Javier Cercas

Anatomie van een moment

Vertaald uit het Spaans door Jos den Bekker

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Deze vertaling is gemaakt op basis van de editie Debolsillo van september 2010. De citaten van Machiavelli zijn vertaald door Frans van Dooren en die van Montaigne door Hans van Pinxteren. Het vers van Lope de Vega is vertaald door Erik Coenen.

Oorspronkelijke titel Anatomia de un instante, verschenen bij Mondadori

Oorspronkelijke tekst © Javier Cercas 2009

Nederlandse vertaling © Jos den Bekker en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie © 1981, rtve

isbn 978 90 445 2887 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

DE PLACENTA VAN DE COUP

#

23 FEBUARI 1981, achttien uur drieëntwintig. In het amfitheater van het Congres van Afgevaardigden wordt gestemd over de installatie van Leopoldo Calvo Sotelo als minister-president. Hij komt in de plaats van Adolfo Suárez, die vijfentwintig dagen eerder is afgetreden en die nog in functie is, na een bewind van bijna vijf jaar waarin het land een einde heeft gemaakt aan de dictatuur en een begin heeft gemaakt met de democratie. Terwijl ze op hun beurt wachten om te stemmen praten de parlementariërs met elkaar in hun zetels, of ze doen een dutje, of dromen weg in de lome namiddag. De enige goed verstaanbare stem in de zaal is die van Víctor Carrascal, secretaris van het Congres, die vanaf het spreekgestoelte de namen opleest van de parlementariërs, die vervolgens opstaan en met een ja of een nee of een onthouding hun stem uitspreken over de kandidatuur van Calvo Sotelo. Het is al de tweede stemming en de spanning is eruit: in de eerste stemming, van drie dagen geleden, behaalde Calvo Sotelo niet de absolute meerderheid, maar in deze tweede is het voldoende dat hij een simpele meerderheid haalt, en gezien het feit dat die meerderheid verzekerd is, zal de kandidaat over een paar minuten tot minister-president gekozen worden – tenzij er iets onvoorziens gebeurt.

Maar het onvoorziene gebeurt. Víctor Carrascal leest de naam op van José Nasarre de Letosa Conde, die vóórstemt. Dan leest hij de naam op van Carlos Navarrete Merino, die tegenstemt. Vervolgens leest hij de naam op van Manuel Núñez Encabo, en op dat moment klinkt er een vreemd geluid, het lijkt wel of iemand door de deur aan de rechterkant van het amfitheater schreeuwt, en Núñez Encabo stemt niet, of zijn stem is niet te horen, of gaat verloren in het verbijsterde geroezemoes van de afgevaardigden, van wie sommigen elkaar aankijken of ze hun oren niet kunnen geloven, terwijl anderen opstaan om te zien wat er gebeurt, misschien eerder nieuwsgierig dan ongerust. De heldere stem van de secretaris van het Congres vraagt onthutst: ‘Wat gebeurt er?’ Hij stamelt iets en vraagt weer: ‘Wat is er aan de hand?’ terwijl op hetzelfde moment door de rechterdeur een geüniformeerde bode komt die met haastige passen door het midden van het amfitheater loopt, waar de stenografen zitten, en de treden beklimt naar de zetels. Halverwege blijft hij staan, wisselt een paar woorden met een afgevaardigde en keert om. Vervolgens gaat hij nog drie treden omhoog en keert weer om. Dan klinkt er een tweede kreet, ver weg, uit de deur aan de linkerkant van het amfitheater, en daarna, wederom onverstaanbaar, een derde, en veel afgevaardigden – en alle stenografen en de bode – keren zich naar de linkerdeur.

Scènewisseling. Een tweede camera bestrijkt de linkervleugel van het amfitheater: pistool in de hand beklimt luitenant-kolonel Antonio Tejero van de Guardia Civil met afgemeten passen de treden naar de bestuurstafel van het Congres. Hij loopt achter de secretaris langs en blijft stilstaan naast de voorzitter, Landelino Lavilla, die hem ongelovig aankijkt. De luitenant-kolonel schreeuwt: ‘Stilte, allemaal!’ en dan volgen er een paar onwerkelijke seconden waarin niets gebeurt en niemand beweegt en het lijkt of er niets gaat gebeuren en niets tot iemand doordringt, behalve de stilte. De scène wisselt, maar de stilte blijft: de luitenant-kolonel verdwijnt uit beeld omdat de eerste camera is ingesteld op de rechtervleugel van het amfitheater, waar alle parlementariërs die waren opgestaan weer zijn gaan zitten en waar de enige die is blijven staan generaal Manuel Gutiérrez Mellado is, de vicepremier van de zittende regering. Naast hem zit Adolfo Suárez nog steeds in zijn premierszetel, voorovergebogen, met één hand houdt hij de balustrade vóór hem vast, alsof ook hij op het punt stond om op te staan. Vier kreten van dichtbij, duidelijk en onverbiddelijk, verbreken vervolgens de betovering: iemand roept ‘Stilte!’ iemand roept ‘Stilte, allemaal!’ iemand roept ‘Op de grond!’ iemand roept: ‘Op de grond, allemaal!’ De aanwezigen gehoorzamen: de bode en de stenografen knielen naast hun tafel, een paar parlementsleden lijken in hun zetel weg te duiken. Generaal Gutiérrez Mellado, daarentegen, loopt naar de rebelse luitenant-kolonel, terwijl premier Suárez hem tevergeefs aan zijn jasje probeert tegen te houden. Nu komt Tejero weer in beeld, hij loopt de treden van het spreekgestoelte af, maar halverwege blijft hij staan, van de wijs gebracht of afgeschrikt door de aanwezigheid van Gutiérrez Mellado, die naar hem toe loopt en met niet mis te verstane gebaren eist dat hij onmiddellijk het amfitheater verlaat, terwijl drie guardias civiles van rechts komen binnenstormen en zich op de bejaarde, broodmagere generaal storten, tegen hem duwen, hem aan zijn jasje trekken, hem door elkaar schudden en hem ieder moment op de grond kunnen gooien. Premier Suárez komt uit zijn zetel en gaat naar de vicepremier. Luitenant-kolonel Tejero blijft halverwege op de treden naar het spreekgestoelte staan en kijkt besluiteloos naar het tafereel. Dan klinkt het eerste schot, gevolgd door het tweede, en premier Suárez pakt de arm van generaal Gutiérrez Mellado, die onverschrokken voor een guardia civil blijft staan, die hem met gebaren en schreeuwen beveelt op de grond te gaan liggen. Dan valt het derde schot, en terwijl hij de guardia civil met zijn ogen blijft tarten, rukt generaal Gutiérrez Mellado zich met geweld los uit de greep van zijn minister-president. Dan volgt er een hele reeks schoten. Terwijl brokken kalk uit het plafond vallen en de stenografen en de bode de een na de ander dekking zoeken onder de tafel en de afgevaardigden opgeslokt worden door de parlementszetels, tot er niemand meer te zien is, blijft de bejaarde generaal rechtop staan midden in het machinegeweervuur, zijn armen recht langs zijn zij en zijn ogen op de muitende guardias civiles gericht, die almaar blijven schieten. Premier Suárez, intussen, loopt langzaam terug naar zijn zetel, hij neemt plaats en leunt achterover, en zo blijft hij zitten, een beetje naar rechts hellend, alleen, als een standbeeld, als een spookverschijning midden in een rode verlatenheid van lege zetels.

1

Dat is het beeld, dat is het gebaar: een doorschijnend gebaar dat veel gebaren in zich bergt.

Eind 1989, toen de politieke carrière van Adolfo Suárez ten einde liep, stak Hans Magnus Enzensberger[1] in een essay de loftrompet over de geboorte van een nieuw soort held: de held van de terugtocht. Volgens Enzensberger hadden de dictaturen van de twintigste eeuw tegenover de klassieke held, de held van de overwinning en de verovering, de moderne held voor het voetlicht gebracht, de held van de verzaking, van de afbraak en de ontmanteling. De eerste is een idealist met heldere, rotsvaste principes, de tweede is een schipperende, sjacherende, professionele onderhandelaar. De eerste komt tot wasdom door zijn zienswijze dwingend op te leggen en de tweede door zijn zienswijze op te geven en zichzelf te verloochenen. Daarom is de held van de terugtocht niet alleen een politieke held, maar ook een morele. Enzensberger geeft drie voorbeelden van dit splinternieuwe personage: de eerste was Michael Gorbatsjov, die destijds de Sovjetunie probeerde te ontmantelen, de tweede Wojciech Jaruzelski, die in 1981 een Sovjet-Russische invasie in Polen had voorkomen, en de derde was Adolfo Suárez, die een einde had gemaakt aan het franquisme. Adolfo Suárez een held? En niet alleen een politieke, maar ook nog een morele held? Zowel voor links als voor rechts was hij een haast onverteerbare gladakker. Links vergat nooit – en had daar ook alle reden toe – dat Suárez, hoewel hij vanaf een bepaald punt een progressief politicus wilde zijn en dat tot op zekere hoogte ook werd, jarenlang een loyaal collaborateur met het franquisme was geweest en hét toonbeeld van de arrivist, die dankzij de ingebakken corruptie van het franquisme carrière had kunnen maken. Rechts vergat nooit – mocht nooit vergeten – dat Suárez zich nooit rechts had genoemd, dat veel beleid dat hij voerde of voorstelde niet rechts was, en dat geen enkele politicus in de tweede helft van de twintigste eeuw rechts zo had geschoffeerd. Was Suárez dan een held van het centrum, die politieke illusie die hij zelf had gecreëerd om links en rechts stemmen te kunnen werven? Onmogelijk, want de illusie vervaagde zodra Suárez de politiek verliet, of eerder al, net zoals de betovering verdwijnt wanneer de goochelaar het toneel verlaat. Nu, twintig jaar na de stelling van Enzensberger, nu Suárez door ziekte gesloopt is en zijn persoon alom geprezen wordt, wellicht omdat hij nu niemand meer het leven zuur kan maken, is de heersende klasse in Spanje het er wel over eens dat hij een hoofdrol heeft gespeeld in de stichting van de democratie. Maar meehelpen bij de stichting van de democratie is iets anders dan de held zijn van de democratie. Was hij dat? Heeft Enzensberger gelijk? En als we even daarlaten dat niemand ooit een held is voor zijn eigen tijd en ter wille van de discussie even aannemen dat Enzensberger gelijk heeft, krijgt het gebaar van Suárez op die 23ste februari dan niet het symbolische karakter van een steenlegging voor de democratie? Wordt het gebaar van Suárez daarmee niet het embleem van Suárez als held van de terugtocht?

Het eerste wat gezegd moet worden van dat gebaar is dat het geen loos gebaar is. Het gebaar van Suárez betekent iets, al weten we niet precies wat, net zoals het gebaar van de andere parlementariërs iets betekent en niet loos is, de andere parlementariërs die, met uitzondering van Gutiérrez Mellado en Santiago Carrillo, tijdens de schietpartij niet bleven zitten, maar de coupplegers gehoorzaamden en een goed heenkomen onder hun zetels zochten. Dat gebaar van die andere parlementariërs – laten we ons niets wijsmaken – is weinig verheffend, en daar wil geen van de betrokkenen dan ook, terecht, uitvoerig aan herinnerd worden, al twijfelt een van hen – een zo droog en bedachtzaam iemand als Leopoldo Calvo Sotelo[2] – er niet aan dat het diskrediet van het parlement toe te schrijven is aan die rode verlatenheid van lege zetels. Het meest voor de hand liggende gebaar binnen het gebaar van Suárez is een gebaar van moed. Opmerkelijke moed: iedereen, zonder uitzondering, die dat moment in het Congres heeft meegemaakt, herinnert zich het apocalyptische kabaal van machinegeweervuur in de besloten ruimte van het amfitheater, de panische angst voor de nakende dood, de zekerheid dat een dergelijk armageddon – zoals Alfonso Guerra, tweede man van de socialisten, die tegenover Suárez zat, het noemde[3] – alleen maar op een slachting kon uitdraaien, dezelfde zekerheid die ook de technici en het kader van de Spaanse televisie beving, die vanuit de Prado del Rey-studio’s het tafereel live volgden. Die dag zaten er rond de driehonderdvijftig parlementariërs in het Congres, van wie enkelen – Simón Sánchez Montero, bijvoorbeeld, of Gregorio López Raimundo – hun moed hadden getoond in de clandestiniteit en in de gevangenissen van het franquisme. Ik weet niet of je ze veel kunt verwijten, want hoe je het ook bekijkt: blijven zitten midden in die schermutseling was een daad van vermetelheid die grensde aan een neiging tot martelaarschap. In tijden van oorlog, in de ondoordachte hitte van de strijd, is die overmoed niet ongebruikelijk, maar dat is ze wel in vredestijd, en dan ook nog in de plechtige, trage sleur van een parlementaire zitting. Ik zeg er wel bij dat, te oordelen naar de beelden, het gebaar van Suárez geen instinctief gebaar van vermetelheid was, maar een beredeneerd gebaar: als het eerste schot valt, staat Suárez op, bij het tweede probeert hij generaal Gutiérrez Mellado naar zijn zetel terug te trekken, en bij het derde en het begin van de grote schietpartij gaat hij zitten, hij nestelt zich in zijn zetel en leunt achterover om te wachten tot de schietpartij voorbij is of een kogel hem velt. Het is een gelaten, een bedachtzaam gebaar, het lijkt ingestudeerd, en dat was het misschien in zekere zin ook wel, want degenen die destijds geregeld met Suárez verkeerden zeggen dat hij zich allang voorbereidde op een gewelddadig einde, alsof hij geplaagd werd door een duister voorgevoel (al maanden liep hij rond met een klein pistooltje op zak, en in de herfst en winter daarvoor had menig bezoeker in het Moncloa Paleis hem horen zeggen: ‘Ik vertrek hier alleen als ik de verkiezingen verlies[4], óf in een kist’). Het is mogelijk, maar zeker is dat het niet makkelijk is om je op zo’n dood voor te bereiden, en vooral niet om de rug recht te houden als het zover is.

Als we aannemen dat het een daad van moed is, dan is het gebaar van Suárez een gebaar van gratie, want elk gebaar van moed, zoals Ernest Hemingway zei, is een gebaar van gratie onder druk. In die zin is het een bevestigend gebaar, en in een ander opzicht is het een ontkennend gebaar, want elk gebaar van moed, zoals Albert Camus opmerkte, is een gebaar van rebellie van een man die nee zegt. In beide gevallen gaat het om een soeverein gebaar van vrijheid, en daarmee is niet in tegenspraak dat het ook gaat om een theatraal gebaar: het gebaar van een man die een rol speelt. Als ik het goed heb zijn er maar een paar romans verschenen die de coup van de 23ste februari tot centraal thema hebben. Als roman stellen ze niet veel voor, maar een daarvan heeft het bijkomende voordeel dat de schrijver Josep Melià is, een journalist die een ongenadig criticus was van Suárez voordat hij zich bekeerde tot een van zijn naaste medewerkers. Als romancier vraagt Melià zich op zeker moment in het verhaal af waaraan Suárez dacht toen hij het eerste schot in het Congres hoorde. Het antwoord is: aan de voorpagina van The New York Times de volgende dag. Dit antwoord, dat op het eerste gezicht frivool of malicieus mag lijken, is vriendelijk bedoeld, maar ik vind het vooral erg raak.[5] Zoals elke politicus pur sang was Suárez een volleerd acteur: jong, atletisch, buitengewoon knap en altijd smetteloos gekleed als een elegante provinciaal die de matrones van rechtse families in verrukking bracht en de spot opwekte van linkse journalisten: colbertjes met vergulde knopen, antracietkleurige pantalons, hemelsblauwe overhemden en marineblauwe stropdassen – Suárez buitte zijn Kennedylook bewust uit, hij vatte de politiek op als spektakel, en in zijn lange tijd bij de Spaanse televisie had hij geleerd dat het niet de realiteit was die de beelden creëerde, maar dat de beelden de realiteit creëerden. Een paar dagen vóór de 23ste februari, op het meest dramatische moment van zijn politieke carrière, toen hij in een toespraak voor een select gezelschap van partijgenoten zijn ontslag als minister-president aankondigde, kon Suárez het niet laten een opmerking te maken die hem ten voeten uit tekende als onverbeterlijke jeune premier: ‘Jullie begrijpen wel’, zei hij, ‘dat mijn aftreden voorpaginanieuws zal zijn in alle kranten over de hele wereld.’[6] De vroege avond van de 23ste februari was niet het meest dramatische moment in zijn politieke carrière, het was het meest dramatische moment van zijn hele leven, en desondanks (of juist daarom) is het mogelijk dat, terwijl de kogels hem in het amfitheater om de oren floten, een door jaren van politiek sterrendom ingesleten instinct hem onmiddellijk deed beseffen dat hij, wat de rol ook was die deze barbaarse vertoning uiteindelijk voor hem in petto had, nooit meer voor zo’n aandachtig en talrijk publiek zou kunnen optreden. Als het zo is, dan had hij gelijk, want de volgende dag stond zijn beeltenis op de voorpagina van The New York Times en van alle andere kranten in de wereld en verscheen het overal op tv. Het gebaar van Suárez is in die zin het gebaar van een man die poseert. Dat was wat Melià voor ogen stond. Maar bij nader inzien was dat misschien nog wel te zwak uitgedrukt. Bij nader inzien was het misschien zelfs wel zo dat Suárez die avond van de 23ste februari niet alleen voor de krant en de televisie poseerde, maar ook voor de geschiedenis zelf – zoals hij het vanaf dat moment in zijn hele politieke carrière zou blijven doen, en net alsof hij op dat moment echt had geweten wie hij was.

Dat is misschien nóg een gebaar binnen zijn gebaar: een postuum gebaar, zogezegd. Want het is een feit dat, althans wat de voornaamste leiders betreft, de coup van de 23ste februari niet zozeer een staatsgreep tegen de democratie was, als wel een staatsgreep tegen Adolfo Suárez. Of zo men wil: het was een staatsgreep tegen de democratie zoals die in hun ogen door Adolfo Suárez belichaamd werd. Dat begreep Suárez zelf pas enkele uren of dagen later, maar in die eerste seconden kon hij er niet omheen dat tijdens de bijna vijf jaar van democratie geen enkele politicus zo de haat van de coupplegers op zich had geladen als hij, en dat áls er die middag bloed zou gaan vloeien in het Congres, hij het eerste slachtoffer zou worden. Misschien is dat een verklaring voor zijn gebaar: op het moment dat hij het eerste schot hoorde, wist Suárez dat hij ten dode opgeschreven was, dat hij eigenlijk al dood was. Ik geef toe, het is een dubieuze verklaring met een ordinaire nadruk op het melodramatische. Maar daarom is hij nog niet onjuist, vooral niet omdat het gebaar van Suárez in de grond wel degelijk een karakteristiek melodramatisch gebaar was van iemand die qua temperament even sterk geneigd was tot komedie als tot tragedie en melodrama. Suárez zelf echter zou die verklaring zeker hebben verworpen. Feit is dat hij, telkens als iemand hem vroeg naar het waarom van zijn gebaar, altijd hetzelfde antwoordde: ‘Omdat ik nog altijd de minister-president was en de minister-president niet op de grond kan gaan liggen.’[7] Dat antwoord, dat volgens mij oprecht is, viel te verwachten en verraadt een uiterst belangrijk karaktertrekje van Suárez: zijn priesterlijke toewijding aan de macht, de buitengewone waardigheid waarmee hij zijn ambt bekleedde. Het is tevens een antwoord dat vrij is van grootspraak, omdat het veronderstelt dat hij, als hij geen minister-president meer was geweest, net als zijn collega’s uit lijfsbehoud gehandeld zou hebben en onder zijn zetel dekking tegen de kogels zou hebben gezocht. Maar het is daarnaast, of daarenboven, een onvolledig antwoord, omdat het voorbijgaat aan het feit dat de andere parlementariërs allemaal in vrijwel dezelfde mate als hij de soevereiniteit van het volk vertegenwoordigden – om maar te zwijgen van Leopoldo Calvo Sotelo, die in die zitting tot minister-president zou worden gekozen, of van Felipe González, die het over anderhalf jaar zou worden, of van Manuel Fraga, die het wilde worden, of van Landelino Lavilla, die voorzitter was van het Congres, of van Rodríguez Sahagún, die minister van Defensie was en bevelhebber van de strijdkrachten. Hoe het ook zij, één ding is zeker: het gebaar van Suárez is niet het machtige gebaar van een man die zich met de volle inzet van zijn krachten verzet, maar het gebaar van een man die politiek is uitgerangeerd en als mens gebroken, die al maanden het gevoel heeft dat de hele politieke wereld tegen hem samenspant en die wellicht ook op dat moment het gevoel heeft dat de onaangekondigde entree van de opstandige guardias civiles in het amfitheater van het Congres de uitkomst is van die algehele samenzwering.

[1] Hans Magnus Enzensberger, ‘Los héroes de la retirada’, El País, 25-12-1989. [Oorspronkelijke titel: Die Helden des Rückzugs.]

[2] Leopoldo Calvo Sotelo, Memoria viva de la transición, p. 52.

[3] Alfonso Guerra, Cuando el tiempo nos alcanza. Memorias, Madrid, Espasa Calpe, 2004, p. 297.

[4]Ik vertrek hier alleen als ik de verkiezingen verlies … Een van de bezoekers aan het Moncloa tegen wie Suárez iets dergelijk zei was Fernando Álvarez de Miranda, Del «contubernio» al consenso, Barcelona, Planeta, 1985, p. 145. Het citaat van Hemingway is uit een interview met Dorothy Parker, ‘The Artist Reward’, New Yorker, 30 november 1929, p. 20; het citaat van Albert Camus is uit ‘L’homme revolté’, in: Essais, Roger Quilliot en Louis Faucon (red.), Parijs, Gallimard, 1965, p. 423; het citaat van Josep Melià is uit La trama de los escribanos del agua, pp. 55-56.

[5] Het vermoeden van Melià (dat het eerste waar Suárez aan dacht toen hij de schoten van de guardias civiles hoorde de voorpagina van de kranten van de volgende dag was) wordt bevestigd door verschillende uitspraken van Suárez zelf: zie Luis Herrero, Los que le llamábamos Adolfo, pp. 224-225, of Jorge Trías Sagnier, ‘La cacería de Suárez y el 23 de febrero’, ABC, 23-2-2009, die citeert uit de onuitgegeven en onafgemaakte memoires van Suárez, die zich in het privéarchief bevinden van Eduardo Navarro, een van de trouwste en naaste medewerkers van de voormalige minister-president.

[6] Het citaat van Suárez is uit Leopoldo Calvo Sotelo, Memoria viva de la transición, p. 26.

[7]Omdat ik nog altijd de minister-president was … Zie voor de uitspraak van Suárez bijvoorbeeld de audiovisuele reportage van Victoria Prego (‘Asalto a la democracia’, in: El camino de la libertad, Barcelona, Planeta/De Agostini, 2008), waar hij letterlijk zegt: ‘Ik was de minister-president, en ik ben niet van zins om op de grond te gaan liggen, doodeenvoudig omdat ik de minister-president ben. En de minister-president behoort dat niet te doen. Ik begrijp de anderen volkomen [degenen die wel op de grond gingen liggen]; als ik geen minister-president was geweest, zou ik het waarschijnlijk ook gedaan hebben. Maar ik ben de minister-president.

2

Het eerste gevoel is heel terecht, het tweede niet zo. Het is waar dat in de herfst en de winter van 1980 de heersende klasse van Spanje zich te buiten was gegaan aan een reeks buitenissige politieke machinaties met het doel de regering van Adolfo Suárez ten val te brengen, maar het is maar gedeeltelijk waar dat de bezetting van het Congres en de militaire coup het gevolg waren van die algehele samenzwering. In de coup van 23 februari komen twee verschillende dingen samen: het ene is een aantal politieke operaties tegen Adolfo Suárez, maar niet tegen de democratie, of althans niet in beginsel, en het andere is een militaire operatie tegen Adolfo Suárez én tegen de democratie. Die twee dingen staan niet helemaal los van elkaar, maar ze vallen ook niet samen: de politieke operaties vormden de context waarin de militaire operatie kon gedijen, die vormden de placenta van de coup, niet de coup zelf – de nuance is van kapitaal belang willen we de staatsgreep begrijpen. Daarom moeten we de politici van destijds ook met een korreltje zout nemen[8] die beweren dat ze van tevoren wisten wat er die avond in het Congres ging gebeuren, of dat veel afgevaardigden in het amfitheater het wisten, of zelfs dat het hele Congres het wist. Die herinneringen zijn vrijwel zeker verzonnen of ingebeeld, of dienen een eigenbelang. De waarheid is dat, aangezien er weinig communicatie was tussen de politieke en de militaire operaties, niemand of vrijwel niemand in het amfitheater of daarbuiten wist wat er ging gebeuren.

Wat wel iedereen wist, is dat die winter in het hele land een stemming van coup d’état heerste. Op 20 februari, drie dagen vóór de staatsgreep, schreef Richard Paseyro[9], correspondent van Paris Match in Madrid: ‘De economische situatie in Spanje is welhaast catastrofaal, het terrorisme neemt toe, het wantrouwen ten opzichte van de instituties en haar vertegenwoordigers tast het land in zijn ziel aan, de staat verbrokkelt onder de aanslag van het feodalisme en de excessen van de autonomie, en de buitenlandse politiek van Spanje is een fiasco.’ Hij concludeerde: ‘Er hangt een staatsgreep, een pronunciamiento, in de lucht.’ Iedereen wist wat er kon gebeuren, maar niemand of bijna niemand wist iets over het wanneer, het hoe en het waar. Wat het wie betreft: er waren in het leger kandidaten genoeg voor een staatsgreep, maar in elk geval moeten de parlementariërs, op het moment dat luitenant-kolonel Tejero het Congres binnendrong, hem direct hebben herkend, want zijn foto had op de voorpagina van alle kranten gestaan toen half november 1978 Diario 16 met het nieuws kwam dat hij in arrest zat voor het beramen van een coup waarbij de ministerraad in het Moncloa Paleis zou worden gegijzeld en van het zo ontstane machtsvacuüm gebruikgemaakt om de macht te grijpen. Na zijn detentie werd Tejero berecht, maar hij kreeg door de krijgsraad een belachelijk lage straf opgelegd, en een paar maanden later was hij alweer op vrije voeten en als het ware gedwongen beschikbaar, want hij had geen professionele opdracht en dus geen andere bezigheid dan een volgende couppoging voor te bereiden, met maximale omzichtigheid en een minimum aantal deelnemers, om het uitlekken te voorkomen dat de eerste couppoging in de wielen had gereden. En zo werd de staatsgreep, onder absolute geheimhouding en met een minimum aantal militaire samenzweerders en een uiterst hoge graad van improvisatie, beraamd, en zo valt grotendeels te verklaren dat van alle coupdreigingen die de democratie sinds de zomer daarvoor boven het hoofd hingen, deze uiteindelijk realiteit werd.

Maar de bedreigingen voor de Spaanse democratie stamden niet van de zomer daarvoor. Lang nadat Suárez was afgetreden vroeg een journalist hem op welk moment hij begon te vermoeden dat er mogelijk een staatsgreep dreigde. ‘Vanaf het moment dat ik goed en wel minister-president was’, antwoordde Suárez.[10] Hij meende het. In Spanje is een staatsgreep geen historisch incident, maar een endemisch ritueel: alle democratische experimenten in Spanje waren in een staatsgreep geëindigd, en in de afgelopen twee eeuwen zijn er meer dan vijftig gepleegd, de laatste in 1936, vijf jaar na het uitroepen van de republiek. In 1981 waren er ook vijf jaar verstreken sinds het begin van het democratisch proces, en die coïncidentie, gecombineerd met de slechte toestand waarin het land verkeerde, zorgde voor een kabbalistisch bijgeloof, en dat kabbalistisch bijgeloof wekte een couppsychose onder de heersende klasse. Maar het was niet alleen een psychose en het was niet alleen bijgeloof. In werkelijkheid had Suárez, meer dan welke democratisch gekozen minister-president van Spanje ook, redenen om een staatsgreep te vrezen vanaf het moment dat hij door zijn daden liet blijken dat zijn bedoeling niet was, zoals misschien aan het begin van zijn mandaat leek, om de zaken zodanig te veranderen dat alles bij het oude bleef, dat het franquisme in wezen in een ander jasje werd gestoken en voortgezet, maar dat hij een politiek bestel in ere wilde herstellen dat in de grond gelijk was aan dat waartegen Franco veertig jaar eerder de wapens had opgenomen. Het ging er niet alleen om dat toen Suárez aan de macht kwam het leger vrijwel geheel franquistisch was, maar dat het, op expliciet bevel van Franco, de hoeder van het franquisme was. De beroemdste uitspraak van de overgang van de dictatuur naar de democratie (‘Alles is tot in de puntjes geregeld’)[11] werd niet gedaan door een van de hoofdrolspelers van de Transitie, die werd gedaan door Franco zelf, wat er misschien op wijst dat Franco de echte hoofdrolspeler van de Transitie was, of op z’n minst een van de hoofdrolspelers. Iedereen herinnert zich dat hij die uitspraak deed op 30 december 1969, in zijn oudejaarstoespraak, en iedereen vatte het op voor wat het was: een garantie van de dictator aan zijn getrouwen dat na zijn dood alles bij het oude zou blijven, ofwel, in de woorden van de falangistische intellectueel Jesús Fueyo: ‘Na Franco, de Instituties.’ Niet iedereen herinnert zich daarentegen dat Franco zeven jaar eerder in een toespraak tot een vergadering van oud-strijders in de burgeroorlog, die op de Cerro de Garabitas bij Madrid bijeen waren gekomen, een vrijwel identieke frase had gebezigd (‘alles is geregeld en gegarandeerd’) en dat hij er destijds aan toevoegde: ‘Onder de trouwe en niet te overtreffen hoede van onze strijdkrachten.’ Het was een bevel: ook na zijn dood had het leger de opdracht het franquisme in stand te houden. Maar vlak voor zijn dood gaf Franco de militairen in zijn testament een ander bevel, namelijk dat ze de koning even loyaal moesten gehoorzamen als ze hem hadden gehoorzaamd. Natuurlijk had Franco noch de militairen zich voorgesteld dat die twee bevelen ooit met elkaar in strijd konden zijn, en toen de politieke hervormingen het land naar een democratie voerden en het duidelijk werd dat ze dat waren, omdat de koning zich afkeerde van het franquisme, toen raakten de meeste militairen in tweestrijd, want nu moesten ze kiezen: ofwel het eerste bevel van Franco opvolgen en de democratie met geweld tegenhouden, of het tweede opvolgen en accepteren dat het strijdig was met het eerste en het dus nietig verklaren, met het gevolg dat ze de democratie dienden te aanvaarden. Die tweestrijd is een van de sleutels tot de 23ste februari en verklaart ook dat vrijwel vanaf het moment dat Suárez als minister-president werd geïnstalleerd, in juli 1976, de geruchten over een staatsgreep om hem heen zoemden. Begin 1981 waren die geruchten niet sterker dan in januari of april 1977, maar de politieke situatie was nog niet eerder zo gunstig geweest voor een coup.

Sinds de zomer van 1980 raakt het land steeds dieper in crisis. Velen zijn het eens met de analyse van de correspondent van Paris Match: de economie is niet gezond, de decentralisatie ontmantelt de staat en is een doorn in het oog van de militairen, Suárez is onbekwaam om te regeren nu zijn partij uiteenvalt en de oppositie willens en wetens erop aanstuurt hem te torpederen, de aanvankelijke bekoring van de democratie is blijkbaar in een paar jaar verdampt en de stemming op straat is een mengeling van onzekerheid, pessimisme en angst.[12] Bovendien is er het terrorisme, met name het terrorisme van de eta, dat tot een tot dan toe ongekende omvang uitgroeit en zich verbeten stort op de Guardia Civil en het leger. De toestand is alarmerend en er wordt gesproken over noodmaatregelen, niet alleen door de eeuwige voorstanders van een staatsgreep – verstokte franquisten die, beroofd van hun privileges, dagelijks met vlammende patriottische taal de soldaten in de kazernes opstoken – maar ook door de traditionele voorvechters van de democratie, zoals Josep Tarradellas[13], een oude republikeinse politicus en ex-president van de autonome Catalaanse regering, die er sinds de zomer van 1979 voor pleit dat het roer moet worden overgenomen om de democratie, die van het rechte pad is afgedwaald, weer op koers te helpen en die in juli 1980 om ‘een chirurgische ingreep’ riep die ‘het land er weer bovenop moest helpen’. Roer overnemen, chirurgische ingreep, koerswijziging – dat is de vreeswekkende terminologie die sinds de zomer van 1980 steeds weer opduikt in de wandelgangen van het Congres, tijdens de politieke lunches en diners en bijeenkomsten en in de krantenartikelen van het kleine Madrid van de macht. Het zijn gewoon eufemismen, of meer nog, lege begrippen, die ieder met zijn eigen belangen invult en die, buiten de putschistische weerklank die ze ontmoeten, maar één ding gemeen hebben: zowel voor de franquisten als voor de democraten, zowel voor extreemrechtse politici zoals Blas Piñar of Girón de Velasco als voor de socialisten van Felipe González en voor veel communisten van Santiago Carrillo en voor veel centrumpolitici uit Suárez’ eigen partij, is Adolfo Suárez de enige verantwoordelijke voor de crisis en is zijn aftreden de primaire voorwaarde om de crisis tot een oplossing te kunnen brengen. Dat is een legitieme en in wezen verstandige eis, want Suárez was al lang vóór de zomer een vleugellamme politicus geworden. Maar politiek is ook een kwestie van vorm – vooral de politiek van een democratie die veel vijanden binnen het leger en daarbuiten telt, een jonge democratie die zijn draai nog moet vinden en die niemand tot in de puntjes beheerst en waarvan het bindwerk nog uiterst teer is – en hier is er geen sprake van een fundamenteel probleem, maar van een vormprobleem: het probleem is niet óf Suárez wordt afgezet, maar hóé. Het antwoord dat de heersende klasse van Spanje op deze vraag had moeten geven is het enig mogelijke antwoord in een zo fragiele democratie als die van 1981: door middel van verkiezingen. Maar de heersende klasse in Spanje gaf een ander antwoord op die vraag en ze gaf het vrijwel unaniem: tegen elke prijs. Dat was een barbaars antwoord en het was grotendeels de vrucht van de arrogantie, de machtswellust en de onvolwassenheid van een heersende klasse die liever het risico liep dat de omstandigheden rijp werden gemaakt voor een ingreep door de saboteerders van de democratie dan dat ze in de regering de onduldbare aanwezigheid van Adolfo Suárez duldde. Anders valt niet te verklaren waarom sinds de zomer van 1980 politici, ondernemers, vakbondsleiders, klerikalen en journalisten de ernst van de situatie tot delirische proporties overdreven om dagelijks te kunnen zinspelen op maatregelen die grondwettelijk van twijfelachtig allooi waren en die een toch al wankele landsregering aan het wankelen brachten – het buitenspel zetten van het parlement, dreigen met het lamleggen van het splinternieuwe raderwerk van de staat en een kabaal maken dat de ideale brandstof leverde voor het putschisme. In de grote Madrileense beerput, zoals Suárez in die tijd het kleine Madrid van de macht noemde, waren die maatregelen – die chirurgische ingrepen of overnames van het roer of koersveranderingen – voor niemand een geheim, en er ging vrijwel geen dag voorbij dat ze in de pers niet direct of indirect genoemd werden, bijna altijd in opruiende zin: de ene dag ging het over een zakenkabinet onder leiding van Alfonso Osorio (parlementariër van rechts en vicepremier in de eerste regering Suárez) en de volgende dag over een regering van nationale eenheid met als minister-president José María de Areilza (ook een parlementariër van rechts en minister van Buitenlandse Zaken in de eerste door de koning benoemde regering); de ene dag praatten ze over Operatie Quirinaal, die tot doel had Landelino Lavilla (voorzitter van het Congres en leider van de christen-democratische factie in de partij van Suárez) tot hoofd van een coalitieregering te benoemen, en de volgende dag hadden ze het over Operatie De Gaulle, met als doel een vooraanstaand militair aan het hoofd te stellen van een eenheidsregering: Álvaro Lacalle Leloup of Jesús González del Yerro of Alfonso Armada, oud-secretaris van de koning en uiteindelijk leider van de coup van 23 februari. Er ging nauwelijks een week voorbij zonder dat mensen die vrijwel over alles van mening verschilden het eens werden over de roep om een sterke regering, iets wat door velen werd geïnterpreteerd als een roep om een regering met een militair aan het hoofd of met militaire ministers, een regering die de kroon uit de wind hield, die de chaos verhielp waarmee de overgang van de dictatuur naar de democratie gepaard ging en die paal en perk stelde aan wat door sommigen haar excessen werden genoemd, die het terrorisme een halt toeriep, die de economie weer op de been hielp, die het autonomiseringsproces rationaliseerde en de rust deed weerkeren in het land. Het was een dagelijks allegaartje van toespelingen, roddels en intriges, en op 2 december 1980 beschreef Joaquín Aguirre Bellver[14], parlementair chroniqueur van de ultrarechtse krant El Alcázar, de politieke stemming in het Congres als volgt: ‘Coup à la Turkije, zakenkabinet, nationaal kabinet … Een cavaleriecharge à la Pavía … Tegenwoordig is iemand zonder zijn eigen recept voor een staatsgreep een nul. Intussen waart Suárez moederziel alleen rond door de wandelgangen, niemand die acht op hem slaat.’ Aguirre Bellver wakkerde bewust het vuurtje van het putschisme aan door militaire staatsgrepen in zijn rijtje op te nemen – die van generaal Evren in Turkije kort tevoren, of die van Pavía in Spanje, iets meer dan een eeuw geleden – samen met politieke manoeuvres die in theorie niet in strijd met de grondwet waren. Het was een dodelijk, verraderlijk mengsel, en uit dat mengsel ontstond de 23ste februari: de politieke machinaties waren de voedingsbodem voor de staatsgreep, ze leverden de argumenten en de alibi’s. Door openlijk te speculeren over een regering onder leiding van een militair, of door de hulp in te roepen van de militairen om een einde te maken aan het geknoei, zette de heersende klasse de deur van de politiek op een kier voor een militaire kaste die stond te popelen om in te grijpen en de democratie de nek om te draaien – en op 23 februari stormde het leger door die deur naar binnen. Wat Suárez betreft, de beschrijving die Aguirre Bellver de winter van de coup van hem geeft slaat de spijker nauwkeurig op de kop, en onwillekeurig zien we het beeld voor ons van een eenzame Suárez in de wandelgangen van het Congres, als een voorbode van zijn eenzame beeltenis in het amfitheater op de 23ste februari: het is het beeld van een verloren man en een uitgeteld politicus, die in de maanden voorafgaand aan de coup het gevoel heeft dat de hele politieke klasse, dat de hele heersende klasse van het land tegen hem samenspant. Hij is de enige niet die dat gevoel heeft. ‘Wij allemaal zweren samen’ luidt de titel van een artikel dat Pilar Urbano[15] begin december voor de krant ABC schrijft en waarin de machinaties tegen Suárez worden beschreven van een groep journalisten, ondernemers, diplomaten en politici van verschillende partijen, die voor een diner in de hoofdstad bijeen waren gekomen. Hij is de enige niet die dat gevoel heeft: in de grote Madrileense beerput, in het kleine Madrid van de macht, hebben velen het gevoel dat alles tegen Suárez samenspant, en in de herfst en de winter van 1980 is er nauwelijks nog een lid van de heersende klasse die niet bewust of onbewust zijn steentje bijdraagt aan de grote berg van de samenzwering. Of waarvan Suárez het gevoel heeft dat het een samenzwering is.

[8]Daarom moeten we de politici van destijds ook met een korreltje zout nemen … Pablo Castellano, afgevaardigde van de psoe, schrijft bijvoorbeeld: ‘Toen Tejero de Kamer binnendrong, had ik de indruk dat dat maar voor heel weinigen een verrassing was. Voor ons, van de paar fracties die niet tot het kringetje van ingewijden behoorden’ (Yo sí me acuerdo. Apuntes e historias, Madrid, Temas de Hoy, 1994, p. 344).

[9] Het citaat van Ricardo Paseyro is uit Blanco, 23-F. Crónica fiel …, p. 131.

[10] Het citaat van Suárez is uit het interview met Sol Alameda; zie Santos Juliá e.a., Memoria de la transición, p. 454.

[11]Alles is tot in de puntjes geregeld … Het eerste citaat van Franco is uit Discursos y mensajes del jefe del estado. 1968-1970, Madrid, Publicaciones Españolas, 1971, p. 108; het tweede uit Discursos y mensajes del jefe del estado, 1960-1963, Madrid, Publicaciones Españolas, 1964, p. 397. Voor de uitspraak van Jesús Fueyo, zie Pueblo, 24-11-1966, citaat van Juan Pablo Fusi, España, de la dictadura a la democracia, Barcelona, Planeta, 1979, p. 236. Het testament van Franco is te lezen in Stanley G. Payne, El régimen de Franco, Madrid, Alianza Editorial, 1987, p. 649.

[12] Hét woord in die tijd is ‘ontgoocheling’. Het is bekend geworden als sleutelwoord van die episode omdat het de realiteit weergeeft: in de tweede helft van 1976, kort na het aan de macht komen van Suárez, gaf 78 procent van de Spanjaarden de voorkeur aan vertegenwoordigers van het volk als politiek leiders, en in 1978, het jaar dat de Grondwet werd aangenomen, verklaarde 77 procent zich zonder voorbehoud democraat. Maar volgens het opiniebureau Instituto Metroscopia gaf in 1980 nog maar net de helft van de Spanjaarden de voorkeur aan de democratie boven een andere staatsvorm: de anderen twijfelden of waren onverschillig, als ze al niet vóór de terugkeer van de dictatuur waren. De eerste twee gegevens heb ik uit Mariano Torcal Loriente, ‘El origen y la evolución del apoyo a la democracia en España’, in: Revista española de ciencias políticas, nr. 18, april 2008, p. 50, en het derde uit Joaquín Prieto, El País, 28-10-2007.

[13] De eerste keer dat Tarradellas het heeft over de noodzaak van een overname van het roer is op 14 juni 1979; zie Juan Blanco, 23-F. Crónicafiel …, p. 49; het citaat tussen aanhalingstekens is uit El Alcázar, 4-7-1980; maar op de eerste zondag van mei van dat laatste jaar had hij al tegenover El País verklaard: ‘Als het roer niet snel en resoluut wordt overgenomen, dan moet er een chirurgische ingreep komen.’ Geciteerd door Santiago Segura en Julio Merino, Las vísperas del 23-F, Barcelona, Plaza y Janés, 1984, p. 286.

[14] Joaquín Aguirre Bellver, ‘Al galope’, El Alcázar, 2-12-1980, overgenomen in El ejército calla, Madrid, Ediciones Santafé, 1981, pp. 129-130. Over de verschillende politieke operaties hier genoemd zie bijvoorbeeld Xavier Domingo, ‘Areilza aspira a la Moncloa’, Cambio 16, nr. 456, 31-8-1980, pp. 19-21; Miguel Ángel Aguilar, ‘Sectores financieros, militares y eclesiásticos proponen un “Gobierno de gestión” con Osorio’, El País, 27-11-1980; José Oneto, ‘La otra Operación’, Cambio 16, nr. 470, 1-12-1980, p. 21.

[15] Pilar Urbano, ABC, 3-12-1980.

3

Wie tegen Suárez samenzweren (of van wie Suárez het gevoel heeft dat ze tegen hem samenzweren), zijn de journalisten. Natuurlijk zweren de extreemrechtse journalisten tegen hem samen, ze vallen Suárez dag in dag uit aan, omdat ze denken dat ze, door hem ten val te brengen, de democratie ten val brengen. Het zijn er zeker niet veel, maar ze zijn belangrijk, omdat de kranten en tijdschriften waarin ze schrijven – El Alcázar, El Imparcial, Heraldo Español, Fuerza Nueva, Reconquista – vrijwel de enige zijn die in de kazernes worden gelezen, en ze proberen de militairen ervan te overtuigen dat de situatie nog erger is dan ze denken en dat ze, als ze niet uit onverantwoordelijkheid of egoïsme of lafheid medeplichtig willen zijn aan een onwaardige politieke klasse die Spanje naar de afgrond voert, eerder vroeg dan laat tussenbeide zullen moeten komen om het bedreigde vaderland te redden. Al vanaf het begin van de democratie worden ze constant aangespoord tot een staatsgreep, maar vanaf de zomer van 1980 gebeurt het openlijk: op de omslag van het weekblad Heraldo Español van 7 augustus 1980 stond een groot steigerend paard met een kop over de hele pagina: ‘Wie bestijgt dit paard? Gevraagd: een generaal.’ In het tijdschrift stond een artikel van de journalist Fernando Latorre, ondertekend met een pseudoniem, waarin hij voorstelde een ‘harde’ militaire coup te voorkomen door een ‘zachte’ te plegen, waarbij een generaal als minister-president van een eenheidsregering werd benoemd. Er vielen een paar namen, onder andere die van generaal Alfonso Armada, en de koning werd voor een keiharde keuze gesteld tussen twee soorten staatsgrepen: ‘Ofwel Pavía, ofwel Prim[16] – de keuze aan wie wil of kan.’ In de herfst en de winter van 1980, maar vooral in de weken voorafgaand aan de 23ste februari, waren die pleidooien aan de orde van de dag, vooral in het dagblad El Alcázar, misschien wel het meest strijdlustige orgaan van extreemrechts, en ongetwijfeld het meest invloedrijke. Daarin werden tussen eind december en begin februari drie artikelen gepubliceerd waarin werd opgeroepen de democratie uit naam van het leger en de koning op te schorten; ze waren ondertekend met ‘Almendros’[17], een pseudoniem waarachter waarschijnlijk de reservegeneraal Manuel Cabeza Calahorra schuilging, die op zijn beurt het standpunt vertegenwoordigde van een groep generaals buiten dienst.

[16] Voor Pavía, zie hoofdstuk 3 van deel 3. Juan Prim y Prats (1814-1870) was een legendarische, liberaal gezinde generaal die verscheidene couppogingen deed, met uiteindelijk een geslaagde ‘zachte’ coup, en die later vermoord werd (noot v.d. vert.).

[17] De drie artikelen van Almendros, allemaal verschenen in El Alcázar, zijn: ‘Análisis político del momento militar’, 17-12-1980; ‘La hora de las otras instituciones’, 22-1-1981; en ‘La decisión del mando supremo’, 1-2-1981.

#

Twee weken vóór de coup verscheen er onder de kop ‘De maat is vol’ een artikel met dezelfde oproep van de reservegeneraal Fernando de Santiago, die vijf jaar eerder vicepremier was geweest in het eerste kabinet Suárez. In het nummer van 24 januari schreef de hoofdredacteur Antonio Izquierdo[18]: ‘Geheimzinnige, officieuze zegslieden, die beweren welingelicht te zijn, laten dezer dagen aan bekende personen van de communicatiemedia en de financiële wereld weten dat “de staatsgreep op het punt staat te gebeuren en dat binnen twee maanden het karwei geklaard zal zijn”.’ En in dat blad, in weerwil van de geheimhouding waarmee de coup werd beraamd, konden een paar ingewijde lezers vernemen dat het morgen de grote dag zou zijn: op de voorpagina van El Alcázar van zondag 22 februari stond een foto over drie kolommen van een lege Congreszaal, met daaronder – iets wat het blad bij andere gelegenheden ook al had gedaan – een rode cirkel die aangaf dat de voorpagina een afgesproken boodschap bevatte; de boodschap was te vinden door vanaf de punt van een dikke pijl (met daarin de tekst ‘Alles is gereed voor de zitting van maandag’) die naar de Congreszaal wees een rechte lijn te trekken naar de tekst van de hoofdredacteur rechts naast de foto. De zin waar die lijn op uitkwam bevatte vrijwel exact het tijdstip waarop luitenant-kolonel Tejero de volgende dag het Congres zou binnendringen: ‘Vóór 18:30 u aanstaande maandag’. Dus hoewel waarschijnlijk geen enkele van de in het Congres aanwezige parlementariërs in de vroege avond van de 23ste februari wist wat er stond te gebeuren, waren minstens de hoofdredacteur van El Alcázar en sommigen van zijn medewerkers ervan op de hoogte. Dat roept vier vragen op. Van wie kregen ze die informatie? Wie wist het nog meer? Wie wist hoe je die voorpagina moest lezen? Wie wilde het tijdschrift met die boodschap op de hoogte stellen?[19]

Maar niet alleen de extreemrechtse journalisten zweren samen tegen Suárez – en tegen de democratie. Wie ook tegen Suárez samenzweren – of van wie Suárez het gevoel heeft dat ze tegen hem samenzweren – zijn de democratische journalisten. Het is het gevoel van een in een hoek gedreven man, maar het is misschien niet helemaal onterecht. De laatste jaren van het franquisme en de eerste jaren van de overgang naar de democratie hadden een uitzonderlijke symbiose bewerkstelligd tussen de journalistiek en de politiek, een combine van politici en journalisten die maakte dat de laatsten zich de hoofdrolspelers voelden in de overgang van de dictatuur naar de democratie. Maar in 1980 is er van die betrokkenheid niets meer over, of tenminste niet van de betrokkenheid tussen Suárez en de pers, die zich gekleineerd voelt door de macht en die vindt dat deze kleinering de oorzaak, of een deel van de oorzaak, is van de belabberde toestand waarin het land verkeert. De vernedering die de pers ervaart is een weerspiegeling van de vernedering die Suárez ervaart (en die ook het land ervaart), en aangezien een aantal belangrijke journalisten het als hun taak ziet om de politiek van de regering te dicteren en Suárez als weinig meer dan een poseur beschouwt, of in elk geval als een verfoeilijk politicus, is de kritiek die in een groot deel van de media op Suárez wordt geuit grof en barbaars en spoort mede de coupplegers aan door voedsel te geven aan het spookbeeld dat er een noodtoestand heerst en door ruim baan te maken voor de constante geruchten over politieke operaties en ‘harde’ of ‘zachte’ coups in voorbereiding, waardoor eerder het terrein voor ze geëffend wordt dan dat ze worden voorkomen. Daarnaast is een machtsperiode van vierenhalf jaar – en vooral als het zulke intense jaren zijn als die van Suárez – op zichzelf al voldoende om veel vijanden te maken: je hebt rancuneuze journalisten die van het ene moment op het andere de aanbidding verruilen voor de minachting, je hebt kritische journalisten die veranderen in kamikazepiloten, je hebt uitgeverscombinaties – zoals Grupo 16, de eigenaars van Diario 16 en Cambio 16, destijds het belangrijkste politieke weekblad – die in de zomer van 1980 een felle campagne tegen Suárez voeren op instigatie van leiders van zijn eigen partij. Er zijn gevallen als dat van Emilio Romero[20], ongetwijfeld de invloedrijkste journalist van de late Franco-tijd, die, na door Suárez van zijn geprivilegieerde post bij de pers van de Nationale Beweging, de enige door Franco toegestane partij, te zijn ontheven, een eeuwigdurende haat voor de minister-president opvatte, en die een paar dagen voor de coup in zijn column in de krant ABC generaal Armada als kandidaat voor het premierschap voorstelde na de ‘chirurgische ingreep’ of de ‘overname van het roer’ waarmee Suárez aan de kant moest worden gezet. Anders en gecompliceerder ligt het met het geval Luis María Anson, een zeer vooraanstaand journalist van het democratisch kamp.

Anson was een oude steunpilaar van de monarchie die in de jaren zestig, toen hij dacht dat hij vervolgd zou worden wegens een beledigend artikel over Franco in ABC, door Suárez was geholpen. Vervolgens, tegen het midden van de jaren zeventig, was het Anson die Suárez een kontje gaf: aangemoedigd door de toekomstige koning bevorderde hij, als hoofdredacteur van het tijdschrift Blanco y Negro, de politieke carrière van Suárez, zwengelde zijn kandidatuur voor het premierschap aan en juichte zijn benoeming in de Gaceta Ilustrada toe met een enthousiasme dat ongekend was in de reformistische pers. Ten slotte was het Suárez die wederom Anson hielp: krap twee maanden na zijn installatie als minister-president benoemde hij de journalist tot directeur van het staatspersbureau efe. Anson bleef weliswaar tot 1982 hoofd van het persbureau, maar aan het wederzijdse handen wassen kwam een paar maanden later een einde toen de journalist het gevoel kreeg dat Suárez een zwak politicus was die bovendien gehinderd werd door zijn falangistische verleden en die bezig was de macht van de nieuwe democratie aan links over te dragen. Vanaf dat moment veranderde hij in een onverbiddelijke criticus van de politiek van de minister-president. Onverbiddelijk en openlijk: Anson gaf herhaaldelijk etentjes in het kantoor van de efe voor politici, journalisten, bankiers, prelaten en militairen, en op die bijeenkomsten uitte hij al vrijwel vanaf het begin zijn ongenoegen over zijn voormalige beschermheer. Volgens Francisco Medina[21] sprak hij ook al vanaf najaar 1977 over een ‘herstelplan’ voor de democratie – in feite een verkapte staatsgreep – geïnspireerd op de gebeurtenissen van juni 1958 in Frankrijk, toen generaal De Gaulle opnieuw aan de macht kwam en de Vijfde Franse Republiek vestigde. De bedoeling was dat het leger discreet druk zou uitoefenen op de koning om Suárez tot aftreden te bewegen en een regering te installeren die in theorie apolitiek was, met aan het hoofd een technocraat, een regering van nationale eenheid of nationaal herstel die tijdelijk de grondwet zou opschorten om de orde te herstellen, een einde te maken aan het bloedvergieten van het terrorisme en om de economische crisis te boven te komen. Dat was, met de toevoeging dat de regering geleid diende te worden door een militair, met een grote dosis improvisatie en onbezonnenheid, met een rücksichtslos aan de kant schuiven van de grondwettelijke orde, het plan dat de putschisten in de vroege avond van de 23ste februari wilden uitvoeren. De relatie tussen Anson en generaal Armada (die hij in zijn memoires ‘een goede vriend’ noemt met wie hij ‘vele jaren’ contact heeft gehad), het rotsvaste geloof in de monarchie dat hen beiden verbond, het feit dat Anson volgens sommige verklaringen op de nominatie stond om minister te worden in de regering die volgens de plannen van Armada na de coup gevormd zou worden, de weigering van de efe om na de 23ste februari de rol van de generaal als leider van de opstand te accepteren, de voet van oorlog waarop Anson met de politiek van Suárez verkeerde en zijn reputatie van eeuwige samenzweerder, laadden met de tijd steeds meer de verdenking op de journalist. Maar feit is dat de relatie tussen Anson en Armada niet zo hecht was als de generaal beweerde, dat de journalist op de lijst van kandidaat-ministers van Armada stond, samen met een groot aantal democratische politici die geen weet hadden van de rol die de generaal voor hen in petto had als steunpilaren van de coup, en dat de weerstand van de efe om te erkennen dat de oud-secretaris des konings de leider was geweest van de militaire couppoging een afspiegeling was van een wijdverbreid ongeloof in de eerste dagen na de 23ste februari. En wat het idee van de coup betreft is het hoogstwaarschijnlijk de generaal zelf – die kort na het aan de macht komen van De Gaulle aan de École de Guerre in Parijs was gaan studeren en die van dichtbij de uitwerking daarvan had meegemaakt – die het bedacht en met zo veel succes propageerde dat het vanaf de zomer van 1980 door het hele kleine Madrid van de macht circuleerde en er vrijwel geen politieke partij was die niet overwoog om een militair aan het hoofd van een coalitieregering of een nationaal kabinet te stellen als een mogelijkheid om Suárez uit de macht te ontzetten. Er is kortom geen enkel serieus te nemen teken dat Anson de kandidatuur van Armada als premier van een eenheidsregering[22] direct promootte – en helemaal niet dat hij iets te maken had met de militaire coup – hoewel we niet mogen vergeten dat hij op enig moment in het najaar en de winter van 1980 die noodoplossing verdedigde, want het staat als een paal boven water dat hij elke inspanning verwelkomde die erop gericht was zo snel mogelijk een minister-president te vervangen die in zijn ogen, en in de ogen van vrijwel de hele heersende klasse, bezig was de kroon en het land naar de ondergang te voeren.

[18] Fernando Latorre, onder het pseudoniem Merlín, in zijn gebruikelijke rubriek ‘Las Brujas’, Heraldo Español, 7-8-1980. Fernando de Santiago, ‘Situación límite’, El Alcázar, 8-2-1981. Antonio Izquierdo, onder het pseudoniem Telémetro, ‘La guerra de las galaxias’, El Alcázar, 24-1-1981. Emilio Romero, ‘Las tertulias de Madrid’, ABC, 31-1-81.

[19] Ik heb geen antwoord op die vragen, maar ik heb wel mijn vermoedens. Waarschijnlijk kreeg het tijdschrift de informatie van generaal Milans del Bosch, die de volgende dag in Valencia in opstand kwam, of van een van de naaste medewerkers van Milans del Bosch, of – het meest waarschijnlijke – van Juan García Carrés, het voormalige hoofd van de corporatistische vakbonden in de Franco-tijd, die in de maanden voorafgaand aan de coup als contactpersoon fungeerde tussen Milans del Bosch en Tejero: zowel Milans del Bosch als García Carrés onderhield nauwe betrekkingen met El Alcázar. Waarschijnlijk was ook José Antonio Girón de Velasco op de hoogte, de voorman van een extreemrechtse stroming en voorzitter van de Confederatie van Oud-Strijders en nauw bevriend met García Carrés. Daarnaast reservegeneraals in het kamp van Cabeza Calahorra en Fernando de Santiago en franquistische oud-ministers in het kamp van Girón de Velasco. Niet echter het enige parlementslid van extreemrechts met een zetel in het Congres: de leider van Fuerza Nueva, Blas Piñar. Ongetwijfeld waren nog meer mensen op de hoogte, maar niet veel meer. In elk geval is dit voer voor fantasie of zelfs voor wanen: op 5 februari schrijft Manuel Fraga, de leider van rechts, in zijn dagboek: ‘Het zijn allemaal geruchten … Een helderziende maakt melding van een staatsgreep op de 24ste.’ Op de 13de krijgt de politie een tip van een informant – die bijna terzijde werd gelegd vanwege zijn geringe geloofwaardigheid – dat er op de 23ste een staatsgreep zal worden gepleegd. Op de 18de verschijnt het eerste nummer van Spic, een maandblad van de commerciële luchtvaart, gewijd aan vrije tijd en toerisme. In een van de artikelen, ondertekend door de hoofdredacteur, staat te lezen: ‘Ik heb zeker geen staatsgreep op het oog op 23 februari … además no sé’ [bovendien weet ik het niet] (meer wanen: además bestaat uit 6 letters en no en sé elk uit twee letters; resultaat 6:22, bijna exact het tijdstip waarop luitenant-kolonel Tejero het Congres binnendrong). Het is goed om te weten dat noch op de 5de noch op de 13de, niet eens op de 18de, datum en tijdstip van de coup waren vastgesteld. Het citaat van Fraga: En busca del tiempo servido, p. 232. Over de politie-informant geven Prieto en Barbería informatie in El enigma del Elefante, p. 233. Voor het artikel in Spic zie Pilar Urbano, Con la venia …, p. 363.

[20] Emilio Romero, ‘Las tertulias de Madrid’, ABC, 31-1-81.

[21] Francisco Medina, 23-F, la verdad, Barcelona, Plaza y Janés, 2006, pp. 89-117. Francisco Medina, 23-F, la verdad, Barcelona, Plaza y Janés, 2006, pp. 89-117.

[22] Het citaat van Armada is uit Al servicio de la Corona, p. 92. De geruchten over een samenzwering tussen Anson en Armada begonnen in werkelijkheid al vlak na de coup te circuleren; zie José Luis Gutiérrez, ‘Armada & Anson’, Diario 16, 2-3-1981. Wat betreft de regering van Armada, zie voetnoot 131. Voor de relatie tussen Suárez en Anson, zie Gregorio Morán, Adolfo Suárez, pp. 40-42, 189, 297-298 en 305-306, en Luis María Anson, Don Juan, Barcelona, Plaza y Janés, 1994, p. 403.