Dominique Bona

Camille en Paul

De passie van de Claudels

Uit het Frans vertaald door Marianne Gaasbeek

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Camille et Paul. La passion Claudel, verschenen bij Grasset

Oorspronkelijke tekst © Éditions Grasset & Fasquelle, 2006

Nederlandse vertaling © Marianne Gaasbeek en De Geus bv, Breda 2008

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Portret Paul Claudel © Indivision Paul Claudel, Portret Camille Claudel © cesar, Musée Rodin, Parijs

isbn 978 90 445 2888 6

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Geboortes

Camille, de oudste, opent voor het eerst haar ogen als het winter is. Het platteland rondom Fère-en-Tardenois, de hoofdplaats van het kanton Aisne, is bevroren. De bomen zijn kaal, de dieren staan op stal. Er staat een ijzige, venijnige wind, die om de leien daken in het kleine stadje loeit en de kinderen die op een leeftijd zijn dat ze de stem van de duivel menen te horen, nachtmerries bezorgt. Als deze wind eenmaal begint te razen, kan niets hem meer temperen of doen bedaren: zijn machtige woede-uitbarstingen zijn even onlosmakelijk met de Tardenois verbonden als de vette klei en het bolle reliëf. Het water van de Ourcq zal binnenkort dichtvriezen. Het is 8 december 1864, de dag waarop de rooms-katholieken Maria Onbevlekte Ontvangenis vieren – de geboorte zonder zonde van de Heilige Maagd.

De moeder, zo katholiek als ze mag zijn, zij het eerder uit traditie dan uit overtuiging, is ontstemd door de geboorte van het meisje: voor haar verjaardag, want op die dag wordt ze vierentwintig, had ze op een jongen gehoopt. In plaats van blij te zijn, toont de jonge kraamvrouw openlijk haar diepe teleurstelling. De moeder die zojuist het leven schonk aan het meisje is ontroostbaar en nog steeds in de rouw: nog geen vijftien maanden geleden heeft ze haar eerstgeborene verloren, een zoontje, Charles-Louis. Geboren op 1 augustus 1863 en gestorven op de 16de, de dag die volgde op de dag die is gewijd aan de Maagd Maria, die duidelijk geen gehoor geeft aan haar gebeden. Vanaf het allereerste ogenblik, de eerste kreet, versmaadt de moeder haar dochter. Ze is in haar verwachtingen teleurgesteld. Ze zal altijd wrok blijven koesteren.

De vader is echter blij met zijn stevige dochter, die na twee lange huwelijksjaren leven brengt in zijn gezin, een nieuw elan. Hij neemt het de Hemel niet kwalijk dat die zich vergist heeft door hem een dochter te geven. Hij gelooft overigens niet erg in de Hemel en in God, en nog minder in de Heilige Maagd. Hij is een vurig republikein en hij is maar al te blij dat hij eindelijk, op zijn achtendertigste, vader is geworden.

De baby wordt op 25 januari gedoopt met een naam waarin het weemoedige verlangen naar een zoon wordt weerspiegeld, de androgyne voornaam Camille. De ceremonie is een familiale aangelegenheid die wordt voltrokken door een oudoom van moederskant die pastoor is.

Paul, de benjamin, komt midden in de zomer ter wereld: op 6 augustus 1868, nauwelijks vier jaar na Camille. Voor de katholieken is het de feestdag van de Transfiguratie, waarop de verheerlijkende gedaanteverandering van Christus wordt herdacht, wanneer hij aan drie van zijn discipelen verschijnt op de berg Thabor. De zon staat te branden boven de velden, de weilanden en de tuin van de pastorie van Villeneuve, waar het gezin net naartoe is verhuisd en bij oom pastoor – de broer van de vader van mevrouw Claudel – is ingetrokken, zo’n vier kilometer van Fère. De moeder bevalt in een slaapkamer op de eerste etage, waar het algauw om te stikken is van de warmte en de geuren van het platteland, maar waar het bij het aanbreken van de dag nog betrekkelijk fris is. Het is vier uur in de ochtend. Het dorp slaapt. De drie klokken van de kerk, enkel door een heg van de pastorie gescheiden, hebben de metten nog niet geluid. Geheel op één lijn met de vreugde van de ouders laat de haan in het kippenhok zijn eerste gekraai horen.

Daar is hij dan eindelijk, de zoon naar wie zo werd uitgekeken. Hij wordt Paul genoemd, naar de enige broer van mevrouw Claudel: een voornaam die zwaar te dragen is, want die broer heeft zich van kant gemaakt – Paul Cerveaux heeft zich op zijn drieëntwintigste in de Marne verdronken. Er liggen nog geen twee jaar tussen de dood van de jongeman en de geboorte van zijn neefje, dat hij niet zal kennen. Alsof het kind de herinnering moet dragen aan al hun recente rouw geven de ouders hun zoon bovendien de voornamen Charles-Louis, van zijn jonggestorven broertje. Wellicht om het onheil om de tuin te leiden worden ze voor hem omgedraaid: na Paul volgen Louis, Charles en ten slotte Marie. De Maagd zal hem tegen de spoken beschermen, die tragische schimmen waarmee hij in de wieg is opgezadeld.

Paul Louis Charles Marie, gedoopt op 11 oktober, net als Camille door de oudoom pastoor, die het jaar daarop zal komen te overlijden, blijft, ook al lijkt hij de enige te zijn, de tweede zoon van zijn ouders. In het gezin is hij de jongste, het kleintje. Algauw wordt hij, en dat zal voorgoed zo blijven, de kleine Paul genoemd. Een ideale speelbal voor zijn twee zusjes, die elkaar voortdurend om hem in de haren zitten, vooral voor de oudste.

Want tussen Camille en Paul is er nog een tweede dochter geboren: Louise. Geboren op 26 februari 1866, in Fère, twee jaar na Camille en twee jaar voor Paul, belemmert ze het duo om volop te functioneren. De kinderen Claudel vormen een trio, waarin het dominante en tirannieke element vrouwelijk is. Tot de adolescentie zullen het de meisjes zijn die commanderen, echter zonder een verbond aan te gaan – ze kunnen niet met elkaar overweg en dat zal altijd zo blijven. Speciale vermelding voor Camille, van hen beiden verreweg het meest autoritair en onstuimig.

Gedoopt met dezelfde voornaam als haar moeder, wier oogappel ze is, zal Louise dit voordeel weten uit te buiten. De twee Louises, moeder en dochter, hebben van meet af aan een nauwe band die mettertijd alleen maar sterker wordt: hun hele leven zullen ze onafscheidelijke bondgenoten blijven. Mevrouw Claudel verhult dit gevoel niet tegenover de andere kinderen, die zich daarin schikken. Ze hebben geen keus. De vader, in een poging rechtvaardig te zijn, probeert zijn affectie tussen hen drieën te verdelen. Maar het is hoe dan ook geen demonstratief gezin: men omhelst elkaar niet, er wordt niet geknuffeld.

Hoewel Louise net als haar zusje in de winter ter wereld is gekomen, is zíj geboren onder een waterteken: haar sterrenbeeld is Vissen en ze zal moeten kunnen zwemmen in die lastige positie van jongste meisje, ingeklemd tussen twee vurige, vulkanische temperamenten. Ze zal zich niet laten vermorzelen. Op haar manier, niet altijd even soepel, maar vastbesloten en even koppig als beide anderen, beschermt ze haar wateren.

Camille, een Boogschutter, en Paul, een Leeuw, zijn allebei vuurtekens, gedomineerd door de zon. Voor Paul is het een Zuid-Franse zon – de zon van rijpe zomers, van gouden oogsten, van door de steppenwinden van de Tardenois geblakerde vlaktes. Voor Camille is het een winterzon die al aan het zakken is, die bijna ondergaat boven de bossen, boven de vlaktes. Een zon in het koude seizoen. Maar het vuur is aanwezig, diep van binnen. Een vuur dat dan eens voedend, dan weer destructief zal blijken, een heilig vuur dat ze deelt met haar broer Paul.

Jeugdjaren

Niet alleen het vuur maar ook de aarde brengt hen nader tot elkaar, hun geboortegrond die zo ver afstaat van een groen paradijs. Zonder charme, zonder lieflijkheid, streng en sober in de ogen van een bezoeker die van andere horizonten afkomstig is, strekt de Tardenois zich uit tussen de Aisne en de Marne, ver van de grote wegen. Aan de rand van de Champagne, in het onscherp omlijnde grensgebied met Picardië en het Ile-de-France, heeft het kenmerken van elk van deze drie regio’s zonder zich met een ervan te identificeren. Het is een onbekende landstreek, rustiek, waar men hardnekkig vasthoudt aan de tradities. Glooiend reliëf, hier en daar bebost, omgeploegde akkers van vette klei, en koeienweides, niets anders te zien dan platteland. Hoofdstad: Château-Thierry, waar de wieg van Jean de la Fontaine stond. Men is er trots op ook Jean Racine (geboren in La Ferté-Milon) en Alexandre Dumas sr. (Villers-Cotterêts) tot de streekgenoten te mogen rekenen. Het talent van grote dichters kon zich goed ontplooien onder de lage hemel, in het aanschijn van de tot in het oneindige openliggende velden, niet gescheiden door heggen of muurtjes, slechts door enkele dunne bosjes die bedoeld waren om de woeste windvlagen af te zwakken.

Het kanton Fère kan zich beroemen op overblijfselen uit het Neolithicum, op een middeleeuws kasteel dat Robert de Dreux heeft laten bouwen en bewoond is geweest door een opperbevelhebber, en op een wonderlijke rotsformatie midden in een groot bos, op een plek die de Geyn genoemd werd, een zanderig heideveld met een meer als een binnenzee en een geheimzinnige grot waar naar men zei een toverheks huisde.

Oud land, bevolkt met zwijgzame boeren, trots land, Gallisch land; hier, in deze streek, schieten de broer en de zussen wortel. Ze zijn er geboren, ze zijn er getogen en later zullen ze er hun vakanties doorbrengen. Louise, die altijd gehecht blijft aan het huis uit haar kindertijd, zal er het grootste deel van haar leven doorbrengen en ze zal er ook sterven. Voor de twee anderen is het ondanks de reizen, de ballingschappen, een houvast, een ankerplaats. Hun wortels zullen nooit worden doorgesneden.

Hun naam, Claudel, zou vreemdelingen van hen kunnen maken. Het is een naam uit de Vogezen, uit La Bresse. Hun vader, Louis-Prosper Claudel, is een nieuwkomer in het kanton; men weet heel goed dat hij niet van hier is. Als ambtenaar bij de Dienst der Registratie, als ontvanger, is hij in 1860 naar Fère overgeplaatst. Zo heeft hij Louise-Athanaïse Cerveaux leren kennen, een echte autochtoonse, met wie hij in het huwelijk trad. De Tardenois is de landstreek van de moeder.

Ofschoon ze niet teruggaan tot de Galliërs, behoort het gezin Cerveaux tot de oudste families. Hun komaf is vanaf de zeventiende eeuw duidelijk te volgen. De landmannen en leidekkers, pastoors en handwerkslieden zijn talrijker dan de landsheren; de vader van Louise-Athanaïse, dokter Athanase Cerveaux, was arts in Fère. Haar moeder, Louise-Rosalie geboren Thierry, was de dochter van de burgemeester van het dorp Villeneuve en, zoals we hebben gezien, het nichtje van de pastoor. Deze oude familie, die al jarenlang in de Tardenois is gevestigd en waar ze inmiddels land bezit, pronkt met een heroïsche legende. In de tijd van de Revolutie hebben de Cerveaux namelijk een priester, die in 1790 de eed op de constitutie had afgelegd, bij hen laten onderduiken en hem op die manier het leven gered, ten koste van hun eigen leven: niemand is dat vergeten. Wat de Thierry’s aangaat, de moederlijke tak die onder het Eerste Franse Keizerrijk en de Restauratie goed gedijde, zij zijn er middels een huwelijk in geslaagd zich te liëren aan de aristocratie: via de Vertus – dat was de naam van deze adellijke familie – en via een concubinaat, want het gaat om een lijn van buitenechtelijke kinderen; ze menen zelfs af te stammen van Philippe d’Orléans, de broer van de dichter, Charles, die door de Engelsen gevangen is genomen tijdens de Slag bij Azincourt. Kortom, de afstamming voerde bijna terug tot op de kruistochten! Om de mentaliteit te schetsen: de Cerveaux waren niet vrij van pretenties. En ze houden de nagedachtenis van hun voorouders in ere, die allemaal vlak bij het huis zijn begraven, achter de scheidingsmuur met de boomgaard. Ze nemen de kinderen af en toe mee naar de graftombes.

De Claudels uit de Vogezen zijn in de ogen van een ambtenaar van de Republiek niet minder verdienstelijk. De kinderen hebben hen leren kennen en respecteren door een paar weken per jaar met hun vader in Gérardmer door te brengen, waar een van hun ooms levensmiddelen en tabakswaren verkoopt. Een al even streng landschap in een middelgebergte: sparrenbomen en mistnevels. Ze zijn er op doortocht, als toeristen zogezegd. Als bezoekers. Hun land, dat is Villeneuve. Ze zullen zich nooit Vogezenaren voelen, of Bressenaren. Alleen Paul zal later enig heimwee koesteren naar die korte, schaarse bezoeken die in het teken staan van lange wandelingen, van buiten zijn of het kijken naar hoe de oom géromé snijdt, de kaas uit Gérardmer … Een neef Claudel zal later papierhandelaar in Docelles worden.

Claudel … De kinderen zijn gehecht aan hun naam, zijn er zelfs trots op. Ze zullen nooit een andere naam aannemen. Alleen Louise geeft haar meisjesnaam op wanneer ze trouwt met een Massary: ze neemt trots het adellijke voorvoegsel ‘De’ van haar echtgenoot aan en zal onder die naam begraven worden: Louise De Massary. Maar zowel Paul als Camille blijft zich Claudel noemen. Voor de een had de diplomatie, voor de ander had de kunst, die zoals men in die tijd meent de reputatie van een vrouw aantast, een reden kunnen zijn om een pseudoniem te kiezen. Ze worden daar door vrienden en verwanten op gewezen en wanneer Paul zijn eerste werk publiceert, speelt hij vagelijk met die gedachte. Hij vreest dat zijn uitgesproken katholicisme niet in goede aarde zal vallen bij zijn superieuren, de hoge, antiklerikale ambtenaren van de Quai d’Orsay. Camille heeft het zelfs nooit overwogen. De broer en de oudste zus kiezen ervoor om onder hun echte naam te leven, hun enige naam, de naam die ze geërfd hebben uit een verre, nevelige landstreek.

De wortels en de naam. Er is ook het accent dat ze trouw blijven: het zal nooit helemaal verdwijnen, zelfs niet na al die jaren in Parijs of, wat Paul betreft, bij Buitenlandse Zaken. Ondanks zijn overplaatsingen naar alle uithoeken van de wereld, tot Brazilië en China aan toe, zal hij het nooit kwijtraken. Nog in 1937, wanneer hij een toespraak houdt over zijn land – ‘Mon pays’ – voor het chique publiek in de Marcelin-Berthelotzaal, verontschuldigt hij zich voor het feit dat hij nog steeds een Tardenois’ accent heeft, maar hij geneert zich er absoluut niet voor en het lijkt eerder uit koketterie te zijn. ‘U realiseert zich ongetwijfeld al dat degene die het woord tot u richt afkomstig is uit de Tardenois …’ Datzelfde accent, dat hem onmiddellijk opvalt, vindt Edmond de Goncourt vermakelijk bij Camille: ‘die logge manier van spreken, die boerse tongval’, noteert hij op 8 mei 1894 in zijn Journal.

Noch de broer noch de zus zal zich ooit schamen voor hun herkomst. Beiden zien zich als en noemen zich graag ‘boeren’. Hun beider harten slaan samen, met dezelfde liefde voor een minuscuul vaderland met een naam die associaties oproept met een heel oud Frankrijk en waarin Violaine en Cœuvres dorpen zijn die Paul, dan al, doen dromen en waar Camille de hand legt op haar eerste kluiten klei. Vette klei, heel geschikt om mee te boetseren. Het verzamelen ervan doen ze samen, in het bos, niet ver van de grot van de Geyn. Gewapend met emmers en schoppen, met Camille aan de leiding, gevolgd door haar twee slaven, Louise mopperend, want ze vindt het verschrikkelijk als haar handen kapotgaan, en Paul volgzaam, beulen ze zich af, diep voorovergebogen in een geur van mos. Ook de oude dienstbode is er, mager en gerimpeld: Victoire Brunet. Ze is de dochter van de jachtopziener van de hertog van Coigny, iets waar men in het gezin altijd weer op terugkomt, alsof dat iets is wat vermelding verdient in de stamboom of op het blazoen. Op een dag zal ze poseren voor Camille. Met haar onafscheidelijke sikkel maakt Victoire noten voor hen open, zodat ze die kunnen eten.

Paul klimt graag naar de hoogste takken van de appelboom die ’s zomers zo’n aangename en geurige schaduw geeft in de tuin. Vanaf die hoge post heeft hij uitzicht naar alle kanten. Want Villeneuve, dat op een heuvel is gebouwd, is als een belvedère vanwaar niets zich aan het gezicht onttrekt. Geen enkel obstakel belemmert het uitzicht. Naar het oosten ontwaart Paul de meest povere horizon: schaapskooien en vlaktes. In het zuiden de meest sombere: het woud van Tournelle, met de Sybillebron. In het noorden strekt zich de enorme vlakte uit die, dwars door het ploegen en oogsten heen, uiteindelijk overgaat in de zee, die Paul niet kent maar die hij zich voorstelt. In die richting liggen Violaine en Cœuvres, maar ook Combernon en Belle-Fontaine, waarvan de namen hem betoveren als een litanie, en verder Arcy-Sainte-Restitue, waar zijn grootvader van moederskant burgemeester was en waar zijn ouders in het huwelijk zijn getreden. Wat zich vanaf zijn hoge uitkijkpost laat raden, maar wat hij niet kan zien, is niet alleen de zee, die ver weg is en vooralsnog onbereikbaar, maar die een onweerstaanbare aantrekkingskracht op hem uitoefent – hij weet nog niet dat hij ooit lange oversteken zal maken over oceanen – maar dat zijn ook de kathedralen. Zij bewaken de poorten van het land, met hun punten en glas-in-loodramen, hun portalen, hun gargouilles: Laon, Reims en Soissons. Ten slotte, het westen. In die richting ligt de mysterieuze grot van de Geyn, die hem altijd heeft gefascineerd en die hij in een van zijn toneelstukken als decor zal gebruiken voor een melaatse heldin. Maar ook de vallei van de Ourcq en, zoals hij later zal schrijven, ‘de opening naar Parijs, naar de wereld, naar de zee, naar de toekomst!’ Hij droomt erover, hoog in zijn boom gezeten.

Camille, bezeten van de aarde, de grond, haar handen en jurk bevuild, met zwarte nagels, is onvermoeibaar bezig met het kneden van klei en het proberen vorm te geven aan de bruinige brij die aan haar vingers blijft kleven.

Plotseling luidt mevrouw Claudel de bel voor het eten. De kinderen moeten schoon en op tijd aan tafel verschijnen. Louise, de muzikante van de familie, loopt meteen bij haar piano weg. Haar gedisciplineerde karakter en brave gedrag zijn een genot voor haar moeder. Maar Paul moet ze tot de orde roepen, opdat hij niet uit zijn boom valt, niet zozeer uit verstrooidheid, denkt ze, als wel vanwege de haast: hij is dol op eten. Hij is niet alleen dol op lekker eten, hij is ook gulzig. En natuurlijk, zoals bij alle maaltijden, zal ze Camille verwijten maken. Ze vindt haar oudste dochter, die nooit op tijd klaar is, lomp en slordig. En toegegeven, er is altijd wel één haarlok die aan haar haarlinten ontsnapt of over haar voorhoofd valt. En haar jurken zitten vaak vol vlekken en scheuren; als haar moeder niet uitkeek zouden ze haar in het dorp voor een slons houden. Mevrouw Claudel stuurt Camille steevast terug om haar handen nog eens te wassen.

De maaltijden die de moeder bereidt zijn niet alleen overvloedig, maar ook voortreffelijk. Alle Claudels zijn flinke eters, zelfs Camille, die altijd de meeste haast heeft om van tafel te gaan om weer met haar eigen bezigheden aan de slag te kunnen. Je zou misschien denken dat het uitstekende eten, de sauzen en ragouts, de taarten en puddingen, zou bijdragen aan een warme sfeer, waarin ze gezellig met elkaar keuvelden. Niets is minder waar. Aan tafel gaan de Claudels los. Hun gekibbel, dat ’s ochtends begint en pas ’s avonds eindigt, als het licht eindelijk uitgaat, bereikt een hoogtepunt wanneer ze allemaal aan tafel zitten. Een akelige sfeer. De vader, zwijgzaam van nature, zegt niets. Of hij valt opeens, om de rust te herstellen, woedend uit. Het contact bestaat voornamelijk uit hatelijkheden, verwijten en ruzies. Het gezin kent geen sereniteit. Paul zegt het later zelf: bij hem thuis was het altijd geharrewar, ‘als tijdens een vergadering van het gemeentebestuur’.[1] En hij preciseerde: de ouders onderling, de ouders en de kinderen, de twee zussen onderling, en het vaakst de moeder met de jongste zus die zich gezamenlijk tegen de oudste keerden. Er vielen geen klappen, alhoewel … De meisjes knijpen elkaar, trekken aan elkaars haren. En Paul krijgt weleens een draai om zijn oren van die geduchte vrouwspersonen, zijn beide zussen. Zijn moeder heeft hem naar zijn zeggen nooit geslagen. Alleen de strenge blikken en haar koele omgang hebben wellicht hun sporen nagelaten. Natuurlijk zijn er ook wel prettige momenten, maar in het leven van alledag wordt de stemming bepaald door onophoudelijk gekrakeel. Door kwade luimen. Paul en Camille zijn in dit stormachtige klimaat opgegroeid.

In Villeneuve zijn alleen de doden op de aanliggende begraafplaats vredig, de doden wier aanwezigheid zo voelbaar is, zo krachtig.

Buiten loeit vaak de wind. Hij laat het torenhaantje op de klokkentoren en de verroeste windhaan van de pastorie draaien. In de ogen van het dromerige kind heeft de oude klokkentoren dan iets weg van ‘de mast van een boot die het ruime sop kiest’. Als het regent, en het regent vaak, dan is het met bakken. Wolkbreuken storten zich uit in een ton die onder de dakgoot staat. ’s Nachts klettert het water zo hard naar beneden dat de drie kinderen er niet van kunnen slapen. En de onweersbuien in deze streek zijn al net zo hevig als de regen en de wind. Paul blijft zich zijn leven lang de donderbuien uit zijn kinderjaren herinneren. De buien die langs de hemel trokken, met grote bliksemflitsen en harde donderslagen. En de buien, het soort dat hij het ergste vond, die onder hun dak resoneerden, ook al lag het huis vlak naast de kerk, het heiligenbeeld, de Heilige Maagd en Christus aan het kruis.

[1]Conversations dans le Loir-et-Cher, Oeuvres en prose, Bibliothèque de la Pléiade, Gallimard, 1965 (uitgave met annotaties van Jacques Petit en Charles Galpérine).

Huisgezin

Een eenvoudig milieu. Ze zijn zeker niet arm – ze beschikken over enig vermogen, grond en aandelen, voor het merendeel afkomstig uit de erfenis van dokter Athanase Cerveaux en zijn vrouw, de grootouders van de kinderen Claudel. Ze hebben zelfs personeel, Victoire Brunet en later ook een jonge dienstbode, Eugénie Plé. Maar ze blijven eenvoudig, met het soort bescheidenheid dat trots is op de geringe bestaansmiddelen wanneer die zijn verworven door inspanning, door te werken en door zich offers te getroosten. Ze geven dus weinig uit. Ze verspillen niets. Ze tonen zich niet royaal en al helemaal niet verkwistend. De kinderen wordt geleerd dat een cent een cent is.

Een aards milieu, diep geworteld in hun provincie, hun dorp, hun kleine tuin. Ze weten zeker dat niets ter wereld dit lapje grond in de Tardenois, tegen de kerk aan genesteld, te boven gaat. Ze zijn hartstochtelijk chauvinistisch.

Een ruw en gesloten milieu. Een benepen milieu. Een streng milieu. Maar niet een milieu waar zonder liefde aan teruggedacht wordt. In L’Echange, een stuk dat Paul in 1893 in New York heeft geschreven, hij is dan vijfentwintig, laat hij zijn personage Marthe, de vernederde echtgenote, de volgende woorden zeggen waarin de echo van zijn stem doorklinkt: ‘Ik zal hier aan jou terugdenken, land waar ik vandaan kom! o, aarde, die tarwe voortbrengt en de mystieke druif! en de leeuwerik stijgt op van je velden en verheerlijkt God.

O zon van tien uur, en klaprozen die fonkelen tussen de groene rogge! O huis van mijn vader, deur, oven!

O zoete pijn! O geur van de eerste viooltjes die we plukken na de sneeuw! O oude tuin waar in het gras vermengd met dode bladeren de pauwen zonnebloemzaadjes pikken!

Ik zal hier aan jou terugdenken.’[2]

Dezelfde nostalgie zal Camille bezielen, in de laatste jaren van haar bestaan: de enige lieflijke beelden die bij haar bovenkomen als ze in het gesticht zit, komen uit haar kindertijd, het ouderlijk huis en de tuin. Ze smeekt onophoudelijk of iemand haar daarnaar terug wil brengen, naar de haard waar ’s winters het vuur brandt.

De moeder kookt niet alleen, maar voert ook de kippen en de konijnen. Ze houdt toezicht op en verzorgt het fruit in de boomgaard, de groenten in de moestuin, de bloemen in de tuin. Ze waakt met scherpe blik over het linnengoed, naait, stopt en verstelt de hele dag door. Ze breit ook kledingstukken van wol, mutsen en sokken. ‘Nooit een moment om aan zichzelf te denken, noch erg veel aan de anderen’,[3] zal haar zoon enigszins streng zeggen. Van de ochtend tot de avond in beslag genomen door de huishoudelijke taken heeft ze de handen van een vrouw die zichzelf niet spaart: droge huid en korte nagels. Camille zal net zulke handen hebben, om andere redenen, die echter ook te maken hebben met het werk en de grond. Net als haar moeder wil ze alles zelf doen, zonder aan anderen de ondankbaarste of lastigste taken te delegeren, wat vaak het geval is bij beeldhouwers en vrouwen des huizes.

Mevrouw Claudel kan lezen en schrijven. Haar zoon is trots op haar, in zijn ogen, onberispelijke spelling. Ze heeft onderwijs gevolgd bij de zusters, in Fère. Maar haar universum beperkt zich tot huishoudelijke bezigheden. Als ze ’s avonds bijeen zijn en de rust neerdaalt, port ze nog het vuur op of gaat ze breien, met haar neus op haar breinaalden. Ze vertelt nooit verhaaltjes. Ze zingt niet. Ze kan niet glimlachen.

Hard en afstandelijk als ze is, hebben de kinderen, die bang voor haar zijn, ontzag voor haar. Haar bescheidenheid en de moeite die ze zich getroost dwingen dat af. In de ogen van Camille is ze het vleesgeworden ‘extreem doorgevoerde plichtsbesef’. Haar zoon zal later, zonder zijn bewondering te verhullen, zeggen dat hij aan zijn moeder een indruk heeft overgehouden van ‘iemand die zeer capabel is’. Ze heeft haar kinderen een hardvochtig gebrek aan tederheid betoond. Ze heeft nooit met hen gespeeld of hen getroost als ze verdriet hadden. Paul: ‘Ze omhelsde ons nooit.’[4]

Camille, die in haar gevangenis, haar hel, onophoudelijk aan haar ‘arme moeder’ denkt, ook al heeft die haar daar achtergelaten, vertrouwt haar broer toe dat ze haar nog steeds in haar dromen ziet, ‘met haar grote ogen waar een heimelijk verdriet in te lezen staat’.[5] Haar koelheid en rigide strengheid gaan bij haar samen met droefheid. Mevrouw Claudel weet niet hoe ze haar kinderen liefde kan tonen, behalve misschien Louise, de enige van de drie voor wie ze moederlijke gevoelens lijkt te koesteren.

Deze stugge, gesloten vrouw, deze preutse moeder, drukt haar stempel op het huishouden. Ze is zonder enige twijfel te vroeg door het ongeluk getroffen. Op haar derde verliest ze haar moeder en wordt onmiddellijk naar een weeshuis gestuurd; als ze bijna meerderjarig is gaat ze daar weg en keert terug naar het huis van haar vader, die inmiddels is hertrouwd. Op haar tweeëntwintigste verliest ze haar eerstgeborene; vervolgens, onder tragische omstandigheden, haar enige broer, van wie ze veel te lijden heeft gehad (geld verkwistend, ongezeglijk, altijd ruziënd met zijn vader, moest hij onder curatele gesteld worden; vervolgens heeft hij zich het leven benomen). Ten slotte moet ze zorgen voor haar vader, die maagkanker heeft gekregen; ze maakt zijn ellendige doodsstrijd van dichtbij mee – de kreten van de zieke waren door de dikke buitenmuren van de pastorie heen hoorbaar. Ze dwingt haar zoon Paul, die dan dertien is, om daar uur na uur bij aanwezig te zijn – alsof hij zo snel mogelijk zijn deel van de last van het ongeluk moet gaan dragen.

De kinderen hebben hun wonderlijke artistieke aanleg in elk geval niet van haar. Mevrouw Claudel interesseert zich noch voor literatuur noch voor de beeldhouwkunst of tekenen. Ze voelt zich zelfs niet aangetrokken tot de religie, die bij haar puur vormelijk is, maar die haar zoon tot zijn vurigste gedichten inspireert. Ze deelt geen van de voorkeuren of interesses van haar kinderen. Alleen haar kookkunst, die in de ogen van Paul weergaloos is, brengt haar nader tot haar zoon: de goede keuken is hun bindmiddel. Maar met Camille lijkt ze niets gemeen te hebben. Noch haar hartstocht, noch de persoonlijke inzet waarmee zij dingen doet. Ze blijft onverschillig onder de pogingen van haar oudste om nutteloze vormen te onttrekken aan die prima grond uit de streek, die zo voedzaam is voor de dieren en de planten. Alles welbeschouwd kan alleen muziek haar ontroeren, maar dan moet die wel worden voortgebracht door de vingers van haar Louise, keurig rechtop aan haar piano gezeten. Op zulke momenten laat de moeder in haar zich zien, trots op haar dochter. Een kort ogenblik van ontspanning.

De vader belichaamt een zekere vorm van succes. Hij is ambtenaar. Beter nog, hij heeft status. Hij is geen echte notabele, maar in het hart van de provincie, in dit boerenmilieu, geniet een ambtenaar bij de Dienst der Registratie aanzien. Net als de onderwijzer oefent hij zijn verantwoordelijkheid uit in naam van de Republiek. Hij is antiklerikaal en, al woont hij in een pastorie, dat laat hij merken ook, en hij heeft een hoge pet op van zijn functie, die erin bestaat ten bate van de staat leges te innen voor de registratie van alle rechtshandelingen, zoals huur, pacht, verkoop en successie. Was hij bij de geboorte van de kinderen nog ontvanger bij de Dienst der Registratie, in 1876 promoveert hij tot hypotheekbewaarder, zijn hoogste functie binnen het overheidsapparaat.

Met zijn dikke bakkebaarden poseert hij samen met zijn drie kinderen op een foto. Paul zit op zijn schoot, zijn rechterarm ligt om de schouders van Louise en links van hem staat Camille, die een pop vasthoudt; hij glimlacht, zijn ogen staan helder en sprankelen. Is het omdat hij omringd is door zijn kinderen? Hij lijkt in elk geval gelukkig. Toch beschrijft zijn zoon hem als ‘een soort nerveuze bergbewoner, lichtgeraakt, opvliegend, onberekenbaar, buitengewoon fantasierijk, ironisch, bitter’, hetgeen erop lijkt te wijzen dat hij niet veel inschikkelijker van aard was dan zijn vrouw, noch beminnelijker in zijn optreden. ‘Moeilijk in de omgang en meedogenloos’, nog steeds in de woorden van Paul, zal deze norse man niet veel bijdragen aan het opvrolijken van het gezinsleven. Met zijn prikkelbare humeur, het merendeel van de tijd zwijgzaam, vormt hij met de moeder een paar dat des te geduchter is omdat ze vaak in het bijzijn van de kinderen ruziemaken.

Ondanks alle trammelant en ergernissen gaat er echter niets boven het gezin. In deze besloten kring, waar van de ochtend tot de avond wordt gekibbeld, voelen ze zich tenminste thuis. Evenals het Overheidsapparaat vormt het Gezin een steunpilaar van het leven van Louis-Prosper Claudel. Ze rechtvaardigen zijn bestaan. Volgens zijn zoon heeft deze integere man, die zijn gezin zo toegewijd is, een uitgesproken afkeer van ‘het buitenland’, dat begint bij de grenzen van de provincie en dat mondjesmaat wordt verruimd tot de Vogezen en de Champenois, de Soissonnais, de Aube en Haute-Marne en, op het allerlaatst, de randgebieden van het Ile-de-France, maar nooit helemaal tot Parijs. Want de grillen van het overheidsapparaat verplichten de onwillige, honkvaste Claudel telkens opnieuw te ‘emigreren’. In 1870 werd hij benoemd in Bar-le-Duc (Meuse), in 1876 in Nogent-sur-Seine (Aube), in 1879 in Wassy-sur-Blaise (Haute-Marne) en bij elke nieuwe aanstelling neemt hij vrouw en kinderen mee. Ze gaan steeds ergens anders heen, veranderen van huis, van schoolmeester of juf. Maar in de vakanties komen ze altijd weer terug in Villeneuve, soms zelfs ook op zondag. Het dorp is nooit ver weg.

In Bar-le-Duc krijgen Camille, die zes is als ze verhuizen, en de kleine Paul van twee les bij de Zusters van de Christelijke Doctrine. De ‘lieve zuster Brigitte’ leert Paultje lezen, iets wat hij nooit zal vergeten. En Camille doet haar eerste communie.

Zes jaar later, in Nogent, hebben de kinderen een huisonderwijzer: meneer Colin. ‘We hielden veel van hem’, zegt Paul later. Maar er is nog een heel andere leraar die zijn intrede doet in het huis aan de rue Saint-Epoingt, waar hij een heel belangrijke rol zal spelen: een leraar beeldhouwen … Of het nu toeval was of in de sterren stond geschreven, Nogent was in die tijd een kweekplaats van beeldhouwers. Joseph Ramus, de schepper van een Thésée vainqueur du Minotaure (tweede Prix de Rome in 1830) woont er. Paul Dubois, wiens werk diverse malen is bekroond op de Salon de Paris, docent aan de École Nationale des Beaux-Arts en weldra lid van het Institut de France, is er geboren en heeft er lange tijd gewerkt. Het is Alfred Boucher, een leerling en streekgenoot van hen, een jonge, veelbelovende beeldhouwer die al staatsopdrachten in de wacht heeft gesleept, die Camille haar eerste lessen zal geven. Op haar dertiende leert ze de eerste technische grondbeginselen van haar kunstvorm.

In Wassy-sur-Blaise ten slotte popelt Camille van ongeduld, ze verveelt zich, tot ze op de heuvel genaamd de Buisson Rouge een kleisoort ontdekt die buitengewoon soepel is: ideaal om mee te boetseren. Ze neemt er kruiwagens vol van mee naar hun huis, dat tegenover het gemeentehuis ligt en vlak bij de kerk waar Paul onder leiding van de pastoor zijn catechisatielessen voortzet en zijn eerste communie doet.

De belangrijkste waarden die in het gezin heersen zijn zonder meer werk, inspanning, zuinigheid en eerlijkheid. Een strikte, veeleisende moraal. Plichtsbesef. Toewijding en opofferingsgezindheid. Met een levensbeschouwing die weinig ruimte laat voor speelsheid; bij de Claudels is het leven geen lolletje. De moeder gelooft in zonde en de vader in misstappen. Beiden hebben ze iedere luchtigheid verbannen. Men denkt er niet aan genot – schandelijk woord – noch aan de aangename kanten van het leven.

De karakters zijn hard. De temperamenten niet bepaald gematigd. De gevoelens, of ze nu in alle felheid geuit worden of in hun binnenste borrelen, heftig. Geen sentimentaliteit. Geen toegeeflijkheid. Eenieder heeft zijn hoofd bij zijn eigen strijd of zorgen.

Dialogen, uitwisselingen zijn zeldzaam. Maar er zijn allianties waar tederheid doorheen stroomt, als een grote rivier of als een klein beekje. Dat geldt voor beide Louises, die uitstekend met elkaar kunnen opschieten, en ook voor Paul en Camille, die al jong, ondanks het leeftijdsverschil, een hechte band met elkaar krijgen.

Wat in het huishouden van de Claudels ontbreekt is vreugde. ‘Ik heb al vroeg begrepen dat het leven een treurspel is’,[6] zal Paul later zeggen, wanneer hij terugdenkt aan de naargeestigheid die in zijn jeugd bij hem thuis overheerste. De loden mantel die over hun wereldje ligt, waarin zelfs de kinderen ernstig zijn, wordt door geen enkele vorm van zorgeloosheid ooit opgelicht.

[2]Théâtre i, Bibliothèque de la Pléiade, Gallimard, 1947.

[3] Tegen Henri Guillemin, zie: Le Converti Paul Claudel, Gallimard, 1968.

[4] Henri Guillemin, op. cit.

[5] Brief van Camille aan haar broer, nov-dec 1938, in: Camille Claudel, Correspondance, samengesteld door Anne Rivière en Bruno Gaudichon, Gallimard, 2003.

[6] Confidentie aan Louis Gillet, geciteerd door Gérald Antoine in: Paul Claudel ou l’enfer du génie, Robert Laffont, 1988.

Roepingen

Arts, pastoor, ambtenaar en winkelier, en in een ver verleden landarbeider … Er komen geen kunstenaars voor in de familie. Kunst, een bijzaak in het leven, een overtollige frivoliteit, heeft er nooit een plaats gehad. Maar het duurt niet lang voor de drie kinderen niet alleen artistieke aanleg blijken te hebben – Camille voor het beeldhouwen, Louise voor de muziek en Paul voor de literatuur – maar twee van hen bovendien uiterst serieus voornemens zijn hun talent te ontwikkelen, met de ernst die zo kenmerkend is voor alle intenties van het gezin.

Onverwacht maar ingebakken, verankerd in hun lijf, in hun hele wezen, komt de roeping van zowel Paul als Camille al voor hun adolescentie krachtig tot uiting.

Het verlangen te ontsnappen speelt ongetwijfeld een grote rol in hun aspiraties. Het ruige klimaat, het vreugdeloze gezin: het kan bijna niet anders dan dat ze aan de greep ervan willen ontsnappen, zelfs al zijn ze hun dierbaar en zullen ze er later, na lange jaren losgesneden van hun wortels te hebben geleefd, naar terugverlangen. Alleen ballingschap – in diplomatieke dienst voor de een, in een psychiatrische inrichting voor de ander – kan een werkelijkheid die in feite onaangenaam was mooier maken en de glans van een verloren paradijs geven. Maar hoe kun je tussen je twaalfde en je zeventiende een dergelijke belasting verdragen, dat grijze decor en die strenge gezichten, dat in zichzelf gekeerde universum, behalve door die te ontvluchten? Louise, die huiselijker is en ook meer liefde krijgt, een gevangene van de liefde van haar moeder, denkt niet aan ontsnappen. Voor haar is en blijft muziek een genoegen, ontspanning. Ze speelt zuiver en gevoelig piano, maar zal het amateurisme niet ontstijgen. Voor Camille en Paul heeft hun roeping echter het karakter van een bevrijding, en de kunst is een weloverwogen keuze om een andere weg in te slaan, ver van de familiale wegwijzers, in het begin tenminste.

Camille vlucht in de vormen die aan haar fantasie ontspruiten en die ze onttrekt aan de klei, een materiaal dat ze zich bij toeval heeft eigen gemaakt, met een intuïtieve zekerheid over waar haar voorliefde naar uitgaat en met een enorme gretigheid. Ze had ook kunnen gaan tekenen of aquarelleren, maar wat haar het meeste aanspreekt is boetseren, haar handen in die tegelijkertijd zachte en weerspannige substantie duwen, die ze liefkoost en kneedt, maar waarmee ze ook de strijd moet aangaan. Haar fysieke kracht, zinnelijke temperament en voorliefde voor uitdagingen vinden er een waardig tegenstander in. Het is haar gezelschap op goede en slechte dagen, deze kleiaarde uit de Tardenois waarmee ze een bijna menselijke relatie onderhoudt, van vriendschap, van liefde. Camille houdt van de aarde, niet zozeer als een boerin, ze is er eerder verliefd op. Hij maakt dat ze zonder er tussenuit te knijpen aanwezig kan zijn zonder er te zijn, een andere, vrije planeet kan bewonen die alleen zij kent.

Paul, gezeten ‘op de hoogste gaffel van de oude boom in de wind’, droomt ook van andere horizonten. Als kind tracht hij voortdurend tot voorbij de grenzen van zijn kleine provincie te kijken, speurend naar de belofte van een onbekende wereld die opwindender of avontuurlijker is. Noord, zuid, oost, west … Hij heeft lang in de rondte gedraaid, ontvankelijk voor alle winden, als een windhaantje.

Zijn allereerste roeping is het lopen. Zijn liefde daarvoor zal nooit overgaan. Hij is dol op wandelen, met of zonder doel, gewoon om een voet voor de andere te zetten, de tuin uit te gaan, het dorp uit te gaan, en zich met grote stappen te verwijderen. Urenlang zwerft hij rond. Behalve als zijn zus Camille hem ertoe verplicht pas op de plaats te maken om die snertklei van haar te verzamelen, laat hij de meisjes achter zich en loopt hij in zijn eentje door velden en omgeploegde akkers, over kleine paadjes tot midden in de bossen, laag door de dalen en hoog langs de valleitjes. Onvermoeibaar put hij zuurstof uit deze eenzame wandelingen, die hij volbrengt met dezelfde onuitputtelijke energie als die waarmee Camille haar klei kneedt. Een bevrijding. Ideeën komen bij hem op, plannen buitelen over elkaar heen, niets lijkt hem meer onmogelijk of onbereikbaar: het lopen vertienvoudigt zijn krachten en geeft vleugels aan zijn verbeelding.

Maar algauw vindt hij nog een andere uitlaatklep, een die even doeltreffend is en makkelijker in de praktijk te brengen. Wanneer hij eenmaal begint te lezen, laat het hem niet meer los. Het lezen gaat de concurrentie aan met het lopen, of beter gezegd, ze houden elkaar in evenwicht. Het lezen opent grenzen, vergroot de ruimte, zet de horizon in vuur en vlam.

Het is Camille die hem zijn eerste leesboeken geeft: alles wat ze vóór hem heeft gelezen en wat ze mooi vond, zij is tenslotte de oudste. Camille is een fanatieke, eclectische lezeres; eerst heeft ze geput uit de gezinsbibliotheek, op goed geluk en zonder leidraad: romans, reisverhalen en zelfs de Bijbel, boeken die ze aan hem doorgeeft wanneer ze aardig voor hem wil zijn. Het lezen blijft altijd een stevig bindmiddel tussen de broer en de zus.

In Villeneuve zijn twee verzamelingen met boeken. Die van de vader, waar hij trots op is, telt gebonden Latijnse en Griekse klassieken: Homerus, Sallustius, Plutarchus en Cicero. Daarnaast is er de verzameling die de oudoom pastoor bij zijn dood heeft nagelaten en die veel gevarieerder en aanlokkelijker is. Ze hebben er het complete werk van Jules Verne gevonden, tussen La Vie des saints van Alban Butler en Le Tour du monde van Edouard Charton – boeken die hun reislust en drang naar avontuur in hun tienerjaren voeden. Terwijl Camille aan het werk is in haar ‘atelier’ – haar ouders hebben haar in Villeneuve een van de kamers op de eerste etage die uitkijkt op de tuin ter beschikking gesteld – leest of droomt Paul op de hooizolder. Op een dag zal hij er L’Annonce faite à Marie schrijven.

Want het duurt niet lang voor zijn boek gezelschap krijgt van een schrift, dat er zelfs de plaats van inneemt: hij begint persoonlijke teksten te schrijven op dezelfde leeftijd en met evenveel bezieling als die waarmee andere jongetjes met tinnen soldaatjes spelen. Hij vindt het heerlijk om de witte bladzijden vol te schrijven. Verhalen die hij verzint of in scène zet, en die hij aan zijn zussen of zijn ouders voorleest, waarbij hij op zijn toehoorders zijn vermogen uitprobeert om de aandacht vast te houden, te boeien of te verbazen met woorden.

Terwijl zijn zus de nog vochtige figuren laat zien die ze heeft bedacht of die personen uit haar directe omgeving voorstellen met scherp aangezette gelaatstrekken, oefent Paul zich in het modelleren van zinnen en beelden. Ze helpen elkaar en ontwikkelen allebei hun bekwaamheid, zonder raadgevingen of gids, met als enige critici Louise en hun ouders en vooral de blikken die zij onderling wisselen. Hun verbondenheid gaat simpele bloedbanden verre te boven. Het is hun roeping die hen bindt.

Ze vibreren in volmaakte harmonie in hun fantasieën over een andere wereld die meer in overeenstemming is met hun dromen en ambities. ‘Laat het een afschrikwekkend voorbeeld zijn voor andere gezinnen die door dit vreselijke onheil worden getroffen, het ergste wat hun kan overkomen, te weten een kunstzinnige roeping’,[7] schrijft Paul op een dag, wanneer hem duidelijk is geworden hoeveel leed en gevaar die in hun geval teweeg heeft gebracht.

Maar zover is het nog niet en vooralsnog brengt de roeping hen samen. Verenigt hen. Als kind delen Camille en Paul de sleur en problemen van alledag. Maar bovendien delen ze deze sluimerende passie die erop wacht tot leven gebracht te worden.

Het landschap voedt hun droombeelden. Tot hun adolescentie komen ze nooit verder dan de Vogezen, maar de streek waar ze wonen zal een onmiskenbaar stempel op hen drukken. Door de bossen, de mist, het onweer, de grijze lucht, maar ongetwijfeld ook door de woelige, naargeestige sfeer in het gezin, hebben ze allebei dezelfde stormachtige blik op de wereld gekregen. De onstuimige personages in hun scheppingen vertonen eenzelfde gevoeligheid – eenzelfde bezieling ook en een grote kracht. Alsof de Tardenois hun onherroepelijk zijn genen en kleur heeft ingeprent, zijn ze allebei rauw en geheimzinnig in hun kunst. Eenvoudig en bovenmatig, net als de aarde en de lucht uit hun kindertijd. Vooral rondom de grot van de Geyn, waar Camille altijd graag haar klei vandaan haalde, kan men hun verbondenheid goed navoelen. Sinds het Neolithicum zijn de rotsen daar verbrokkeld geraakt; ze hebben monstrueuze vormen aangenomen. Het lijkt net of ze brullen, bidden, smeken. Het is geen wonder dat kinderen er bang zijn, want zelfs de volwassenen voelen daar een zekere aarzeling om de spleten en grotten te exploreren. De Geyn, waar heksen en melaatsen een toevlucht hebben gevonden, is een verschijning als uit een nachtmerrie. Zelfs het meer is sinister, met het ondoorzichtige water waar de zon in is verdronken. De hemel is verdwenen onder het dikke bladerdak van de reusachtige bomen. Dit woeste landschap, maar net goed genoeg om uitgestotenen en zwervers beschutting te bieden, deze apocalyptische Geyn, voedt de broer en de zus. In tegenstelling tot de meeste mensen voelen zij er geen angst. Ze wandelen er graag samen, in vervoering over het onrustbarende labyrint dat hun in de loop der tijd heel vertrouwd is geworden. De Geyn is hun territorium. De ouders wagen zich er niet. Alleen de oude dienstbode Victoire vergezelt hen ernaartoe, gewapend met haar sikkel, maar zij voelt zich er net zo op haar gemak als Camille en Paul; ze lijkt trouwens op die rotsen, ze ziet eruit als een oud spook. De Geyn heeft zijn stempel gedrukt op hun gevoeligheid, hun artistieke verbeeldingskracht; alsof hij onuitwisbaar is zal hij in zowel de boeken van de broer als de sculpturen van de zus in diverse vormen opduiken. Hun oorspronkelijkheid is weliswaar overduidelijk, maar ze hebben tenslotte vele jaren van hun leven gedeeld en onder dezelfde innerlijke kwellingen geleden.

Gekwelde, verwrongen, smekende lichamen, vormgegeven door Camille. Tumultueuze, onstuimige, gepijnigde volzinnen van Paul, die getuigen van een soortgelijke ontketening.

En dan de klokken, in het theater, die voortdurend beieren, net als in hun kindertijd, toen ze het ritme aangaven van de dagen en de belangrijke evenementen in het dorp. Klokken in L’Annonce en klokken in L’Otage, kerkklokken of de scheepsklokken op een passagiersschip, al die verspreide klokkenspelen bezingen de trouw aan de kindertijd – muziek en bezetenheid. Sombere decors van Paul Claudel waar, als de zon niet aan het zenit brandt, zowel in Coûfontaine als in Villeneuve, het dondert, regent, waait. De tweede scène van L’Otage, maar dit is slechts één voorbeeld uit vele toneelstukken, bevat talrijke details van stormachtig weer, men waant zich er in de Tardenois: ‘De regen klettert tegen de ruiten en stroomt in beekjes naar beneden. Grote bomen waarvan de takken bijna tegen de ramen groeien, maken het vertrek somber. Af en toe is het schrille knarsen van een roestige windhaan te horen.’

Bij de broer en de zus is het zelden kalm, of het is een stilte van na de storm.

Wanneer ze aan hun roepingen – die men in het dorp als extravagant beschouwt – gehoor geven en zich volledig overgeven aan de kunst, vinden Camille en Paul een onverwachte bondgenoot: hun vader. Terwijl het woord ‘kunstenaar’ bij mevrouw Claudel wantrouwen oproept, en zelfs misprijzen omdat ze het associeert met een bohémienachtig leven, met misère en luieren, zal Louis-Prosper Claudel, van wie als ambtenaar verwacht had kunnen worden dat hij voor zijn kinderen een toekomst zou wensen die meer vastigheid bood en lonender was dan kunst, hun beider roeping aanmoedigen.

Hij ziet al heel vroeg in dat ze begaafd zijn. Pauls stijl en inspiratie spreken voor zich: de zoon heeft duidelijk literaire kwaliteiten die indruk maken op de vader. Hij is zeker van diens uitzonderlijke talent. Alleen het karakter van Paul baart hem zorgen – diens sterke geneigdheid tot dromen, die hij aanziet voor luiheid. Wat Camille betreft, de vormen die zij boetseert vervullen hem eerder met verbazing dan met bewondering, van haar is hij niet zo zeker, maar hij heeft Alfred Boucher geraadpleegd en vertrouwt op diens oordeel. En dat is meer dan bemoedigend. En zo, na rijp beraad en zonder ooit nog op zijn beslissing terug te komen, schaart hij zich aan de zijde van zijn kinderen. Hij zal hun trouwste steun zijn.

Hun toekomst – een zeer hachelijke, vooral voor Camille – zal zijn stokpaardje zijn. Zijn lust en zijn leven. Hij betaalt voor hun studie, staat hen van begin af aan bij, ze kunnen altijd een beroep op hem doen. Paul wordt al snel zelfstandig. Na vier jaar studie volgend op zijn eindexamen staat hij geheel op eigen benen. Camille maakt onbeperkt gebruik van de vrijgevigheid van haar vader. Louis-Prosper Claudel blijft haar tot het laatst toe, wanneer ze met grote problemen kampt en volslagen ontredderd is, zo goed mogelijk helpen. Op financieel gebied, maar ook gevoelsmatig, laat hij haar nooit in de steek; hij is zich maar al te goed bewust van de kwetsbaarheid van zijn oudste dochter en van het feit dat ze een extreem moeilijke carrière heeft gekozen. Hij schrijft zelfs een brief naar een hoge functionaris van het ministerie van Schone Kunsten waarin hij eist dat ze betaald wordt voor de beeldhouwwerken die ze heeft vervaardigd en afgeleverd. Na verloop van tijd trekt hij haar talent niet meer in twijfel en voorziet hij zonder enig commentaar in haar behoeftes. Zijn dood betekent voor Camille het einde.

Deze liefhebbende vader, deze vader op wie ze altijd kunnen rekenen en die ze in hun adolescentie hebben ontdekt en die hen in de toekomst niet teleur zal stellen, wordt door Camille ‘de eik van Villeneuve’ genoemd.

Zonder hem zou er niets mogelijk zijn geweest.

[7]Ma soeur Camille, 1951, in: Oeuvres en prose, op. cit.

Kleur van de ogen

De ogen van de broer en de zus zijn blauw.

Die van Paul zijn lichtblauw, met nuances van staal, volgens Marcel Jouhandeau ‘ogen van staal die niemand aankijken’. Op lichamelijk gebied zijn zij z’n grootste pluspunten, die azuurblauwe ogen (op de goede dagen). Hij is klein en gezet, kort op de pootjes, heeft een groot hoofd zonder nek, iets wat Paul Morand opviel, en lijdt aan een minderwaardigheidscomplex. Hij vindt zichzelf niet aantrekkelijk. Hij is zelfs bang dat hij lelijk is. In dit opzicht heeft de natuur hem minder verwend dan zijn zus.

‘Misschien ben je niet lang genoeg. Ik vind je niet mooi’, zegt Ysé, de heldin in Partage de midi, tegen Mesa, de man van wie ze houdt.

Camille heeft donkerblauwe ogen, ‘van dat donkere blauw dat je zelden elders aantreft dan in romans’.[8] Bijna violet. Kleur van de druif of de braam. Paul vindt het ‘magnifieke ogen’. Hij zegt dat haar ‘prachtige’ voorhoofd en de neus van de Claudels – een flinke, Romeinse neus – haar ‘een indrukwekkend aanzien geven van moed, openhartigheid, overwicht en opgewektheid’. Ze maken een belangrijk deel uit van Camilles schoonheid, evenzeer als haar zinnelijke mond, die misschien ‘eerder trots dan sensueel is’, en haar weelderige kastanjebruine haar, dat, wanneer ze het losmaakt, tot op haar middel valt. Camille is een mooi meisje, ‘een lekkere stoot’ zoals dat in de volksmond heet, stevig en goed in het vlees.

Een bijzonderheid: ze loopt een beetje mank door een enigszins scheve heup, alsof ze een schoen is verloren. Dat maakt haar echter niet minder valide: ze loopt met gezwinde pas.

De meeste getuigenissen stemmen overeen: het is met name Camilles blik die de aandacht trekt. Edmond de Goncourt vindt, evenals Jules Renard en de vader van Paul Morand, dat ze ‘mooie ogen’ heeft. Een journaliste, bewonderaarster van haar beeldhouwwerk, meent echter dat Camilles ogen, die Paul als marineblauw heeft omschreven, groen zijn. Nadat (ook zij) ze als ‘magnifiek’ heeft gekenschetst, preciseerde zij dat de kleur ervan haar was voorgekomen als ‘lichtgroen, het soort groen dat doet denken aan jonge scheuten in de bossen’. Merkwaardig … Ofwel Gabrielle Reval, de schrijfster van een artikel over Camille dat in 1903 in Foemina verscheen, heeft een probleem met haar gezichtsvermogen, een aanval van kleurenblindheid gehad, ofwel ze heeft een van de kleurveranderingen opgevangen die Camilles blik wel vaker ondergaat en een van die nuances waargenomen. Want de ogen van Camille, waarin het donkere marineblauw overheerst, weerspiegelen haar gemoedsgesteldheid. Groen zou de kleur kunnen zijn geweest van de jaren van geluk en sensualiteit. Op een dag zullen ze echter, helaas, haar broer zal daar getuige van zijn, helemaal zwart zijn.

De ogen van Camille staan model voor die van de ontroerende en trieste vrouwen die haar broer in zijn toneelstukken zal opvoeren.

Violaine, de melaatse (L’Annonce faite à Marie), laat een kind dat eerst zwarte ogen had uit de dood opstaan en het herrijst met de blauwe ogen van Violaine.

Pensée, de blinde (Le Père humilié), heeft ogen ‘van een zuiver blauw en bijna zwart. Net als een rijpe druif.’

‘Heb ik mooie ogen?’ vraagt Pensée. Waarop haar moeder antwoordt: ‘Andere ogen krijgen licht, maar de jouwe geven het.’

De heldin van Le Pain dur, Lumîr, heeft dezelfde ‘grote blauwe ogen’: ‘Wat een ogen!’ zegt koning Turelure tegen haar. ‘Als u ze neerslaat is alles zo gesloten dat men zou denken dat u er niet meer bent. En meestentijds is uw blik vast en rustig als die van een kind. (…) Maar wanneer ze zwart worden en zich vullen met woede en men de ziel ziet die erin brandt … Het zijn vast die ogen waar hij verliefd op is.’

Voor Paul bestaat er niets mooiers dan de ogen van Camille.

[8]Ma soeur Camille, op. cit.