in dit deel van de wereld, zoals Saoedi-Arabië en Koeweit, hebben zo weinig zoet water dat ze zeewater ontzilten. Dat dure proces leert je wel zuinig te zijn. In Koerdistan stortte het water ’s winters altijd in heldere stromen van de bergen, en de meren werden ieder voor- en najaar weer aangevuld door gulle regens. Water te over. Maar het broeikaseffect laat ook Koerdistan niet ongemoeid. Nu regent het acht maanden van het jaar niet, rivieren staan maandenlang droog en omdat er geen water is bewaard voor irrigatie, is de landbouw afhankelijk van regen.

Schoonmaken, wordt hier gedacht, doe je met veel water. Zeep is niet belangrijk. Je gooit ergens water overheen, veegt dat weer weg en dan is het schoon. Terwijl de fijne zandkorrels zich niet laten wegjagen door een waterstroom; daar is een bezem voor nodig, en die wordt hier bijna niet gebruikt. Mijn eerste schoonmaakster mag na de zoveelste lege tank het veld ruimen voor de volgende, die me belooft het anders te zullen doen, maar al snel in dezelfde gewoonte vervalt.

‘Zohr pisa, Joedet’, roept ze iedere keer als ik haar terechtwijs. ‘Heel vies.’

Dat niet kunnen douchen nog viezer is, is een argument waarvoor ze haar schouders ophaalt. Die functie van water lijkt ze minder te waarderen; nog voor ze zuchtend en steunend aan het werk gaat, hangt er al een doordringende zweetlucht om haar heen.

Kostbaar water
Loop in Koerdistan een restaurant binnen, en er komt onmiddellijk bronwater op tafel. Na vertrek belanden de halflege plastic flesjes bij de vuilnis. Een enkele theemaker in Suleymania die zich van de verkwisting bewust is verzamelt de achtergebleven flesjes en giet ze leeg in zijn waterkoker, voor de thee. Hij is een uitzondering.
Koerdistan is een van de grootverbruikers van water in de wereld. Een onderzoek in een wijk van Irbil bracht eind 2009 aan het licht dat daar zeker 730 liter per persoon per dag wordt gebruikt – en dat in een land waar het niet vierentwintig uur per dag standaard uit de kraan komt. In Nederland gebruiken we rond de 126 liter, in Amerika zo’n 575 liter. De oorzaken: lang douchen, de tuin, binnenplaats, de auto en de straat schoonspuiten met de tuinslang, illegale wateraansluitingen die lekken, oude lekkende leidingen, en vooral onnadenkendheid. Een schrijnend voorbeeld vormt het rijtje fruitkraampjes tussen Irbil en de oliestad Kirkuk, waar onophoudelijk uit tientallen tuinslangen water klatert. Met een mooie boog bereikt het de grond om bestuurders uit te nodigen hun auto ermee te wassen. Kostbaar drinkwater, dat zomaar wegloopt.
Des te opvallender, omdat Irak iedere zomer steevast een watercrisis heeft, die met het jaar ernstiger wordt. Het waterpeil in de Eufraat en Tigris zakt voortdurend, door dammenbouw in de toevoerlanden en door droogte. Gronden verdrogen, boeren raken hun werk kwijt en trekken naar de steden. Het historische, vruchtbare land tussen de Eufraat en de Tigris verzilt en verdroogt, wat bijdraagt aan de stofstormen die heel Irak teisteren. In Koerdistan raken ondergrondse waterreservoirs op, doordat steden en bronwaterfabriekjes eruit tappen.
Wie in Koerdistan van Dukan naar Rania rijdt, verwacht rechts van de weg een glanzende watervlakte te zien. De hier brede Kleine Zab voedt het stuwmeer van Dukan, en het achterland tot aan Kirkuk toe. Maar de rivier is ’s zomers tegenwoordig niet breder dan een stroompje, de uiterwaarden zijn zanderig en kurkdroog. Hetzelfde beeld is zuidelijker ook te zien, waar de rivier de Sirwan het meer van Derbandigan voedt. De rivier ligt nu het grootste deel van het jaar droog. Beide meren spelen een rol in de drinkwatervoorziening van steden en dorpen.
Dat er te weinig water wordt aangevoerd, heeft ook gevolgen voor de elektriciteitsproductie bij de stuwmeren. Vanwege het lage waterpeil gaan de sluizen alleen nog in april, juli en augustus, de essentiële maanden voor de gewassen, open voor de landbouw. In Koerdistan is de landbouw nu totaal afhankelijk van het hemelwater. Omdat de Koerden onachtzaam met water omspringen, is er niets beschikbaar voor irrigatie. Terwijl het land historisch gezien altijd vruchtbaar is geweest vanwege het vele water in de rivieren en de ondergrondse reservoirs.

En dan zijn er de elektriciteitsproblemen. Ik was erop voorbereid, want tijdens de trainingen die ik de voorgaande jaren in Koerdistan heb gegeven viel steeds weer de stroom uit. Dan zat je in de kou, in de hitte of in het donker. Tijdens een winterse training hebben we constant met onze jassen aan gezeten, soms zelfs buiten in het winterse zonnetje omdat dat warmer was dan binnen bij het stinkende oliekacheltje.

Ik wist het wel, maar pas als je ermee moet leven, merk je hoe zwaar het is. En hoe onmogelijk ook, als je een kantoor wilt opzetten. Er is maar een paar uur stroom per dag. De overheid levert ’s ochtends en ’s avonds een uurtje, de buurtgenerator doet het een paar uur in de middag, en ’s avonds en op de vrije vrijdag.

Iedere keer dat de stroomleverancier wisselt, moet je een hendel omzetten. Daarbij moet je een reeks handelingen uitvoeren in een bepaalde volgorde, die ik iedere keer vergeet. Kurdo heeft het ons de eerste avond geduldig uitgelegd.

‘Eerst moet de stekker uit het stopcontact, dan pas mag de knop om en de stekker er weer in. Doe je het verkeerd, dan slaat de hoofdschakelaar door.’

Ik laat het hem nog eens herhalen. Als ik het zelf doe, gaat het mis.

‘Kom mee’, zegt Kurdo lachend.

Hij pakt een bezem en loopt de poort uit. Aan een paal voor de kerk hangt een kastje.

‘Kijk, onze schakelaar staat naar beneden’, wijst hij met de stok.

Ik kijk om me heen. We staan midden op straat een elektriciteitsschakelaar om te zetten. Ik voel me stom en bekeken.

‘Het overkomt iedereen’, stelt Kurdo me gerust.

Voortaan sta ik dagelijks met de stok voor het kastje. Tot Kurdo ervoor zorgt dat een elektricien een oplossing bedenkt waardoor het ene systeem automatisch naar het andere overschakelt. Maar als de elektricien is vertrokken, krijgen we iedere keer als we het metaal van het aanrecht aanraken een elektrische schok. We durven daardoor ook niet meer onder de douche en roepen de man terug. Die blijkt twee draden verkeerd te hebben verbonden. Niet alleen met water wordt nonchalant omgesprongen, ook met stroom.

Irak werkt met Britse stekkers, die drie pootjes hebben, het derde is voor de veiligheid. Kurdo laat me al heel snel zien hoe je een tweepotige stekker kunt gebruiken door, bijvoorbeeld met een pen, het veiligheidspalletje in het derde gaatje weg te duwen.

‘Dat niet gevaarlijk hoor’, weet hij zeker.

Ik zet me over mijn weerzin heen en ben er al snel een kei in.

Even normaal is het om in plaats van een stekker de twee draadjes los in het stopcontact te steken.

‘Kurdo, dat is echt gevaarlijk’, zeg ik als ik hem daarop betrap. Hij grinnikt gesnapt.

‘Dat gaan we niet doen in het mediacentrum’, hou ik hem voor.

Toch zie je het overal, zelfs in overheidsgebouwen, en iedereen vindt dat heel gewoon.

Diezelfde nonchalance is een van de oorzaken van het gebrek aan elektriciteit. Als er stroom is, gaan alle lampen, apparaten en koelers aan. Niets gaat uit, niet als je een kamer uitgaat, en ook niet als je je huis verlaat. Daar is niet tegenaan te produceren. Geen wonder dat de stroom, als die er even is, telkens uitvalt.

Een mediacentrum runnen zonder stroom is niet mogelijk. Ik overleg met Kurdo of ik toch niet zelf een generator moet aanschaffen, zoals bijna iedereen hier heeft. Eigenlijk wil ik dat niet, omdat de generatoren de lucht vervuilen, waardoor er op warme dagen een deken van smog over de stad ligt. Daar wil ik niet aan bijdragen. Bovendien heb je eigenlijk een mannetje nodig dat de generator van benzine voorziet en ’m aanzet als de stroom uitvalt. Allemaal kosten waarvoor ik geen budget heb.

Ook Kurdo vindt generatoren ondingen.

‘Daar kan geen airco op draaien’, waarschuwt hij me. ‘Dan moet je waterkoelers kopen.’

Dat zijn lelijke, grote apparaten die voor het open raam worden gezet en dan door water gekoelde lucht naar binnen blazen. Ze lijken me te gevaarlijk met nieuwsgierige katten in huis. Omdat ze erin kunnen kruipen en dan vermorzeld zullen worden, maar ook omdat ze door het gat dat er altijd voor in een raam of muur wordt gemaakt, naar buiten kunnen.

Het is een dilemma. Alleen overheidsstroom is voldoende voor airco’s. Twee uur per dag verkoeling. Met de eerste warme dagen al achter de rug, is dat bepaald geen aantrekkelijk vooruitzicht.

Na een paar dagen komt Kurdo triomfantelijk binnen.

‘Ik heb het geregeld.’

Nieuwsgierig kijken Paulien en ik hem aan.

‘Je krijgt stroom van de puk[2].’

Ik staar hem verbijsterd aan. De puk heeft het politiek voor het zeggen in Suleymania. Ik ben bezig een onafhankelijk mediacentrum op te zetten. Los van de overheid en de politieke partijen, om alles en iedereen te kunnen trainen zonder onderscheid des persoons. Om naast het systeem te staan. En dan zou ik voor mijn stroom afhankelijk worden van een van de twee grote partijen?

‘Dat is de enige manier om vierentwintig uur elektriciteit te krijgen’, werpt Kurdo tegen. ‘Je krijgt dan dezelfde stroom als overheidsgebouwen, en als Kurdistani Nwé[3].’

Dat is de krant van de puk die verderop in de straat zit.

‘Dat is de enige manier? Alleen de overheid heeft vierentwintig uur stroom?’

Hij knikt.

‘Je kunt zeggen dat je het van Kurdistani Nwé krijgt …’ oppert hij.

Van de krant klinkt in ieder geval beter dan van de partij. Ik sta met de rug tegen de muur. Om te kunnen functioneren heb ik stroom nodig. Veel keus is er niet.

‘Wat kost het?’

‘Dat is het mooie. Je betaalt alleen voor de aansluiting.’

Gratis stroom van de partij. Wat zullen ze daarvoor terug willen hebben? Op zijn minst mijn loyaliteit. Die ik niet kan geven, want het mediacentrum is onafhankelijk.

Maar zonder stroom geen mediacentrum.

Ik knik gelaten. ‘Wanneer hebben we dan stroom?’

Kurdo legt omstandig uit dat er een kabel moet worden getrokken vanuit het dichtstbijzijnde verdeelpunt, en dat het wachten is op de monteurs die dat kunnen doen. Als de kabel er ligt, moet er een andere monteur komen om hem in huis aan te sluiten. Uiteindelijk zal dat nog een paar weken duren, want die monteur wordt ziek – en hij blijkt de enige te zijn die dat klusje kan klaren.

Dat is een probleem dat zich zal herhalen – het gebrek aan vaklui. De jongen die de satellietschotel aansluit op de tv is ook de enige die het kan, en laat op zich wachten. En daarna weer, als de schotel na een storm niet meer naar bevelen op afstand luistert. De man die het draadloze internet moet installeren idem dito. En als dat systeem er eindelijk is, valt de ontvangst al na een paar dagen weer weg, behalve op een plaats buiten de keukendeur, en begint het allemaal weer van voren af aan.

En dan de jongens die de airconditioning installeren. Tot mijn grote verbazing slaan die gewoon een gat in de hoek van de ruit om daar de slangen doorheen te kunnen hangen naar het apparaat dat ze buiten neerzetten. Een gat boren in de muur zou veel te veel werk zijn, zo kan het ook. Als ik het oosterse hurktoilet in de badkamer door een Europees toilet laat vervangen, blijkt dat de leidingen de kracht van het water uit de spoelbak niet aankunnen, en het stinkende rioolwater wordt gedeponeerd op de keukenvloer. Het kost meerdere bezoeken van de monteur voor de vloer droog blijft.

Echte vaklui zijn schaars. Met het gevolg dat iedereen het zelf denkt te kunnen en er dan een zooitje van maakt. Of je zit voor eeuwig te wachten op die ene man die het kunstje echt kan.

‘De eerste maand zit er bijna op en dat is te voelen’, schrijf ik in de vriendenbrief die regelmatig naar Nederland gaat. ‘Koerdistan heeft z’n effect op me. Ik zat hier wel eerder een maand, maar nooit in een eigen huis en zo met mijn neus op de gebreken van deze maatschappij. Ik voel me een beetje m’n eigen proefdier. Want dat de frustratie toe zou slaan wist ik, evenals de ergernis. Maar het is het proces dat nieuw voor me is.’

Deel van dat proces zijn de Koerden, die je van alles beloven en zich daar niet aan houden, of een afwachtende houding aannemen waardoor je zeker weet dat er nooit iets gebeurt. Mijn nieuwe assistent Hemen – een vriend van Kurdo – heeft daar ook een handje van. Hij is aangenomen omdat Kurdo garandeerde dat zijn vriend zelf veel initiatief zou nemen, maar meestal wacht hij af wat ik hem ga opdragen. Dan kan hij in ieder geval niets fout doen.

Hij zit vooral veel achter zijn computer muziek te downloaden of te chatten.

‘Hemen, waarom zijn die stoelen voor de trainingszaal er nou nog niet?’

Stilte. ‘We hebben over een paar dagen hier een college. Hoe moet dat dan?’

‘De winkel moest ze bestellen’, zegt hij.

‘Dat is meer dan een week geleden. Heb je ze al gebeld waar ze blijven?’

‘Nee.’

Ik probeer positief te klinken. ‘Zou je dat dan nu kunnen doen?’

De stoelen blijken al dagen binnen te zijn bij de winkel.

Ik erger me mateloos aan Hemen. Het grappige is dat hij het gebrek aan initiatief van de Koerden wel onderkent. De ambtenaren die nooit haast hebben, winkels waar je eindeloos moet zeuren om iets gedaan te krijgen.

‘Ik had daar ook last van toen ik terugkwam van het continent’, zegt hij.

Maar zijn aanpassingsvermogen is perfect. Als ik hem niet stuur, is hij niet vooruit te branden.

‘Als jullie hier zelf, als consumenten, niet over klagen, verandert er nooit iets’, zeg ik tegen hem. ‘Het moet bij jezelf beginnen.’

Hij lacht maar wat.

De Koerden hebben verleerd om initiatief te nemen. ‘Er is een mentaliteit van na ons de zondvloed, van: de overheid moet ervoor zorgen’, stel ik in een vriendenbrief vast. Dat is een erfenis uit de jaren onder Saddam. Onder zijn Baathpartij zorgde de staat voor alles. Had je gestudeerd, dan zorgde de overheid voor een baan. Ambtenaren kregen huizen, stukjes land. Scholen, universiteiten, ziekenhuizen, noem het maar, alles was gratis en in handen van de overheid. Eigen initiatief werd niet beloond, je moest doen wat de partij wilde. In dertig jaar slijt dat diep in een maatschappij. Zelfs al is Saddam weg, dat automatisme is gebleven. De overheid moet voor je zorgen. En daar wacht je dan op.

‘Eigenlijk is het raar’, leg ik mijn vrienden in Nederland voor. ‘Dit is een land van ongeduldige mensen, dat merk je vooral in het verkeer. Er wordt hard en ongeduldig gereden. Maar iedereen heeft tegelijkertijd last van de mentaliteit, van de laksheid. Die wordt dan afgedekt met: dit is Koerdistan. Alsof het een onveranderbare situatie is.

De gevolgen zijn groot, voor het hele land. Onafgemaakte projecten te over, en eigenlijk ontbreekt altijd wel ergens iets, of is dat ontbrekende provisorisch gemaakt. Wegen, woningen, gebouwen, maar ook de ziekenhuizen.’

Aan afwerking wordt niet gedaan. Bouwafval blijft jaren liggen, wegen eindigen vaak in een zandweggetje, verharde wegen zijn er nagenoeg niet in de buitenwijken, en trottoirs al helemaal niet.

Die gedachte dat de overheid voor je moet zorgen, leidt ertoe dat een van de buren brutaalweg komt vragen of hij ook in die rijkdom van onze voortdurende stroomvoorziening mag delen. De overheid zorgt voor ons, en dus ook voor hem, moet zijn redenering zijn.

Dat verzoek vormt een dilemma. Ik vind dat iedereen in Koerdistan eigenlijk constant stroom zou moeten hebben. Maar als ik een van de buren toesta illegaal van onze overheidslijn af te tappen, dan is het hek van de dam en wil iedereen meeprofiteren. En dan loop ik het risico uiteindelijk mijn eigen stroom ook weer kwijt te raken.

‘Kan ik dit weigeren?’ vraag ik Kurdo. ‘Dat is onbeleefd, hè?’

Hij beaamt het. ‘Laten we maar gewoon niet antwoorden. Hij zal het dan wel begrijpen.’

En zo maak ik me de Koerdische gewoonten eigen. Niemand weigert hier openlijk. Soms zeggen mensen ‘ja’, maar doen ‘nee’. Beleefdheid is belangrijk, veel belangrijker dan eerlijkheid. Dat weet je, dus leef je daar naar en accepteer je het, ook al duurt het daardoor soms langer voor je begrijpt dat een verzoek geweigerd is.

Kurdo speelt een belangrijke rol in de eerste maanden van mijn verblijf in Suleymania. Hij is mijn steun en toeverlaat, en is constant bezorgd over mijn welbevinden.

Hij leert me hoe ik een taxi kan nemen terug naar huis.

‘Bo holli rojenbirri[4], bo kanisa[5], bo rojnama[6] Kurdistani Nwé, bo utel Babel’, zeg ik dan tegen de taxichauffeur.

Achter het Babylon Hotel, tegenover de kerk, vlak bij de krant Kurdistani Nwé en het culturele centrum. Een adres is hier een opsomming van enigszins bekende locaties in de buurt. Want aan adressen zoals wij die kennen doen ze hier niet echt.

‘Je woont op nummer 15’, wijst Kurdo me op een dag, als ik hem ernaar vraag. Op de muur naast de poort staan Arabische cijfers, die ik inmiddels kan ontcijferen.

Dus ik heb een adres, maar dat wordt alleen door de overheid gebruikt. Eén keer bereikt me op dat adres post uit Nederland – overigens wel met een vertraging van ruim een maand.

Kurdo maakt me wegwijs in een land dat ik al wel een beetje kende, maar waarvan ik zo veel ook nog niet weet. Ik ben hem dankbaar als hij me in het begin vaak vergezelt als ik de stad in moet. Ik voel me daar vaak onwennig omdat ik ongewild het centrum van de aandacht ben. Mijn blonde haar oefent ondanks het toenemende grijs een merkwaardige aantrekkingskracht uit op Koerdische mannen én vrouwen. Bovendien zijn er steeds weer Koerden uit Europa die in een winkel of op straat een praatje willen aanknopen. Onopgemerkt buiten lopen zal geen moment mogelijk blijken.

‘Het is alsof ik met een popster over straat loop’, heeft een vriend al eens opgemerkt.

Ik word onzeker van al die blikken. Er zijn dagen dat ze me te veel zijn. Meestal sla ik mijn ogen neer om ze niet te hoeven zien. Zoals overigens ook van vrouwen verwacht wordt; onze open westerse blik nodigt uit tot reacties.

Kurdo lijkt soms wel tussen de twee werelden in te staan. Door zijn studie in Amerika weet hij hoe mensen daar met elkaar omgaan. Hij kent de verschillen. Hij is ook een van de weinige Koerden die met de katten overweg kan. Anderen vinden ze maar raar, en eng zelfs. Daar heeft Kurdo weinig begrip voor.

‘De profeet ging weg zonder zijn mantel, omdat er een kat op lag te slapen. En die wilde hij niet wekken’, weet hij te vertellen.

Hij heeft er geen enkel bezwaar tegen om voor de katten te zorgen als ik weg moet voor trainingen buiten de stad en om in de rest van Koerdistan contacten te leggen. Hij heeft vriendschap gesloten met Zina, de dapperste en tegelijkertijd de aanhankelijkste van de twee. Ze loopt om hem heen, de chocoladebruine staart fier omhoog, geeft kopjes aan voorwerpen in zijn buurt. Tot zijn frustratie laat ze zich echter niet door hem aaien.

Banu blijft wegvluchten zo gauw Kurdo de woonkamer binnenstapt. Zij brengt de eerste weken vooral onder het bed door.

Dat de Koerdische maatschappij niet gewend is aan huisdieren, heeft zo zijn gevolgen. Ik stroop verschillende winkels af, ook buiten Suleymania, maar vind geen kattenvoer. Kattenbakkorrels al evenmin. Banu vindt de kip die ik dan maar kook niet lekker, en de brokjes die ik had meegebracht raken al snel op. Even ben ik blij als in Dohuk – op vijf uur rijden van mijn woonplaats, vlak bij de Turkse grens – een supermarkt belooft kattenvoer voor me te importeren. Maar weken later blijkt dat het niet meer dan beleefdheid is geweest.

Paulien zal later een pakket met blikjes, brokjes en korrels sturen, en trainers stoppen dat voortaan ook in hun bagage. Aanvankelijk koop ik zakken aarde voor de kattenbak. Het blijft behelpen, maar we doen het ermee. De katten waren in de Amsterdamse tuin immers niet anders gewend. Maar korrels zijn natuurlijk veel hygiënischer.

De katten brengen veel tijd door op het platte dak. Dat wordt hun territorium, dat een behoorlijke achteruitgang voor ze betekent na de tuin in Amsterdam. In de hitte liggen ze in de schaduw onder de grote aluminium watertanks, jagen op de enkele vogel die er durft te landen en de kakkerlakken die meekomen met de zomerhitte.

Ik hou ze er ’s avonds vaak gezelschap op de schommelbank die Paulien me schenkt. Ik schaf wat planten aan om iets van een tuin te hebben, maar door gebrek aan bewatering tijdens mijn afwezigheid sterven die al snel in de zinderende zomerhitte.

In de avondkoelte op het dak staar ik naar de bergen die de stad omsluiten, naar de vele strakke kruisen op het opvallend moderne kerkgebouw, en naar de katten die uitgeput aan mijn voeten liggen.

Waar ben ik aan begonnen? Het is nog voorjaar, en nu al heet. De stroom is zojuist weer eens uitgevallen. Hoe ga ik dit volhouden?

Na de hitte en de stroom is er de Koerdische bureaucratie die veel ergernis oproept. Als je daarmee te maken hebt, is alles onmogelijk, lijkt het wel. Het begint al meteen als Paulien en ik een paar dagen na aankomst ons visum van tien dagen willen omzetten in een verblijfsvergunning.

We gaan met Kurdo naar de afdeling Verblijfsvergunningen in Suleymania. Buiten bij het loket krijgen we een formuliertje in de handen gedrukt en de opdracht om eerst naar een laboratorium te gaan. Voor een bloedtest. Om vast te stellen dat we geen hiv hebben.

‘Nooit’, zeg ik tegen de man achter het loket. Ik voel me strijdbaar. Dit is te beledigend.

‘Waarom niet? Dan weet je toch zeker dat je niets hebt?’

‘Realiseer je je wel hoe beledigend dit is? Waarvan je me beschuldigt?’

Hij lacht schaapachtig.

‘Weet je wel hoe hiv wordt verspreid? Dat je me ervan beschuldigt onveilige seks te hebben gehad?’

Hij slaat zijn ogen neer na zo veel directheid.

‘Alle buitenlandse bezoekers moeten de test ondergaan. Zonder test geen vergunning.’

‘Dat zullen we nog weleens zien.’

De strijd is begonnen, en zal een deel van mijn verblijf duren. De strijd tegen de bloedtest. Het is een oude regel uit Saddams tijd, die nog altijd geldt. De gedachte is dat het hiv-virus door buitenlanders Irak wordt binnengebracht. De Koerdische overheid meldt dan ook van tijd tot tijd dat er een aantal mensen is gevonden dat besmet is – en dat het buitenlanders zijn. Geen wonder als je alleen hen test. Koerden brengen de ziekte blijkbaar niet mee uit het buitenland. Ik spreek maar een enkele teruggekeerde Koerd die de test heeft moeten ondergaan.

‘We hebben hier geen aids’, heet het. Op een paar honderd kilometer afstand, in Bagdad, zijn ze eerlijker en melden ze hoeveel mensen daar met het virus zijn besmet. En ook over de grens in Iran zijn er besmettingen. Ondanks het vrije verkeer houdt het hoofd van het departement van gezondheid in Suleymania bij hoog en bij laag vol dat Koerdistan aidsvrij is – dankzij het testen van de buitenlanders.

Ik ga een kijkje nemen in het laboratorium waar de testen worden afgenomen. Geen beschermende kleding, geen schone witte oppervlakken, geen garantie dat je hier niets oploopt als er een naald in je arm wordt gestoken. Verbolgen schrijf ik erover op de weblog die ik bijhou voor Trouw. En ik besluit tot een strijd die veel energie zal kosten. Aan mijn lijf geen bloedtest.

Kurdo begrijpt mijn standpunt, en respecteert het. Hij steunt me in de strijd tegen de bureaucratie.

De eerste keer krijg ik het gedaan. Kurdo helpt ons aan de juiste brief van de juiste man op de juiste plaats. Wasta, jawel. Het werkt. Ik mag een maand blijven, Paulien twee weken. Ik krijg een tijdelijke verblijfsvergunning, een plastic kaart met mijn foto erop. Zij krijgt een verlenging van haar visum, een stempel in haar paspoort.

Het is nog maar het eerste bedrijf van een oorlog die uit vele bedrijven zal blijken te bestaan.

De vrouw die uit de witte bmw stapt, draagt een hoofddoek.

Verbijsterd kijken Paulien en ik elkaar aan.

‘Dit is Schnoo’, stelt Kurdo haar voor.

We schudden haar de hand. De doek past modieus bij haar kleding, maar het blijft een hoofddoek. En haar roze rok reikt tot aan de grond. Wat moet onze westerse Kurdo, met zijn T-shirts en spijkerbroeken, met een islamitische vrouw?

Ze lijkt wat verlegen, maar de eerste indruk bedriegt. Schnoo is de assistente van de directeur van een organisatie die verhalen verzamelt van slachtoffers en daders van Saddams regime. Om de geschiedenis die niemand heeft durven te vertellen te onthullen en te registreren voor de volgende generaties. Om het lijden van een heel volk onder een wrede dictator en zijn clan vast te leggen en zo te helpen de trauma’s te verwerken. Schnoo zorgt ervoor dat alles op rolletjes loopt. Ze is een vrouw die haar mannetje weet te staan.

Maar als Kurdo erbij is, lijkt ze wel te krimpen. Hij doet het woord, ze praat weinig. Als ik word uitgenodigd om bij hen thuis te komen eten, staat zij zonder hoofddoek te koken. Hij dekt nog wel de tafel in de avondkoelte op hun balkon (een tweede keer, als we binnen op de grond eten, legt hij de plastic sofra[7] op de grond en zet de borden erop) maar veel meer doet hij niet.

Het is een typisch Koerdische relatie, ontdek ik. Zelfs al hebben ze een baan, vrouwen horen in Koerdistan ’s avonds thuis te blijven en voor het eten en de kinderen te zorgen. Terwijl mannen dan met elkaar uitgaan en samen in de chaxana, het theehuis, en in de tuinen en restaurants kletsen en waterpijpen roken, zitten zij zich thuis te vervelen.

In de keuken sta ik wat onwennig met Schnoo te praten. Over haar werk, over het huis, over Kurdo’s ouders die beneden wonen. En dan begin ik schuchter over die hoofddoek, waarvan ze vertelt dat ze die pas op de universiteit is gaan dragen. Omdat ze vond dat het geloof dat van haar vroeg, is het enige antwoord dat ik van haar krijg op mijn vraag waarom.

Die doek is verschrikkelijk warm in de hete zomer, heb ik zelf ervaren tijdens bezoeken aan Iran.

‘Ik ben blij als ik hem thuis af kan doen’, beaamt ze.

Ze heeft mooi donker, dik haar. Zonde om dat te bedekken.

Ze glimlacht maar wat en vraagt me toch vooral lekker te gaan zitten.

Gesprekken met Kurdo zijn gemakkelijker. Over de films waar hij van houdt, de nieuwste video’s die hij me graag uitleent. En terwijl Schnoo in de keuken staat, praten we zelfs over het televisieprogramma waarin een paar Amerikaanse dokters bespreken hoe vaak mannen aan seks denken.

‘Iedere paar minuten’, schat ik hardop.

Kurdo lacht hartelijk als het antwoord toch iets minder vaak blijkt te zijn. Ik merk nergens aan dat hij zich ongemakkelijk voelt nu we zo’n gevoelig onderwerp zo luchtig bespreken.

‘Het is belangrijk dat de Koerden meer over seks horen’, meent hij. ‘Veel huwelijken lopen erop stuk.’

Kurdo stelt zich meestal heel vooruitstrevend op. Zo is hij een van de weinige Koerden die niet vraagt waarom ik alleen ben – nog een punt dat hem voor me inneemt. Alleenstaande vrouwen, die heb je bijna niet in Koerdistan. Je hoort te trouwen en kinderen te krijgen. En daarna bij elkaar te blijven, zelfs als het niet, of niet meer, klikt. Scheiden is een schande, en dat geldt zelfs nog meer voor de vrouw dan voor de man. Gescheiden vrouwen worden beschouwd als prooien die vast wel in zijn voor een vrijage. Om dat te voorkomen trekt een vrouw die haar man verliest, bij de kinderen in. Want alleen wonen, dat hoort niet.

Ik hoor tot de categorie waar het etiket ‘schande’ op wordt geplakt, en daarom probeer ik vragen daarover meestal te ontwijken. Want dat je ervoor kunt kiezen om alleen te wonen, wordt hier niet begrepen. Alles draait om de familie. Tijdens mijn vele reizen door het Midden-Oosten heb ik mijn stiefkinderen altijd gepresenteerd als de mijne, om te kunnen voldoen aan de Arabische norm. Nu ik gescheiden ben, is het verhaal te ingewikkeld geworden.

Kurdo blijkt een vat van tegenstellingen. Vooruitstrevend over alleenstaande vrouwen, open naar de wereld, een voorstander van onafhankelijke media. Maar op vrijdag gaat hij steevast naar de moskee voor het vrijdaggebed. Hij vindt het vanzelfsprekend dat zijn vrouw een hoofddoek draagt. Hij is ervan overtuigd dat homo’s in zijn vaderland niet bestaan en een louter westers verschijnsel zijn. Hij noemt de islam belangrijk in zijn leven.

Op een ochtend zullen we in het kantoor een behoorlijk heftig gesprek voeren over de islamitische staat. Kurdo blijkt er een voorstander van te zijn.

‘Dat is zoals het in de Koran bedoeld is’, meent hij.

‘Maar dan krijg je toch dat mensen teksten interpreteren en op basis daarvan het volk iets opleggen? Kijk maar naar Iran’, werp ik tegen.

Iran is geen echte islamitische staat, vindt hij.

‘Bestaat die dan wel?’

Hij moet toegeven dat een islamitische staat zoals hij die wil, nog niet gerealiseerd is. ‘Maar als je de sharia invoert, is dat een begin.’

‘Wil je dan handen afhakken?’

Hij vindt de discussie niet leuk meer en staat op van achter zijn bureau.

‘Dat staat toch in de Koran?’ Ik ben nog niet klaar met hem. Ik wil weten hoe diep die overtuiging zit. Praat Kurdo imams na, of heeft hij er zelf over nagedacht?

‘Als het nodig is’, geeft hij toe. ‘Als afschrikmiddel. Na een paar keer is het niet meer nodig.’

‘Maar in Saoedi-Arabië worden nog vrijwel wekelijks in het openbaar handen afgehakt en mensen geëxecuteerd. Daar schrikt het blijkbaar niet meer af.’

‘Dat is geen echte islamitische staat.’

Ik ben verbaasd. Dat je op vrijdag gaat bidden, oké. Maar dat iemand die een jaar in Amerika heeft gestudeerd en zich als een Amerikaan kleedt, dat zo iemand voor een islamitische staat is, verwondert me. En dan in Koerdistan, waar de islam zo weinig overheersend is dat heel veel mensen bijvoorbeeld alcohol drinken. Daar komt nog bij dat Kurdo steeds vaker laat doorschemeren dat hij graag opnieuw in Amerika wil gaan studeren. Ik kan dat niet rijmen.

Niet dat Kurdo helemaal uit Irak weg wil, zoals veel Irakezen. Dat gaat in tegen zijn verantwoordelijkheidsgevoel.

‘Wij hebben een rol te spelen bij de ontwikkeling van het land’, beaamt hij als we het erover hebben.

Te veel van zijn vrienden hebben hun weg gevonden naar het lonkende Westen. Dat past hem niet. Hij wil zich verder ontwikkelen, en de kennis die hij zoekt is in Irak niet te vinden. Daarvoor lopen de opleidingen veel te ver achter, als gevolg van Saddams beleid en het jarenlange embargo tegen Irak.

Omdat hij zich verantwoordelijk voelt voor zijn land, werkt hij bij een Amerikaanse organisatie die probeert de kwaliteit van het bestuurskader in Irak te verbeteren en die bestuurders en politici opleidt. Hij is er projectleider. Een volle baan, waarnaast hij de parttimebaan bij het mediacentrum probeert in te passen.

Hij loopt meestal pas laat in de middag binnen. Maar dat deert me niet, want hij verricht voldoende werk. Al aan het einde van de eerste maand hebben we de eerste trainingen. Hoewel die vanuit Nederland op de rails waren gezet, wordt er in Suleymania hard gewerkt om alles bij elkaar te krijgen. En dankzij Kurdo geef ik in de nieuwe trainingszaal van het mediacentrum het eerste college over civil journalism aan geïnteresseerde studenten van een mediafaculteit, en dat herhaalt zich enkele weken later in een collegezaal op de universiteit van Suleymania.

Ik ontmoet in de begintijd veel hoofdredacteuren om hun wensen te inventariseren, waarbij Kurdo mijn tolk is. En we organiseren een fotografieworkshop die lange tijd een van de succesvolste trainingen zal blijven, omdat het resultaat zo zichtbaar is. De foto’s van de eindopdracht hangen we vol trots aan de muren van de trainingszaal.

Na een tijdje merk ik dat Kurdo te veel wil, en te weinig afmaakt. Als Schnoo ziek wordt en moet worden geopereerd, worden de twee banen hem echt te veel. Hij redt het niet meer om in het mediacentrum te komen werken. Ik geef hem de ruimte, maar ik mis hem.

‘Ik heb slecht nieuws’, zegt hij als hij eindelijk weer eens binnenloopt.

‘Je krijgt het niet meer gecombineerd’, gok ik.

Hij knikt somber.

‘Ik wil wel voor je blijven werken, maar niet meer zo regelmatig’, zegt hij.

‘Wat moet ik zonder je?’

Het huilen staat me nader dan het lachen. Ik ben ontevreden over Hemen, die steeds meer op mijn zenuwen begint te werken. Ik wil hem kwijt, maar ik kan niet helemaal zonder Koerdische medewerker.

‘Ik blijf tot je een goede kracht hebt gevonden’, belooft Kurdo. ‘Nee, niet weer een vriend van mij. Ik heb de les geleerd, dat moet anders.’

Typisch Kurdo. Het is zijn eer te na om mij zomaar in de steek te laten.

Ik zucht. Oké dan. Maar het voelt als een te vroeg afgesloten hoofdstuk.

Mijn leven in Suleymania is begonnen met Kurdo. Hij heeft me door de eerste maanden geholpen. We zijn bevriend geraakt, vertrouwen elkaar. Het mediacentrum draait mede dankzij hem. En nu laat hij me in de steek.

Ik slik een traan weg. Hij kijkt gegeneerd een andere kant op.

‘Het komt goed’, belooft hij me.

Ik ben inmiddels allergisch voor deze belofte. ‘It will be okay’, voorspelt iedereen hier als iets niet lukt en ik aan de bel trek. ‘Laat het maar aan mij over.’ En altijd zonder resultaat.

Ik kijk Kurdo aan, het cynisme moet van m’n gezicht druipen. ‘Vast.’

Hij glimlacht. ‘Ik beloof het je.’

Helemaal weg is hij niet. Soms komt hij terug voor een klus, en soms voor een gezellige avond. Met een paar trainers ga ik op een warme zomeravond met hem en Schnoo, die weer gezond en fit is, mee naar het park.

In Nawroz Park in Suleymania is het op vrijdagen altijd een drukte van belang. Het park heeft weiden waar je kunt picknicken, en restaurants met wankele tafeltjes en stoelen voor wie van meer luxe houdt. Hele families komen hier hun vrije vrijdag doorbrengen, maar ook na een hete zomerdag is het er meestal druk, omdat het park op een koele plek bij een stroompje aan de rand van de stad ligt. Het is er gemiddeld algauw vijf graden koeler dan in de stad.

Schnoo heeft grote schalen met salades en dolma’s gemaakt. Dolma’s zijn het nationale Koerdische gerecht van wijnbladeren, tomaten, courgettes, uien, paprika’s en aubergines gevuld met rijst. Tussen de andere picknickende gezinnen leggen we kleden op het gras, en verzamelen ons met plastic bordjes rond de schalen. In de avondwarmte kijken we loom naar de etende gezinnen met hun spelende kinderen, en naar de cruisende jongemannen op zoek naar mooie meisjes.

Her en der zitten groepjes mannen aan de waterpijp. Deze nergila met fruittabak is populair onder de Koerdische mannen. In andere landen in de regio roken ook veel vrouwen. Hier nauwelijks. Ook Schnoo heb ik nooit zien roken. Terwijl Kurdo een grote voorliefde voor de waterpijp heeft, deelt hij er nooit een met haar. In de chaxana, het theehuis waar Koerdische mannen bijeenkomen voor thee en de waterpijp, is nooit een vrouw te bekennen. Het lijkt voor hen wel verboden gebied.

Kurdo laat een waterpijp komen, die hij deelt met een van de trainers. Terwijl zij bier drinken, houdt hij het bij cola en thee. Hij blijkt in de stemming te zijn voor een goed gesprek.

De trainer vraagt hem naar zijn toekomstvisie voor Irak. Hebben de Amerikanen democratie gebracht, zoals ze beloofden?

‘Democratie is er niet in Koerdistan’, zegt Kurdo. ‘De clan rond Saddam is weg, maar in plaats daarvan hebben we nu een andere, weliswaar afkomstig uit ons eigen volk. Maar ook die bedient zich van nepotisme en is uit op macht en geld. Door de olie is dat er immers in overvloed.’

De nieuwe machthebbers zorgen overigens wel voor het volk, maar in beperkte mate, zegt hij. Net genoeg om opstanden te voorkomen. Daarom komt er in een van de rijkste olielanden ter wereld te weinig water uit de kraan en is er gemiddeld maar een paar uur elektriciteit per dag.

Kurdo zuigt aan de waterpijp. ‘Het probleem is dat de mensen dat eigenlijk wel prima vinden, zolang de staat of de partij maar voor hen zorgt.’

Daarmee zijn we aanbeland bij het gebrek aan initiatief, waar ik de afgelopen weken steeds weer tegenaan ben gelopen. Er wordt voor je gezorgd, zodat je niets hoeft te ondernemen. Hoe ouder je wordt, hoe meer geld en aanzien je krijgt. Volgens dat principe word je dus beloond voor trouw aan de partij. Met talenten, vaardigheden of verantwoordelijkheden heeft dat weinig te maken. Het gaat eigenlijk vanzelf.

Ik zal daar ook mee te maken krijgen: mijn werknemers zullen ruzie gaan maken over wie het meest verdient. Dat dit in het mediacentrum gerelateerd is aan wie de verantwoordelijkheden draagt, zoals dat in het Westen gebruikelijk is, vinden ze moeilijk te begrijpen.

In het Westen moet je je geld verdienen, word je rijk door hard te werken, of wellicht door geluk te hebben met de aankoop en verkoop van aandelen. In Koerdistan komt ook de rijkdom via de partij. In 2002 waren er maar een paar miljonairs, nu zijn het al meer dan duizend.

‘De rijken zijn altijd aan de partijen verbonden, want zonder begin je hier werkelijk niets’, stelt Kurdo vast. ‘Een baan kun je echt vergeten als je geen goede verhouding hebt met de partij.’

Het park geurt naar zoete tabak. Een tweede pijp rouleert binnen het gezelschap.

We bespreken de vreemde tegenstellingen. Koerdistan beleeft een economische boom. De supermarkten schieten als paddestoelen uit de grond, de nieuwste en duurste auto’s rijden hier rond, steeds luxere hotels verrijzen, net als glimmende en protserige hoogbouw. Die glans gaat er in dit stoffige land echter al snel af, want van gebouwenreiniging hebben ze nog nooit gehoord. Probleem is dat de mentaliteit niet meegroeit met de economie. Door Saddams erfenis wordt er in Irak heel veel rondgehangen, en zitten mensen schaamteloos niets te doen, zelfs op hun werkplek.

Naast de hoge moderne torens staan de krotten van de Koerden die financieel niet beter worden van de economische boom. Ze hangen wat rond, vinden geen baan of willen geen werk. Niemand onderneemt ook iets voor hen; of het moet zijn dat ze de bedelende vrouw een aalmoes toestoppen, of van het kind bij het stoplicht een doos tissues kopen. Dat kinderen staan te venten met zakdoekjes, kranten en speelgoed terwijl ze op school horen te zitten, daar heeft niemand het over.

Kurdo legt de trainers voor dat de Koerdische economie in handen is van een paar aan de partijen gelieerde bedrijven; er is maar een kleine private sector en de overheid is de grootste werkgever. Daardoor is de werkloosheid onder jongeren enorm. Jongeren groeien op in uitzichtloosheid, tenzij ze via een familielid in de partij een baantje vinden. Waar het in feite steeds weer om gaat, is dat er te weinig mensen zijn die zich verantwoordelijk voelen voor de vooruitgang in hun land.

‘Waarom zou je investeren in je land, als je geld op een spaarrekening veertien procent rente opbrengt, zoals nu het geval is in Irak?’ zegt Kurdo. ‘Dat is toch veel gemakkelijker?’

Ons wacht de illustratie van dat gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel als we met Kurdo teruglopen naar zijn auto. Op de parkeerplaats van het park is het een stuk rustiger dan toen we er aan het begin van de avond arriveerden. Toen konden de parkeerwachten de vele auto’s niet aan.

Als we bij de witte bmw aankomen, zien we dat er een deuk in de deur is gereden.

‘Is er een briefje? Weet de parkeerwacht er misschien iets van?’ vraag ik.

We staan verslagen naar de schade te kijken.

Kurdo schudt zijn hoofd. Niemand is hier verzekerd, dus niemand zal de schuld opbiechten. Verantwoordelijkheid nemen zou te duur zijn.

‘Ongelooflijk’, zeg ik.

De trainers zoeken nog naar oplossingen en de parkeerwacht is net zo verbaasd over de deuk als wij. We gaan de boosdoener niet vinden.

Kurdo trekt zijn portier dicht. ‘Ik ga het morgen meteen even laten repareren.’

Het is bijna alsof hij nog eens wil bevestigen dat hij anders is dan de rest. Hij laat initiatief zien, hij wil er hard aan trekken, hij wil er op eigen kracht komen. Die oude ingeroeste gewoonten, daar wil hij vanaf.

Koerdistan mag blij zijn dat jongens als hij niet naar het Westen vertrekken, stellen we vast als Kurdo ons bij het hotel van de trainers heeft afgezet.

‘Een Koerd die kritisch is, maar wel wat voor zijn land wil doen, die durft en vol hoop is’, zegt een trainer. ‘Zolang er jongens als Kurdo zijn, zijn er lichtpunten.’

Kurdo’s plaats in het mediacentrum wordt langzaamaan ingenomen door anderen. De Nederlandse Koerd Nawzad komt tolken, en is vaak in het kantoor. Veel van de dingen die ik in die begintijd met Kurdo deed, zal hij overnemen, met name als er vertaald moet worden. Maar Kurdo blijft aanwezig op de achtergrond, hij blijft mijn aanspreekpunt. De samenwerking in de vaak moeizame begintijd heeft een band geschapen die we koesteren.

[1]Supas – dank; zohr supas: veel dank.

[2]PUK – Patriotic Union of Kurdistan, in 1975 ontstaan uit de kdp, geleid door Jalal Talabani (zie ook aldaar).

[3]Kurdistani Nwé – Nieuw Koerdistan, dagblad van de puk.

[4]Holli rojenbirri – Culturele Hal.

[5]Kanisa – Kerk, Kanisa Mar Yusuf is de Kerk van de Heilige Josef.

[6]Rojnama – dagblad, rojnamanus: journalist.

[7]Sofra – kleed, vaak van plastic, dat op de grond wordt gelegd en waarop wordt gegeten.