Annie Proulx

Mijn leven op Bird Cloud Ranch

Een herinnering

Vertaald uit het Engels door Regina Willemse

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

‘It’s Good to Be Here’ uit Alden Nowlan: Selected Poems by Alden Nowlan © 1967, House of Anansi Press

Oorspronkelijke titel Bird Cloud, verschenen bij Scribner

Oorspronkelijke tekst © Dead Line, Ltd. 2011

Nederlandse vertaling © Regina Willemse en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie © foto: Wayne Thom photographer; architect: Harry Teague Architects

Handschrift in illustraties © Simon Visser

isbn 978 90 445 2890 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1

De landweg naar Bird Cloud

Maart 2005

Het met koeien bespikkelde landschap is asgrijs van kleur. Ik rijd tussen vlakke weidegronden door over een hobbelige provinciale weg die voornamelijk uit aarde bestaat, doordat de beschermende grindlaag al langgeleden de greppel in is gedrukt door te hard rijdende boeren. Verstijfde bandensporen buigen af en leiden door de modder de alsem in, de herkenningstekens van iemand die een klus moest klaren in afgelegen weidegebied. Omdat het nog te vroeg in het jaar is voor gras zetten de ranchers hooibalen uit, her en der in de wei neergeworpen balen groene luzerne, de enige kleur in een vale wereld. De koeien staan in een lange slingerende rij, bepaald door de koers van de rancher door het veld, met gebogen koppen van het glanzende hooi te eten.

De blauwig witte weg kronkelt als de bleke buik van een op zijn rug gegooide slang. De greppels aan weerskanten zijn van hetzelfde non-descripte grijs als het stof dat op de alsem en de rabbitbrush[1] ligt, de bermen bestaan uit brokkelig aflopende poedergrond, waaruit je kunt opmaken dat niet ver van hier ooit vulkanen stonden. Het is onmogelijk om niet aan die oude, as spuwende vulkanen te denken als je door Wyoming rijdt. De alsem lijkt wel zwart en ligt bijna plat door de niet-aflatende harde wind. Waarom zou iemand hier eigenlijk willen wonen? vraag ik me af. Ik woon hier.

Maar aan de rivier bij Bird Cloud ligt een heel andere wereld. Op de noordoever verrijst een honderddertig meter hoog klif, waarvan de crèmekleurige top bestaat uit een korst van eeuwenoud koraal. Deze monoliet wordt al duizenden jaren getemperd door de elementen: polijstende wind, brandende zon, overstromingen en kletterende hagelstenen, stortbuien. Na een regenbui ziet het klif er gekneusd uit, met donkere vlekken en op oude littekens lijkende waterstroompjes. Drie kilometer westwaarts loopt het klif af in donkere ijzerkleurige trappen die aan ziggoerats doen denken. Aan de oostkant van het landgoed zit er een breuk in het klif, een diagonaal litteken dat volgens een bevriende geoloog waarschijnlijk onderdeel is van de Rio Grande Breuklijn, waarlangs het Noord-Amerikaanse continent langzaam maar zeker uit elkaar scheurt. Op geen enkele plek waar ik heb gewoond, heb ik zo vaak aan de onderaardse bewegingen van de continenten gedacht als hier. De breuklijn in het klif herinnert je eraan dat de aarde aan langzame maar constante veranderingen onderhevig is, dat continentale platen onverbiddelijk naar elkaar toe drijven en uiteen worden getrokken, waardoor er over honderden miljoenen jaren, lang nadat onze soort van het toneel is verdwenen, nieuwe oceanen en enorme supercontinenten zullen ontstaan, een uitgestrekt nieuw Pangea Proxima volgens de voorspellingen. De vervormingen in de Rio Grande Breuklijn, die dertig miljoen jaar geleden, aan het einde van het kaenozoïcum, ontstonden, zijn een gevolg van het oprekken en dunner worden van de aardkorst door krachten die opborrelen vanuit de ziedende hitte van de aardmantel diep eronder. De breuklijn, die van West-Texas en New Mexico tot pakweg dertig kilometer ten noorden van Bird Cloud loopt, heeft niet alleen de kloof in de Rio Grande bij Taos gecreëerd, maar tevens enkele van de mooiste dalen hier in het westen.[2] De breuklijn schijnt feitelijk verband te houden met de westelijke topografie van bekkens en prairies. Dit onstuitbare proces van uitrekken is waarschijnlijk niet alleen van invloed geweest op de diagonale breuk in het klif bij Bird Cloud, maar ook op de glooiende vorm van het klif in zijn geheel en op het ontstaan van de Jack Creek, die met zijn water de Rio Grande voedt.

Als ik aan het gouden klif bij Bird Cloud denk, zie ik soms ook Uluru voor me, in het rode hart van Australië. Thomas Keneally schreef in lyrische termen over de ‘verheven zandsteenformatie’, waarvan de buitenste lagen zo gelijkmatig afslijten dat het profiel nooit verandert, al is de rots in de loop der eeuwen in oplopend tempo kleiner geworden.[3] Deze massieve megaliet niet ver van Alice Springs zag ik in 1996 samen met kunstenares Claire van Vliet, die het nabijgelegen Kata Tjuta aan het tekenen was: op enorme stenen tulbanden lijkende rotsformaties.

Er zijn verschillende overeenkomsten tussen Bird Cloud en Uluru, al zijn ze misschien een beetje vergezocht. Ze zijn ruwweg gelijk in grootte en omvang en veranderen, afhankelijk van het moment van de dag, van kleur. Beide lijken binnenin te zijn voorzien van lampen, die na het donker opgloeien. Uluru heeft poelen en er lopen kronkelende waterstroompjes van de enorme rotsmassa af; het klif van Bird Cloud heeft de rivier die erlangs stroomt. Zowel Uluru als Kata Tjuta is in spiritueel en ceremonieel opzicht voor de inheemse bevolking extreem belangrijk, vooral voor de stammen van de westelijke woestijn, de Pitjantjatjara en de Yankuntjatjara, maar het verhaal over hoe de traditionele eigenaren deze plaatsen kwijtraakten aan de federale overheid is bekend, triest en wreed. Door de uit 1985 stammende ‘overeenkomst’ tussen de Anangu, de aboriginalbewoners van het gebied, en de regering, werden de Anangu gedwongen Uluru en Kata Tjuta te verpachten aan de National Park Service en toeristen toe te staan Uluru te beklimmen. Ondanks de niet te handhaven regel op een van de borden van de Park Service dat de traditionele eigenaren het beklimmen van de rots als heiligschennis beschouwen, zijn er ieder jaar weer duizenden die dat beledigend genoeg toch doen. Hier in Wyoming was het klif van Bird Cloud voor de indiaanse stammen van het westen, de Ute, Arapaho, Shoshone en misschien ook de Sioux en Cheyenne, ooit een plaats waar zij veelvuldig hun kamp opsloegen. Vlak bij Elk Mountain bevond zich een baken dat een wederzijds geaccepteerd strijdperk aangaf.

Het gebied rond Uluru wordt doorkruist door eeuwenoude heldenpaden die al sinds de Droomtijd bestaan. Er zijn heilige grotten, waar zich nog steeds belangrijke rituelen van een van de oudste culturen ter wereld voltrekken, waar zich heilige vruchtbaarheidsstenen bevinden die maar zeer weinig stervelingen ooit hebben gezien, en poelen waar legendarische gebeurtenissen hebben plaatsgevonden. Na een zeldzame regenbui storten kronkelende waterstroompjes zich langs de rode flanken in verschillende poelen. In Uluru wordt de grootste helling van de enorme rots gekeerd door een plooi die Kandju heet; volgens Keneally ‘… een goedaardige hagedis die naar Ayers Rock kwam om zijn boemerang te zoeken’.[4] En het gele klif bij Bird Cloud loopt naar het oosten toe steeds verder af en wordt daar gepareerd door de in de verte oprijzende Pennock, een omgekeerde versie van een aflopende helling.

Langs de Jack Creek lichten de kale wilgenstammen rood op, als gloeiende kooltjes. De wilg is een voorzichtige struik, een van de laatste die in blad komt; tot half juni is er nog kans op vorst. Het klif weerspiegelt in het op onyx lijkende water van de rivier, waarin een forse bever naar zijn oeverhol aan de overkant zwemt. De bever verdwijnt tussen de stralende wilgenstammen.

Dit is misschien de plek waar ik zal sterven. Althans, dat denk ik.

Ik ken mijn slechte karaktereigenschappen maar al te goed: bazig, ongeduldig, teruggetrokken op het schuwe af, kortaf, doelgericht. De goede kanten zijn moeilijker te zien, maar ik denk dat er een flinke dosis genegenheid en zelfs mededogen bij zit, een bijproduct van de fantasie van de schrijver. Ik kan me goed in iemand anders verplaatsen en doe dat ook voortdurend. Scherp kunnen waarnemen, snel beslissingen kunnen nemen (waaronder ook flink wat slechte) en de neiging om te ver te gaan, verder dan het bevattingsvermogen reikt, en moeilijke dingen uitproberen, dat hoort allemaal bij me. Langgeleden ben ik gegrepen door de geschiedenis. Ik lijk op een karakter van Luigi Pirandello: dokter Fileno,

‘… die meende een doeltreffend middel te hebben gevonden tegen alle menselijke kwalen, een onfeilbaar recept dat hem en de gehele mensheid troost zou schenken bij iedere vorm van onheil, publiek dan wel persoonlijk. Eigenlijk was het meer dan een recept, meer dan een remedie, die dokter Fileno had ontdekt; het was een methode die inhield dat je van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat geschiedenisboeken moest lezen en je erin moest oefenen naar het heden te kijken alsof het een gebeurtenis was die al begraven lag in de archieven van het verleden. Met deze methode had hij zichzelf bevrijd van alle kwalen en zorgen en had hij zonder te sterven een sobere, serene rust gevonden, bezield door die bijzondere sfeer van droefheid die altijd op begraafplaatsen zal blijven hangen, ook al zijn alle mensen op aarde dood.[5]

Die houding zou iets te maken kunnen hebben met de wens een huis te bouwen dat past bij je eigen interesses, behoeften en karakter. In essentie woon ik alleen, al is het ’s zomers een voortdurend komen en gaan van bezoekers en vrienden. Ik heb ruimte nodig voor duizenden boeken, en grote werktafels waarop ik stapels manuscripten en onderzoeksmateriaal kwijt kan, waarop ik kaarten kan uitvouwen. Boeken zijn heel belangrijk voor me. Ik wou dat ik ze kon zien zoals uitgevers ze zien, als producten, maar dat kan ik niet. Ik heb in veel verschillende huizen gewoond, de meeste ondeugdelijk en opgedeeld in rare kamertjes, waarvan niet een met voldoende ruimte voor mijn boeken. Toen ik klein was, verhuisden we vaak, soms wel ieder jaar. Mijn vader werkte in de textielfabrieken van New England, waar hij hard zijn best deed zijn achtergrond van Frans-Canadese armelui te overwinnen door voortdurend van baan te veranderen, door steeds een treetje hoger te klimmen op de verschillende ladders van zijn ambitie. ‘Hogere posities, betere banen en meer geld’, zei hij altijd.

Het eerste huis dat ik me levendig voor de geest kan halen, was een kleine woning in het noordoosten van Connecticut, niet ver van Willimantec, een huis dat mijn ouders aan het eind van de jaren dertig huurden van de Poolse familie Wozniak. Ik vond dat een mooie naam, Wozniak. Hoewel ik pas twee of drie jaar was toen we daar woonden, kan ik dat huis zo uittekenen.

Ik herinner me nog heel scherp dat ik een keer duizelig werd toen ik de trap op liep, dat ik tegengehouden werd doordat mijn trui aan een spijker bleef hangen. Ik was ziek aan het worden en het duizelige gevoel en de meedogenloze spijker staan me na zeventig jaar nog steeds levendig voor de geest. Eenmaal ziek werd ik uit mijn bed boven gehaald en op een veldbed bij het keukenraam gelegd. Mijn moeder gaf me een pakje Chiclets-kauwgum, iets wat ik nog nooit had gezien. Een voor een likte ik de gladde suikerlaag van de blokjes en legde de grijze klompjes op de vensterbank. Wat zagen ze er toen smerig en volstrekt oneetbaar uit.

Bij een andere gelegenheid nam ik het oog van de heilbot die mijn moeder voor het avondeten klaarmaakte (in die tijd kocht men nog een hele vis) mee naar mijn potje boven en liet hem in de plas urine vallen, waarna ik mijn moeder riep om haar te laten zien wat ik geproduceerd had. Ze schrok zich dood, ze zag geen vissenoog, maar dacht dat ik een of ander bizar inwendig lichaamsdeel was kwijtgeraakt. Ik vatte haar gevoeligheid op als een waarschuwing om wat minder mededeelzaam te zijn over de dingen die ik deed, een indruk die standhield tot in mijn volwassen leven.

Mijn moeder, die dol was op het buitenleven en wier favoriete boek Girl of the Limberlost was, van Gene Stratton-Porter, nam me een keer mee uit wandelen in een moeras. Je moest van het ene heuveltje moerasgras naar het andere springen. Ik was als de dood voor het zwarte water tussen deze heuveltjes en bleef ten slotte als een schipbreukeling jankend op een trillende veenklomp staan, niet meer in staat naar de volgende te springen.

We hadden een groene roadster, een open tweepersoonsautootje, met een kattenbak achterop, waarin ik meestal prinsheerlijk in mijn eentje zat en later met mijn kleine foxterriër Rinty, die uiteindelijk werd doodgereden door een motor, waar hij achteraan rende. In deze roadster werd mijn moeder een keer door een wesp gestoken en daar moest ik om huilen. Er zat een bloedvlek op haar rok, waarschijnlijk doordat ze ongesteld was, maar ik veronderstelde een causaal verband met de wesp en dacht dat ze bloedde doordat ze gestoken was.

De wervelstorm van 1938 trok over toen mijn tweelingzussen Joyce en Janet nog maar een paar maanden oud waren. De wind wakkerde aan en het huis stond te schudden op zijn grondvesten. Ik weet niet waar mijn vader was, waarschijnlijk op zijn werk. We hadden geen telefoon, geen radio. Mijn moeder besloot te gaan schuilen bij een van de buren verderop. We gingen er te voet heen, mijn moeder beladen met dozen en een koffer en een van de tweelingzussen. Hoewel ik amper drie was, moest ik de andere tweelingzus dragen. Van het huis van de buren herinner ik me de gierende wind en de louvredeuren waar de ramen pardoes uit sprongen en mannen die er aan de buitenkant planken tegenaan timmerden, waardoor het binnen opeens griezelig donker was.

Mijn moeder kwam uit een grote boerenfamilie met vijf meiden en vier jongens. Een paar jaar na de wervelstorm verhuisden we naar een huis in Plainfield, Connecticut, dat eigendom was van mijn moeders ouders, Lewis Gill en Sarah Gill-Geer. De Gills, Geers en Crowells stamden uit oude boerenfamilies die in de negentiende eeuw geleidelijk waren overgestapt naar de textielindustrie. De Crowells hadden een artistieke inslag; een was meester-meubelmaker, een ander ontwierp patronen voor de sierpanelen van hitchcockstoelen.[6] In de tijd dat we in het huis in Plainfield woonden, zat mijn vader in Zuid-Amerika, waar hij een textielfabriek hielp opzetten.

Dit huis langs de weg was ooit een tankstation geweest, een van de vele zakelijke avonturen van mijn ondernemende opa Gill. Hij had allerlei verbeteringen voor textielmachines bedacht die hem geen cent hadden opgeleverd, daarna was hij het tankstation begonnen, dat hij een paar jaar nadat we er waren gaan wonen, had omgebouwd tot een textielhandel annex fabrieksonderdelenwinkel. Hij kon alles repareren en was een bekwaam timmerman. Deze opa en oma, die door zowel hun kinderen als hun kleinkinderen pa en moe werden genoemd, hadden een enorme moestuin; ik was vooral dol op de exotische kerstomaten, waarvan ik de papierachtige schil moest openvouwen om de zoetzure vrucht te kunnen opeten. Pa had een sikkeneurige oude hond die Duke heette. Ze hadden een paar koeien, die door mijn ooms verzorgd moesten worden, en er zat schrikdraad om de moestuin. Mijn neefjes en nichtjes en ik vonden het altijd heel leuk om een menselijke ketting te maken, waarvan de eerste het schrikdraad beetpakte en de laatste de versterkte stroomstoot kreeg.

Mijn oma van moederskant, moe, geboren Sarah Mayo Geer, stamde af van een van twee broers, weeskinderen die in 1635 uit Heavitree, in de buurt van het Engelse Bristol, naar Connecticut waren gekomen. Ze leek zich voortdurend overrompeld te voelen door haar grote gezin en met zo veel in en uit lopende mensen was het huis minder netjes dan ze graag wilde. Ze waste en streek haar papiergeld, zodat het knisperde. Misschien stijfde ze het zelfs. Ze was ongeduldig, gek op keukensnufjes en ook een vindingrijk verhalenvertelster met een groot gevoel voor humor; er was een tijd waarin ze een eigen column in de krant had. Door deze achtergrond heeft de familie mijn belangstelling voor boeken en schrijven altijd toegeschreven aan de invloed van moe. En waarom ook niet? Anderen in de familie hebben echter ook boeken en essays geschreven. Mijn oom Ardian Gill heeft een roman geschreven over John Wesley Powells bootreis over de Colorado. Neef David Robinson schreef jarenlang voor de National Geographic. Muziek, kunst en kunstnijverheid stonden bij ons sterk in de belangstelling. Mijn moeder en haar zus Gloriana (iedereen had twee of drie bijnamen; haar noemden we Hikee) schilderden. Haar oudste zus, Sarah, had zich toegelegd op het schilderen met goudverf en de patronen van hun oudoom Bill Crowell nieuw leven ingeblazen. Allen naaiden zelf de kleren voor hun kinderen. Mijn moeder had een weefgetouw en weefde tapijten. Mijn zussen en ik leerden van jongs af dat het normaal was om zelf dingen te maken. Jarenlang naaide ik mijn eigen kleren, tot naaimachines door toedoen van computers zo ingewikkeld en onvoorspelbaar werden dat de lol eraf was.

In het huis van de familie Gill, dat mijn opa en ooms hebben gebouwd, leek altijd een tumultueuze chaos te heersen, er was altijd wel iemand op zoek naar iets wat kwijt was. Boven op de overloop had je een schitterend raam met gekleurde ruitjes, waar ik vaak doorheen staarde om de wereld dieprood, ziekelijk oranje of onnatuurlijk groen te zien kleuren.

Voordat ik naar school ging, woonden mijn moeder, mijn tweelingzussen en ik in een kleine blokhut, omringd door grote dennen, achter op het land van mijn opa. Tot op de dag van vandaag doet dennengeur me onmiddellijk aan mijn jeugd denken en word ik bevangen door een triest en smachtend gevoel. De blokhutperiode zou trouwens ook best vóór de geboorte van de tweeling kunnen zijn geweest. Het geheugen haalt soms rare capriolen uit. Mijn moeder en haar broers hadden deze hut gebouwd, waarschijnlijk een droom uit de tijd dat ze Girl of the Limberlost las. Er stond een oud afspeelapparaat dat nog met wasrollen werkte. Als mijn moeder hem met de slinger opwond en de rol ging draaien, kwam er met een metalige stem het verhaal van de drie beren uit.

Een van de ramen keek uit op het westen en omlijstte een heuvel waarop jaren geleden brand had gewoed. De zwartgeblakerde boomstronken die zich tegen de lucht aftekenden, leken op misvormde giraffes en graatmagere olifanten. Ze zagen er tegelijkertijd triest en angstig uit. In de dieper wordende schemering leken de knokige beesten te bewegen: een siddering in een poot, een nek die zich boog. In de zomerse schemering op Bird Cloud ballen greasewood[7] en rabbitbrush zich samen tot gigantische marmotten of kreupele elanden. Het allermooiste in mijn moeders hut was haar ochtendjas van hemelsblauw brokaat, een cadeautje van mijn vader. Gloeiend van de koorts liep ze eens op een winteravond de sneeuw in, op blote voeten en slechts gekleed in dit prachtige gewaad. Naderhand zei iemand dat ze longontsteking had, een ziekte die ze vele malen in haar leven opliep.

Op een bepaald moment zijn we vanuit de hut naar mijn opa’s tankstation verhuisd, dat inmiddels zover opgeknapt was dat je erin kon wonen. Ik herinner me de verveling van de gedwongen middagdutjes en het patroon van de barsten in het plafond, de smerige gele marshmallows in de vorm van een kuiken, die we op eerste paasdag ’s ochtends in onze schoen kregen, die daardoor vol suiker zat. Ik herinner me dat ik in het donker wakker werd en iets plakkerigs en heets op mijn oor voelde en dat ik me realiseerde dat er een beest wegsprong. Het was een rat, die me had gebeten. Alleen het litteken en de herinnering heb ik nog. Hoewel mijn grootouders vlakbij woonden en tantes, ooms, neven en nichten constant in en uit liepen, had ik altijd het gevoel dat ik alleen was, dat ik geen deel uitmaakte van de zoemende bijenkorf van verwanten. Duke, de oude hond, beet mijn kleine poesje dood en ik was woedend omdat hij mocht blijven leven alsof er niets gebeurd was. Ik had het liefst een proces gezien, met een jury en een doodvonnis.

Mijn moeder vond het heerlijk om te zonnebaden en lag urenlang roerloos op een deken in de bloedhete, bleke zon met twee groene blaadjes op haar gesloten ogen. We hadden een tamme kraai die we Jimmy noemden (naar het liedje uit de burgeroorlog: ‘Jimmy crack corn and I don’t care’). Hij was zo nieuwsgierig dat hij naar mijn moeder toe hipte, die op haar handdoek lag, en heel voorzichtig alle twee de blaadjes weghaalde. Als ze dan een van haar groene ogen opendeed, wist hij dat ze niet dood was en was hij gerustgesteld. Toen mijn moeder een stenen haard in de achtertuin metselde, mocht ik mijn hand in het nog natte, korrelige cement drukken; de kraai liep er ook in rond en liet zijn pootafdrukken achter. Jaren later, toen we van McBride Avenue 2217 naar Utica, New York, verhuisden in een auto propvol kinderen en kleren, zette mijn vader Jimmy in een kartonnen doos waarin hij een paar gaten had gemaakt. Die bond hij vast op de achterbumper. Toen we ’s middags langs de kant van de weg stopten om wat te eten, was het arme beest dood, gestikt in de uitlaatgassen. Deze misdaad heb ik mijn vader nooit vergeven. De ongelukken die geliefde huisdieren overkomen, waren mijn eerste kennismaking met tragisch verlies en ontroostbaar leed.

We verhuisden voortdurend. In de loop der jaren woonden we in tientallen huizen. In onze woning in Rhode Island stond de omtrek van iemands arm in de gebarsten gipsplaat onder aan de trap. Vanuit ons huis in Black Mountain, North Carolina, had je een goed uitzicht op schaduwrijke bomen, waaronder ploegen dwangarbeiders uitrustten die aan de weg werkten. Bij de woning in Maine stonden prachtige olmen, waarvan de wortels omhoogkwamen, wat het lastig maakte om het gras te maaien. Toen pakweg vierhonderd meter verderop de tolweg werd aangelegd, gebeurde er vrijwel meteen een afgrijselijk ongeluk, zodat het er vol stond met politieauto’s, hulpdiensten en een te laat gearriveerde ambulance. Er werd een officieel kruis opgericht, dat aangaf dat er op die plek iemand was omgekomen, een waarschuwingsbeleid dat de staat Maine afschafte toen het aantal kruizen langs de snelweg zo groot werd dat het er wel een kerkhof leek.

De reden om constant te verhuizen lag voor een groot deel in mijn vaders obsessieve wens zijn Frans-Canadese afkomst te ontvluchten en zichzelf te herscheppen als een echte yankee uit het noordoosten van de vs, om de armoede van de arbeidersklasse te ontvluchten, financieel succes te hebben en op te klimmen naar de veilige middenklasse. Hij en zijn familie waren slachtoffers van het racisme waarmee de dominante cultuur van blanke Angelsaksische, protestantse New-Englanders was geïnfecteerd, waarin immigranten, vooral Frans-Canadezen uit het noorden, als raciaal minderwaardig werden beschouwd. Hoewel inmiddels minder zichtbaar, bestaat er bij blanken in die contreien nog steeds een racistisch onbehagen. Ik denk dat een belangrijke factor in mijn vaders beslissing om met mijn moeder te trouwen – ze pasten absoluut niet bij elkaar – mijn moeders oude Angelsaksische familie was, een arme familie, maar wel een die zich erop kon beroepen al een paar eeuwen geleden naar de vs te zijn gekomen, slechts vijftien jaar na de Mayflower. Ze hebben hem nooit geaccepteerd natuurlijk, dat konden ze niet. Een schoonzoon met het flamboyante Napoleon als tweede naam! Het genealogische graafwerk dat we hier en daar hebben verricht, heeft nog meer voorouders met bloemrijke Franse namen aan het licht gebracht, zoals Dieudonné, Narcisse, Norbot en Ovila, waarbij vergeleken George Napoleon tamelijk tam klinkt. Toch tolereerden ze hem en ons, en we deden allemaal net alsof we één grote familie waren, die gelijkheid en diversiteit hoog in het vaandel had.

In onze jeugd wisten we erg weinig over mijn vaders familie en we gingen er zelden op bezoek. Zijn moeder, Phoebe Brisson Proulx Maloney Carpentieri, trouwde drie keer: met een Frans-Canadees (Proulx), met een Ier (Maloney) en met een Italiaan (Carpentieri) uit Napels, die mijn vader spaghettisaus leerde maken, dezelfde saus die mijn zussen en ik tegenwoordig ook maken, het mooiste en wellicht enige geschenk van een moeilijk te doorgronden vader.

Dus er waren wel wat geheimen voor ons. Er werd gezegd, vooral door onze vader, dat we deels indiaans waren. Hij geloofde dat het bewijs daarvoor te vinden was in de hutkoffer van zijn oma Exilda (ook wel Maggie genoemd), die na haar dood was verdwenen en nooit meer boven water was gekomen. Het enige bewijs was de rookbruine huidskleur van zijn moeder en een paar fantasierijke krantenartikelen. Er waren ook andere intrigerende verhalen, zoals dat over een woekering op de neus van oma Phoebe, en een tocht over ‘de rivier’ (waarbij we altijd aan de St. Lawrence dachten) naar een indiaanse nederzetting, waar een sjamaan of medicijnman de woekering op niet nader vermelde wijze verwijderde. Onze vragen aan onze vader en diens moeder Phoebe naar details en toelichting werden nooit afdoende beantwoord. Anonimiteit leek het doel te zijn, maar deze halve verhalen waren wel de brandstof voor ons vurige verlangen om meer aan de weet te komen.

Deze gehechtheid aan de eigen voorouders schijnt een karaktertrek van alle mensen te zijn, en de eeuwenoude verhalen over de overledenen – opgesmukt en overdreven – waren misschien de rudimentaire bronnen van de geschiedkunde en de roman. Ook de Romeinen hadden grote achting voor hun voorouders en poetsten de banden met oude families op, waarbij het ideaal de familie Gracchi was, stichters van Rome in 753 voor Christus, of zelfs de nog veel oudere Etrusken, die al in Midden-Italië woonden voordat Rome ontstond. Toen Ötzi, de man uit het neolithische bronzen tijdperk, in 1991 werd ontdekt in een smeltende gletsjer in de Alpen, bleek uit een analyse van zijn mitochondriaal dna dat hij tot de sub-haplogroep k1 behoorde. (Er bestaan drie k1 sub-haplogroepen.) Grofweg acht procent van de moderne Europeanen behoort ook tot de k1 sub-haplogroep. Velen geloofden toen dat zij een nakomeling van Ötzi waren. Hartstikke gaaf natuurlijk om een vijfduizend jaar oude voorouder te hebben met een stenen pijlpunt in zijn rug. Maar latere dna-proeven uit 2008 toonden aan dat Ötzi toch tot een andere sub-haplogroep behoorde, een groep die vóór die geavanceerde analysemethode onbekend was. Die heet nu ‘Ötzi’s tak’ en deze haplogroep, zijn genetische groep, is kennelijk verdwenen uit het menselijk genoom, dan wel uitgestorven, dan wel buitengewoon zeldzaam. Er is voorzover bekend niemand meer die Ötzi als voorouder heeft, een van de teleurstellingen van de wetenschap.

Nu, vele jaren later, hangt er voor mij nog steeds een speciaal waas over de familie van moederskant, als een zeldzame geur, die wordt afgescheiden na bijna vierhonderd jaar in New England te hebben gewoond. Dit aroma is in mijn verbeelding opgebouwd uit verse melk, gehakt eikenhout, herfstbladeren, sneeuw, benauwde moerassen, fotoalbums en koude as.

[1] Rabbitbrush; genus Chrysothamnus; een inheemse vergankelijke struik die in de dorre westelijke Verenigde Staten en Mexico bloeit met heldergele of witte bloemen. (noot v.d. vert.)

[2] Volgens de meeste oudere bronnen ligt de punt van de Rio Grande Breuklijn in Colorado, maar recent werk van geologen van de Universiteit van Wyoming toont aan dat hij ten zuiden van het midden van Wyoming ligt.

[3] Thomas Keneally, Outback (Sydney: Hodder and Stoughton, 1983), p. 19.

[4] Keneally, Outback, p. 19.

[5] Luigi Pirandello: Elf korte verhalen, ‘La Tragedia d’un personaggio’ (De tragedie van een personage).

[6] Hitchcockstoel; genoemd naar de ontwerper Lambert Hitchcock, die in 1818 in Connecticut een nieuw model stoel ontwierp met spijlen en versierde panelen in de rugleuning. (noot v.d. vert.)

[7] Greasewood; genus Sarcobatus; inheemse bladverliezende vetplant met stekelige stengels. (noot v.d. vert.)

Hoofdstuk 2

Een meter stof

Aan het eind van de jaren tachtig gingen mijn jongste zus Roberta en ik de dag na Thanksgiving onze moeder opzoeken in haar kleine seniorenappartement in Bristol, New Hampshire. We woonden destijds allebei in Vermont, ten westen van de Connecticut River. Het was een milde dag voor eind november, zwaarbewolkt, regenachtig en mistig, zo’n sombere dag die in New England in de herfst wel vaker voorkomt. Er waren hertenjagers op de weg, mannen die met een slakkengangetje van dertig kilometer per uur langsreden en voortdurend opzij keken om te zien of er iets in het grillige bos liep.

Roberta en ik zijn een tamelijk hecht koppel in die zin dat we vaak langs dezelfde lijnen denken en voelen. In die periode probeerden we in ieder geval eens per maand op bezoek te gaan bij onze moeder, Lois Gill Proulx. Zij leed al jaren aan bronchiëctasie, een zeldzame degeneratieve longaandoening die ze bestreed met oefeningen, een dieet, medicijnen en wilskracht. Regelmatig lagen daarbij ook long- en dikkedarmontstekingen op de loer. De zuster aan wie ze het meest gehecht was, Gloriana (de geliefde Hikee), had dezelfde ellendige ziekte en in de zomer van 2008, toen mijn nicht Eleanor Goodenough Milner en ik haar papieren aan het uitzoeken waren, stuitten we op een schrijnende, treurig stemmende correspondentie tussen de twee zieke zusters. Van alles wat die twee mensen die aan dezelfde ziekte lijden tegen elkaar kunnen zeggen en die niemand anders begrijpt, waren de façade van hopeloze moed, de doorlopende grappen, de innige zusterband en de grondige afkeer van domme, hooghartige artsen de dingen die ons het meest aangrepen. Ik kan zelfs nu nog amper de doos openmaken waarin al die brieven zitten, omdat alle gefnuikte dromen van die twee naar liefde hunkerende vrouwen me dan naar de strot vliegen.

Op die bewuste dag na Thanksgiving reden Roberta en ik een al donker wordend Bristol in. Op de hoek, een huizenblok verwijderd van het appartementencomplex waarin mijn moeder woonde, had ooit een schitterende winkel gezeten die stenen verkocht, mineralen, geoden, stukjes agaat, amethistkristallen, versteende salamanders, plakken malachiet. Maar het bord was verdwenen en daarvoor in de plaats hing een slap spandoek in de etalage: meubel- en gordijnstoffen goedkoper dan bij de groothandel. Roberta en ik zijn allebei dol op kralen, stoffen, draad, naalden.

‘Laten we op de terugweg even gaan kijken, als ze dan nog open zijn.’

‘Goed.’

Het avondeten bestond uit casselerrib, uien in roomsaus, die precies zo smaakten als toen we klein waren, zoete aardappelen en appelmoes, door Roberta gemaakt van appels die ze voor een kip had geruild met een van haar buren. Mijn moeder was moe, maar redelijk gezond en opgewekt. Ze had zich twee dagen een slag in de rondte gewerkt om al dat eten te maken. (Schuldgevoel! Schuldgevoel!) Mijn moeder en ik dronken beiden een glas wijn.

Laat in de middag vertrokken we. Het begon al te schemeren. Er hing een fijne mist, waarin de kleinste takken van de bomen vervaagden. Op de hoek herinnerden we ons de stoffenuitverkoop. De winkel was nog open. Ik parkeerde de pick-up en we gingen naar binnen.

Er was niemand in de winkel. Helemaal niemand. Hoge stapels gevouwen stof lagen op lange tafels, rollen glinsterend brokaat stonden tegen de muur geleund. De winkel stonk naar oude mineralen, verschaalde sigarettenrook en de lucht van natte bladeren en regen die wij meebrachten.

De rollen stof waren even onhandelbaar als losstaande wandelstokken, telkens als we er een tussenuit wilden trekken, gleden ze weg en vielen tegen elkaar aan. Het was moeilijk om het patroon te zien zonder een stuk of tien rollen om te stoten. Terwijl we met de glibberige rollen worstelden, ging de deur open en kwam er een man binnen.

Hij was op een raadselachtige manier afstotelijk. Zijn gezicht zat vol plooien en rimpels, zijn zwarte haar was over zijn smalle schedel gekamd. Slappe stoppelige wangen, bruine tanden. De rollen stof leken bezeten door een kwaadaardige geest. De man begon op kruiperig intieme toon tegen ons te praten. Zijn opmerkingen waren inhoudsloos, dom.

‘Ik weet dat dames altijd graag wat rondsnuffelen tussen de stoffen.’

De stomme rollen stof, die waarschijnlijk gejat waren, bedacht ik, weigerden te blijven staan. De man vroeg ons waar we vandaan kwamen. We ontweken de vraag door simpelweg ‘Vermont’ te zeggen en ‘van de andere kant van de rivier’.

‘Waar in Vermont? Welke stad?’ Hij gaf het niet op.

‘O, midden Vermont, bij Montpellier’, loog ik.

Nu stond hij erop dat we zijn visitekaartje zouden meenemen. Die had hij aan de overkant liggen, in zijn antiekwinkel. Nee, nee, hij hoefde geen moeite te doen. We weigerden. Opeens wilde ik met alle geweld weg van deze man. Hij begon klokken op te winden, de wijzers goed te zetten. Ik haatte hem. De stoffen waren mooi en luxueus, de prijzen heel laag, maar het was onmogelijk een afgewogen keus te maken zolang die man op die gladde toon bleef doorpraten. Ik pakte zonder te kijken een rol stof en zei dat ik er een meter van wilde om thuis te kijken of de kleuren goed waren. Alleen om weg te komen.

Hij haalde een smerige meetstok onder de toonbank vandaan en een schaar met een afgebroken punt. Mijn zus stond zwijgend tegen een lege vogelkooi geleund, waar de vogelpoep nog in zat. Met een zwierig gebaar en de belofte dat hij me meer dan een meter zou geven, mat de man de stof, waarna hij er met de schaar een knipje in gaf, de stof afscheurde en tot een vierkantje vouwde. Bij het overhandigen van het geld raakte zijn hand – een heel bevallige hand met lange vingers – de mijne. Koortsig heet.

Maar nog kwamen we niet weg. Een stortvloed aan raadgevingen om voorzichtig te rijden, om op te passen – waarschuwingen dat het een slechte avond was, dat het mistig was en glad op de weg – volgde ons het stoepje af. Ik vond hem buitengewoon volhardend. Toen we eindelijk buiten op het trottoir stonden, zeiden we tegen elkaar dat het een zonderlinge ontmoeting was geweest.

Door de nevelige nattigheid reden we naar het westen. Het licht was somber, noordelijk grijs, het zicht was slecht en het regende zachtjes. Boven de Pemigewasset hing mist. Aan de rand van de stad werd de weg breder. We waren alleen op de snelweg. Mijn zus zat een brief te lezen. We gingen de brede, wijde bocht in die het tracé van de rivier volgt. Voor ons in de rokerig grijze stilte doemden, schuin over de verlaten weg, twee op elkaar geklapte grijze auto’s op, waaruit een zuil van stoom opsteeg; de weg was een schitterend tapijt van glas. We stopten. Stilte, stilzwijgen, alles even geladen als een toneelscène. Er leek niemand in de deerlijk gehavende auto’s te zitten; al het glas lag op de weg, het metaal was gescheurd en in elkaar gedrukt. Een brede, rode stroom radiatorvloeistof glinsterde op de natte weg. We liepen naar de auto’s toe. Ik zag een ineengezakte gestalte.

Achter ons naderden andere voertuigen, waarvan de meeste uitweken en hun weg vervolgden. Een pick-up stopte. Er sprongen twee jongemannen uit, die aan het portier van de verst weg staande auto begonnen te rukken.

‘Laat ze liggen’, riep ik.

Hun handen trokken zich terug van iets, iemand. Mijn zus en ik stonden bij de dichtstbijzijnde auto. We zagen de vooroverhangende man, het bloed, we zagen dat hij jong was, dik lichtblond haar had, het felrode bloed dat in zijn blonde snor liep, we zagen iets op de stoelzitting naast hem liggen wat op een beugel leek, en een paar plastic limonadeflessen. Hij kreunde. Mijn zus legde haar hand op zijn schouder. Zijn gezicht was grauw, zijn ogen waren gesloten. Zijn kleren fonkelden van het glas. Hij maakte een draai waarbij hij zijn schouder optrok. Zijn benen trilden. De hand van mijn zus lag lichtjes op zijn schouder.

Nu kwamen er auto’s uit beide richtingen, die uitweken en om ons heen reden of langs de weg stopten; mensen die uitstapten en bleven staan staren. Geen politie.

‘Ik ga hulp halen’, riep ik tegen de twee jongemannen.

‘Het politiebureau!’ schreeuwden ze terug. ‘Een kleine kilometer verderop.’

‘Niet bewegen, we gaan hulp halen, er is hulp onderweg’, zei ik tegen de gewonde man. Ik betwijfelde of hij me hoorde. Ik rende naar mijn pick-up, keek achterom. Mijn zus stond nog steeds bij hem met haar hand op zijn schouder. Ik riep haar. Ze deed een stap in mijn richting, draaide zich weer om naar de gewonde man, deed opnieuw aarzelend een stap in mijn richting terwijl ze naar hem bleef kijken, en zelfs toen ze bij hem wegliep, hield ze haar hand naar hem uitgestoken alsof ze het niet kon verdragen hem alleen te laten. Een paar dagen later hoorden we dat hij aan zijn verwondingen was bezweken.

Op het bureau riep de baliemedewerker politiewagens op en ambulances, de technische dienst met snijbranders, brandweerwagens, iemand om het verkeer te regelen. Binnen enkele minuten kwamen er knipperlichten en sirenes voorbij. We gingen niet terug naar de plaats van het ongeluk, maar reden kilometers om naar huis, over een weg waarop het verkeer in een lange file voortkroop in de steeds dichter wordende mist. Ik reed langzaam, voorzichtig.

Mijn zus en ik geloofden allebei dat de man in de winkel ons leven had gered met zijn vertragende praatjes, zijn waarschuwingen. Als we een minuut of twee eerder waren geweest, hadden wíj daar in de bocht langs de rivier kunnen verongelukken. Het was zo’n eigenaardig en verontrustend voorval dat het voor ons allebei belangrijk was. Die avond belde ik mijn moeder en vertelde haar over het ongeluk en de man in de winkel, die ons kippenvel had bezorgd, maar ons misschien wel had gered.

‘O’, zei ze. Er klonk iets van leedvermaak door in haar stem. ‘Je weet toch hoe hij heet, hè, die man van de winkel?’

‘Nee. Hij wilde ons zijn visitekaartje geven, maar dat heb ik niet aangenomen.’

‘Hij heet Proulx’, zei ze. In haar stem klonk – of hoorde ik dat verkeerd? – de angstvallige neutraliteit door van haar yankeefamilie ten opzichte van mijn vader, die ik als afkeuring was gaan beschouwen. Deze onthulling had het effect van een elektrische schok. Er welden vertrouwelijke vragen op. Mijn zus en ik spraken er uitgebreid over met elkaar. Het stilzwijgen van toen we klein waren, van toen we volwassen waren, dat nu opeens werd verbroken. Wie was deze man die onze naam droeg? Wie waren wij? Wie waren onze familieleden? We wisten er zo weinig van. De Amerikaanse ervaring – de focus op individueel succes, het verwerven van goederen en geld om te bewijzen dat je in sociaal opzicht meetelt – is gebouwd op dit besef van verlies, deze vervreemding van de warmte van de huiselijke cultuur, het kappen van genetische banden. Door afscheiding van de eigen groep ontstaat een innerlijke eenzaamheid die groeit naarmate je ouder wordt. Bij veel mensen, vooral bij immigranten, bestaat een vurige behoefte om de puzzel compleet te maken, de ontbrekende stukjes te vinden. En wat had het met ons gedaan, dat we opgroeiden als buitenstaanders, dat we geen eigen plek hadden – toen ik vijftien was, waren we al meer dan twintig keer verhuisd – dat we geen deel uitmaakten van een groep, behalve de bleekogige yankeeclan van mijn moeder, die ons fijntjes het gevoel had gegeven dat we anders waren, op de een of andere manier besmet. Nu betreurden we het dat we niet hadden gepraat met de man met wie we onze naam deelden.

Ook als volwassene ben ik talloze keren verhuisd. De reden van dit zwerfgedrag ligt deels in het feit dat Amerikanen mobiele mensen zijn, maar ik kom ook voort uit een Frans-Amerikaanse cultuur van mensen zonder wortels, zonder nationale identiteit, die eigenlijk nergens in de Verenigde Staten echt thuishoren. De groepen die zich het meest hebben aangepast, zijn, denk ik, de Fransen in Maine, die zich een eigen plek hebben verworven, en de Fransen van de Canadese eilanden langs de Atlantische kust, die nadat ze in 1755 uit Acadia waren verbannen, naar Frankrijk gingen, waar ze evenmin welkom waren, en daarna naar Louisiana, waar ze ‘Cajuns’ werden, een verbastering van het woord ‘Acadians’. Alle plaatsen en huizen waarin we wonen, hebben een geschiedenis, al kennen we die maar zelden.

We betrekken huizen en appartementen die door anderen zijn gebouwd en we hebben zelden een idee van wat daar is voorgevallen; of de kersen- en perenboomgaard door de eerste eigenaar is aangelegd; waar die bizarre trap met treden van verschillende hoogten vandaan komt; of dat grote brok leisteen in de achtertuin een wolvensteen was; of de indianen deze plek al kenden en wat ze er deden. Dat waren de dingen die ik me afvroeg toen mijn familie keer op keer verhuisde, eerst binnen New England, binnen Vermont, waar ons hart lag, vervolgens naar North Carolina, daarna weer naar Maine, zonder dat we er ooit deel van uitmaakten. Jack Kerouac sloeg de spijker op zijn kop toen hij schreef over ‘die afgrijselijke eenzaamheid van alle Frans-Canadezen in Amerika …’[8] Er was een jaar in mijn leven dat ik in Montreal woonde en een aantal jaren waarin ik er vanuit Vermont heen reisde om naar school te gaan, een tijd waarin ik een beetje joual[9] oppikte, vertrouwd raakte met het vlakke rivierlandschap en met de gezichtsvormen. Jaren later ging ik een weekend naar een bijeenkomst van Frans-Amerikaanse schrijvers op een eiland in Maine. Toen ik naar binnen liep, ervoer ik een heftige schok van herkenning. Dit waren geen Angelsaksen, dit waren mensen met vertrouwde gelaatstrekken, met lange vingers en een slank postuur, met donker haar, donkere ogen en een bepaalde manier van bewegen en gesticuleren. Ik kreeg tranen in mijn ogen en heel even had ik het vreemde doch aangename gevoel dat ik terug was bij de eigen kudde, en ik begon te fantaseren over een verhuizing naar Quebec, Montreal, de Gaspé of Montmagny. Maar ik was inmiddels te lang alleen geweest, te verengelst om er lang van te kunnen genieten.

Geplaagd door vragen over de herkomst van mijn familie nam ik in 1993 Diane L. in de arm, een genealoge die onderzoek deed in Connecticut, om te zien wat zij kon ontdekken omtrent mijn vaders warrige familie, of de indiaanse connectie echt bestond en zo ja, met welke stam of groep. De daaropvolgende jaren trok ze geboorte- en sterftegegevens na, ze raadpleegde dikke archiefstukken over immigratie, doop, huwelijken, geboortes, volkstellingen, kerkrapporten, en onderhield briefwisselingen met genealogische kringen. Aan het Canadese eind van het onderzoek ontdekte Richard De Gruchy, een genealoog uit Montreal, familieleden van wie ik nog nooit had gehoord. Ik vond het allemaal nogal verwarrend, omdat ik werd overladen met statistische informatie over veel te veel mensen. Doordat de vergaarde informatie zo’n duistere verzameling van honderden steeds wisselende mensen leek te zijn, voelde ik me er nogal door overweldigd, alsof ik in het boek Lost Man’s River van Peter Matthiessen was beland, als een van de talloze wereldvreemde, rondzwervende, maar verwante karakters.

De takken van mijn vaders stamboom leken samen te komen bij mijn vaders moeder, Phoebe Brisson, dochter van Olivier (Levi) Brisson en Exilda (Maggie) LaBarge, en mijn vaders vader, Peter Ovila Proulx, geboren in 1886 als zoon van Michel Preault (sic) en diens vrouw Melina. Ambtenaren uit New England verminkten de Franse namen vaak en worstelden met plaatsnamen in Quebec, waarvoor sowieso een veelvoud aan spellingen bestond. Saint Remi ten zuiden van Montreal werd Saint-Remal of Saint-Remic, Canada. Het schijnt dat alle leden van de verschillende familieclans drie of vier keer trouwden, dat iedereen zowel een bijnaam als een roepnaam had en een veramerikaanste vorm van de achternaam gebruikte. Ze hadden enorme families, waarin veel babysterfte voorkwam en waarin nieuwe baby’s werden vernoemd naar de baby’s die gestorven waren. Maar langzamerhand ontstond er een zekere helderheid.

Mijn oma, Phoebe Brisson, stamde ook af van de familie LaBarge. De connectie met LaBarge voerde terug op Robert Laberge uit Normandië, ‘… in 1633 geboren in Columbière in het bisdom Bayonne’. Hij kwam naar Quebec en vestigde zich in Montmorency, waar hij in 1663 trouwde. Zijn achterachterkleinzoon, Joseph Maria LaBarge, geboren in 1787 in Assomption, Quebec, verliet het ouderlijk huis in 1808 op eenentwintigjarige leeftijd. Hiram Chittenden schreef over hem:

Hij reisde via de gebruikelijke route, stroomopwaarts over de Ottawa River en via het ingewikkelde net van waterwegen in Noord-Ontario, dat naar Georgian Bay en Lake Huron leidt. Van daar ging hij via de Straat van Mackinaw en Lake Michigan naar Green Bay en over de rivieren de Fox en de Wisconsin naar de Mississippi, die hij afvoer tot aan St. Louis. Hij maakte de hele reis met een enkelwandige kano van berkenbast, die hij al met al slechts een kilometer of twaalf hoefde te dragen.[10]

In 1813 trouwde hij in St. Louis met een creoolse afstammelinge van zowel Spaanse als Franse elementen die zich in het stroomdal van de Mississippi hadden gevestigd.[11] Later reageerde hij op een advertentie in de krant, waarin honderd gezonde mannen werden gevraagd om pelzen te jagen in het Amerikaanse westen. Zo werd hij lid van de pelsexpeditie van generaal William H. Ashley in 1828 en kreeg een riviertje in West-Wyoming zijn naam, La Barge Creek, bij het dorpje La Barge. Zijn naam was verbonden met het riviertje en het dorp vanwege berichten dat hij gescalpeerd was door een Arickaree, die samen met of vlak bij de pelsjagers zijn kamp had opgeslagen. James Clyman en de doortrapte leugenaar James Beckwourth berichtten – volkomen ten onrechte – dat LaBarge vermoord was.[12] Hiram Chittenden vermeldt in de biografie van de zoon, kapitein Joseph LaBarge, dat de vader een litteken van een tomahawk op zijn schedel had, wellicht van die bewuste aanval in Wyoming, hoewel hij ook betrokken was geweest bij andere gevechten met indianen langs de Missouri. Tijdens die eerste tocht naar het westen wordt in generaal Ashleys aantekeningen melding gemaakt van de steile rotswand ten westen van Pass Creek en ten zuiden van Elk Mountain. Als de pelsjagers de North Platte River volgden, was die rotswand – hoewel we dat niet met zekerheid kunnen vaststellen – waarschijnlijk het klif bij Bird Cloud, een markant punt in het landschap.

Joseph Maria keerde terug naar St. Louis, legde zich toe op het maken van houtskool, runde een logement en rekruteerde jongemannen voor de pelsexpedities van generaal Ashley. Hij verwekte zeven kinderen. Drie zoons, Joseph (geb. 1815), Charles S. en John B., waren kapitein op een stoomboot. Joseph, die op zijn zeventiende een contract tekende voor drie jaar bij Pierre Choteaus genadeloze American Fur Company als ‘voyageur, engagé of klerk’, klom snel op tot stoombootkapitein met grote kennis van de veranderlijke vaargeulen in de machtige rivier.[13] Hij verwierf faam als eerste loods op de Missouri en zou naar verluidt zijn stempel hebben gedrukt op Mark Twains kennis van stoombootkapiteins.[14] In zijn eerste dienstjaar bracht hij de winter van 1832-’33 door in een Pawnee-dorp in de buurt van Council Bluffs, waar hij de taal en de gebruiken van deze indianenstam leerde.

In 1837 bracht de onder een ongelukkig gesternte te water gelaten St. Peter – een schip van de American Fur Company – de pokken naar de Mandan-stam aan de bovenloop van de Missouri, waardoor de epidemie werd ontketend die in de daaropvolgende decennia de westelijke stammen decimeerde. LaBarge was niet betrokken bij deze afgrijselijke confrontatie; Bernard Pratte Jr. was kapitein van de St. Peter op die reis. Maar LaBarge had zijn eigen ervaringen met epidemieën. In 1833, in zijn tweede dienstjaar bij de American Fur Company, voer hij op de Yellowstone met Andrew Bennett als kapitein. Als passagier waren onder anderen de Duitse natuurvorser en een van de eerste etnografen prins Maximiliaan von Wied en de Zwitserse schilder Karl Bodmer aan boord. Er heerste een cholera-epidemie in het land, die ook op de Yellowstone uitbrak. De bemanning werd zo zwaar getroffen dat Bennett terug moest naar St. Louis om nieuwe mannen te zoeken; de Yellowstone liet hij achter onder de hoede van de jonge LaBarge. Daarop kwamen er lokale bewoners naar de oever die schreeuwden dat zij de boot in brand zouden steken als die niet onmiddellijk vertrok uit de staat Missouri. Zowel de stoker als de machinist was dood. LaBarge, achttien jaar oud, stookte in zijn eentje de ketel op en manoeuvreerde de boot naar de westoever, net boven de Kansas River. Daarmee vestigde hij zijn reputatie.

Hij werkte afwisselend voor de American Fur Company of nam ontslag om voor zichzelf te beginnen, waardoor hij diverse financiële rampen over zich heen kreeg. In zijn loopbaan leerde LaBarge vele beroemde mensen uit zijn tijd kennen. Als jongetje ontmoette hij Lafayette. Audubon, aan wie hij een hekel had, was ooit een van zijn passagiers, evenals de jezuïtische missionarissen pater Christian Hoecken en pater Pierre-Jean De Smet.[15] Hij kende Brigham Young. Zijn broer Charles kwam in 1852 bij een ontploffing op een stoomboot om het leven en drieëndertig jaar later zakte zijn broer John in elkaar en stierf toen hij zijn boot afmeerde in Bismarck, North Dakota, maar Joseph LaBarge werd vierentachtig. Hij was een vermaard inwoner van St. Louis en stierf in 1899. Toen ik mijn vader deze informatie toestuurde, had hij er geen commentaar op. Misschien dat het hem iets gedaan zou hebben toen hij klein was, maar nu hij bijna negentig was in ieder geval niet meer.

De connectie met de familie Brisson had minder glans. Drie vroege Brissons kwamen van Frankrijk naar Nieuw Frankrijk. Slechts een van hen vestigde zich in het gebied tussen Laprairie, St. Constant en St. Remi: Sebastien Brisson, roepnaam Laroche. Volgens genealoog Richard De Gruchy, die aan ons probleem werkte, stamden alle Brissons uit St. Remi af van Sebastien, die rond 1671 was geboren in Bordeaux in de provincie Guyenne in Frankrijk. Hij trouwde in juni 1722 in Quebec met Marie-Marguerite Larivière.

Hoewel ik weinig waarde hecht aan het familiale geloof in een indiaanse connectie, kan ik begrijpen waarom sommige afstammelingen dachten dat de Brissons de link waren. Olivier of ‘Levi’ Brisson, zoals hij zichzelf noemde, mijn vaders opa van moederskant, kwam ergens na 1860 uit St. Remi, een Franstalig boerendorpje in het district Napierville ten zuiden van Montreal, naar Connecticut. St. Remi ligt vlak bij Kahnawake, het Mohawk-reservaat aan de St. Lawrence River in het noorden van de staat New York. Levi vestigde zich in East Killingly aan de grens met Rhode Island en verwierf plaatselijk groot aanzien met zijn bewering dat hij veertig of meer kinderen had bij drie vrouwen, die verspreid tussen Quebec, Minnesota en Connecticut woonden. Diverse interviewers tekenden zijn verhaal op (waarbij ze zijn gebroken Engels weergaven als in de karikatuur van de kleine Frans-Canadees). We horen zijn stem:

Iek weet ik heb vieftien kienderen die ien leven zijn, hoeveel ien Miennesota, Canada of andere plaats, iek weet niet. Vroeger iek was ien goede doen, maar iek heb zo veel ziekte, zo veel begrafeniessen, iek word arm van. Mon dieu, als een man zo’n grote familie stiecht als iek, hij kan niet veel sparen als hij op boerderij woont. Ien de fabriek ies anders. Een man kan zijn jongens en meisjes ien de houtzagerij laten werken en geld sparen en mieskien hij kan terug naar Canada en op boerderij wonen. Dat kleine meisje daar ies de jongste. Mijn vrouw kreeg nog een kiend, maar die leeft niet meer. Zij doodgeboren en heeft geen plaats ien de kerk.[16]

Van een nicht in Florida kreeg ik een kopie van een foto waarop het mannetje met het roofvogelkopje, dat nog geen vijftig kilo scheen te wegen, met vijf van zijn kinderen op de stoep voor zijn deur zit. Strengen gedroogde appels, die mijn familielid liefdevol ‘berenklauwen’ noemde, hingen aan de zijkant van het huis. Mijn oma, die op dat moment een jaar of vijf was, zit op de voorste rij. Ten tijde van het interview was Levi Brisson naar men zegt tussen de tachtig en negentig jaar oud. Ze woonden in een oud schoolgebouw, waarvoor ze van het schooldistrict geen huur hoefden te betalen. De kinderen Brisson hielden het leerlingenaantal in stand dat volgens de wettelijke bepalingen in Rhode Island nodig was om een andere school en onderwijzer te kunnen handhaven.

Monsieur Brisson en zijn gezin zijn geen illegale bewoners, zoals ten onrechte wel wordt beweerd. Zij wonen weliswaar op een deel van het publiek domein in een openbaar gebouw, maar geven daarvoor iets gelijkwaardigs terug, waardoor ze in plaats van armlastigen, zoals ze weleens ten onrechte zijn bestempeld, in wezen publieke weldoeners zijn, aangezien hun toetreding tot de bevolking het mogelijk maakt een onderwijsinstelling te handhaven binnen de grenzen van het district.[17]

Het meeste wat we weten van deze man komt uit deze artikelen. De verslaggever van de Providence Sunday Journal parafraseerde hem aldus: ‘… hij is in 1820 geboren in de parochie St. Remick (St. Remi), in de buurt van Montreal, maar kon zich de dag van de maand niet herinneren. Hij had meer dan veertig jaar in de Verenigde Staten gewoond, waarvan meer dan de helft binnen een straal van pakweg twintig kilometer rond Danielson in Connecticut. Hij is drie keer getrouwd. Zijn eerste vrouw, Clemence Benjamin, baarde hem zes kinderen, inclusief een tweeling. Zijn tweede echtgenote, Mary Cyr, was de moeder van eenentwintig kinderen, onder wie twee tweelingen, en zijn derde, inmiddels weer zwangere vrouw, Maggie LaBarge, heeft hem elf kinderen gebaard, van wie er vier zijn overleden.’[18] Als hij in deze tijd zou hebben geleefd, zou hij een eigen televisieprogramma hebben gehad.

Levi Brisson stierf vijf maanden na het interview, waarna de Windham County Transcript het volgende in memoriam plaatste.

Levi Brisson, wiens bekende gestalte zo vaak te zien was bij ons in het dorp, is op [onleesbaar] november in zijn eigen huis gestorven. Hij was een Canadese halfbloed, wiens indiaanse afkomst zich duidelijk manifesteerde in zijn gelaatstrekken en zijn soepele manier van lopen. Hij werd tachtig tot negentig jaar geleden in de buurt van Quebec geboren. Hij was erg gehecht aan zijn indiaanse manier van leven en leek wat huisvesting betreft altijd een voorkeur te hebben voor een klein hutje aan de rand van een bos. Journalisten hebben zijn roem gevestigd door te berichten over zijn enorme aantal nakomelingen; hij had tweeënveertig kinderen. Het was een bijzondere man met originele uitspraken, rad van tong en vriendelijk in de omgang. De begrafenis heeft afgelopen vrijdag plaatsgevonden.[19]

Maar krantenverslagen zijn armzalige bewijsstukken en onderzoeker Richard De Gruchy kon geen enkele indiaanse connectie vinden, al opperde hij dat de familie Brisson misschien vrienden had gehad in het Kahnawake-reservaat van de Mohawks, omdat St. Remi daar vlakbij lag, en dat ‘daardoor misschien het idee van een indiaanse connectie was ontstaan’.[20] Diane L. vond ook dat er geen harde bewijzen waren voor enige indiaanse connectie. Hoewel een aantal van zijn nakomelingen, onder wie mijn grootmoeder, mijn vader en diens neef Richard Brisson – die indiaanse voorwerpen verzamelt – in een indiaanse voorouder gelooft, bestaat er geen enkel bewijs voor het idee dat Levi Brisson een halfbloed was. Mijn zussen en andere familieleden houden het nog steeds op een indiaanse voorouder.

Ondanks genealogisch speurwerk in Connecticut en Quebec kon het spoor van Peter Ovila Proulx, mijn vaders vader, niet uitputtend worden nagetrokken en dat zal waarschijnlijk zo blijven. Het doet er niet meer toe. Mijn vader, George, zei dat hij wist dat de man mank had gelopen omdat hij als kind polio had gehad, en dat hij een uitstekende zijdewever was geweest. Hij heeft altijd gedacht dat zijn vaders familie uit Trois Rivières naar het zuiden was gekomen. Volgens de volkstelling van 1900 in Connecticut was Peter Ovila Proulx destijds veertien, kon hij lezen en schrijven, sprak hij Engels en had hij werk als katoenspinner. Hij was zwaar kreupel en werd ‘Kalkoen’ Proulx genoemd vanwege zijn waggelende gang. Op zijn dienstplichtformulieren uit de Eerste Wereldoorlog staat dat hij klein van stuk was, bruin haar had en mank liep. In het scheidingsregister staat dat Phoebe na drie jaar huwelijk van hem scheidde wegens zijn buitensporige drankgebruik. Ergens dook een onbewezen bericht op dat hij na de scheiding een locomotief had gestolen, waarmee hij was teruggegaan naar Canada. In geen enkele sterflijst is de naam van deze Ovila Proulx terug te vinden. Er was even wat opwinding toen er een archiefstuk opdook waarin een zekere Ovila Proulx uit Woonsocket (Rhode Island) werd genoemd, die in de Eerste Wereldoorlog had gevochten. Maar de beschrijving klopte niet. Peter Ovila is simpelweg verdwenen, zoals zo vele mannen.

Als een kind over zijn of haar naam begint na te denken, reageert het er misschien onbewust op. Alan Lightman is natuurkundige en romanschrijver; Raymond Seed werd bioloog; er is een plantkundige die Peabody heet en een boer die Vaca heet. Jeffrey F. Brain koos psychotherapie als beroep en Sonny Grouper was de man die een afweermiddel tegen haaien ontwikkelde. Oake Ames (de opa van George Plimpton) werd botanist aan Harvard University. Ik weet niet wat Proulx (of Prou, de oorspronkelijke vorm, of Preault) betekent. Er zal ongetwijfeld wel een genealogische namenlijst zijn die een vleiende beschrijving geeft, zoiets als ‘moedig in de strijd’ of ‘vastberaden’. Ik weet het niet.

Meneer De Gruchy kon Ovila herleiden naar onze oorspronkelijke Jean Prou, de eerste voorouder die naar Amerika kwam. ‘Zijn naam was Jean Proulx. Hij was de zoon van Jean Proulx en Louise Vallee uit de parochie Notre-Dame-de-Chantilly in de stad Saumur in het gelijknamige arrondissement, in het bisdom Angers, te Anjou (tegenwoordig het departement Maine-et-Loire) in Frankrijk, en hij kwam hier ergens in 1673 aan, want hij trouwde op 5 juni 1673 in de stad Quebec met Jacquette Fournier.’[21]

Hoewel de arbeidsovereenkomst van Jean Prou nooit is gevonden, staat hij bij de volkstelling te boek als ‘bediende van Louis Couillard, sieur de L’Espinay, landheer en seigneur van Montmagny. Louis Couillard woonde in het lage deel van Quebec-Stad aan de Rue Notre-Dame. Het huis was vol mensen: vijf kinderen in de leeftijd van twee tot veertien jaar, de dame des huizes, Geneviéve Després, en twee bedienden die allebei Jean heetten. De twee bedienden, beiden tweeëntwintig jaar oud, werkten op basis van een leerovereenkomst bij de seigneur … We mogen dus aannemen dat Jean Prou in 1666 op tweeëntwintigjarige leeftijd arriveerde en werkte als huisbediende.’[22] Na drie jaar kreeg hij een stukje land in eigendom, dat niet groter dan drie morgen ‘hooggelegen bos’ mocht zijn, aan de rivier de La Caille. Hiervoor betaalde hij een jaarlijkse blijk van waardering aan de seigneur van ‘1 sol in cens, 3 levende kapoenen en 9 zilveren livres aan rentes en 9 dagen werk aan de seigneurie’.[23] Hij moest ook een tiende van alle vis die hij ving aan de seigneur geven, al met al tamelijk strenge voorwaarden. Het land moest met de hand ontgonnen worden, iets waarmee hij twee jaar later nog altijd bezig was. Toen Guillaume Fournier hem in februari 1671 honderdvijftig livres bood voor zijn land, verkocht hij het en ging terug naar Quebec-Stad. In 1672 wees Noël Morin, de seigneur van St.-Luc in Montmagny, Jean Prou een stuk land toe in St.-Luc, op minder strenge voorwaarden. Hij mocht zijn vis houden, maar moest in het daaropvolgende jaar vier arpents bos (een arpent is vijfentachtig procent van een morgen) kappen en klein hakken, én op het perceel wonen. In 1673 trouwde hij met Jacquette, de veertienjarige dochter van Guillaume Fournier. Daarmee werd hij een van de eerste kolonisten in Montmagny aan de St.-Laurent. Jean Prou bleef in Montmagny.[24] Volgens de volkstelling van 1681 bezat hij een geweer en twaalf stuks vee en bewerkte hij zes arpents land. Hij en Jacquette verrijkten de bevolking van Montmagny met veertien kinderen. Maar er ging iets mis. Historicus Thomas Laforest schreef:

Er is een gat van twintig jaar waarin Jean Prou niet meer voorkomt in rijks- en gemeentedocumenten. Op 14 oktober 1701 duikt hij, totaal berooid, weer op. Had hij zijn geluk beproefd in de pelshandel? Bij zijn terugkeer naar Quebec werd hij opgewacht door Marie-Anne Fortin, weduwe van Jean Picard, handelaar in proviand. Ten overstaan van notaris Chambelon eiste ze aflossing van zijn schuld van zevenhonderd livres en zestien sous voor geleverde proviand, die hij haar, zo gaf hij toe, schuldig was. Deze schuld werd pas afgelost na zijn dood, betaald uit de opbrengst van zijn land.[25]

Hij stierf op 1 maart 1703, op negenenvijftigjarige leeftijd, en liet zijn weduwe achter met een hele rits kinderen en een schuld. Zij verkocht de helft van de boerderij, inclusief het huis en de stal, en trok in bij haar vierentwintigjarige zoon Joseph. Het resterende bezit was schamel: een lapje grond, een paard, een koe, drie schapen, vijfentwintig kippen, vier geweren en drie sikkels. Tegen de tijd dat mijn vader, George Napoleon Proulx, werd geboren, pakweg tweehonderdvijftig jaar na de aankomst van zijn voorvader in de Nieuwe Wereld, waren alle herinneringen aan Jean Prou verdwenen uit het collectieve geheugen van de familie.

Door alle archiefstukken over geboorte, doop, huwelijk en dood van de familie Proulx loopt een zwarte draad: ‘imbeciel’, ‘mulat’, ‘buitensporig drankgebruik’, ‘de smet die op haar rust’, woorden die je in een familiehistorie liever niet ziet, maar ze stonden er wel. Het was een arme, grotendeels analfabete, op het platteland wonende clan van arbeiders die niet in staat waren de vicieuze cirkel van aanhoudende armoede en ellende te verbreken, totdat mijn vader, George Napoleon Proulx, daar wel in slaagde. Misschien had hij groot gelijk dat hij alle bloedbanden achter zich wilde laten, dat hij de geschiedenis, de taal, cultuur en religie van Quebec wilde vergeten en zijn eigen wereld wilde scheppen, zoals zo veel Amerikanen hebben gedaan. Ik denk dat geen van zijn kinderen begreep hoe hij zichzelf zag, zijn ambities, zijn leven.

Het chicanowoord rasquache komt bij me op. Het heeft twee betekenissen. De negatieve betekenis is arme, minderwaardige, ongeletterde, ongeorganiseerde viezeriken. De andere betekenis wordt door kunstcritici gehanteerd om het felle zelfbewustzijn van chicano’s te beschrijven, waaruit verzet, vindingrijkheid, aanpassingsvermogen, ironie en een sterke opstandigheid spreekt. Mijn vaders wortels worden gekarakteriseerd door de eerste betekenis, maar hij heeft zichzelf geherdefinieerd als opklimmende witteboorden-Amerikaan. Zijn eeuwige heildronk – ‘op hogere functies, betere banen en meer geld’ – was zijn persoonlijke versie van de Amerikaanse Droom. Mijn speculaties over onze vage Frans-Canadese connectie en de immigrantenervaring in het algemeen leidden tot onderzoek voor de roman Accordeonmisdaden.

Een jaar na mijn vaders dood stuitte mijn zus Roberta op een verslag uit een New York Times van januari 1889 met de kop: ze lieten hem aan zijn lot over. Het voorval vond plaats honderdzeventien jaar voor mijn vaders dood in 2006.

montreal, 10 januari. Afgelopen zondag is in het bos bij St.-Maurice het stijfbevroren lichaam van George Proulx gevonden en overgebracht naar Piles, waar de lijkschouwer een onderzoek is begonnen, dat tot 17 januari is verdaagd door de afwezigheid van belangrijke getuigen. Het is een vreemd en triest stemmend verhaal, dat de avonturen uit de tijd van de eerste kolonisten in herinnering roept. Ergens eind november vorig jaar ging de overledene aan het werk in een houthakkersgehucht aan de bron van de St.-Maurice River. Hij werd ziek en toen duidelijk werd dat hij niet beter zou worden, besloot de opzichter hem naar Three Rivers te sturen. Omdat hij geen middelen van vervoer had, werden twee mannen aangewezen om de zieke man te helpen.

Ze gingen aan het begin van de winter op weg, toen de kou op zijn hevigst was. Zware sneeuwval volgde, en toen de reizigers in het sombere district Tuque waren, ongeveer honderdzestig kilometer van hun bestemming, met slechts een paar nederzettingen onderweg, werd het pad onbegaanbaar. In die sneeuwstorm lieten de twee begeleiders hun beschermeling aan zijn lot over aan de oever van de rivier de Bauke. De stervende man heeft nog een poging gedaan hen te volgen, maar hij werd bevangen door de kou en bedolven door de sneeuw. Toen de twee begeleiders in Piles arriveerden, zwegen ze over het voorval, maar omdat er argwaan ontstond, werd er een zoektocht op touw gezet. Sandy Adams en Hercule Deseletz uit Rivière Aux Rats vonden het lichaam en hebben het op een draagbaar overgebracht naar Piles. Het gedrag van de twee mannen heeft tot grote verontwaardiging geleid, maar toen er een onderzoek werd ingesteld, bleken ze onvindbaar.[26]

Deze onbekende George Proulx voegt zich als het zoveelste familieraadsel bij de man in de stoffenwinkel.

[8] Jack Kerouac, 8 september 1950, brief aan Yvonne le Maitre, een recensente die schreef voor diverse media in Quebec. Ik ben David Plante dank verschuldigd voor het citaat, en Isaac Gewirtz van de Openbare Bibliotheek in New York voor het traceren van de bron.

[9] Joual; het soort Frans dat in Quebec wordt gesproken. (noot v.d. vert.)

[10] Hiram Martin Chittenden; History of Early Steamboat Navigation on the Missouri River: Life and Adventures of Joseph La Barge Pioneer Navigator and Indian Trader for Fifty Years Identified with the Commerce of the Missouri Valley (New York: Francis P. Harper, 1903), 1:3.

[11] Ibid., 1:2.

[12] Charles L. Camp, ‘James Clyman’, in The Mountain Men and the Fur Trade of the Far West, red. LeRoy R. Hafen (Spokane: Arthur H. Clark Co., 2003), dl. 1, p. 244. The Life and Adventures of James P. Beckwourth, written from his own dictation by T.D. Bonner (New York, 1856), p. 63.

[13] Chittenden, History, 1:23.

[14] Voor de beste informatie, zie Hiram Martin Chittenden, History, 2 delen. In The Rivermen van Paul O’Neill, Time-Life Books, Alexandria, Va., 1975, wordt de vader, Joseph Maria LaBarge, verward met de zoon, de stoombootkapitein Joseph LaBarge. Het gevolg is eerder een pittige avonturenroman dan een nauwkeurig nagetrokken historisch verhaal.

[15] Pater Hoecken, die besmette passagiers had verzorgd, stierf in 1851 aan boord van de Saint-Ange tijdens een cholera-uitbraak. Pater De Smet, die ook aan boord was en koorts en buikgriep had, bleef in leven.

[16] ‘Vader van veertig kinderen; monsieur Brisson, het Frans-Canadese familiehoofd in Foster’, Providence Sunday Journal, 3 juni 1903.

[17] Ibid.

[18] Ibid.

[19]Windham County Transcript, 19 november 1903.

[20] Persoonlijke correspondentie van Richard de Gruchy met Annie Proulx, 6 mei 1996.

[21] Persoonlijke correspondentie van Richard de Gruchy met Annie Proulx, 25 november 1996, p. 1.

[22] Thomas J. Laforest, Our French-Canadian Ancestors (Palm Harbor, Florida: Quintin Publications), 3:216.

[23] Ibid., p. 217.

[24] Zonder dit te weten woonde ik enkele zomers het beroemde accordeonfestival van Montmagny bij toen ik onderzoek deed voor de roman Accordeonmisdaden.

[25] Laforest, 20:219.

[26]The New York Times, 11 januari 1889.