Hélène Berr

Oorlogsdagboek

1942-1944

Met een voorwoord van Patrick Modiano

Uit het Frans vertaald door Marianne Kaas

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectwerkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Journal, verschenen bij Tallandier, Parijs

Oorspronkelijke tekst © Éditions Tallandier, 2008

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marianne Kaas en De Geus bv, Breda 2009

Nawoord vertaald uit het Engels © Robert Dorsman

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie foto Hélène Berr © cdcj/Collection job

isbn 978 90 445 2884 8

nur 302/321

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1942

Dinsdag 7 april

4 uur

Ik kom net terug … van de conciërge van Paul Valéry. Eindelijk ben ik dan toch mijn boek gaan afhalen. Na de lunch, stralende zon; niets dat wees op een stortbui. Ik nam de 92 tot aan l’Étoile. Toen ik uitstapte bij de avenue Victor Hugo sloeg de angst me om het hart. Op de hoek van de rue de Villejust raakte ik even in paniek. En meteen daarna, de reactie: ‘Ik moet de verantwoordelijkheid voor mijn daden op me nemen. There’s no one to blame but you.’ En al mijn zelfvertrouwen kwam terug. Ik vroeg me af hoe ik bang had kunnen zijn. Vorige week, en zelfs tot op dat moment, vond ik het volkomen vanzelfsprekend. Maman maakte me onzeker door me erop te wijzen dat ze hoogstverbaasd was over mijn stoutmoedigheid. Anders had ik het heel gewoon gevonden. Altijd weer mijn halve droomtoestand. Op nummer 40 heb ik aangebeld. Een foxterriër stoof al blaffend op me af, de conciërge riep hem terug. ‘Wat moet u?’ vroeg ze, met een argwanend gezicht. ‘Heeft meneer Valéry misschien een pakje voor me achtergelaten?’ antwoordde ik, zo natuurlijk als ik maar kon. (Toch, ergens, verbaasde ik me over mijn koelbloedigheid, maar heel in de verte.) De conciërge ging haar loge weer binnen: ‘Op welke naam?’ ‘Mademoiselle Berr.’ Ze liep naar de tafel. Ik wist van tevoren dat het er lag. Ze zocht, en overhandigde me mijn pakje, in hetzelfde witte papier. ‘Wel bedankt!’ zei ik. ‘Niet te danken’, antwoordde zij, uiterst vriendelijk. En ik ging weer weg, nadat ik nog net de tijd had gehad om te zien dat mijn naam op het pakje stond, met zwarte inkt en in een heel fijn handschrift. Eenmaal aan de andere kant van de deur maakte ik het open. Op het schutblad stond, in hetzelfde handschrift: ‘Exemplaar van mademoiselle Hélène Berr’, en daaronder: ‘Au réveil, si douce la lumière, et si beau ce bleu vivant’, Paul Valéry.

En vreugde overstroomde me, een vreugde die een bevestiging was van mijn vertrouwen, die in harmonie was met de vrolijke zon en de schoongewassen blauwe hemel boven de wattige wolken. Ik ben lopend teruggegaan naar huis, met iets als triomf als ik dacht aan wat mijn ouders zouden zeggen, en het gevoel dat de realiteit in wezen gevormd wordt door wat bijzonder is.

* = * = *

Nu wacht ik op Miss Day, die zal komen theedrinken. De lucht heeft zich plotseling verduisterd, de regen striemt tegen de ruiten. Het lijkt zwaar weer te zijn, daarnet was er een bliksemflits gevolgd door donder. Morgen zouden we gaan picknicken in Aubergenville met François en Nicole Job, Françoise en Jean Pineau en Jacques Clère. Toen ik de trappen van het Trocadéro af liep, dacht ik met vreugde aan morgen; zo af en toe zou de lucht heus wel opklaren. Nu is mijn vreugde omgeslagen in bezorgdheid. Maar de zon zal wel weer doorbreken, het is al haast voorbij. Waarom is het weer zo wisselvallig? Net een kind dat lacht en huilt tegelijkertijd.

* = * = *

Gisteravond ben ik ingeslapen na het tweede deel van The Rains Came[1] te hebben gelezen. Schitterend. Hoe verder ik kom, hoe meer schoonheid ik ontdek in dat boek. Eergisteren was ik toe aan de scène tussen Fern en haar moeder, de twee oude vrijsters. Gisteravond was het de overstroming, het huis van de Bannerjees, en de Smileys. Ik heb het gevoel dat ik leef tussen die personages. Ransome is nu een oude bekende, en hij is heel innemend.

* = * = *

De avond was vervuld van de opwinding voor morgen. Het was geen uitgelatenheid, maar een soort onderliggende vreugde die je soms vergat en die af en toe stilletjes terugkwam. Er werden voorbereidingen getroffen zoals wanneer je op reis gaat. De trein vertrekt om acht uur drieëndertig. We moeten om kwart voor zeven op.

* = * = *

Woensdag 8 april

Ik ben terug uit Aubergenville. Zo verzadigd van frisse lucht, stralende zon, van wind, stortbuien, vermoeidheid en plezier dat ik niet meer weet hoe ik het heb. Ik weet alleen dat ik, voor het avondeten, in de slaapkamer van Maman een aanval van neerslachtigheid heb gehad zonder dat daar een normale of aanwijsbare reden toe was, maar die werd veroorzaakt door het verdriet dat die fantastische dag voorbij was, dat ik de sfeer ervan plotseling moest loslaten. Ik heb er nooit aan kunnen wennen dat aan prettige dingen een einde komt. Op die aanval van wanhoop was ik niet voorbereid. Ik dacht dat ik die kinderachtige dingen was vergeten, maar het kwam zonder dat ik het me realiseerde, zonder ook dat ik probeerde me ertegen te verzetten. En bovendien vond ik toen ik thuiskwam een kaart van Odile en een van Gérard[2], de laatste boosaardig, kwetsend. Hij drijft de spot met mij, met mijn kaart. Ik weet niet meer waarover het ging, maar ik dacht dat hij me zou begrijpen. Ik zal hem antwoorden in dezelfde trant.

* = * = *

Ondanks mezelf vallen mijn ogen dicht. Bij flarden trok de dag voorbij in mijn duffe geest, ik zag het vertrek vanaf het station in een stromende regen en onder een grijze hemel weer voor me; de reis in de trein met de jolige grappenmakerijen, het gevoel dat alles goed zou zijn op die dag, de eerste wandeling in de tuin door het natte gras, in de regen, en hoe gezien vanuit het kleine veldje de blauwe zonnige hemel opeens tevoorschijn kwam, het partijtje decktennis voor de lunch, de keukentafel, en de lunch waarbij het zo geanimeerd en vrolijk toeging, het afwassen waarbij iedereen meehielp, Françoise Pineau die systematisch de borden afdroogde, Job die meteen alles opborg, met zijn pijp in de mond. Jean Pineau die steeds maar één vork, of één bord wegzette en die lachte telkens als we hem betrapten en dan zijn armen spreidde waarbij hij keek of hij van de prins geen kwaad wist; de wandeling over de weg over het plateau, in de volle zon, de korte en dichte regenbui, mijn gesprek met Jean Pineau, de terugweg naar het dorp, waar we Jacques Clère oppikten, de wandeling naar Nézel, onder een schoongewassen hemel, en een steeds wijdere en helderder horizon, de prettige lichte maaltijd met de chocolademelk zonder suiker en zonder smaak, het brood, de jam; de sensatie dat iedereen gelukkig was, de terugreis met Denise en de twee Nicoles[3], op elkaar gepakt op een bankje zodat Job bij ons kon gaan zitten, mijn gloeiende wangen; het knappe gezicht van Jean Pineau tegenover me, met zijn heldere ogen en zijn krachtige trekken, het afscheid in de metro, en de glimlachjes waaruit het oprechte en onvervalste plezier over de dag sprak. Het leek me allemaal merkwaardig dichtbij en ook merkwaardig veraf. Ik weet dat het voorbij is, dat ik hier ben, in mijn slaapkamer, en tegelijkertijd hoor ik de stemmen, zie ik de gezichten en de gestalten voor me, alsof ik door levende fantomen omringd ben. Dat komt doordat de dag niet meer helemaal Heden is, en nog geen Verleden. De rust om me heen bruist helemaal van herinneringen en beelden.

* = * = *

Donderdagmorgen, 9 april

Om zeven uur werd ik wakker. Alles liep door elkaar in mijn hoofd. De vreugde van gisteren, de teleurstelling van gisteravond, de toestand van unpreparedness waarin ik verkeer wat betreft vandaag, want eergisteren heb ik geen enkel plan gemaakt voor na die dag, mijn ergernis jegens Gérard, die, als ik nuchter redeneer, verdwijnt omdat hij in wezen gelijk heeft als hij de spot met me drijft; het ernstige en tegelijkertijd hartstochtelijke gezicht van Jean Pineau, in de trein; de gedachte dat Odile definitief is vertrokken, precies op het moment waarop onze vriendschap opbloeide en de verdieping kreeg die bezig was zich te ontwikkelen. Hoe moet dat nou verder met mij, zonder haar?

* = * = *

Zaterdag 11 april

Vanavond heb ik idioot veel zin om alles erbij neer te gooien. Ik heb er genoeg van om niet normaal te zijn; ik heb er genoeg van om me niet langer zo vrij als een vogel te voelen, zoals vorig jaar; ik heb genoeg van het gevoel dat ik niet mag zijn zoals vroeger. Ik heb het gevoel dat ik vastzit aan iets onzichtbaars en dat ik daar niet van kan loskomen zoals ik dat wil, ik begin dat iets te haten, en het anders te zien dan het is.

Het ergste is dat ik me ten opzichte van mezelf volkomen vrij en onveranderd voel, maar dat ik tegenover de anderen, mijn ouders, Nicole, zelfs tegenover Gérard verplicht ben om een rol te spelen. Omdat ze, ondanks alles wat ik tegen hen zou kunnen zeggen, ervan overtuigd zullen blijven dat mijn leven is veranderd. Hoe meer tijd er verstrijkt, hoe dieper de kloof tussen die twee werelden wordt. Er is het ik dat er uit alle macht naar verlangt om weer te worden wat het vroeger was, wat het geworden zou zijn als er niets was gebeurd; en het ik waarvan de anderen onherroepelijk denken dat het ervoor in de plaats is gekomen. Misschien is dat laatste ik een product van mijn verbeelding. Nee, dat denk ik niet.

Hoe meer tijd er verstrijkt, hoe schever de situatie voor mij wordt. Waardoor komt het dat ik die situatie nu beschouw als een malaise die ik haast met hangend hoofd uit de weg ga?

Daarom heb ik vanavond, toen ik thuiskwam en de kaart van Gérard vond met het bericht dat hij me pas weer in de herfst zou terugzien, voor het eerst sinds maanden gehuild. Niet omdat ik verdriet had, maar omdat ik zo genoeg heb van dat doffe gevoel van malaise. Ik heb zo genoeg van die valse situatie, vals ten opzichte van hem, vals ten opzichte van mijn ouders, vals ten opzichte van Denise, van Nicole, van Yvonne. Ik hoopte dat door zijn bezoek alles op zijn minst opgehelderd zou worden. Maar nog het hele voorjaar, en de hele zomer zo doorleven … En ik kan het aan niemand uitleggen. Toen ik mijn hoofd weer ophief, had ik zin om iets, wat dan ook, uit te dagen, ik zei tegen mezelf dat ik wraak zou nemen; met vreugde en zonder bijgedachte, want het is nu eenmaal niet anders. En vervolgens heb ik het bericht begraven onder de rommeligheid van het leven zoals het nu is, om ‘morgen wel weer verder te zien’, omdat ik wel wist dat het slecht nieuws was.

Ik ben me er volledig van bewust dat ik alles anders zie dan het is, dat ik dat zelf doe, waar komt dat vandaan?

Beginpunt: een analyse heeft me steeds weer tot dezelfde conclusie gebracht, dat ik niets kan besluiten voordat ik hem heb teruggezien en beter heb leren kennen.

Dat is iedereen wel bereid te erkennen; alleen geloof ik niet dat mijn ouders begrijpen dat deze conclusie voor mij met absolute zekerheid en zonder restricties is komen vast te staan: dat ik absoluut geen idee heb van wat er zal gebeuren; dat ik absoluut geen enkele oplossing wens, dat ik afwacht, als op de uitslag van een wedstrijd waaraan ik niet deelneem.

Waarschijnlijk is mijn onvermogen een onduidelijke situatie te accepteren de oorzaak van dit alles. Ik wil graag weten waar ik aan toe ben, misschien om ervan af te zijn en weer normaal te kunnen worden. Dat komt dicht in de buurt van de ergernis die elke verstoring van de normale gang van zaken bij mij teweegbrengt. Denise zou zeggen dat ik ‘honkvast’ ben.

Dus, sinds ik tot die conclusie ben gekomen wacht ik op de wedstrijd, die iets volledig neutraals is geworden, iets wat buiten mij om gaat; het is het enige waarop ik wacht.

Alleen, dat betekent ondanks alles een spanning die op den duur onhoudbaar wordt. Daarom kon ik de gedachte dat dit nog langer zou gaan duren, niet verdragen.

Daarom is deze hele kwestie me een gruwel geworden, en daarom maak ik er haast opzettelijk een karikatuur van. In wezen wil ik niet veranderen; dat een verandering tot stand moet komen door zulke dingen, dat is onvermijdelijk. Maar de verandering moet plotseling zijn, en vooral gepaard gaan met grote vreugde, zoals dat het geval zal zijn wanneer alles goed is.

Vanavond zou ik, als ik dat wilde, op mijn bed kunnen neervallen, en kunnen huilen, en tegen Maman zeggen dat ik me uit alle macht wil vastklampen aan wat ik vroeger was. En Maman zou me zeker troosten, en ik zou inslapen met de smaak van de tranen, en ook in kalmte en gemoedsrust. Maar dan zou Maman zich nog meer zorgen maken in de slaapkamer naast de mijne.

En ik weet niet eens of ik het wel zou kunnen. Het zou self-pity zijn, en ik ben hard voor mezelf geworden, omdat ik denk dat op dit moment niets zo nodig is als dat. Een andere reden is er niet; want waardigheid zou me er niet van weerhouden. Waardigheid tegenover Maman zou misdadig zijn. Het is ook niet omdat ik een emotie, en een gevoel zou uitstallen en uitbuiten dat in wezen niet het mijne zou zijn, met als onvermijdelijk resultaat: het cheap te maken. Want alles wat ik zou zeggen zou volkomen oprecht en waar zijn. Maar ik wil Maman geen verdriet doen. Vanavond heeft Papa al een avis de spoliation[4] ontvangen, en Maman neemt dat allemaal op zich, en laat niets merken.

It sufficeth that I have told thee, mijn vel papier; het gaat allemaal al beter.

* = * = *

Laten we aan iets anders denken. Aan de onwerkelijke schoonheid van deze zomerdag in Aubergenville. Deze hele dag was van begin tot eind volmaakt, vanaf de zonsopgang, zo fris en vol beloften, zo stralend, tot aan deze zo zachte en vredige, zo milde avond die me daarnet omhulde toen ik de luiken dichtdeed.

Vanmorgen toen ik aankwam heb ik me, na de aardappels te hebben geschild, uit de voeten gemaakt naar de tuin, zeker van de vreugde die me te wachten stond. Alle indrukken van de vorige zomer kwamen terug, fris en nieuw; ze wachtten op me als vrienden. Het licht afkomstig van de moestuin dat me trof als een bliksemschicht, de blijheid waarmee het glorieuze oprijzen van alles in de ochtendzon gepaard ging, de zich telkens vernieuwende vreugde van een ontdekking, de subtiele geur van de bloeiende buxusboompjes, het zoemen van de bijen, een vlinder die plotseling tevoorschijn kwam, met aarzelende, haast brooddronken vlucht. Dat alles herkende ik, met uitzonderlijke vreugde. Op de bank boven heb ik zitten dromen, me laten strelen door de atmosfeer die zo zoel was dat mijn hart smolt als was. En telkens nam ik weer iets anders waar dat zo prachtig was, de aanzet tot een lied, van een vogel in de nog kale bomen, waaraan ik nog geen aandacht had geschonken en dat de stilte opeens vulde met stemgeluid, het verre gekoer van de duiven, het tsjilpen van andere vogels. Het kijken naar het wonder van de dauwdruppels op het gras maakte ik tot een spel: als ik mijn hoofd een beetje draaide zag ik de kleur ervan veranderen van diamant in smaragd, en dan in roodgoud. Een van de druppels werd zelfs robijnrood, het leken wel kleine vuurtorentjes. Opeens, door mijn hoofd achterover te buigen zodat ik de wereld op de kop zou zien, besefte ik hoe wonderbaarlijk harmonisch de kleuren waren van het landschap dat zich voor me uitstrekte, het blauw van de hemel, het tere blauw van de heuvels, het roze, de donkerte en de wazige tinten groen van de velden, de rustige nuances bruin en oker van de daken, het vredige grijs van de klokkentoren, alles omspoeld door teer licht. Alleen het frisse groene gras bij mijn voeten bracht een schellere toets aan, alsof het het enige levende was in dit droomlandschap. Op een schilderij, dacht ik bij mezelf, zou dat groen onwerkelijk lijken, naast al die pasteltinten. Maar het was echt.

* = * = *

Woensdag 15 april

Ik schrijf hierin, omdat ik niemand weet om mee te praten. Zo-even heb ik een haast wanhopige kaart gekregen, vol verbittering en moedeloosheid. Het eerste wat ik voelde toen ik die kaart las, was bijna triomf, omdat hij er net zo aan toe was als ik. Het tweede was ontzetting, omdat ik de knop van mijn eigen gevoelens niet kon omzetten zoals ik dat wil, zonder een ander mens pijn te doen.

Er zijn zinnen die me deden huiveren – onze wegen gaan uiteen … we stevenen regelrecht af op een impasse … – omdat ik opeens het gevoel heb dat vage en duistere intuïtieve overtuigingen die ik altijd gehad heb, erdoor worden bevestigd. En nu ben ik bang.

Wat moet ik doen? We hebben beiden verdriet. Maar dat kunnen we niet delen, zoals twee andere mensen dat zouden kunnen. Want als ik probeer hem te troosten, zal ik alleen zeggen dat ik er net zo aan toe ben als hij, en zal dat hem niet nog meer verdriet doen? Als ik tederheid leg in mijn antwoord, zal ik liegen, of het zal sentimentaliteit zijn.

Tegelijkertijd heb ik het gevoel dat ik een vreemde voor me heb, het karakter van een man, en dat ik geen enkele ervaring heb, en dat ik niet weet hoe ik jegens hem moet handelen.

Alleen Maman zou me kunnen helpen. Maar ik weet dat ze Papa in gedachten zou hebben, dat ze me soortgelijke dingen zou noemen in verband met Papa, en ze zal niet begrijpen waarom ik verstar wanneer ze Gérard in Papa’s plaats stelt. Ik kan daar geen overeenkomst in zien.

Hij heeft het over het enthousiasme van mijn kaarten. Daarom wijkt zijn weg af van die van mij. Maar begrijpt hij dan niet dat ik hem ‘landschapsbeschrijvingen’ stuur omdat ik het niet over iets anders kan hebben, over mijn gevoelens die niet standvastig zijn zoals die van hem? Maar ook dat kan ik hem niet uitleggen.

Op sommige momenten maakt een kalme wanhoop zich van me meester. Dan denk ik: ik heb altijd geweten dat we niet voor elkaar gemaakt waren. Dat voelde ik en het maakte me bang wanneer ik zag dat de anderen iets anders voor ogen stond. Ik heb iets van een hindoe in mijn temperament.

Lieve hemel! Wat moet ik doen? Wat zal ik antwoorden?

Het einde van zijn kaart is cynisch. Maar dat raakt me niet eens. Hij moest eens weten!

Waarom is het leven zo gecompliceerd geworden?

Woensdag 15 april

Ik heb de hele dag gewerkt, bij wijze van vlucht. Het lukte me om te vergeten. Drie uur later dook ik op uit een verre wereld, en opnieuw leek het of het allemaal van geen belang was.

Ook de hele middag heb ik gewerkt, aan het typen van mijn hoofdstuk over Brutus. De zon was zo fel dat ik de luiken dicht heb gedaan. Buiten was de zomer op zijn hoogtepunt.

Om vier uur ben ik de deur uit gegaan, volop de zomerwarmte in – vreemde gewaarwording. Ik ging naar het college van Escarpit, op de Sorbonne. Dat deed me denken aan de examenperiode van vorig jaar, en toch voel ik me vrijer, losser, minder afgemat.

Voordat ik insliep heb ik The Rains Came uitgelezen. Maar ik heb heel slecht geslapen.

Donderdag 16 april

Vanmorgen ben ik naar de Sorbonne gegaan, om een beetje op andere gedachten te komen. Er wachtte me een teleurstelling, omdat ik hoopte Sparkenbroke[5] te zien. Maar ik heb hem vanmiddag gezien; natuurlijk kwam ik te vroeg. Ik ben even naar boven naar de bibliotheek gegaan, toen ik weer naar beneden liep, hoorde ik op de trap iemand luidkeels zingen. Dat was Escarpit, die beneden stond, met zijn verloofde. Hij zong, waarschijnlijk omdat hij blij was; blij met zijn geluk, zijn werk. Het is een wonderlijk evenwichtige jongen. Hij mag dan niet heel ontwikkeld zijn, hij straalt geestelijke, intellectuele gezondheid uit. Beneden aan de trap bleef ik staan omdat ik hem herkende. Hij lachte, zonder een spoor van gêne, ik lachte, zijn verloofde lachte. Een golf van sympathie overspoelde me.

Op de binnenplaats heb ik gewacht, al babbelend met Charlotte Brontë, het meisje dat de scriptie over Charlotte Brontë maakt. Ze is heel aardig. Ook zij bezit de ondefinieerbare eigenschap van de studenten met wie ik omga, om je te laten voelen dat ze je graag mogen.

Het college van Cazamian bestond uit een verhandeling van een jongen die er slim en grappig uitziet, over de lyrische poëzie van Shelley. Ik volgde het niet helemaal, maar ik voelde dat wat hij zei vol bezieling en poëzie was. De lof van Cazamian bevestigde wat ik intuïtief dacht. Maar ik had het geduld niet om te luisteren. Om kwart over elf ging ik weg. Ik ben naar het secretariaat gegaan om mijn kaart te verlengen, en toen naar huis.

Na de lunch ben ik weer weggegaan, met Maman in de auto, naar dokter Redon, die een paar velletjes heeft weggehaald op mijn vinger, om de onzichtbare druppel pus te verdrijven, en daarna ben ik de zonovergoten boulevard Saint-Michel afgelopen waar het vol mensen was, en zoals altijd kwamen mijn verrukking en opgetogenheid terug toen ik de rue Soufflot naderde. Tussen de rue Soufflot en de boulevard Saint-Germain ben ik in magisch gebied.

Ik was dan ook nauwelijks verbaasd toen ik, nadat ik bij de halte van de S afscheid van Maman had genomen, opeens oog in oog stond met Jean Pineau. Hij gaf me een hand; ik trok mijn zieke vinger weg zonder dat hij het merkte. Hij had een blos op zijn gezicht, misschien omdat het hem plezier deed me tegen te komen? Ik heb geen idee. Ikzelf was verrukt. Maar pas later realiseerde ik me hoe fantastisch deze ontmoeting was. Hij pakte mijn boek – de Hugo von Hofmannsthal – dat ik eigenlijk aan Sparkenbroke wilde laten zien. Hij was bruusk, maar vrolijk, onmogelijk te omschrijven. We gingen bijna meteen weer uiteen, hij omhoog over de boulevard, ik ging naar het Institut. Het was tien over drie, ik was van plan naar het college van Delattre te gaan.

Toen ik de collegezaal binnenkwam, zag ik onder me Sparkenbroke in zijn loge. Ik ging op mijn vaste plaats zitten, naast een sikkeneurig meisje. Delattre sprak over iedereen, ik luisterde niet, ik keek naar mijn schaduw in de zon. Op het halve uur ontstond hetzelfde gestommel als altijd vóór de tekstverklaring, mijn buurvrouw liep voor me langs om de zaal uit te gaan. Ik stond op om haar te laten passeren, en ik zag dat Sparkenbroke gebaren in mijn richting maakte die wilden zeggen: ‘Blijft u?’ Ik antwoordde van niet, en we gingen naar buiten de zon in. Een merkwaardig gevoel van opluchting maakte zich van me meester. Mijn teleurstelling zou te groot zijn geweest als ik hem niet had gezien; het was het enige sprankje vredigheid in het soort hel waarin ik leef, de enige manier om me vast te klampen aan mijn normale leven, mezelf te ontlopen.

‘Gaan we naar het Luxembourg?’ zei hij. Ik keek op mijn horloge, Françoise Masse kwam theedrinken. Maar ik aarzelde niet. Hij ging de collegezaal weer in om zijn tas te halen, en we vertrokken. De merkwaardige wandeling door de vertrouwde straten, die me onbekend voorkwamen, alsof ze me opeens vreemd waren geworden, de rue de l’École-de-Médecine, de rue Antoine-Dubois, de rue de Médicis. Hij vertelde over zijn plan om een Chantecler et Pertelope te schrijven, zijn nonchalante stem was er weer, zijn manier van spreken, ook mijn verlegenheid, zoals gewoonlijk, en langzamerhand werd alles weer normaal. In het Luxembourg bleven we staan aan de rand van de vijver, waarin tientallen zeilbootjes voeren. Ik weet dat we hebben gepraat, maar er is me alleen een herinnering bijgebleven aan de fascinatie die het glinsteren van het door de zon beschenen water op me uitoefende, het zachte kabbelen en de rimpelingen die vol vreugde waren, de sierlijke lijn van de zeilbootjes in de wind en, bovenal, het zinderende blauw van de wijde hemel. Ik was omringd door een menigte kinderen en grote mensen. Maar het was het fonkelende, dansende water dat me aantrok. Zelfs als ik praatte, nam het mijn geest in beslag, dat voel ik nu. Toch had ik zin om ruzie te maken, want Sparkenbroke zei: ‘De Duitsers gaan de oorlog winnen.’ ‘Nee!’ zei ik. Maar verder wist ik niets te zeggen. Ik besefte mijn lafheid, de lafheid om tegenover hem niet meer in staat te zijn staande te houden waarin ik geloof. Dus heb ik me vermand. ‘Maar hoe gaat het er voor ons uitzien, als de Duitsers winnen?’ riep ik uit. Hij maakte een ontwijkend gebaar: ‘Ach, alles zal bij het oude blijven’ – ik wist van tevoren dat hij dat zou gaan zeggen – ‘de zon zal er altijd zijn, en het water ook …’ Mijn ergernis was des te groter omdat ook ik, diep in mezelf, op dat moment besefte hoe extreem onbeduidend, naast alles wat mooi is, dat soort twistgesprekken is. En toch wist ik dat ik zwichtte voor een kwalijke bekoring, ik verloochende mezelf, ik wist dat ik me die lafheid kwalijk zou nemen. Ik dwong mezelf ertoe om te zeggen: ‘Ja, maar ze laten niet iedereen genieten van het licht en het water!’ Gelukkig, die uitspraak redde me, ik wilde niet laf zijn.

Want ik weet nu dat het lafheid is, je hebt niet het recht om alleen maar te denken aan wat poëtisch is op de aarde. Die poëzie is een vorm van magie, maar wel een hoogst egoïstische.

Daarna begon hij over de zeilbootjes, de bomen in Aubergenville, over de spelletjes die hij als kind deed, en mijn gevoel van onbehagen was voorbij. Bij het hek kwam hij een vriend tegen, ik liep door, even later kreeg ik Jacques Weill-Raynal in het oog, met wie ik een moment heb staan praten. Spark haalde me weer in, en we gingen het park uit. ‘Grappig,’ zei hij, ‘als ik een vriend tegenkom, komt u er ook een tegen.’ Toen, daarna, zei hij dat hij zijn vrouw liever niet zou tegenkomen. Aangezien hij altijd vrijuit over haar had gesproken, probeerde ik om op dezelfde toon te zeggen: ‘Hoe dat zo? Zou ze boos zijn.’ Maar toen zei hij dat ze een kind verwachtte en nogal nerveus was.

Op dat moment ging er iets kapot, het iets dat de zuivere sfeer die zo merkwaardig en bijzonder was, al steeds dreigde te vertroebelen, het iets dat me alles opeens zou laten bezien vanuit het gezichtspunt ‘van de andere mensen’, want nu weet ik dat ik hier niet mee door mag gaan; hoewel zijn vrouw volstrekt geen reden heeft om jaloers te zijn, zou het haar verdriet kunnen doen. En als ik wist dat zij verdriet had, zou dat misschien al mijn gedachten vertroebelen, en al de perfecte schoonheid hiervan. Er is nu aan iets een einde gekomen.

Toen we de boulevard Saint-Michel afliepen, vertelde hij over zijn vrienden, allemaal getrouwd en met een gezin. Ja, zei ik, alle jongens trouwen jong. En het gesprek ging verder over dit onderwerp. ‘In wezen’, zei ik op een gegeven moment, ‘is trouwen niet moeilijk, het ware geluk vinden, dat is moeilijk’ … op dat punt aarzelde ik en zocht naar woorden. ‘Daar heb ik nooit in geloofd’, luidde zijn antwoord. ‘Ik geloof er nog steeds in,’ antwoordde ik met stelligheid, ‘en ik wil niet dat u me mijn illusies ontneemt.’ Plotseling had ik een gevoel van isolement. In wezen was hij heel anders dan ik, ook hij. Onder aan de boulevard Saint-Michel hadden we het over onze levensfilosofie, hij maakte me duidelijk dat voor hem alles, wat dan ook, interessant was … – ‘Voor mij is dat niet zo, ik liefhebber niet, ik ben op zoek naar het schone, het volmaakte, ik breng een schifting aan tussen mooie dingen en de andere. Ik houd er nog een waardeschaal op na, het stadium waarin alles belangwekkend is heb ik nog niet bereikt.’ Daarna praatten we over de onmogelijkheid om gedachten mee te delen, om wat je denkt over te brengen. Bij de ingang van de metro namen we afscheid, ik was verblind door zon. ‘Morgen ben ik er weer’, zei hij. Ik aarzelde; plotseling voelde ik dat een weerzien geen zin had, of eigenlijk vond ik in mezelf niet langer de wens hem terug te zien. ‘Ik denk …’ zei ik, ‘ook dat ik zal komen.’ Hij ging weg. Opeens merkte ik dat ik geen geld en geen metrokaartjes had. Er zat niets anders op, ik rende achter hem aan. Hij liep traag, alsof hij nadacht. Ik haalde hem in, en legde lachend uit wat er aan de hand was. Hij glimlachte, zijn malicieuze lachje, en trok een boekje met metrokaartjes tevoorschijn. Plotseling was alles weer als vanouds.

Maar vanavond voel ik dat ook dat me in de steek laat, dat er een wanklank is. En het enige wat me op deze dag zuiver, gezond en fris voorkomt, is die ontmoeting met Jean Pineau.

En toch ben ik nog jong, het is niet eerlijk dat alle doorzichtigheid van mijn leven vertroebeld wordt, ik wil geen ‘ervaring’ hebben, ik wil niet blasé worden, ontgoocheld, oud. Wat zal mijn redding zijn?

Ik heb lang, en veel, met Françoise Masse gepraat. Ik heb haar mijn boeken, mijn werkstuk laten zien. Af en toe was ik me bewust van de wanhoop die op de loer lag. Toen ze zei dat Georges had geschreven dat Gérard steeds mensenschuwer wordt, bracht me dat een gevoelige slag toe, omdat ik al overgevoelig was. Waarom kwam zij bevestigen dat ik nu iemand anders had meegesleept, dat mijn daden niet langer alleen mezelf betroffen, dat ik niet langer vrij was? Want vrijheid, zelfs in verdriet, is een troost.

* = * = *

Zondag 19 april

12 uur

Zojuist heb ik die brief geschreven. Ik voel me schoongewassen door een huilbui.

En mijn vinger veroorzaakt een fysieke pijn waarvoor ik dankbaar ben.

Daarnet ben ik naar de rue de la Chaise geweest. Redon heeft me nog een heel kleine incisie gegeven, want het deed te veel pijn. Hij zegt dat het niets ernstigs is.

* = * = *

Vanmiddag heb ik zo’n beetje gewerkt aan mijn hoofdstuk over Antony and Cleopatra. Maar al mijn wanhoop van gisteravond was weg. Lisette Léauté, die zich natuurlijk had vergist wat de zondag voor het orkest betreft, kwam een praatje met me maken op mijn kamer. Ik had mijn haar nog niet gedaan, en ik droeg geen kousen, maar met de Léautés doet dat er allemaal niet zo toe. Het was erg prettig.

Daarna ben ik Denise gaan opzoeken bij de Jobs. Breynaert, zij en François speelden het trio van Schumann. Even later kwam Sennizergues, de vriend van Job en Daniel. Het goûter was overdadig, ze hadden verrukkelijk ijs. Om half zes ben ik weggegaan om Francine Bacri op te zoeken; benauwde, plakkerige metro. Bij de Bacri’s trof ik haar vader, in kamerjas, Jeanne Audran en haar ouders, en een vriendin van Francine die ik kende van gezicht, met haar moeder. We hebben over politiek gepraat, uiteraard.

* = * = *

Maandag

Bij het naar bed gaan, gisteravond, had ik opnieuw het gevoel dat mijn vinger klem zat in de schaar van een kreeft. Ik kon alleen slapen met behulp van aspirine.

Maar het is vreemd: die fysieke pijn lijkt al mijn boosaardigheid en mijn geestelijke malaise naar zich toe te trekken. De pijn ontlast me, ze is heilzaam. Ze valt samen met een belangrijke verandering. Ik weet niet of ik van Gérard houd of niet; maar elke boosaardige gedachte jegens hem is uit me weggevloeid. Ik denk aan hem haast als aan iets heiligs dat ik intact wil laten.

* = * = *

De hele ochtend heb ik besteed aan het afmaken van het hoofdstuk over Antony and Cleopatra. Na de lunch ben ik nog eens naar Redon gegaan, samen met Maman, mijn vinger zag er niet mooi uit. Hij gaf me vier injecties om me te verdoven. Niet zo’n prettig gevoel. Toen ik opstond en in de wachtkamer ging zitten totdat de tien minuten die nodig zijn voor de verdoving voorbij waren, was ik helemaal suf. Toen hij begon me te incideren, had dat net zo goed tien kilometer van me vandaan kunnen gebeuren. Ik heb niet gekeken, maar Maman keek, en uit de gezichten die ze trok begreep ik dat het niet zo fraai was. Op een gegeven moment zag ik dat hij dingen weghaalde met een pincetje. Maar mijn vinger hoorde niet meer bij mij.

Daarna ben ik naar de bibliotheek gegaan om mijn dienst te doen[6]. Natuurlijk baarde ik veel opzien. Maar Vivi Lafon was zo aardig, daar was ik heel dankbaar voor. Ik werd in de watten gelegd als een baby. Nicole en Denise kwamen. Toen de verdoving uitgewerkt was, deed het erg pijn, maar later werd dat minder.

Na het avondeten heb ik, vanuit mijn bed, Denise het begin van mijn hoofdstuk gedicteerd. We hadden een erg prettige, zelfs haast uitstekende avond.

Dinsdag 21 april

Vanmorgen zijn we verdergegaan met typen en dicteren. Denise zegt dat het heel goed is. Daar ben ik heel blij om en tegelijkertijd ben ik bang. Daarna ging ik naar de Sorbonne. Jas kwam lunchen. Ik dacht dat er een conflict zou ontstaan tijdens de lunch, zo slecht heeft Maman tegenover hem haar standpunt verdedigd.

Vanmiddag vecht ik tegen de slaap en de dufheid. Is het het onweerachtige weer? Is het de weerslag van mijn vinger? Odile zou lachen als ze hier was: want het is vandaag dinsdag. Het hele jaar door is de dinsdag een bedorven dag geweest. Maar Odile is er niet. Al werkend ben ik op mijn tafel in slaap gevallen, ik heb veel zin om opnieuw te gaan slapen. De moed ontbreekt me om Coriolanus te herlezen; ik ben de deur uit gegaan om in de rue Saint-Dominique mijn vioolkist te laten repareren. Ik heb thee gedronken, in de hoop wakker te worden. Maar er is niets aan te doen, ik ben totaal duf.

Woensdag 22 april

Ik heb twee kaarten ontvangen.

De hele week is zo voorbijgegaan: ’s ochtends met werken aan mijn scriptie, ’s middags met kalm aan doen, het begin van de avond met wanhopig te zijn over mijn werk, de tijd na het eten met typen, en met geschokt te zijn over mijn onvermogen om me uit te drukken. ’s Morgens word ik om zeven uur wakker, en al mijn frisheid van geest, die ik in reserve hield om te kunnen werken, is verdwenen wanneer ik opsta.

Ik leef als in een boze droom, ik weet niet meer welke dag het is, ik weet niet hoe de tijd voorbij is gegaan.

Vrijdag 24 april

Ik ben bij Jean en Claudine gaan lunchen, het enige lichtpunt in deze week. Tot vier uur ben ik bij ze gebleven, om viool te spelen. Jean las twee hoofdstukken van mijn scriptie, nog nooit is hij zo lief geweest. Toch maakt hij me een beetje verlegen, en ik voel dat ik hem verlegen maak. Maar hij is fantastisch.

Ik ben terug naar huis gegaan, en zoals steeds, halverwege de middag, liep ik met mijn ziel onder de arm. Om zes uur ging ik opnieuw de deur uit voor een bezoek aan dokter Redon. Op de boulevard du Montparnasse, te midden van de menigte mensen die op de caféterrassen zaten of die luidruchtig langsparadeerden, werd ik overvallen door een verschrikkelijk gevoel van eenzaamheid en somberte. Ik kwam pas weer tot mezelf toen ik de schitterende bomen van het Petit-Luxembourg zag.

Zaterdag 25 april

Ik heb een kaart van Gérard gekregen, hij lijkt totaal van streek. Opeens is er iets zwaars tussen ons. Hoe zal dit aflopen? Ik denk aan hem alleen nog met een vreemd soort tederheid.

Lunch in La Reine Pédauque. We gingen naar Aubergenville. Denise bleef thuis, omdat ze Jean Vigué en zijn vrouw had uitgenodigd.

De seringen bloeiden, het gras staat al hoog, maar ik heb me ertegen verzet om ervan te genieten, omdat ik mezelf nu belachelijk vind, sinds ik heb begrepen hoe ik Gérard soms geërgerd heb met mijn beschrijvingen.

Zondag 26 april

Orkest: Job, Breynaert en zijn zuster, Françoise Masse, Annick Bouteville. Denise heeft haar Mozart-concert gespeeld, en wij hebben haar begeleid, François dirigeerde.

* = * = *

Maandag 27 april

Op de bibliotheek heb ik die jongen met de grijze ogen weer gezien. Tot mijn grote verrassing stelde hij me voor donderdag platen te komen beluisteren; een kwartier lang hebben we over muziek gediscussieerd. Toen Francine Bacri kwam om haar oordeel te geven over mijn werkstuk dat ze had gelezen, waren we nog aan het praten. Ik weet zijn naam. Hij heet Jean Morawiecki. Voordat ik dat wist, vond ik al dat hij een Slavisch uiterlijk had, het uiterlijk van een Slavische prins. Jammer dat zijn stem net zo is.

Omdat Maman op die uitnodiging reageerde alsof het de gewoonste zaak van de wereld was, vond ik het ook opeens heel gewoon, en ik heb per brief laten weten dat ik zou komen.

Dinsdag 28 april

Ik ben vioolduetten gaan spelen met Monsieur Lyon-Caen. Daarna ging ik theedrinken bij Miss Day. Ik heb die twee uitnodigingen midden in de week aanvaard om de dinsdag te ontlopen. En dat is me gelukt. In de eerste plaats omdat dat bezoek bij de Lyon-Caens thuis me zowel angst als plezier bezorgde, het was in elk geval iets nieuws. Trouwens, ik realiseerde me pas wat ik had gedaan door die uitnodiging aan te nemen toen ik de weg naar de rue de Longchamp te voet aflegde. Dezelfde weg die ik eerst op donderdag helemaal alleen had afgelegd, en daarna ’s zondags met Gérard. Toen besefte ik dat ik naar het huis van zijn ouders ging, naar zijn huis, en opeens werd ik bang. En bovendien ben ik altijd een beetje triest als ik hun trap op loop, en voor de deur sta te wachten.

Maar het ging allemaal heel goed. Monsieur Lyon-Caen is absoluut verbluffend. Toen hij het vertrek binnenkwam, durfde ik amper naar hem te kijken, omdat de vorm van zijn gezicht me in grote lijnen aan die van Gérard deed denken. Maar later zag ik dat hij niet op hem leek, en dat ik zonder emotie naar hem kon kijken. Hij is ongewoon jeugdig van uitstraling, en zelfs in zijn gebaren. In het begin leek het me overmoedig om samen te spelen met een meneer van die leeftijd die ik niet kende. Gelukkig was Françoise er. Toen we theedronken met Mme Lyon-Caen en Claude voelde ik me op mijn gemak: ik was op bezoek bij mensen die net zo zijn als alle andere.

Woensdag 29 april

In alle vroegte werd ik wakker, na van Gérard te hebben gedroomd. Tot ik opstond ben ik aan hem blijven denken, en ik voelde me heel gelukkig. Ik heb niet geprobeerd dat gevoel te beredeneren, het was onbekend en nieuw. Ik wist dat ik vanmorgen een kaart zou krijgen.

Dat was ook zo, een nogal nietszeggende kaart, vooral de toespeling aan het slot heb ik niet begrepen.

De hele dag, voor het eerst sinds lang, behoorde ik hem toe, in zekere zin. Is dat ernst? Is het zinsbedrog?

Op de terugweg, nadat ik een pakje voor Monsieur Boisserie had afgegeven op het lycée Henri-iv, kwam ik langs de rechtenfaculteit. En ik bedacht, met iets als nostalgie, dat als hij er zou zijn, ik me gerechtigd zou voelen hem af te halen bij de uitgang. Terwijl ik vroeger liever door de grond was gezakt dan er zelfs maar aan te denken die kant op te lopen. Voor mij zou dat het toppunt van ‘Puberaliteit’ zijn geweest; en trouwens, ik zou er nooit de moed voor hebben opgebracht. Als hij eens wist dat ik al zo lang aan hem dacht – sinds het jaar dat de oorlog uitbrak! Wat is alles anders geworden!

[1] Roman van Louis Bromfield.

[2] Odile Neuburger en Gérard Lyon-Caen.

[3] Een nichtje van Hélène en haar schoonzusje. Zie Deel 1 - De familie van Hélène Berr, ‘Haar broers en zusters’.

[4]Spoliation, of ‘economische arisering’, is de confiscatie van de goederen, gebouwen en firma’s die Joods eigendom zijn. Door een reeks maatregelen die uitgaan van de Duitse bezetter en de Vichy-regering gezamenlijk, vanaf herfst 1940, worden de Joden geleidelijk beroofd van hun bezittingen, die voortaan worden beheerd door Verwälter, tijdelijke bewindvoerders.

[5] Hélène Berr geeft sommigen van haar vrienden de naam van romanfiguren of schrijvers. André Bay noemt ze Sparkenbroke, naar de hoofdpersoon uit de gelijknamige roman van Charles Morgan. Jean Morawiecki is Lancelot of the Lake.

[6] Hélène Berr werkt als vrijwilligster-bibliothecaresse op het Institut anglais van de Sorbonne.