Donald Sturrock

Verhalenverteller

De biografie van Roald Dahl

Vertaald uit het Engels door Marianne Gossije

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Storyteller. The Life of Roald Dahl, verschenen bij HarperPress

Oorspronkelijke tekst © Donald Sturrock 2010

Nederlandse vertaling © Marianne Gossije en De Geus bv, Breda 2011

De poëziefragmenten zijn vertaald door Chawwa Wijnberg

Omslagontwerp Diny van Rosmalen

Omslagillustratie © Ronald Dumont/Getty Images

isbn 978 90 445 2889 3

nur 321

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1 - De buitenstaander

De buitenstaander

In juli 1822 meldde The Gentleman’s Magazine, gevestigd aan Parliament Street, Westminster, een afschuwelijk ongeluk. De correspondent beschreef hoe enige weken daarvoor, in het Noorse gehucht Grue, vlak bij de Zweedse grens, het plaatselijke kerkje was afgebrand. Het was Pinksteren en het gebouwtje was afgeladen met kerkgangers. Terwijl de jonge dominee opging in zijn pinksterpreek had de bejaarde koster, verscholen in een hoekje onder de galerij, zijn oogleden zwaar voelen worden. Naast hem, in een stoofje, gloeide het vuur dat hij gebruikte om de kaarsen in de kerk aan te steken. Het verspreidde een aangename warmte en weldra was hij diep in slaap. Al snel hing er een brandlucht in de bedompte ruimte. De gemeente roerde zich, maar bleef braaf zitten terwijl de dominee uitlegde waarom de Heilige Geest in de vorm van ontelbare vurige tongen aan de apostelen van Christus was verschenen. De brandlucht werd sterker. In een van de zijbeuken werd rook zichtbaar. Ondertussen dutte de koster verder, zich nergens van bewust. Toen hij ten slotte wakker werd, stond een hele wand van het oude kerkje al in lichterlaaie. Hij rende naar de gemeente en riep dat de mensen een goed heenkomen moesten zoeken. Stikkend in de dikke rook dromden ze tegen de kleine maar stevige houten kerkdeuren in een wanhopige poging aan de vlammen te ontsnappen. Maar de deuren gingen naar binnen open en door de druk van de doodsbange menigte werden ze alleen nog maar steviger dichtgeduwd. Binnen tien minuten was de hele kerk, die vrijwel volledig uit hout en teer bestond, een vlammenzee. Die dag kwamen meer dan honderd mensen, zoals de journalist het noemde, ‘op een dieptreurige manier’ aan hun eind. Ze verbrandden levend in wat nog steeds bekendstaat als de ergste brand in de Noorse geschiedenis.

Slechts een paar mensen overleefden het. Dat lukte ze door het voorbeeld te volgen van hun predikant. Want dominee Iver Hesselberg ging niet mee in de stormloop naar de gesloten kerkdeuren. In plaats daarvan sprong hij snel van zijn preekstoel en begon, met groot praktisch inzicht, bijbels op te stapelen onder een van de hoge ramen bij de avondmaalstafel. Vervolgens klom hij erbovenop, naar de vensterbank, waar hij zich dwars door het glas-in-lood wierp. Hij viel uit het brandende gebouw en was gered. Sommigen zouden dit misschien een egoïstische daad noemen, maar in heel Europa prezen de kranten het koelbloedige handelen van de voortvarende dominee, die dacht voor hij deed en niet meeging in de wilde vlucht van de menigte. Dit was een man van deze tijd, schreven ze, een denker: een individu dat naast zijn kudde stond. Dominee Hesselberg was dankbaar voor zijn tweede leven en hij ontwikkelde zich tot een filantroop en een bekende figuur. Een tijdgenoot herinnerde zich hem als ‘een strenge man die goed kon preken’, een onwankelbare lutheraan en tegelijkertijd een ruimdenkende idealist die de armen bezocht en ze leerde rekenen, lezen en schrijven. Hij stichtte zelfs een bibliotheek voor zijn kerkgemeente.[1]

Aan het eind van zijn leven was Hesselberg een eminent theoloog en uiteindelijk ook lid van het Noorse parlement, waar hij er mede voor zorgde dat alle publieke gebouwen in Noorwegen voortaan deuren hadden die naar buiten opengingen. Zijn zoon, Hans Theodor, probeerde in de voetsporen van zijn vader te treden. Hij volgde een opleiding tot predikant en trouwde in een van Noorwegens voornaamste families. Zijn vrouw was een nazaat van Peter Wessel, een Noorse zeeheld, die was gedood bij een duel in 1720.[2] Ze vestigden zich op Vaernes[3], een grote boerderij niet ver van Trondheim, de vroegere hoofdstad van Noorwegen, waarvan de schitterende romaanse kathedraal, bijna duizend jaar geleden gebouwd rond de tombe van de Noorse patroonheilige, Sint-Olaf, een bijna vergeten tijdperk oproept waarin Scandinavië een belangrijk geestelijk centrum van het Europese christendom was.

Op Vaernes bracht Hans Theodor elf kinderen groot, maar het ontbrak hem aan het scherpe inzicht en de arbeidzaamheid van zijn vader. Hij dronk buitensporig veel, beheerde zijn landgoederen slecht en stond nooit op de kansel. Bovendien was hij een verstokte en niet-succesvolle gokker. Beetje bij beetje moest hij zijn land verkopen om zijn gokschulden af te lossen. Op een avond ging hij te ver. Tijdens een spelletje kaart zette hij de voorraadschuur van het dorp in en verloor. Woedend om zijn gebrek aan verantwoordelijkheid voor zijn gemeente dwong de lokale bevolking hem wat er nog van de boerderij restte te verkopen. Hans Theodor verhuisde naar Trondheim, waar hij in 1898 berooid stierf.[4] Maar zijn kinderen sloegen hun vleugels uit en slaagden in het leven. Velen zouden deel uitmaken van de ontluikende Noorse middenklasse. Twee van hen werden kooplieden, een werd apotheker en een ander meteoroloog. Weer een ander, Karl Laurits, volgde een wetenschappelijke opleiding, studeerde daarna rechten en ging werken in Christiania, het huidige Oslo, als bestuurder van het Noorse pensioenfonds voor ambtenaren. In 1884 trouwde hij met Ellen Wallace en het jaar daarop werd zijn oudste dochter, Sofie Magdalene, geboren in Kristiania.[5] Eenendertig jaar later zou zij, op een heldere herfstdag in Zuid-Wales, het leven schenken aan haar enige zoon, Roald.

Roald Dahl was zelf niet erg geïnteresseerd in zijn voorouders, noch in historische details. Hij was weliswaar trots op zijn Noorse afkomst, maar had geen interesse voor archieven en documenten, en toen hij, achter in de zestig, in twee boeken zijn memoires schreef, Boy en Going Solo, wist hij blijkbaar niet dat zijn overoudgrootvader Hesselberg op wonderbaarlijke wijze was ontsnapt aan de kerkbrand, en ook niet dat sommigen van diens nazaten een zwak hadden voor roekeloos gokken en behept waren met een alcoholverslaving.[6] Het verhaal van dominee Hesselberg zou Roald vrijwel zeker geboeid hebben. Hij zou de vindingrijkheid van zijn voorvader bewonderd hebben, evenals diens onorthodoxe en praktische aanpak in tijden van crisis. Dit waren kwaliteiten die hij in anderen bewonderde en het waren eigenschappen die hij de helden en heldinnen in veel van zijn kinderboeken meegaf. Ook in zijn eigen leven kende Dahl vele momenten van crisis en worsteling, en het was maar zelden dat het hem daarbij aan vasthoudendheid of vindingrijkheid ontbrak. Zijn psychologische en filosofische benadering was altijd positief. ‘Gewoon doorgaan’, was een van zijn favoriete uitspraken en een raad die hij zowel familieleden, vrienden als collega’s gaf, en die hij ook vele malen toepaste in zijn eigen leven wanneer hij te maken had met tegenslag – of het nu ging om een ongeluk, de oorlog, verwondingen, ziekte, depressies of de dood. Net als dominee Hesselberg keek hij bijna nooit om. Hij keek veel liever vooruit.

Maar dit was slechts één kant van hem. Zijn dochter Ophelia beschreef haar vader eens als ‘van nature een pessimist’,[7] en aan beide kanten van zijn familie kwam depressiviteit voor. Uit veel van zijn verhalen voor volwassenen spreekt een sceptische en soms zwaarmoedige kijk op het menselijk gedrag, meestal vanwege de aanleg van de mens voor wreedheid en hardvochtigheid. Zijn boeken voor kinderen zijn vrolijker, positiever – maar ook in die verhalen was volgens de eerste critici sprake van smakeloosheid en wreedheid.[8] Het was een aantijging waartegen hij zich altijd vurig verdedigde, want achter de façade van humorist en entertainer ging een felle moralist schuil. Maar hij vond het moeilijk, want als zoveel schrijvers had hij er een hekel aan zijn eigen boeken te analyseren. Ik weet nog dat ik hem eens vroeg waarom zo veel van de hoofdpersonen in zijn kinderverhalen een of beide ouders verloren hadden. Hij werd overvallen door de vraag en ontkende in eerste instantie zelfs dat het zo was. Maar toen hij erover nadacht en besefte dat hij zich vergiste, zocht zijn brein snel een uitweg. Hij vergeleek zichzelf met Dickens. Hij had ‘een truc’ gebruikt, zei hij, ‘om de sympathie van de lezer te winnen’. Een van de zeldzame keren dat hij erkende dat hij zich had vergist, gaf hij met een glimlach toe dat hij ‘zich enigszins betrapt voelde’.[9] Wat me evenwel het diepste trof was dat hij blijkbaar geen verband zag tussen zijn eigen leven – hij had op zijn derde zijn vader verloren – en de wereld die hij in zijn verhalen schiep. Naar mijn idee duidde dit op een verbazingwekkende argeloosheid en naïviteit.

Dahls leven als schrijver kende in vierenzeventig jaar vele onverwachte wendingen, en deze verwikkelingen waren nauw verbonden met een gecompliceerd privéleven dat vele verborgen hoeken, geheimen en angsten kende. Bij elkaar was dit een krachtig mengsel, want Dahl was een vat vol tegenstellingen en paradoxen. Hij hield van de beslotenheid van zijn schrijfhuisje, maar stond ook graag in de publieke belangstelling. Hij omschreef zichzelf als een huiselijk man die in een klein Engels dorp woonde, maar hij was wel getrouwd met een filmster die een Oscar had gewonnen, en hij verkeerde in het gezelschap van presidenten en politici, diplomaten en spionnen. Rijkdom en glamour fascineerden hem. Hij schepte vaak op. Hij gokte. Hij had een levendig en kritisch oog voor grote kunst en voor vakmanschap. Hij voelde zich aangetrokken tot de goede dingen des levens. Tegelijkertijd was hij ook een eenvoudig iemand, die de voorkeur gaf aan het platteland van Buckinghamshire boven het leven in de stad – iemand die vol passie vruchten, groenten en orchideeën kweekte, die zich omringde met dieren, die hazewindhonden fokte en er wedstrijden mee racete en die omging met handwerkslieden en vaklui. Hij was vrijgevig, maar zijn gulheid was meestal vertrouwelijk en onopvallend. Vaak wist alleen de ontvanger ervan. Maar Roald zelf was bepaald geen verlegen iemand. Hij verscheen graag in het openbaar en vond het heerlijk om tegendraads te zijn. Hij was een raadsel. Terwijl hij op een zelfzuchtige manier publiciteit voor zichzelf maakte – berucht om zijn onbeschaamdheid, lompheid zelfs, graag in de schijnwerpers – kon hij ook zo sluw zijn als de vossen die hij zo bewonderde. Als hij wilde kon hij zijn sporen uitwissen en zich verstoppen.

Als schrijver was hij een uiterst onbetrouwbare getuige – vooral wanneer hij over zichzelf sprak of schreef. In Boy, het indringende en enthousiaste verslag van zijn jeugd, maakt hij meteen in het begin korte metten met de meeste autobiografieën als ‘overlopend van allerlei saaie details’.[10] Zijn boek, zo verklaart hij, is geen geschiedenis, maar een reeks gedenkwaardige impressies, simpelweg afgeroomd van het oppervlak van zijn bewustzijn en op papier gezet. Deze schetsen van een jeugd zijn geschilderd in sprekende kleuren en spatten van de bladzijden. Ze zijn rijk aan vaak ontroerende details, en altijd gespeend van sentiment. Elk avontuur, elke escapade wordt verteld op de vertrouwelijke toon van het ene kind dat het andere kind een verhaal vertelt op het schoolplein. De taal is eenvoudig en elegant. Er zit humor in. Zelfmedelijden is volkomen afwezig. ‘Sommige zijn grappig. Sommige zijn pijnlijk. En sommige zijn onaangenaam’, zegt hij over zijn herinneringen, om theatraal te eindigen met: ‘Maar ze zijn allemaal waar.’ In werkelijkheid zijn ze bijna allemaal tot op zekere hoogte verzonnen. De schijn van waarheid is evenwel te danken aan Dahls scherpe waarnemingsvermogen, dat zelfs de meest fantastische verhalen iets authentieks verleent, en aan een opmerkelijke bron, namelijk negenhonderdzeventien brieven, die hij tijdens het schrijven tot zijn beschikking had. Het waren de brieven die hij in de loop van zijn leven aan zijn moeder had geschreven en die ze zorgvuldig had bewaard, ondanks de wanorde van de oorlog en talloze verhuizingen. In deze miniatuurtjes scherpte Dahl zijn heel eigen talent voor het verweven van waarheid en fictie aan. Het zou schoolmeesterachtig zijn om de onnauwkeurigheden in Boy en het vervolg Going Solo op te sommen. Meestal zijn ze niet van belang. Een grootvader die verward wordt met een overgrootvader, een afspraakje dat wordt aangedikt, een vergissing in de opeenvolging van gebeurtenissen en talloze verzonnen details. Boy is een klassieker, niet omdat het op feiten is gebaseerd, maar omdat Dahl aanleg had voor het vertellen van verhalen. Toch zijn de onwaarheden, omissies en ontwijkingen veelzeggend. Ze onthullen niet alleen de behoefte van de auteur om een verhaal mooier te maken, maar duiden ook op de gecompliceerde verborgen oorsprong van zijn fantasie, die als een verwarde kluwen wortelt in een vruchtbare laag bestaande uit verloren vaders, onstabiele vriendschappen, de behoefte grenzen op te zoeken, een misantropische kijk op de mensheid en een gevoel voor fantasie dat grotendeels voortsproot uit het Noorse bloed dat krachtig door zijn aderen stroomde.

Noorwegen is altijd belangrijk geweest voor Dahl. Hoewel hij gasten aan tafel soms verbaasde door vol te houden dat alle Noren saai zijn, heeft hij zich altijd verbonden gevoeld met het geboorteland van zijn ouders en koesterde hij er een diepe genegenheid voor. Zijn moeder leefde meer dan vijftig jaar in Groot-Brittannië maar heeft haar Noorse nationaliteit nooit opgegeven, ook niet toen haar dit soms ongemak bezorgde – met name toen ze gedurende twee wereldoorlogen als een buitenlander in Engeland woonde. Hoewel ze meestal Engels met haar kinderen sprak en altijd in haar aangenomen taal met ze schreef, zorgde ze ervoor dat ze op jonge leeftijd ook Noors leerden spreken en ze nam ze elke zomer in de vakantie mee naar Noorwegen. Veertig jaar later zou Roald deze zomervakanties laten herleven voor zijn eigen kinderen, en herinneringen opnieuw beleven die hij daarna zou vereeuwigen in Boy. ‘Een absolute idylle’ noemde hij die vakanties. ‘Zodra het daarover ging trokken er rillingen van vreugde over mijn huid.’[11] Een deel van de vreugde was natuurlijk dat hij zo kon ontsnappen aan de ontberingen van een Engelse kostschool, maar voor Roald ging de vreugde dieper. ‘We spraken allemaal Noors en al onze familieleden woonden daar’, schreef hij in Boy. ‘Dus elke zomer naar Noorwegen gaan was eigenlijk naar huis gaan.’[12]

Thuis zou altijd een complexe notie voor hem blijven. Wellicht gaf zijn hart hem soms in dat zijn thuis in Noorwegen lag, maar het thuis waarvan hij meestal droomde was Engels. Tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen hij als piloot in Afrika en het Midden-Oosten vocht en als diplomaat in Washington werkte, hunkerde hij niet naar Noorwegen, noch naar de valleien van Wales waar hij als kind zo van hield, maar naar het Engelse platteland. Daar, diep in het hart van Buckinghamshire zouden hij, zijn moeder en zijn drie zussen later een soort landelijke enclave creëren: de ‘vallei van de Dahls’, zoals Roalds dochter Tessa het ooit omschreef. Het gezin kocht huizen die slechts enkele kilometers van elkaar af lagen en ze leefden, volgens een van Roalds nichten, ‘niet geïntegreerd … en hoofdzakelijk zonder echte Engelse vrienden’.[13] Want hoewel Dahl er trots op was dat hij Brits was en er hevig naar verlangde erkend en geaccepteerd te worden door de Engelse samenleving, leefde hij het grootste deel van zijn leven liever buiten die samenleving volgens zijn eigen regels en inzichten, een beetje zoals zijn voorvader, dominee Hesselberg. Het gevolg was dat de Engelsen hem vreemd vonden. Zijn beste schoolvriend erkende dat hij zich aangetrokken voelde tot Roald omdat hij ‘een vreemdeling’ was.[14] En dat was hij ook. Hoewel hij in Engeland was geboren en een Brits onderdaan was, had Dahl nog steeds de instelling van een landverhuizer. Toen hij ouder werd vergaten de mensen dat. Ze verklaarden zijn gedrag vanuit het onjuiste perspectief van een aangenomen ‘Engelsheid’, die hij wellicht nastreefde, maar van nature nooit zou bezitten. Ze zagen slechts een laagje vernis en interpreteerden dat verkeerd. In werkelijkheid bleef Roald altijd een buitenstaander, het kind van Noorse immigranten, van wie het geboorteland voor hun zoon een gefantaseerd toevluchtsoord zou worden, een geheime wereld die altijd alleen van hem zou zijn.

Net als de meeste kinderen van emigranten zou Roald de sociale gewoonten en de manier van leven van zijn tweede thuis overnemen met de geestdrift van een bekeerling. Zijn zus Alfhild klaagde vaak dat haar broer ‘niet duidelijk genoeg inzag hoe sterk het Scandinavische was in ons als familie’.[15] Zijn enige Britse voorouder, over wie hij openlijk sprak, was de Schotse patriot William Wallace. Dahl was ontzaglijk trots op de stamboom waaruit zijn rechtstreekse afstamming bleek van de opstandige leider die, volgens de overlevering, ook een meter vijfennegentig was.

Wallace had het binnenvallende Engelse leger verslagen in de Slag bij Stirling Bridge in 1297, maar hij zou acht jaar later akelig aan zijn eind komen door de Engelsen, toen hij gevangen werd genomen, naar Londen gebracht en terechtgesteld. De gruwelijke details van zijn dood zijn vast niet onopgemerkt voorbijgegaan aan Dahls voelhorens, die uiterst gevoelig waren voor menselijke wreedheid. Wallace werd naakt achter een paard gebonden en naar Smithfield gesleept, waar hij werd opgehangen, nog levend werd losgesneden, en toen voor het oog van de massa werd gecastreerd en van zijn ingewanden ontdaan. Zijn lichaam werd gevierendeeld en zijn hoofd werd als waarschuwing op een staak op de London Bridge geplaatst, samen met de hoofden van twee van zijn broers. Daarna deden de Engelsen hun best de rest van de familie Wallace uit te roeien en dat lukte vrij aardig. Maar enkelen van hen ontsnapten door een gevaarlijke reis per boot over de Noordzee naar Bergen in Noorwegen te maken, waar ze zich vestigden en zo het begin vormden van een Noorse Wallace-tak, die nog steeds bestaat. Dahls grootmoeder, Ellen Wallace, was een afstammelinge van die dappere vluchtelingen uit de veertiende eeuw. Ze trouwde met Karl Laurits Hesselberg, de kleinzoon van de vindingrijke dominee die was ontsnapt uit de brandende kerk van Grue.

Zijn familie van vaderskant was anders.[16] Terwijl de Hesselbergs voorname en filantropisch ingestelde intellectuelen uit de middenklasse waren, hadden de Dahls hun wortels in de grond en de landbouw. Ze waren eerzuchtig, slim, ongeschoold en onbehouwen – maar ze hadden wel oog voor vakwerk en schoonheid. Roalds vader, Harald Dahl, was geboren in Sarpsborg, een provinciestadje op een kleine vijftig kilometer van Christiania (het huidige Oslo), dat in de negentiende eeuw als voornaamste bedrijvigheid de houtverwerking en het bierbrouwen kende. Roald beschreef zijn grootvader van vaderskant Olaus als een ‘welvarende koopman die een winkel had in Sarpsborg en in van alles handelde, van kaas tot kippengaas’.[17] Maar in de kerkboeken van Sarpsborg staat hij gewoon omschreven als ‘slager’,[18] terwijl andere officiële documenten naar hem verwijzen als ‘varkensslachter en worstenmaker’. Ze kwamen als het ware van de andere kant van het spoor. Roald bekende ooit tegenover Liccy dat zijn moeders familie, de Hesselbergs, ‘zich beter voelde’ dan de boerse Dahls en nogal op ze neerkeek.[19]

Dahl is een vrij veel voorkomende naam in Noorwegen. Er zijn er nu zo’n 12.000 op een bevolking van 4,75 miljoen. Maar tot de negentiende eeuw waren er nauwelijks Dahls. Olaus Dahl was ook niet geboren met de naam Dahl. Op 19 mei 1834 was hij gedoopt als Olaves Trulsen, zoon van Truls Pedersen en Kristine Olsdottir. Aan zijn doopnaam voegde hij de voornaam van zijn vader toe met het achtervoegsel ‘sen’ (in het Nederlands ‘zoon van’) zoals in Scandinavië gebruikelijk was. Zo veranderden achternamen van generatie op generatie, zoals nog steeds het geval is in veel families op IJsland. Spelling was ook iets grilligs – in aktes komt Olaus ook voor als Olavus, Olaves en Olav. Maar toen hij in de twintig was, besloot hij zichzelf te ‘europeaniseren’ en een vaste familienaam aan te nemen. Velen in zijn omgeving deden hetzelfde, ook zijn toekomstige vrouw Ellen Andersen, die haar naam veranderde in Langenen. Waarom Olaus de naam Dahl koos, wat ‘dal’ betekent, staat niet vast, maar het schijnt ook een populaire naam geweest te zijn bij anderen die van het laagland en niet uit de bergen kwamen.

Olaus’ verhaal is typerend voor veel Noren in het midden van de negentiende eeuw. Hij werd geboren in een klein boerendorp, waar zijn ouders een armoedig bestaan leidden. De korte zomers waren gevuld met eindeloos veel karweitjes en de winter was niets dan duisternis en ellende. Vanuit zee kwam de mist aandrijven die hun primitieve boerderij en de paar morgen land die ze bezaten, omhulde als een vochtige, verstikkende deken van treurnis. Een groot deel van het jaar was het leven er ondraaglijk eentonig. Als de beschrijvingen uit die tijd een goed beeld geven, zat Olaus’ moeder waarschijnlijk te spinnen in een hoek van een van de twee door kaarsen verlichte ruimtes boven de snuivende beesten in de stal. In een andere hoek was zijn vader zich aan het bezatten. Generaties lang hadden boerenfamilies zo geleefd: doorgaan, zwoegend om simpelweg te overleven, dankbaar voor het land dat ze bezaten, maar er als slaven aan vastzittend. Ze waren analfabeet en ongeschoold. Er waren niet of nauwelijks mogelijkheden om jezelf te verbeteren. Ze werden vroeg oud en stierven jong. Olaus was vast niet de enige die graag wilde ontsnappen uit een omgeving die hem uitputte en zijn behoefte aan verandering ondermijnde. En dus verliet hij, toen hij tegen de twintig liep, het platteland en ging naar het zich uitbreidende industriestadje Sarpsborg, zo’n dertig kilometer verderop, waar weldra ook de spoorlijn zou komen. Daar vond hij werk als leerling-slager en trouwde hij met Ellen, uit het naburige Varteig. Een paar jaar later opende hij zijn eigen slagerij.

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw is Sarpsborg een akelige plek. Het centrum is grijs en lelijk en wordt gedomineerd door een naargeestig winkelcentrum van beton en staal, dat ineengedoken naast de treurige overblijfselen van het negentiende-eeuwse stadje ligt. De buitenwijken zijn allemaal benauwend geïndustrialiseerd. Het heeft niets van de pracht en praal van Trondheim, van de beschaafde waardigheid van Oslo of van de schilderachtige fjorden en vissersplaatsjes van de westkust. Op een saaie zaterdagmiddag in november strompelen dronken en corpulente supporters van Sparta, het kwijnende lokale voetbalteam, van de ene kroeg naar de andere. Het schorre gejuich dat nu en dan opklinkt is blijkbaar een poging tot ruig leven. Maar je voelt dat het niet echt van harte gaat. Neerslachtigheid sluipt door de straten. In rustige gedeelten drinken eenzame, oudere bewoners heimelijk, bij voorkeur in de donkerste hoekjes van duistere cafés waar ze zich kunnen verbergen. Anderen zitten zwijgend bijeen. Er is geen spoor meer van de slagerij waar Olaus zijn vak uitoefende, en evenmin van het huis in de Droningensgade waar hij zijn kinderen grootbracht en waar hij woonde met zijn dienstmeid Annette en zijn winkelbediende Lars Nilssen. Beide zijn, als zo veel andere oude gebouwen in Sarpsborg, al jaren geleden afgebroken.

Toen Olaus in 1923 op zijn achtentachtigste stierf, was Roald nog maar zes. Het is niet duidelijk of hij hem ooit heeft gezien, ook al beschrijft hij zijn grootvader van vaderskant in Boy zelfverzekerd als ‘een vriendelijke reus van meer dan twee meter’.[20] Een paar andere details die hij van hem geeft zijn volledig verzonnen. Zo beweerde Roald bijvoorbeeld dat Olaus in 1820 was geboren, veertien jaar eerder dan in werkelijkheid. Misschien verwarde hij hem met zijn overgrootvader Hesselberg, de zoon van de dominee in Grue, die inderdaad in dat jaar geboren is. Misschien ook niet. Maar zijn gebrek aan interesse voor het detail maakte hem blind voor een onverwachte onregelmatigheid in zijn familiegeschiedenis. Olaus en zijn vrouw Ellen kregen zes kinderen: drie zoons en drie dochters in een periode van dertien jaar. Harald werd geboren in 1863, Clara in 1865, Ragna in 1868, Oscar in 1870, Olga in 1873 en ten slotte Truls in 1876.[21] Wanneer je echter de lokale doop- en trouwregisters bekijkt, ontdek je een verrassend en misschien wel belangrijk detail: Roalds vader was een buitenechtelijk kind. Harald werd geboren in december 1863, maar zijn ouders trouwden pas de zomer daarop. Hij werd gedoopt op 26 juni 1864, een half jaar oud, en slechts vijf dagen na het huwelijk van zijn ouders. Het is niet duidelijk of Harald wist dat hij als onwettig kind geboren was, maar in een kleine gemeenschap als Sarpsborg was het niet waarschijnlijk dat dit feit lang voor hem verborgen bleef en het daarmee samengaande stigma heeft misschien zijn verlangen gevoed om elders een nieuw bestaan op te bouwen.

Harald had ongetwijfeld een harde jeugd. In Boy vertelt Roald het gruwelijke verhaal dat zijn vader op zijn veertiende van het dak viel van het huis waarin ze woonden, toen hij losse dakpannen teruglegde, en zijn arm brak. Vervolgens dacht een dronken arts abusievelijk dat het om een ontwrichte schouder ging. Hij haalde twee mannen van de straat om hem te helpen de arm weer in de kom te krijgen. Terwijl ze met veel geweld aan de arm van de jonge Harald rukten, staken plotseling botsplinters door de huid van de jongen. Uiteindelijk moest de arm bij de elleboog geamputeerd worden. Dahl vertelt het verhaal als altijd zonder sentimentaliteit en hij maakt duidelijk dat zijn vader niet zwaar tilde aan zijn invaliditeit; hij maakte een tand van zijn vork messcherp zodat hij met één hand kon eten en uiteindelijk bijna alles kon doen wat hij wilde, behalve het kapje van een hardgekookt ei afsnijden. Het is een goed verhaal. Verdacht goed. Dus is het niet verbazingwekkend te ontdekken dat Roald aan zijn Amerikaanse redacteur Stephen Roxburgh bij Farrar, Straus & Giroux opbiechtte dat hij het grotendeels had verzonnen en dat hij vooral plezier had beleefd aan het bedenken van de geslepen vork.[22] Foto’s bevestigen dat de arm van zijn vader wel degelijk was geamputeerd. Het is echter goed mogelijk dat Dahls versie van het ongeluk een erbarmelijker waarheid verhulde, namelijk dat niet een dronken arts maar een dronken ouder verantwoordelijk was voor de amputatie. We weten niet of Harald iemand was die de waarheid verzon – zijn vrouw in elk geval wel en zij was degene die de familieverhalen aan Roald vertelde – maar hij was leergierig en bedachtzaam, en had een voorliefde voor mooie dingen. Hij had weinig gemeen met zijn vader, de koppige, onbehouwen slager, die zijn geld verkwistte aan weddenschappen bij lokale ‘harddraverijen’.[23]

Oscar en Harald moeten ergens tussen 1880 en 1890 hebben besloten uit Noorwegen weg te gaan. Wanneer Roald hier honderd jaar later over schrijft, beschrijft hij de beslissing in kenmerkend eenvoudige bewoordingen:

Mijn vader was ongeveer een jaar ouder dan zijn broer Oscar, maar ze konden het uitstekend met elkaar vinden en al snel nadat ze van school waren maakten ze samen een lange wandeling om hun toekomst te bespreken. Ze besloten dat een klein stadje als Sarpsborg in een klein land als Noorwegen niet de plaats was om fortuin te maken. En dus waren ze het erover eens dat ze weg moesten naar een groot land, naar Engeland of Frankrijk, waar de mogelijkheden om het te maken onbegrensd waren.[24]

Ze gingen allebei naar Parijs, maar hun redenen om weg te gaan waren vrijwel zeker complexer dan Roald deed voorkomen. Ten eerste waren de twee broers helemaal niet bijna even oud. Er zat zeven jaar tussen hen. Dus zelfs wanneer Oscar net van school was toen hij naar Frankrijk vertrok, zou Harald al een jongeman van begin twintig geweest zijn. Het feit dat Roald ook beweerde dat zijn grootvader zijn beide zoons ‘verbood’ om weg te gaan en dat die twee gedwongen waren om ‘weg te lopen’[25], doet vermoeden dat het wel even duurde voor de trage Harald voldoende moed bijeen had geraapt om zijn vader het hoofd te bieden. Nog twee kinderen van Olaus en Ellen vertrokken in die tijd uit Noorwegen. Clara ging naar Zuid-Afrika en Olga ging naar Denemarken. Alleen Ragna en haar jongste broer, Truls, bleven achter. Truls ging bij zijn vader in de leer en nam later diens slagerij over, waarbij het vermoeden rijst dat hij alleen om zakelijke redenen bij hem is gebleven.

De gebroeders Dahl verlieten Noorwegen per schip. Het is heel goed mogelijk dat ze een behoorlijke tijd op schepen werkten voor ze uiteindelijk in Parijs terechtkwamen, want beiden bouwden later een carrière op waarbij gedetailleerde kennis van de scheepvaart een vereiste was. Het blijft echter onduidelijk wat ze precies deden toen ze in de Franse hoofdstad aankwamen. Volgens de familieverhalen gingen ze erheen omdat ze zowel kunstenaar als ondernemer wilden worden – misschien een wat ongewone combinatie, maar beiden kregen het voor elkaar, en diezelfde vermenging zien we ook bij Roald. In zijn manier van denken was er altijd een natuurlijk verband tussen kunst maken en geld verdienen. Hetzelfde gold voor zijn oudere zuster Alfhild. Toen ze zich, zittend in de tuin van haar huis in de Chiltern Hills op een steenworp afstand van het huis van haar broer, haar vader en oom van zeventig jaar eerder voor de geest haalde, brak op haar verweerde gerimpelde gezicht een grote glimlach door. ‘Ze gingen uit Noorwegen weg om kunstenaar te worden’, zei ze tegen me. ‘Ze wilden fortuin maken. Ze gingen er gewoon van uit dat dat zou lukken.’[26] Het leek wel of ik haar broer hoorde. De krakende stem, de nuchtere, staccato spreektrant, het spottende lachje. In haar ogen waren Harald en Oscar typische bohémiens uit het noorden die naar Parijs gingen vanwege zijn schoonheid, de vrijheid en de artistieke energie. Fictieve voorbeelden van deze Scandinavische bezoekers zijn terug te vinden in de literatuur van die tijd – Oswald in Ibsens Spoken bijvoorbeeld, of Louise Strandberg in Victoria Benedictssons toneelstuk De betovering. Ze verlieten de grimmige wereld van het Noorden voor een ‘goed, vrij en roemrijk leven’[27] tussen de boulevards en cafés, waar genieën broederlijk naast elkaar leefden met paupers, waar anarchisten een maatschappelijke omwenteling beraamden, en waar de schilderkunst zich in een veranderingsproces bevond dat sinds de Renaissance in Florence niet meer was gezien.

Vervagende foto’s in sepia laten ons een glimp zien van de verdwenen wereld waarin zij leefden: hele dagen bij de paardenraces, gekostumeerde bals, lunches op zomerse grasvelden in Compiègne en Neuilly. En daarnaast schilderden ze. Het was de bloeitijd van de Noorse schilderkunst en Harald ging in Parijs ongetwijfeld om met de belangrijkste schilders van die tijd, zoals Edvard Munch en Frits Thaulow. Niet dat Harald een modernist was. Hij was een ambachtsman die de lijsten van spiegels en schilderijen en schoorsteenmantels van houtsnijwerk voorzag en landelijke tafereeltjes schilderde. Er zijn nog een paar voorbeelden van zijn werk bewaard gebleven – verfijnde, goed geschilderde landschappen in de Scandinavische naturalistische stijl. Een daarvan, een impressionistische pasteltekening in groen, blauw en bruin, hangt nog steeds naast Liccy Dahls bed in Gipsy House. Het tafereel doet denken aan het troosteloze landschap dat Haralds vader was ontvlucht. Een groepje verspreide sparren staat trillend naast een kalm meer, als een gezin dat zich aarzelend naar het koude water waagt. De plek wordt niet door de zon beschenen en er is geen enkel teken van menselijke bewoning. Op de voorgrond rukt een windvlaag aan het riet. Op de achtergrond rijzen de kale bergen op naar een nevelige, verre lucht.

Beeldende kunst was altijd een belangrijk maar niet goed begrepen onderdeel van Roald Dahls leven en vormde een blijvend tegenwicht voor zijn literaire activiteiten. Zijn hele leven kocht en verkocht hij schilderijen, meubelen en juwelen – soms als aanvulling op zijn literaire inkomsten. Hij opende zelfs ooit een antiekzaakje. Dat samengaan van commercie met kunst, dat voor hem net zo natuurlijk was als ademhalen, verbaasde en ergerde veel van Dahls Engelse tijdgenoten, die zich stoorden aan het feit dat hij goed geld verdiende en die er niet van hielden dat hij trots was op zijn financiële successen. Dit leidde regelmatig tot misverstanden. De Engelse schrijver Kingsley Amis was daar een typerend voorbeeld van. In zijn memoires beschreef hij de enige keer dat hij Dahl ontmoette. Dat was op een feest van Tom Stoppard in het begin van de jaren zeventig. Blijkbaar gaf Roald Amis toen het advies om, als hij zulke grote ‘financiële problemen’ had, een kinderboek te schrijven, waarna hij hem uitgebreid vertelde hoe hij dat het beste kon doen. Amis, die niet geïnteresseerd was in kinderboeken, voelde zich geringschattend behandeld door Dahls suggestie dat zijn eigen werk niet genoeg geld opbracht. Anderzijds bevond Dahl zich precies in de Engelse literaire kring waar hij een hekel aan had. Hij wist dat Amis, net als de meeste andere gasten, kinderboeken niet als echte literatuur beschouwde, waardoor hij zich kwetsbaar voelde. Hij was dronken en voelde zich slecht op zijn gemak en waarschijnlijk dacht hij dat met Amis over geld praten de enige manier was om zijn stand op te houden. Het was een wezenlijk verschil van opvatting dat leidde tot verbittering. Toen Amis zag dat Dahl per helikopter vertrok, concludeerde hij spijtig: ‘Ik keek die avond naar het nieuws op tv, maar er werd niet gemeld dat een beroemde kinderboekenschrijver bij een ongeluk met een helikopter om het leven was gekomen.’[28]

De behoefte aan geldelijk succes zat Roald in het bloed. Zijn vader en zijn oom Oscar waren allebei geslepen zakenlui geworden. Toen de twee broers uiteindelijk in Parijs opsplitsten, ging Oscar naar La Rochelle, aan de Franse westkust, met zijn pasverworven echtgenote Thérèse Billotte, die hij in 1897 heldhaftig uit een brand in de Bazar de la Charité had gered. Net als de brand in Grue had deze aan meer dan honderd mensen het leven gekost.[29] Billotte kwam uit een schildersfamilie. Haar grootvader was de Franse schrijver en schilder Eugène Fromentin, beroemd om zijn naturalistische beschrijvingen van het leven in Noord-Afrika, terwijl haar oom, René Billotte, een commerciële landschapsschilder was wiens muurschilderingen met exotische voorstellingen nog steeds Le Train Bleu opfleuren, de rijkelijk versierde eetzaal van het grootste Parijse treinstation voor het zuiden, het Gare de Lyon. In La Rochelle begon Oscar een onderneming met vissersschepen, genaamd Pêcheurs d’Atlantique. Zijn vloot was de eerste die de vangst al aan boord inblikte en werd zo succesvol dat Roald na de oorlog terecht kon pochen dat zijn oom ‘de rijkste man van de stad’ was.[30] Met het geld dat hij verdiende leefde Oscar zich uit. Hij kocht het Hôtel Pascaud, een elegant achttiende-eeuws herenhuis, en richtte het in met de prachtigste voorwerpen. Roald zou het later liefdevol omschrijven als ‘een museum voor schoonheid’.[31]

Oscar was een gecompliceerd iemand. Hij was een kunstminnaar, maar, net als zijn vader Olaus, ook een beetje een bullebak. Roald zou altijd een roerige relatie met hem hebben. Tijdens de oorlog bleef Oscar in het bezette deel van Frankrijk, waar hij met de nazi’s collaboreerde, terwijl zijn zoon in het verzet zat. Volgens een van de familieverhalen werd hij na de oorlog in het openbaar ingesmeerd met pek en veren door een groepje verbitterde stadsgenoten en spraken vader en zoon elkaar nooit meer. Maar het staat wel vast dat deze buitenissige Franse oom met zijn Vikinguiterlijk een onuitwisbare indruk maakte op zijn jonge neefje.

Wijlen mijn oom Oscar … had een ontzagwekkende snor, en tijdens de maaltijd haalde hij altijd een langwerpige zilveren spatel met een klein handvat uit zijn zak. Dit werd een ‘snorzeef’ genoemd en die hield hij met zijn linkerhand tegen zijn snor terwijl hij met zijn rechter de soep in zijn mond lepelde. Zo voorkwam hij dat de haarpunten doordrenkt zouden raken van de kreeftensoep … maar ik vroeg me elke keer weer af: waarom knipt hij die haartjes niet gewoon wat korter? Of beter nog, waarom scheert hij dat rotding er niet helemaal af, zodat hij er geen last meer van heeft? Maar oom Oscar was ook het soort man dat na het eten zijn kunstgebit uitdeed en schoonspoelde in zijn vingerkom.[32]

Haralds temperament was minder extravert dan dat van zijn broer, en dat gold ook voor zijn snor. En hij bleef iets langer in Parijs. Maar toen Harald ergens rond 1895 besloot dat hij het bohémienleven beu was, ging hij niet naar La Rochelle maar naar Zuid-Wales, naar de kolenhoofdstad Cardiff, waarvan hij had gehoord dat ondernemende Noren er fortuin konden maken.

[1]Memoirs of Gunder Paulsen (1821-1872), ms. in de universiteit van Oslo. Vertaald door Anne Livgaard Lindland.

[2] Dr. Johan Petter Hesselberg, brief aan de auteur, 7-1-2008.

[3] Het grootste deel van het land van Vaernes is opgegaan in het vliegveld van Trondheim, maar de gebouwen die in bezit waren van Hans Theodor staan er nog. Hij is daar vlakbij begraven op het kerkhof van Vaernes.

[4] Dr. Johan Petter Hesselberg, brief aan de auteur, 7-1-2008.

[5] Verwarrend genoeg is de Noorse hoofdstad verschillende keren van naam veranderd. Het oud-Noorse Oslo werd in 1624 herdoopt in Christiania nadat de Noorse koning Christian iv het had herbouwd na een verwoestende brand. In 1878 werd Christiania veranderd in Kristiania en vanaf 1925 heet de stad weer Oslo.

[6] Ik ben veel dank verschuldigd aan dr. Johan Petter Hesselberg, die mij veel details bezorgde over de familie Hesselberg. Hij herinnert zich ook dat hij Roald Dahl eind jaren tachtig een bezoek bracht, na de verschijning van Boy, en dat hij hem tijdens het eten deze verhalen vertelde in Gipsy House.

[7] Ophelia Dahl, gesprek met de auteur, 1-11-2007.

[8] Dit werd misschien wel het duidelijkst verwoord in Eleanor Camerons kritiek op Charlie and the Chocolate Factory in The Horn Book Magazine, oktober 1972.

[9]Bookmark, bbc-televisie, 1985.

[10] Roald Dahl, Boy, Jonathan Cape, Londen 1984, p.9.

[11] Idem, p.51.

[12] Ibid.

[13] Louise (Lou) Pearl, gesprek met de auteur, 9-5-2008.

[14] Douglas Highton, gesprek met de auteur, 8-11-2007.

[15] Alfhild Hansen, interview in A Dose of Dahl’s Magic Medicine, 28-9-1986.

[16] Christiania, Hof voor erfrecht, akte nr. 15, serie D, 8-7-1922/4-12-1923, p.113.

[17]Boy, p.13.

[18] Kerkregister van Sarpsborg, mini 1, 1859-1869.

[19] Felicity Dahl, gesprek met de auteur, 19-11-2006.

[20]Boy, p.15.

[21] Kerkregister van Sarpsborg, mini 1, 1859-1869 en volkstelling Kristiania 1900.

[22] Stephen Roxburgh, gesprek met de auteur, 14-3-2009.

[23] Alexandra Anderson, gesprek met de auteur, 14-11-2007.

[24]Boy, p.15.

[25] Ibid.

[26] Alfhild Hansen, gesprek met de auteur, 7-8-1992.

[27] Hendrik Ibsen, Spoken, 1881, eerste akte (Oswald).

[28] Kingsley Amis, Memoirs, Hutchinson, Londen 1991, p.305-307.

[29] Roald Dahl (Oscars achterkleinzoon), gesprek met de auteur, februari 2008.

[30]Boy, p.15.

[31] Ibid.

[32] Roald Dahl, Hairy Faces, z.pl. 1986, rdmsc rd 6/2/1/125.

2 - De zon buitensluiten

De zon buitensluiten

De geschiedenis van de handel tussen Noorwegen en Zuid-Wales gaat meer dan duizend jaar terug. Middeleeuwse kroniekschrijvers die de geschiedenis vastlegden van het land Morgannwg, het huidige Glamorgan, in de periode tussen de Romeinse kolonisatie en de Normandische verovering, roemden de komst van de Noorse handelaars, die gunstig afstaken bij de ‘zwarte heidenen’[33], de Denen, die vaak meer op verkrachting en plundering uit waren dan op handel. Vreemd genoeg wijst recent bewijsmateriaal erop dat mannen en vrouwen uit Wales die in de valleien gevangen werden genomen en als slaven werden verkocht, misschien wel de eerste belangrijke exportartikelen van Wales naar Noorwegen waren;[34] maar halverwege de negentiende eeuw was de handel in levende zielen vervangen door een geperfectioneerde, bloeiende en lucratieve handel in hout, staal en vooral steenkool. Schepen uit Noorwegen, dat toen al de op twee na grootste handelsvloot ter wereld had, kwamen in Cardiff aan met hout, dat hoofdzakelijk gebruikt werd voor mijnstutten (en die door de mijnwerkers in Wales Norways werden genoemd) en vertrokken weer met kolen en staal naar alle delen van de wereld. In twintig jaar tijd verdubbelde het aantal inwoners van de stad, die inmiddels de grootste steenkoolleverancier ter wereld was geworden. Rond 1900 exporteerde Cardiff jaarlijks vijf miljoen ton steenkool vanuit een havengebied met meer dan twintig kilometer laad- en loskaden. Tweederde van deze export werd vervoerd in vaartuigen die in handen waren van Noren. Als gevolg daarvan bood de stad talloze zakelijke mogelijkheden voor een ondernemende, intelligente, jonge emigrant die genoeg had van Parijs en graag fortuin wilde maken.

Cardiff kon zich al langer beroemen op een groot aantal Noorse inwoners, maar het merendeel van hen bestond uit doortrekkende zeelui. In 1868 had de Noorse Zeemansmissie een klein houten kerkje gebouwd tussen de East en de West Docks op een stuk land dat beschikbaar gesteld was door de markies van Bute. Het was een kerk, maar ook een plaats waar de bemanning, van wie velen nog maar veertien waren, zich kon ontspannen en Noorse boeken en kranten kon lezen, terwijl de lading van hun schip werd in- en uitgeladen. Aan het plafond hing een modelschip en de wanden waren getooid met Scandinavische landschappen en foto’s van de koninklijke families van Zweden, Denemarken en Noorwegen. Zelfs de tafels waren versierd met kleine Noorse vlaggetjes. Elk jaar kwamen er tot wel 75.000 bezoekers die verlangden naar herinneringen aan thuis in deze vijandige industriële omgeving. In de haven was het lawaaiig en smerig en het kon er gevaarlijk zijn – vooral voor iemand die afkomstig was van het platteland. Een ervaren Noorse kapitein beschreef de stad als volgt: ‘Het is niet moeilijk om vanuit zee Cardiff te vinden,’ zei hij tegen zijn neefje dat daar voor het eerst mee naartoe zou varen, ‘je zoekt gewoon een pikzwarte lucht – dat is van het koolstof. En midden in dat stof staat een wit gebouw, de Noorse Zeemanskerk. Wanneer we die zien weten we dat we thuis zijn.’[35] Het kleine kerkje met zijn dappere spits werd al spoedig een symbool voor de Noorse gemeenschap in Cardiff, hoewel de meesten die zich in de stad vestigden snel integreerden in de Welshe gemeenschap ter plaatse en het alleen nog gebruikten voor geboorten, huwelijken en begrafenissen.[36] Vandaag de dag is het gerestaureerd en kijkt het uit over de gerenoveerde Cardiff Bay, als in een groet aan zijn beroemdste lid van de gemeenschap, die hier in de herfst van 1916 werd gedoopt en wiens naam nu de openbare ruimte siert tussen de kerk en de moderne architectuur van grijze lei en goudkleurig staal van het nieuwe Wales Millennium Centre: Roald Dahl.[37]

Het is niet bekend wanneer Harald Dahl precies in Zuid-Wales aankwam. Hij komt niet voor in de volkstelling van 1891, maar in 1897 poseert een besnorde en goed verzorgde Harald voor een portretfotograaf in Newport, een kilometer of twintig verderop aan de kust. Zijn lange, gelijkmatige gezicht, zijn ronde voorhoofd en zijn zelfverzekerde, boosaardig spottende ogen hebben maar weinig overeenkomst met het pummelige uiterlijk van zijn vader, wiens boeventronie je stuurs vanaf een eerdere pagina in hetzelfde familiealbum aanstaart.[38] Waarschijnlijk werd deze foto van Harald, die naar zussen en vrienden in Parijs werd gestuurd, gemaakt vlak nadat hij in Cardiff was aangekomen en zich begon toe te leggen op het verschepen van goederen. In 1901 was hij volgens de volkstelling nog ongehuwd, werkte hij als administrateur bij een cargadoorsbedrijf en woonde hij dicht bij de haven in een klein rijtjeshuis op Charles Place 3 in Barry, bij het gezin van een gepensioneerde rentmeester genaamd William Adam, zijn vrouw Mary en twee volwassen dochters. Hoewel hij zich in Zuid-Wales had gevestigd, was een belangrijk deel van Haralds hart in Frankrijk achtergebleven. Hij was verliefd geworden op een betoverende Parijse schone met reebruine ogen, genaamd Marie Beaurin-Gressier. Later in de zomer van 1901 ging hij terug naar Parijs en trouwde met haar.

Haar kleindochter Bryony beschrijft Marie als iemand die afkomstig was uit ‘een chique familie uit het Ancien Régime die behoorlijk verarmd was en veel tegenslagen had gehad’.[39] De Beaurin-Gressiers behoorden zeker niet tot de bezittende klasse. Ze hadden weliswaar huizen in Parijs en op het platteland, in de buurt van Compiègne, maar ze voelden zich meer aangetrokken tot sport en vrijetijdsbesteding dan tot de handel. Rugby was een van hun belangrijkste interesses. Twee van Maries broers, Guillaume en Charles, speelden voor Stade Français Paris, en de laatste vertegenwoordigde zijn land tweemaal tegen Engeland, terwijl een van haar zussen trouwde met de aanvoerder van het Franse team dat een gouden medaille won bij de Olympische Spelen van 1900. Een andere zus ging naar Algerije en trouwde daar met een Arabier. Een andere broer had een bekend visrestaurant in Parijs. En weer een andere was veilingmeester. Marie was de mooiste van allemaal. Ze zag er ietwat verweesd, elfachtig en teer uit met haar lichte huid, haar dikke, zwarte bos haar en haar ernstig kijkende ogen. Harald was vijftien jaar ouder dan zij en hij moet een geweldige charme en uitstekende financiële vooruitzichten gehad hebben om haar weg te kunnen halen bij haar liefdevolle en bewonderende familie. Er is een foto van haar op haar trouwdag, op een zonnige veranda op het Franse platteland, waarop ze straalt en omringd wordt door bewonderaars, en het lijkt erop dat ze erg verliefd was. Tegelijk laat die foto zien dat ze nog erg naïef was. Ze kan onmogelijk geweten hebben hoe haar leven eruit zou zien in het industriële Cardiff. Misschien om eventuele gevoelens van heimwee tegen te gaan bracht ze een aantal herinneringen aan Frankrijk mee naar Zuid-Wales. Haar bruidsschat bestond uit een gevarieerde verzameling juwelen, schilderijen en meubelen, waaronder een palissanderhouten ledikant, diverse antieke tafels, stoelen, secretaires, kabinetten, een astronomische klok en een prachtige Lodewijk xvi-pendule. Een ontroerend detail was de aanwezigheid van een vergulde spiegel ‘met houtsnijwerk van Mr. Dahl geschonken aan Mrs. Dahl’.[40]

Kort nadat het pasgetrouwde paar was teruggekeerd in Cardiff, ging Harald in zaken met een andere, drie jaar jongere Noorse emigrant: Ludvig Aadnesen. De mannen hadden elkaar leren kennen in Parijs, maar de Aadnesens kwamen uit het zuiden van Noorwegen, uit Tvedestrand bij Kragerø, de geboorteplaats van Edvard Munch, en ze waren aangetrouwde familie. Een van hen was getrouwd met Haralds zuster Clara en was met haar naar Zuid-Afrika geëmigreerd.[41] Ludvig, die ongetrouwd zou blijven, deelde Haralds fascinatie voor de schilderkunst en werd zijn vertrouweling en beste vriend. In de twintig jaar daarna zou het cargadoorsbedrijf van Aadnesen en Dahl, dat de schepen die in de haven lagen voorzag van brandstof en alle mogelijke andere benodigdheden, uitgroeien van het kamertje in Bute Street tot kantoren in Newport, Swansea en Port Talbot en grote bedrijfsgebouwen in Cardiff, waarin op een gegeven moment ook het Noorse consulaat gevestigd was. De vennootschap begon langzaam maar zeker ook in steenkool te handelen, en bevoorraadde daarnaast nog steeds schepen; beide mannen werden buitengewoon rijk. Dahl en Aadnesen waren zakenpartners, maar ze waren ook nauw bevriend en Ludvig zou altijd ‘een heel bijzondere plaats’[42] in Haralds leven innemen. In de familie sprak men altijd over hem als Parrain (Frans voor peetvader) en toen Harald stierf liet hij zijn ‘goede oude vriend en partner’ het enige bij naam genoemde voorwerp in zijn testament na: een schilderij van Frits Thaulow genaamd Havengezicht. Het schilderij stond ongetwijfeld symbool voor de vele herinneringen die de twee mannen deelden. Het refereerde natuurlijk aan schepen en de zee, datgene waarvoor ze naar Wales waren gekomen, maar het verwees ook naar hun gezamenlijke jeugd in Noorwegen.

Haralds huwelijk met Marie begon veelbelovend. Aan zee bij de haven van Barry, vlak bij het huis waar hij kamers had gehuurd, huurde hij een art-nouveauhuis, met een balkon op de eerste verdieping dat een prachtig uitzicht bood op de baai. Daar werd in 1903 hun eerste kind, Ellen Marguerite, genoemd naar Haralds moeder, geboren en drie jaar later in 1906 zoon Louis, misschien genoemd naar haar oudere broer. Dat zijn de kale feiten. Uit de archieven zijn de historische momenten van zijn verdwenen leven te achterhalen – geboorte, huwelijk en dood – maar om de persoon tot leven te brengen die achter deze archiefstukken leefde zijn persoonlijker bewijsstukken onontbeerlijk. Harald heeft dagboeken, brieven, schilderijen, wat houtsnijwerk en nog wat voorwerpen nagelaten die een beeld geven van zijn persoon. Zo bewijst de inhoud van de dure Franse leren portefeuille die hij in zijn zak had toen hij stierf, en die nu zorgvuldig wordt bewaard in het Roald Dahl Museum in Great Missenden, inclusief postwissels en treinabonnement, bijvoorbeeld dat hij een goede smaak had en heel precies was. Maar van Marie is niets bewaard gebleven. Zelfs de spiegel met vergulde lijst is niet langer in het bezit van de familie.[43] Daarom is het lastig speculeren of zij opgewassen was tegen haar nieuwe leven in Barry. Maar ze moet bijna wel geleden hebben. Zo ver van haar familie en de wereld waar ze van hield, waren het roet en stof van de haven van Cardiff ongetwijfeld een povere vervanging voor de elegantie van Parijs en de heerlijke zomerdagen in Compiègne. Het leven met een vijftien jaar oudere Noorse echtgenoot die gewend was aan eenzaamheid moet ook niet gemakkelijk geweest zijn.

Op 16 oktober 1907, toen ze hoogzwanger was van hun derde kind, stierf Marie. Ze was negenentwintig. Volgens haar overlijdensakte zakte ze in elkaar en stierf ze aan een zware bloeding ten gevolge van placenta praevia – een verloskundige complicatie waarbij de moederkoek laag in de baarmoeder ligt en ervan los kan raken, met soms een fatale bloeding als gevolg. Iemand met de naam Mary Henrich, waarschijnlijk een verpleegster of een kindermeid, omdat ze ook in huis woonde, was erbij toen ze stierf en zij gaf Maries dood aan. Maries kleindochter Bryony herinnert zich echter dat er in de familie een gerucht de ronde deed (waarschijnlijk afkomstig van Roalds moeder, Sofie Magdalene) dat Marie neerslachtig was en gestorven was aan een mislukte abortus.[44] Een poging om de zwangerschap kunstmatig af te breken kan tot dezelfde symptomen leiden als een bloeding ten gevolge van placenta praevia, maar de risico’s voor de aborteur bij het afbreken van een vergevorderde zwangerschap waren immens. Dus als Marie niet zelf een dergelijke poging heeft ondernomen, is de officiële lezing heel wat aannemelijker.

Harald was geheel van streek door Maries dood. Hij was bijna klaar met de bouw van een schitterend witgepleisterd huis voor zijn gezin, ver weg van de drukte en het lawaai van de haven, in het lommerrijke Llandaff – een middeleeuws stadje dat door de spoorlijn een voorstad van Cardiff was geworden. Harald had veel van de details van het huis zelf ontworpen en noemde zijn nieuwe huis trots ‘Villa Marie’ ter ere van zijn jonge vrouw. Helaas heeft ze het nooit voltooid gezien. Het huis staat er nog steeds, zij het met een andere naam,[45] maar aan de puntige gevels en het karakteristieke art-nouveau-uiterlijk, met glas-in-loodramen en nepmiddeleeuwse steunberen, is te zien dat Harald zelf veel heeft bijgedragen aan het ontwerp en dat hij zich verheugd moet hebben op een gelukkig gezinsleven daar. Maar nu stond hij er op zijn vierenveertigste plotseling alleen voor, met de zorg voor twee kleine kinderen van drie en één jaar oud, die geen van beiden een herinnering hadden aan de donkere, ontheemde vrouw met haar grote ogen, hun moeder, van wie de schoonheid hem zo had betoverd.

Na de dood van Marie kwam haar moeder Ganou uit Parijs over om voor Ellen en Louis te zorgen. Harald bestreed zijn verdriet met hard werken. Hij bracht lange uren in zijn kantoor door en hield als een bezetene de grote tuin van Villa Marie bij.[46] Er gingen vier jaar voorbij. Toen ging Harald ’s zomers een keer op bezoek bij zijn zuster Olga, die inmiddels in Denemarken woonde.[47] Het is niet zeker dat hij uit eenzaamheid bewust op zoek ging naar een nieuwe vrouw, zoals Roald in zijn autobiografie Boy beweerde, maar het was in Denemarken en niet in Noorwegen, zoals Roald later verkondigde, dat de Dahls en de Hesselbergs zich uiteindelijk met elkaar verbonden. Sofie Magdalene Hesselberg, die op bezoek was bij vrienden, had een krachtig, bijna mannelijk gezicht dat in schril contrast stond met Maries verfijnde, bijna poppige uiterlijk. Binnen enkele weken waren zij en Harald verloofd. Het was voor beiden een gunstig huwelijk. Zij was zesentwintig, robuust, wilskrachtig en ze wilde niets liever dan de band met haar ouders verbreken. Hij was welvarend, gevestigd en oud genoeg om haar vader te kunnen zijn. Harald moest echter opboksen tegen het hevige verzet van Sofie Magdalenes ouders. Karl Laurits en zijn vrouw Ellen waren inmiddels zelf ook rijk geworden. Hij was bestuurder van het Noorse pensioenfonds voor ambtenaren en beiden waren erg bazige mensen. Hun enige zoon was jong gestorven en ze richtten nu al hun aandacht op hun drie dochters. Sofie Magdalene werd gezien als de minst aantrekkelijke, en zij voelde zich in zeker zin de ‘Assepoester’ van het drietal.[48] Niettemin ergerde Karl Laurits zich eraan dat zijn oudste dochter met een man wilde trouwen die maar tien jaar jonger was dan hijzelf. Erger nog was het feit dat ze van plan was weg te gaan uit Kristiania en in Wales wilde gaan wonen. Maar Sofie Magdalene was vastbesloten en haar ouders moesten uiteindelijk knarsetandend instemmen met het huwelijk.

De koppigheid die ze hierbij aan de dag legde, getuigt misschien wel van een vooruitziende blik. Misschien voorzag ze het lot wel dat Ellen en Astrid, haar jongere zusters, te wachten stond. Het lukte hun niet zich aan hun vaders heerschappij te ontworstelen en ze zouden hun hele leven in het ouderlijk huis blijven wonen. Ze werden steeds excentrieker en waren meer en meer een amusante rariteit voor hun jongere familieleden, die zich herinnerden dat ze dronken of gedrogeerd op de veranda van hun huis in de Josefinegate zaten, als twee personages uit een stuk van Ibsen, terwijl ze met een naald zorgvuldig rupsen uit frambozen peuterden.[49] Harald nam zijn nieuwe vrouw mee op huwelijksreis naar Parijs, kleedde haar naar de Franse mode, waar hij dol op was, en kocht een cape van zwart satijn voor haar die ze de rest van haar leven zou koesteren. Ze brachten een bezoek aan zijn broer Oscar en zijn vrouw in La Rochelle, voor ze terugkeerden naar Villa Marie. Sofie Magdalene nam meteen resoluut maar ook enigszins bot de touwtjes in handen. Ze knikkerde de geliefde Ganou het huis uit en huurde een Noors kindermeisje, Birgit, in om voor de kinderen te zorgen. Hierdoor vervreemdde Ellen van haar en raakte de vijf jaar oude Louis, voor wie Ganou een surrogaatmoeder was geworden, ernstig getraumatiseerd. Nog weken nadat ze was weggegaan stond hij bij het tuinhek en keek wanhopig Fairwater Road af, schreeuwend dat ze terug moest komen. Er mocht in huis geen Frans meer gesproken worden. Van nu af aan waren alleen Noors en Engels toegestaan. De gevoelige Louis kon deze veranderingen nauwelijks aan en hij leed er hevig onder. Op een dag stond hij bij de Dahls op de stoep met een klasgenootje dat de verblufte Sofie Magdalene meedeelde dat de beklagenswaardige jongen tijdens de les ‘een ongelukje met zijn broek’ had gehad en naar huis moest om zijn gat te wassen. Hoewel Louis uiteindelijk wel van zijn stiefmoeder zou gaan houden, zorgden deze eerste ervaringen voor een breuklijn tussen Sofie Magdalene en haar stiefkinderen, die later voor spanningen zou zorgen.

De nieuwe bruid was immens tevreden in Villa Marie. Vijftig jaar later beschreef ze het nog als haar ‘droomhuis’, de plek waar ze het gelukkigst was geweest.[50] Ze was weldra zwanger en een zich weer jong voelende Harald drong er uitgelaten op aan dat ze flink wat ‘magnifieke wandelingen’ op het omringende platteland zou maken, want hij was ervan overtuigd dat dit het ongeboren kind gevoel voor schoonheid en een intense liefde voor de natuur zou bijbrengen. Binnen vijf jaar had Sofie Magdalene het leven geschonken aan vier kinderen: Astri (1912), Alfhild[51] (1914), Roald[52] (1916) en Else (1917). Alle vier de kinderen zouden inderdaad een sterke artistieke neiging en een diepe liefde voor de natuur vertonen, en het idee dat die ‘magnifieke wandelingen’ op de een of andere manier hun emotionele ontwikkeling hadden beïnvloed, zou zich stevig verankeren in hun psyche. Astri was Haralds lieveling. Een kiekje waarop hij schaterlacht omdat zijn één jaar oude dochter een trekje van zijn pijp neemt, is de enige van hem overgebleven foto waarop hij niet zijn beheerste, bijna sombere gezicht toont. Roald was genoemd naar de Noorse ontdekkingsreiziger Amundsen, die in 1911 in een geslaagde expeditie de Zuidpool had bereikt en wiens neef, Jens, tijdens de oorlog kort voor Aadnesen & Dahl werkte.[53] Hij was zijn moeders ‘trots en vreugde’, haar enige jongen, en daarom kreeg hij extra aandacht. Zijn zusjes noemden hem liefdevol ‘de oogappel’.[54]

Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog moesten Harald en Sofie Magdalene zich laten registreren en hun aanwezigheid leidde tot wrevel bij een deel van de lokale bevolking omdat Noorwegen gedurende het hele conflict neutraal bleef. Harald en Sofie schijnen zich daar niets van aangetrokken te hebben – misschien omdat Harald zo hard werkte om de handelsvloot intact te houden. Zijn rechterhand gedurende de oorlog, J. Harry Williams, herinnerde zich Harald als een voorbeeldige werkgever, plichtsgetrouw, toegewijd en betrouwbaar. Hij vertelde Roald dat hij ‘mijn eerste ideaal’ was. ‘Ik heb nooit iemand hoger geacht dan hij.’[55] Ook Alfhild herinnert zich dat haar vader lange uren werkte en laat op de avond moe thuiskwam, waarop haar moeder hem probeerde op te beuren met haar Noorse kookkunst. De oorlog was niet nadelig voor zijn bedrijf en omdat de zaken zo goed gingen, verkocht Harald Villa Marie in 1917 en kocht hij Ty Mynydd, een grote victoriaanse hofstede in Radyr, wat verder weg van Cardiff, een paar haltes dieper het land in van de Taff Valespoorlijn. Het had zestig hectare land, een eigen generator voor elektriciteit, een wasserij en een aantal bijgebouwen waaronder een varkensfokkerij. Roald herinnerde zich later vol heimwee de prachtige grasvelden en terrassen, de vele meiden en knechten en de omringende landerijen met zware Engelse trekpaarden, hooiwagens, varkens, kippen en melkkoeien. De aankoop van de boerderij leidde zelfs tot een artikel in de lokale krant, waarin Mr. Dahl werd omschreven als een man ‘die al jaren verbonden was met de scheepvaart van Zuid-Wales’ en ‘een vooraanstaand man was in havenkringen’. ‘Het is een groot bedrijf,’ besloot het artikel, ‘dat vooral met Noorse reders werkt die gedurende de hele oorlog op deze regio zijn blijven varen’.[56]

Harald kocht schilderijen en antieke meubelen voor het nieuwe huis, en met houtsnijwerk versierde schilderijlijsten. Hij verzamelde alpenplanten en ging, weer of geen weer, de tuin in om zijn nieuwste aanwinsten te planten. Op een gegeven moment kocht hij voor zijn jonge vrouw een tweedehands De Dion Boutonauto en hij probeerde haar zover te krijgen dat ze zou gaan rijden. Dat was een vergissing. Op weg naar een vriendin die net bevallen was, trapte ze op het gaspedaal in plaats van op de rem en reed ze in volle vaart tegen een kar met eieren. Toen ze uiteindelijk bij haar vriendin aankwam, was de baby net overleden. Ze zou nooit meer autorijden.[57] Thuis was Harald geen makkelijke echtgenoot. Hij kon erg teruggetrokken en gesloten zijn, soms bijna koel, wanneer hij volledig in beslag werd genomen door zijn vele persoonlijke interesses. Jaren later vertelde Sofie Magdalene haar kleindochter, Lou Pearl, dat ze soms zelfs bang voor hem was.[58]

Rond 1920 zou het Harald evenwel vergeven worden wanneer hij met enige voldoening op zijn leven terugkeek. Hij had heel wat bereikt sinds hij zijn familie in Sarpsborg had verruild voor de genoegens van het onconventionele Parijs. De zaken namen een hoge vlucht. Hij had de plotselinge dood van zijn eerste vrouw overleefd en een onverwacht geluk gevonden bij Sofie Magdalene. Hoewel hij laat aan een gezin was begonnen – op zijn veertigste – had hij nu, op zijn vijfenvijftigste, zes gelukkige, gezonde, meertalige kinderen.[59] Twee van hen zaten al op kostschool. Zijn oudste dochter Ellen zat op Roedean, een beroemde particuliere meisjesschool, gelegen boven op een klif in Sussex, met uitzicht over het Kanaal, terwijl Louis net begonnen was op het nabijgelegen Brighton College. Hoewel hij zijn jongere kinderen minder vaak zag dan hij zou willen, vond hij nu en dan toch de tijd om zich met hen te ontspannen door bijvoorbeeld een giechelende Alfhild achterna te zitten rond de eettafel terwijl hij luidkeels Griegs Trollendans zong.[60]

Sofie was inmiddels weer zwanger. Het leven scheen een idylle. Maar deze vredige tijden waren niet blijvend. Begin februari werd Astri, Sofies oudste dochter, midden in de nacht met hevige buikpijn wakker. Haar jongere zusje Alfhild, die bij haar op de kamer sliep, ging haar moeder halen omdat ze niet kon slapen door Astri’s kreten van pijn. Er werd een dokter gehaald en die constateerde een acute blindedarmontsteking bij Astri. De dokter opereerde in huis, op de schoongeschrobde tafel in de kinderkamer, maar het was al te laat. De blindedarm was opengebarsten en Astri had buikvliesontsteking. Ze zou niet meer uit de verdoving ontwaken. Een kleine week later stierf ze aan de ontsteking. Ze was zeven.

Harald kwam de klap nooit te boven. ‘Astri was veruit mijn vaders lieveling’, schreef Roald in Boy. ‘Hij aanbad haar mateloos en door haar plotselinge dood was hij dagenlang letterlijk sprakeloos. Hij was zo door verdriet overmand dat het hem niet veel kon schelen of hij het wel of niet zou overleven toen hij een maand daarna zelf longontsteking kreeg.’[61] Toen Roald dit schreef, wist hij maar al te goed wat zijn vader indertijd had doorgemaakt, want veertig jaar later, in een wrede herhaling van het lot, zou ook hij zijn oudste dochter verliezen – ook op haar zevende. De zoon begreep in één klap wat zijn vader had gevoeld, maar hij herinnerde zich zijn vaders smart ook vanuit het gezichtspunt van een kind. Hij herinnerde zich de laurierstruiken die zijn vader aan het snoeien was toen de eerste verschijnselen van de ziekte zich openbaarden, en die altijd geassocieerd zouden zijn met de dood. En hij herinnerde zich zijn vaders weigering om zich tegen de ziekte te verzetten. De blik van de volwassene en die van het kind gingen in elkaar over toen hij Haralds dood beschreef, meer dan zestig jaar nadien. ‘Mijn vader weigerde te vechten’, schreef hij. ‘Ik weet zeker dat hij aan zijn geliefde dochter dacht en zich in de hemel bij haar wilde voegen. En dus stierf hij. Hij was zevenenvijftig.’[62]

Verzwakt door de longontsteking bracht Harald in zijn dagboek zijn verdriet onder woorden, zichzelf pijnigend omdat hij te hard had gewerkt en niet genoeg had genoten van het korte leven van zijn gestorven dochtertje. ‘We weten nauwelijks hoe we de vele goede dingen van het leven op waarde moeten schatten’, schreef hij. ‘Het gebeurt maar zelden dat we de deur naar ons hart wijd openzetten. Dat wijten we aan het feit dat we te veel te doen hebben, dat we rust nodig hebben om te kunnen nadenken en werken, en dus sluiten we de zonneschijn buiten. Pas als het te laat is, zien we wat we gemist hebben.’[63] Ironisch genoeg kon hij zijn gewoonten ook niet veranderen toen hij deze bespiegelingen opschreef. Terwijl hij steeds erger moest hoesten en de koorts bleef stijgen en zijn oudste zoon Louis door de tuin rondfietste met zijn halfzusje Alfhild van vijf gillend van de pret op het stuur,[64] bracht Harald minieme en pietluttige wijzigingen aan in zijn testament. Verzorgd door twee verpleegsters legateerde hij een kleine som aan een verre neef en hij gelastte dat alle successierechten over de rest van zijn nalatenschap door de begunstigden betaald moesten worden. Twee dagen later was hij dood. Hij werd begraven op het middeleeuwse kerkhof van St. John the Baptist in Radyr, naast zijn dochter Astri in haar vers gedolven graf.

Bij hun gezamenlijke rustplaats, niet ver van een eeuwenoude taxus, liet Sofie Magdalene een fijn afgewerkt, roze granieten kruis plaatsen. Het staat nog steeds op het kleine kerkhof dat ooit midden tussen de velden en de akkers lag en nu wordt omringd door een karakterloze nieuwbouwwijk uit de jaren zeventig. Het monument steekt duidelijk boven de omringende grafstenen uit en misschien zijn de Keltische versieringen en het Keltische kruis wel een teken van verbintenis met de Welshe grond waarin zij inmiddels geworteld waren. Maar tegelijkertijd dekte Sofie Magdalene zich ook in, want ze had ervoor gezorgd dat beide kisten met lood bekleed waren, zodat ze konden worden opgegraven en overgebracht naar Noorwegen als ze daar ooit naar terug wilde.[65]

De begrafenis was voornaam en plechtig. Alle kinderen waren piekfijn gekleed. Alfhild droeg een speciaal voor de gelegenheid gemaakt geruit jurkje met zwarte strikken. Ze herinnerde zich het grote huis gevuld met bloemen, de bedienden in het zwart en de bedwelmende geur van de vroege narcissen die in bossen op de kist lagen. Ze herinnerde zich ook de onverstoorbaarheid van haar moeder. Want Sofie Magdalene liet haar verdriet niet zien. Anderen huilden, maar zij niet. Het meeste kwam op haar schouders neer. Ze was vijfendertig en had vijf kinderen om voor te zorgen: Ellen van zestien, Louis van dertien, Alfhild van vijf, Roald van drie en Else van net een jaar. En er was een zesde kind onderweg. Zij keek al vooruit. Ze was vastbesloten haar energie niet voor de doden maar voor de levenden aan te wenden.

[33] B.G. Charles, Old Norse Relations with Wales, Cardiff 1934.

[34] Herbert E. Roese, ‘Cardiff’s Norwegian Links’ in Welsh History Review, dl. 8, nr. 2, december 1996.

[35] Hjalmar Karlsen, aangehaald in A Little Bit of Norway in Wales, Recollections of Norwegian Seamen’s Churches, Norwegian Church Cultural Centre, Cardiff 2006.

[36] Peter Persen, gesprek met de auteur, 10-6-2007.

[37] De kerk werd in 1987 gesloopt en weggehaald van zijn oorspronkelijke locatie bij Bute West Dock en in 1992 heropgebouwd in de vernieuwde Cardiff Bay. Roald Dahl was de eerste voorzitter van de Norwegian Church Preservation Society, die toezicht hield op de herbouw. Bij de wederopbouw werd het golfplaten dak vervangen door een veel fraaier pannendak. De kerk kijkt nu uit op het Roald Dahl Plass (plass is Noors voor ‘plein’), het vroegere Oval Basin, dat in 2002 naar de schrijver werd genoemd.

[38] Het album was van Haralds dochter Ellen en is nu in bezit van zijn kleindochter Bryony.

[39] Bryony Dahl, gesprek met de auteur, 17-1-2008.

[40] Huwelijkscontract van Marie Beaurin-Gressier, rdmsc rd 20/8.

[41] De onderlinge banden tussen de Dahls en de Aadnesens zijn onoverzichtelijk en duister. Uit volkstellingen blijkt dat Haralds zuster Clara Dahl in de eerste jaren na 1890 met een Aadnesen trouwde en met hem naar Zuid-Afrika vertrok, waar ze in 1895 in Durban het leven schonk aan een zoon, Harald Dahl Aadnesen. Daarna stierf Aadnesen of ze scheidden, want rond 1900 was Clara weer terug in Oslo, waar ze met haar vader en haar zoontje van vijf woonde. Toen Olaus in 1923 op zijn achtentachtigste stierf was Clara hertrouwd met een lokale werktuigkundige genaamd Siegfried Cammermeyer. Harald Aadnesen kon het goed vinden met Oscars zoon Erik, en Oscar legde een welwillende interesse aan de dag voor zijn neef. Zijn fotoalbums bevatten een aantal foto’s van beide jongens terwijl ze met elkaar spelen, en ook een van Haralds bruiloft. Zijn relatie met Ludvig Aadnesen schijnt echter steeds oppervlakkiger te zijn geworden. Toen Ludvig Aadnesen in 1956 stierf in Whitchurch in Glamorganshire op de gezegende leeftijd van negentig jaar, liet hij het grootste deel van zijn bezittingen na aan zijn nichten Helga en Elizabeth en een neef genaamd Torolf. De in Zuid-Afrika geboren Harald werd niet genoemd.

[42] Felicity Dahl, gesprek met de auteur, 28-8-2007.

[43] Volgens Bryony Dahl ging het grootste deel van Maries meubelen uiteindelijk naar haar dochter Ellen, die er haar huis in Hampstead mee inrichtte, waar ze woonde met haar man Ashley Miles. Toen Ashley en Ellen in 1988 enkele weken na elkaar stierven, ging alles naar Ashleys secretaresse, Barbara Prideaux, die inmiddels hun thuisverpleegster was geworden. Ook zij stierf kort daarop en ze liet twee portretten van de Beaurin-Gressiers na aan Bryony. Die verkocht ze vervolgens samen met twee meubelstukken die haar vader Louis had geërfd: een ‘fraaie ingelegde kast’ en een ‘bespottelijke klok met marmer en goudbrons’ – waarschijnlijk het in het huwelijkscontract genoemde uurwerk – Bryony Dahl, gesprek met de auteur, 17-1-2008.

[44] Bryony Dahl, gesprek met de auteur, 17-1-2008.

[45] Het huis aan Fairwater Road in Llandaff heet nu Ty Gwyn.

[46] Ellen Dahl, doorgegeven door haar nicht Bryony Dahl.

[47] Alfhild Hansen, gesprek met de auteur, 7-8-1992.

[48] Louise (Lou) Pearl, gesprek met de auteur, 5-9-2008.

[49] Tessa Dahl, gesprek met de auteur, 22-10-2007; Astri Newman, gesprek met de auteur, 15-10-2007 en Else Logsdail, ‘Casseroled Ptarmigan’ in Memories with Food at Gipsy House, Viking, Londen, 1991, p.61.

[50] Margaret Edwards, gesprek met de auteur, 7-1-1998.

[51] Alfhild was genoemd naar Sofie Magdalenes broer, Alf, die stierf toen hij in de twintig was, vlak voor Alfhild werd geboren – Astri Newman (dochter van Alfhild), gesprek met de auteur, 15-10-2007.

[52] Volgens zijn zus Alfhild Hansen woog hij ruim acht pond.

[53] J. Harry Williams, brief aan Roald Dahl, 2-10-1976, rdmsc rd 16/1/2.

[54] Alfhild Hansen, gesprek met de auteur, 7-8-1992.

[55] J. Harry Williams, brief aan Roald Dahl, 2-10-1976, rdmsc rd 16/1/2.

[56] Krantenknipsel aangetroffen in Haralds portefeuille, rdmsc rd 20/07.

[57] Alfhild Hansen, gesprek met de auteur, 7-8-1992.

[58] Louise (Lou) Pearl, gesprek met de auteur, 9-5-2008.

[59] Het feit dat Roald twee talen tegelijk leerde was misschien een van de redenen waarom hij pas zo laat sprak. In de familie gaat het verhaal dat zijn eerste woorden een complete zin waren, in het Noors: Pappa, hvor for har du ikke tøfflene dine på deg, ofwel: Papa, waarom heb je geen pantoffels aan?

[60] Alfhild Hansen, gesprek met de auteur, 7-8-1992.

[61]Boy, p.21.

[62] Ibid.

[63] Dagboek van Harald Dahl (vertaald door Else Dahl), met dank aan Ophelia Dahl. Dit dagboek was ooit in het bezit van Else Dahl en is na haar dood weggeraakt. Dit is het enige fragment dat ik heb kunnen achterhalen.

[64] Alfhild Hansen, gesprek met de auteur, 7-8-1992.

[65] Ibid.