Herbjørg Wassmo

Het boek Dina

Roman

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Dinas bok, verschenen bij Gyldendal Norsk Forlag

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag A/S, Oslo 1989

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus BV, Breda 1995

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Nawoord © Paula Stevens, 1995

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie © magnum/Fernando Scianna/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2891 6

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zeventiende druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Voor de ongelukkige, smaad – is de mening van de voorspoedige; dat is het deel van degenen wier voet wankelt.

(Job 12:5)

Ik ben Dina. Die wakker wordt van de kreten. Ze zitten in mijn hoofd. Soms vreten ze aan mijn lichaam.

Het beeld van Hjertrud is uiteengespat. Als een opengereten schapenmaag. Haar gezicht bestaat alleen uit kreten, waardoor alles naar buiten komt.

De drost had hem meegenomen toen hij terugkwam van de najaarszitting. Een smid met gouden handen! Uit Trondhjem. Een duivelskunstenaar in zijn vak.

Bendik kon de wonderlijkste dingen smeden, die voor allerlei klusjes te gebruiken waren.

Hij smeedde een apparaat boven de slijpsteen dat zeven eetlepels water over het blad van de zeis goot bij elke tiende omwenteling van de slinger. Hij smeedde sloten die vanzelf blokkeerden als iemand die het mechanisme niet kende ze probeerde open te maken. Hij maakte ook de mooiste ploegen en het mooiste ijzerbeslag.

Deze smid heette in de volksmond Kinnebak.

Zodra hij op de hoeve van de drost kwam, begreep iedereen waarom. Hij had een lang en smal gezicht, met twee onvoorstelbaar donkere ogen.

Dina was net vijf jaar geworden, en sloeg haar lichtgrijze blik op als hij de kamer binnenkwam, alsof ze hem voor wilde zijn. Ze was niet bang, ze vond het alleen niet nodig bevriend te raken.

Deze donkerogige man, die naar men zei een zigeuner was, keek naar de vrouw van de drost met een blik alsof ze een kostbaar voorwerp was dat hij had gekocht. En zij had daar blijkbaar niets op tegen.

De drost probeerde na een poosje de smid werkloos te maken, want hij vond dat hij wel wat erg lang bleef hangen.

Maar Bendik bleef, onder de bescherming van Hjertruds vriendelijke glimlach.

Hij smeedde vernuftige sloten voor buitendeuren en kasten, en een bewateringssysteem voor de slijpsteen. Ten slotte smeedde hij nieuwe handvatten aan de enorme pot die de vrouwen gebruikten om zeepsop en kleren in te koken.

Aan die handvatten bevestigde hij een mechanisme dat het mogelijk maakte de grote kookpot geleidelijk voorover te kantelen en het zeepsop eruit te laten lopen. Geleidelijk en simpel, door een hendel aan de ophanging.

Nu hoefden ze niet meer met de angst in hun lijf te manoeuvreren met de zwarte, afschrikwekkende pot. Hij liet zich nu verbluffend gemakkelijk draaien en kantelen, dankzij het unieke vernuft van de smid.

Je kon nu alles vanaf de vloer regelen, zonder dat je bang hoefde te zijn dat je te dicht bij de stoom of de kokende inhoud van de pot kwam.

Dina ging op een dag vlak voor Kerstmis met haar moeder mee naar het washuis. Het was grote wasdag. Er waren vier vrouwen aan het werk, plus een jongen om het water aan te dragen.

De emmers werden met brokken ijs erin binnengedragen en met een vrolijk geplons in de grote tonnen vlak naast de deur gekieperd. Daarna werd alles in de pot gesmolten. De stoom lag als avondmist in het vertrek.

De vrouwen hadden alleen hun hemdjes aan, en losgeknoopte lijfjes. Blote voeten in klompen, en opgerolde mouwen. Hun handen waren rood als pas gevilde biggetjes. Ze zwaaiden en spetterden en gebaarden.

Hun gezichten zwollen op onder de strakke hoofddoeken. Het zweet liep in stralen over hun wangen en hals. Verzamelde zich in een beekbedding tussen hun borsten en verdween in de vochtige kleren, op weg naar het onderaardse.

Terwijl Hjertrud een van de meisje bevelen gaf, wilde Dina dat mechanisme waar iedereen zo hoog van opgaf eens van dichtbij bekijken.

De pot stond al te pruttelen. De geur van zeepsop was verstikkend en vertrouwd, zoals de lucht van de po’s op de gang van de bovenverdieping op warme zomerochtenden.

Dina klemde haar kleine handen om de hendel. Om te weten hoe dat voelde.

In een flits zag Hjertrud het gevaar, en snelde toe. Dina wist niet dat je een lap om je handen moest wikkelen, zoals de meisjes deden. Ze brandde zich vreselijk, en trok bliksemsnel haar hand terug.

Maar de hendel was al verschoven. Twee tandjes naar beneden.

De hoek en het laagste punt in de rand van de pot werden Hjertrud noodlottig.

De pot leegde de hoeveelheid waarop hij was ingesteld. Niet meer en niet minder. Stopte toen, en borrelde verder, in zijn stellage.

De straal trof met doelgerichte precisie eerst haar gezicht en borst. Vormde toen snel verzengende rivieren die over de rest van haar arme lichaam stroomden.

Van alle kanten kwamen ze aanrennen. Rukten Hjertrud de kleren van het lijf.

Dina bevond zich midden in de flakkerende, dampende beelden. Die haar vertelden dat huid en grote stukken verschroeid vlees de met zeepsop doordrenkte kleren volgden.

De helft van Hjertruds gezicht was gespaard. Alsof het belangrijk was dat ze, als ze bij God aankwam, nog zoveel gezicht overhad dat hij haar kon herkennen.

Dina riep mama! Maar niemand antwoordde.

Hjertrud had genoeg aan haar eigen kreten.

De roze wond werd groter en bedekte haar bijna helemaal. Ze was gloeiend rood. Steeds roder, naar gelang ze haar kleren uittrokken en de huid meekwam.

Ze gooiden emmer na emmer ijskoud water over haar heen.

Ten slotte zakte ze ineen op de ruwe vloerplanken. Niemand durfde haar overeind te helpen. Je kon haar niet meer vastpakken. Niemand kon bij haar komen. Want ze had geen buitenkant meer.

Hjertruds hoofd scheurde steeds verder open. Haar geschreeuw was als geslepen messen. Die iedereen troffen.

Iemand trok Dina mee naar buiten. Maar de kreten klonken ook door de buitenmuur heen. Rinkelden in alle ruiten. Beefden in de ijskristallen op de sneeuw. Maakten zich los uit de vette rook van de schoorstenen. De hele fjord luisterde, doodstil. In het oosten was een vage roze streep zichtbaar. De winterhemel had ook sop over zich heen gekregen.

Dina werd naar de naburige boerderij gebracht, waar de mensen naar haar loerden. Onderzoekend. Alsof er een opening in haar was die ze groter konden maken en waar iets te vinden was.

Een van de dienstmeisjes praatte kindertaal tegen haar en gaf haar honing, zo uit de pot. Ze at zoveel dat ze overgaf op de keukenvloer. Het dienstmeisje ruimde alles op, de afschuw op haar hele gezicht geschreven. Ze mopperde als een angstige jonge ekster die piept onder de dakgoot.

Drie dagen bracht de dochter van de drost door met mensen die ze nooit eerder gezien had. Mensen die haar voortdurend aanstaarden, alsof ze een wezen van een andere planeet was.

Af en toe sliep ze, omdat ze al die blikken niet meer kon verdragen.

Eindelijk kwam de knecht van de drost haar halen in de arreslee. Hij wikkelde haar stevig in de schapenvacht en bracht haar naar huis.

Op de hoeve van de drost was alles stil.

Later, toen ze zich een keer onder de tafel in de kamer van de dienstbodes verstopt had, kwam ze te weten dat Hjertrud een etmaal lang had gegild voordat ze haar verstand had verloren en was gestorven. De helft van haar gezicht had geen huid meer. Net als haar rechterarm, haar hals en buik.

Dina wist niet precies wat je verstand verliezen betekende. Maar ze wist wel wat verstand was.

En ze wist ook dat Hjertrud dat verstand had vertegenwoordigd. Vooral als haar vader raasde en tierde.

‘Alle wijsheid komt van God’, ‘alles is een gave van God’, ‘het heilige boek is Gods woord’, ‘de Bijbel is Gods gift van genade’. Zulke dingen zei Hjertrud iedere dag.

Dat ze doodging was niet erg. Het gegil, en dat ze geen huid had, was veel erger.

Want dieren gingen ook dood. Op de hoeve van de drost kregen ze voortdurend nieuwe dieren. Dieren die sprekend op elkaar leken, en die in zekere zin elk jaar dezelfde waren.

Maar Hjertrud kwam niet terug.

Dina droeg het beeld van Hjertrud als een opengereten schapenmaag met zich mee. Heel lang.

Dina was erg lang voor haar leeftijd. En sterk. Sterk genoeg om de dood van haar moeder te veroorzaken. Maar misschien niet sterk genoeg om erbij te zijn.

De anderen beheersten de woorden. Soepel. Als olie op water. In de woorden lag de werkelijkheid. De woorden waren niet voor Dina. Zij was niemand.

Het was verboden om over ‘het afschuwelijke’ te praten. Toch gebeurde het. Het was juist een van de rechten van het personeel, zachtjes over verboden dingen te praten. Net zacht genoeg. Wanneer kinderen als rozen hoorden te slapen, en je niet meer voor ze verantwoordelijk was.

Men zei dat Kinnebak nooit meer ingenieuze mechanismen voor kookpotten maakte. Hij nam de eerste de beste boot naar het zuiden, naar Trondhjem. Met al zijn onzalige gereedschap in een kist. Het gerucht snelde hem vooruit. Over de smid die apparaten maakte waardoor mensen levend verbrandden. Ze zeiden dat hij er raar van werd. Ja, ronduit gevaarlijk.

De drost liet de smederij en het washuis met schoorsteen en vuurplaats en al met de grond gelijkmaken.

Er waren vier mannen met voorhamers voor nodig. Nog eens vier man kieperden de stenen met een kruiwagen in zee aan het uiteinde van de oude stenen strekdam, die de aanlegsteiger afschermde. De dam werd vele meters langer.

Zodra de vorst uit de grond was, liet de drost de vrijgekomen plek inzaaien. Sindsdien groeiden de frambozenstruiken er wild en ongestoord.

Die zomer voer hij met het vrachtschip van Jacob Grønelv naar Bergen, en bleef weg tot hij op de najaarszitting moest verschijnen.

Zodoende kreeg Dina geen kans een woord met haar vader te wisselen vanaf de dag dat zij haar moeder levend liet verbranden, tot de dag dat hij thuiskwam van de najaarszitting, negen maanden later.

Toen vertelde het dienstmeisje dat Dina niet meer praatte.

Toen de drost terugkwam van de rechtszitting, trof hij een wilde vogel aan. Met ogen die niemand kon vangen, haar dat nog nooit was gevlochten, en met blote benen, hoewel het ’s nachts allang vroor.

Ze pakte zelf eten wanneer ze honger kreeg en zat nooit aan tafel. Ze leek haar dagen door te brengen met het gooien van stenen naar mensen die de hoeve bezochten.

Dat had natuurlijk heel wat oorvijgen tot gevolg.

Maar in zekere zin beheerste zij de mensen. Ze hoefde alleen maar een steen te gooien. Dan kwamen ze aanrennen.

Dina sliep midden op de dag urenlang. In de ruif in de stal. De paarden, die aan haar gewend waren, aten voorzichtig om het slapende lichaam heen. Of raakten haar met hun grote muilen even aan om hooi onder haar weg te trekken.

Ze vertrok geen spier toen de drost voet aan wal zette. Zat op een steen en liet haar lange, magere benen bungelen.

Haar teennagels waren ongelooflijk lang en hadden ingegroeide rouwranden.

De dienstmeisjes konden haar niet aan, zeiden ze. Het kind wilde absoluut niet gewassen worden. Ze gilde en rende weg, zelfs als ze haar met zijn tweeën vasthielden. Ze kwam nooit in de keuken als er iets op het grote, zwarte fornuis stond te koken.

Ze hielden elkaar de hand boven het hoofd, de twee vaste meisjes. Ze waren overwerkt. Er waren bijna geen andere dienstmeisjes te krijgen. Het was moeilijk om zo’n wild en moederloos kind de baas te worden.

Ze was zo vies dat de drost niet wist wat hij doen moest. Na een paar dagen overwon hij zijn weerzin. Hij probeerde het stinkende, woedende lichaam aan te raken, om contact te krijgen en weer een christelijk mens van haar te maken. Maar hij moest het opgeven.

Bovendien zag hij zijn ongelukkige Hjertrud voor zich. Zag haar arme, verbrande lichaam. Hoorde haar waanzinnige kreten.

De mooie Duitse pop met het porseleinen hoofd bleef liggen waar hij was uitgepakt. Midden op de eettafel. Totdat het meisje de tafel wilde dekken en vroeg wat ze met die pop moest doen.

‘God mag het weten!’ zei de andere, die toezicht moest houden. ‘Leg hem maar in Dina’s kamertje!’

Lange tijd daarna vond de knecht de pop in de mestkelder. Verfomfaaid, bijna onherkenbaar. Toch was iedereen opgelucht dat de pop was gevonden. Er was wekenlang onrust geweest vanwege die pop. De drost had Dina ernaar gevraagd. Aangezien ze geen aanstalten maakte om hem te halen, werd hij als vermist opgegeven. Iedereen kon daarvan verdacht worden.

Toen de pop gevonden was, riep de drost Dina bij zich. Vroeg streng hoe de pop in vredesnaam in de mestkelder kon zijn beland.

Dina haalde haar schouders op en wilde de kamer uit lopen.

Toen kreeg ze een pak slaag. Voor het eerst van haar leven. Hij legde haar over zijn knie en sloeg haar op haar blote billen. Dat koppige, ellendige kind beet hem in zijn hand, als een hond!

Maar er kwam ook iets goeds uit voort. Sinds deze gebeurtenis keek ze de mensen altijd recht in de ogen. Alsof ze meteen wilde weten of ze sloegen.

Het zou lang duren voordat Dina weer een cadeau van de drost kreeg. Om precies te zijn was de cello het volgende, dankzij mijnheer Lorch.

Maar Dina bezat een kleine schelp, zo groot als haar pinknagel, die glansde als parelmoer. Ze bewaarde hem in een tabaksdoosje in een oude scheerkist.

Elke avond haalde ze hem tevoorschijn en liet hem aan Hjertrud zien. Die haar gezicht had afgewend om te verbergen hoe verminkt ze was.

Dina had de schelp op een dag zien glinsteren toen ze langs de vloedlijn liep. Hij had kleine roze ribbeltjes die in een puntje eindigden, en was onderaan een beetje gespikkeld. Hij veranderde van kleur met de jaargetijden.

Bij lamplicht glansde hij mat. Maar in het daglicht, bij het raam, lag hij in haar handen als een kleine ster. Doorschijnend, wit.

Het was de knoop van Hjertruds hemelse gewaad! Die ze haar had toegeworpen!

Het was niet mogelijk om Hjertrud te missen. Iemand die je zelf weg had gestuurd, kon je niet missen.

Niemand sprak erover dat zij het kantelmechanisme van de pot in werking had gesteld. Maar iedereen wist het. Haar vader ook. Hij zat in de rookkamer. Was als de mannen op de oude schilderijen in de salon. Groot, overheersend, ernstig. Met een volkomen vlak gezicht. Hij sprak niet tegen haar. Zag haar niet.

Dina werd uitbesteed bij Helle, een van de daglonersboerderijtjes. Daar waren veel kinderen, maar verder was er van alles te weinig. Dus konden ze het goed gebruiken dat er nu een kind in huis kwam dat wat opleverde.

De drost betaalde gul. Zowel in klinkende munt, als met meel en door vrijstelling van werk.

Officieel heette het dat het meisje weer moest leren praten. Dat het haar goed zou doen met andere kinderen samen te zijn. En de drost hoefde niet elke dag aan de dood van zijn arme Hjertrud herinnerd te worden.

Op Helle probeerden ze allemaal om de beurt tot Dina door te dringen. Maar haar wereld was niet de hunne.

Het leek alsof ze met hen dezelfde relatie had als met de berken die voor het huis stonden, of de schapen die in de herfst het nagras aten. Ze waren een onderdeel van het vertrouwde landschap waarin ze zich bewoog. Meer niet.

Ten slotte gaven ze het op en bemoeiden zich met hun eigen zaken. Ze werd een onderdeel van hun dagelijkse leven, net als de dieren, die een minimum aan verzorging nodig hadden, maar zichzelf verder konden redden.

Ze accepteerde geen enkele toenadering van hun kant, en wees elke poging tot contact af. En ze zei geen woord, als ze tegen haar praatten.

In het jaar dat ze tien werd, riep de predikant de drost bij zich. Maande hem zijn dochter naar huis te halen en haar een jeugd te geven die bij haar stand paste. Ze had zowel opvoeding als onderwijs nodig, vond de predikant.

De drost boog zijn hoofd en mompelde iets van dat hij inderdaad ook al in die richting gedacht had.

Weer werd Dina in een slee naar huis gehaald. Even stom als toen ze vertrok, maar met aanzienlijk meer vlees op haar botten. Gewassen en gekamd.

Dina kreeg een huisleraar die de deftige naam mijnheer Lorch droeg, en die niets afwist van de geschiedenis met Hjertrud.

Hij had zijn muziekstudie in Christiania onderbroken om zijn stervende vader te bezoeken. Maar toen zijn vader stierf, was er geen geld meer om terug te reizen.

Lorch leerde Dina de letters en de getallen.

Hjertruds bijbel, met al zijn miljoenen sierlijke tekens, werd ijverig gebruikt. Dina’s wijsvinger volgde de regels als een rattenvanger die de kleine letterdiertjes achter zich aan trok.

Lorch bracht een oude cello mee. Ingepakt in een viltkleed. Als een grote zuigeling aan land gebracht, in veilige armen.

Een van de eerste dingen die hij deed was het instrument stemmen en een eenvoudige psalm spelen, uit zijn hoofd.

Er was alleen maar personeel in huis. Maar die vertelden naderhand alle details tegen wie het maar horen wilde.

Toen Lorch begon te spelen, rolden Dina’s lichtgrijze ogen rond in hun kassen, alsof ze in zwijm zou vallen. De tranen stroomden over haar wangen en ze trok aan haar vingers zodat de gewrichten kraakten op de maat van de celloklanken.

Toen mijnheer Lorch zag wat voor uitwerking de muziek op het meisje had, hield hij verschrikt op.

Toen gebeurde het. Het wonder!

‘Meer! Speel meer! Speel meer!’ Ze schreeuwde het uit. De woorden waren werkelijkheid. Ze kon ze zeggen. Ze waren voor haar. Ze was.

Hij leerde haar de grepen. In het begin waren haar vingers hopeloos te klein. Maar ze groeide snel. Na een poosje beheerste ze de cello zo goed dat Lorch de moed had tegen de drost te zeggen dat Dina een eigen cello zou moeten hebben.

‘Wat moet zo’n kind nou met een cello? Ze kan beter leren borduren!’

De huisleraar, uiterlijk iel en angstig, maar van binnen koppig als een ongeopende noot, wees er fijntjes op dat hij haar niet kon leren borduren. Cellospelen daarentegen wel.

Zo kwam er een cello in huis, voor een aanzienlijk aantal rijksdaalders.

De drost wilde dat de cello in de salon kwam te staan, zodat iedereen die op bezoek kwam het instrument kon zien en de handen ineen zou slaan van bewondering.

Maar Dina was het daar niet mee eens. De cello moest op haar kamer op de eerste verdieping staan. De eerste dagen droeg ze iedere keer als haar vader opdracht gegeven had de cello naar de salon te brengen, het instrument weer naar boven.

Na een paar dagen was de drost murw geworden. Er werd een soort onuitgesproken compromis tussen vader en dochter gesloten. Iedere keer dat er notabelen of andere belangrijke gasten kwamen, werd de cello naar de salon gebracht. Dina werd uit de stal gehaald, gewassen, en aangekleed in een laagjesrok en een lijfje, om psalmen te spelen.

Mijnheer Lorch zat op eieren en draaide aan zijn snor. Het kwam niet bij hem op dat hij waarschijnlijk de enige in de kamer was, ongeacht hoeveel mensen er aanwezig waren, die in staat was Dina’s foutjes te horen.

Dina begreep al snel dat mijnheer Lorch en zij iets gemeen hadden. Namelijk het feit dat ze verantwoordelijk waren voor elkaars ontoereikendheid. Na verloop van tijd werd dat een soort troost.

Als de drost een donderpreek hield tegen het gebogen Lorch-hoofd omdat Dina, na drie jaar onvermoeibaar onderricht, nog steeds niets anders fatsoenlijks kon lezen dan Hjertruds bijbel, dan zette ze de deur van haar kamer open, nam de cello tussen haar dijen en liet haar vaders lievelingsliederen neerdalen op het kantoortje. Dat miste zijn uitwerking niet.

Dina leerde de getallen zo snel dat ze de kruideniersknecht verlegen maakte omdat zij meervoudige getallen sneller in haar hoofd uitrekende dan hij ze kon opschrijven. Maar daar sprak nooit iemand over. Behalve mijnheer Lorch.

Iedere keer dat Dina de catechismus hardop voor de drost had voorgelezen, verdedigde hij zich ogenschijnlijk deemoedig tegenover beschuldigingen dat hij zijn werk niet goed deed.

Want Dina verzon de woorden die ze niet kon lezen, zodat de tekst vaak onherkenbaar was, maar aanzienlijk kleurrijker dan het origineel.

De bedienden stonden er met verkrampte kaken bij en durfden elkaar niet aan te kijken, bang dat ze in onbedaarlijk lachen zouden uitbarsten.

Nee, dan de getallen! Dat was toch niet natuurlijk voor een meisje! Haar jongere broer had getallen moeten leren, mompelde de drost met gebarsten stem. En stormde de kamer uit. Iedereen wist dat de vrouw van de drost een paar maanden zwanger was geweest toen ze verbrandde.

Maar dat was, eerlijk is eerlijk, het enige en indirecte verwijt dat de drost Dina maakte.

Er stond een oud huisorgel op Fagernes. Een beetje achteraf in de salon. Bedekt met een kleed, waarop vazen en schalen stonden.

Maar dat klonk zo vals dat mijnheer Lorch weigerde Dina erop te leren spelen. Hij wees de drost erop dat het voor een huis, dat zoveel prominente gasten uit binnen- en buitenland ontving, goed zou zijn om een echte piano te hebben. Bovendien was dat een fraai meubelstuk!

En een piano moest wel in de salon staan. Op die manier kon de drost genoegdoening krijgen, na Dina’s halsstarrigheid over de plaats van de cello.

Er kwam een zwarte, Engelse pianoforte in huis. Het was een plechtig moment toen hij na veel zweten eindelijk kon worden bevrijd van houtwol en doeken en uit de solide kist tevoorschijn kwam.

Mijnheer Lorch stemde de piano, trok zijn broekspijpen op, waarvan de knieën glommen van ouderdom, en ging voorzichtig op de stevige draaikruk zitten. Er was één ding dat mijnheer Lorch kon als de beste. En dat was pianospelen!

Met ogen als vrijgelaten duiven begon hij Beethoven te spelen. De Sonata Appassionata.

Dina zat stijf tegen de fluwelen rug van de chaise longue gedrukt. Haar voeten raakten de grond niet. Toen de eerste tonen de kamer vulden, opende haar mond zich met een diepe zucht.

Dina’s gezicht veranderde in beken en rivieren. Er ontsnapte haar een intens geluid en ze rolde op de grond.

De drost liet Lorch onmiddellijk ophouden. Het kind werd naar haar kamer gestuurd. Ze was twaalf jaar en zou moeten weten hoe het hoorde.

In het begin durfde mijnheer Lorch niet in de buurt van de piano te komen. Hoe Dina ook smeekte, schold of vleide.

Maar op een dag vertrok de drost naar de rechtszitting. Hij zou een week wegblijven. Toen sloot mijnheer Lorch alle deuren en ramen van de kamer, hoewel de meizon flink brandde.

Hij trok zijn versleten broekspijpen op en kroop voorzichtig achter het instrument.

Hij liet zijn handen even op de toetsen rusten voordat hij zijn vingers in beweging zette, met alles wat hij aan liefde in zich had.

Hij bleef hopen dat Dina’s reactie op de Sonata Appassionata eenmalig was geweest. Toch koos hij vandaag de Tarantella en de Wals van Chopin.

Maar hij had net zo goed zijn hele repertoire kunnen afdraaien. Want Dina huilde en jammerde.

Ze waren de hele week bezig. Tegen de tijd dat de drost terug werd verwacht, had het kind zulke rode ogen dat ze haar niet aan hem durfden laten zien. Ze zei dat ze zich niet goed voelde en naar bed ging. Ze wist dat haar vader niet naar haar kamertje zou komen. Hij was ziekelijk bang voor besmetting. Dat had hij van zijn moeder zaliger, zei hij. Hij maakte er geen geheim van.

Mijnheer Lorch bedacht een plan. En op een middag, toen de twee mannen in de salon zaten en de drost vertelde over de rechtszittingen, legde hij dat voor aan de drost.

Het was zonde van dat mooie instrument. Dat het niet werd gebruikt. Of de drost niet dacht dat het huilen van Dina wel over zou gaan als ze maar naar muziek leerde luisteren. Ja, hij kende iemand die een hond had die ook langzaam maar zeker aan muziek had leren wennen. De eerste maand jankte hij alleen maar. Het was verschrikkelijk. Maar na verloop van tijd wende hij eraan. En ten slotte ging hij rustig liggen slapen. Ja, het ging hier om een viool, dat was waar. Maar toch …

De drost vertrouwde Lorch ten slotte toe dat hij huilen niet kon verdragen. Er was genoeg gehuild toen zijn vrouw op zo tragische wijze was gestorven. Ze had een heel etmaal geschreeuwd voordat ze rust kreeg. Sindsdien grepen zulke geluiden hem vreselijk aan.

Eindelijk kreeg mijnheer Lorch het verhaal van Hjertrud te horen. Over Dina die de hendel had losgemaakt waardoor de pan vol kokendheet zeepsop over haar arme moeder werd leeggegoten.

Mijnheer Lorch, die niet gewend was aan ontboezemingen, had geen troostende woorden. Hij had drie jaar in dit huis gewoond zonder te weten waarom hij een wolfskind onderwees.

Na een poosje werd hij ziek van de details van de drost. Maar hij bleef luisteren met het oor van de musicus, die er keihard op getraind is kunst van sentiment te onderscheiden.

Er ging van alles om in het gevoelige Lorch-hoofd. Een van die dingen was dat de drost toch in zekere zin over de tragedie heen was. Ondanks de uiterlijk rouw.

Mijnheer Lorch raapte zijn moed bijeen en zei, in voorzichtige bewoordingen, dat het toch zonde zou zijn als niemand het dure instrument bespeelde. Hij zou Dina les kunnen geven als de drost er niet was.

Toen de drost zijn verhaal had verteld, zijn keel had geschraapt en nog een sigaar had gerookt, spraken ze dat af.

Hierna maakte mijnheer Lorch een lange wandeling. Langs lentebleke stranden. Dorre grassprieten staken omhoog uit de sneeuwranden en zeevogels zweefden ontheemd rond.

Hij zag voortdurend Dina’s harde gezicht voor zich. Hoorde haar koppige, trefzekere hoofdrekenen en haar mateloze gehuil als hij piano speelde.

Hij was eigenlijk van plan geweest die zomer naar Kopenhagen af te reizen om zijn muziekstudie weer op te nemen. Hij had op de hoeve van de drost een aardige som geld gespaard. Maar hij bleef. Een verdorde jongeman. Met een kalend hoofd en afgetobd gezicht, hoewel hij nog geen dertig was.

Hij had in zekere zin een roeping gekregen.

Dina bleef praten. Eerst alleen tegen Lorch. Maar later ook tegen anderen.

Ze leerde pianospelen. Op bladmuziek van Lorch. Eerst liedjes en vingeroefeningen. Toen psalmen en lichte klassieke stukken.

Lorch was erg precies met de bladmuziek. Hij schreef naar Trondhjem, Christiania en Kopenhagen om bladmuziek die geschikt was voor beginners. Zo kreeg hij ook weer contact met zijn oude muziekvrienden.

Dina leerde zowel te spelen als te luisteren zonder dat ze huilde als een wolf. En de hoeve van de drost kreeg de reputatie van muzikale pleisterplaats. Reizigers zaten in de salon en luisterden naar cello en piano. En dronken punch. Alles was zoals het hoorde en van een hoog niveau. De drost was zeer tevreden.

Mijnheer Lorch, met zijn afgetobde en onaantrekkelijke uiterlijk, zijn bruuske en onhandige manier van doen en zijn introverte en saaie wezen, kreeg de status van kunstenaar.

Lorch vertelde Dina veel merkwaardige dingen over de grote wereld. Maar ook verhalen over magie en muziek.

Op een dag, toen ze een roeitochtje maakten over de bladstille zee, vertelde hij over de watergeest, die een violist zou leren vioolspelen. Het moest zo mooi klinken dat de prinses zou gaan huilen en met hem zou willen trouwen!

Ja, dat wilde de watergeest hem wel leren! Als betaling wilde hij lekker, vers vlees hebben.

De watergeest kweet zich van zijn taak. De violist leerde de kunst zo goed dat hij zelfs met handschoenen aan kon spelen. Toen besefte hij dat hij geen vlees had. In zijn wanhoop gooide hij een afgekloven bot in de zee.

‘Wat gebeurde er toen?’ vroeg Dina ademloos.

‘Hij had nooit moeten proberen de watergeest te bedriegen. De watergeest zong dag en nacht voor hem: “Je gaf me een bot met niks op de kaken, nu leer je wel stemmen, maar niet om te raken.”‘

‘Wat betekende dat?’

‘Hij leerde ontzettend goed spelen, maar de prinses raakte niet ontroerd, dus kreeg hij haar niet.’

‘Waarom niet? Als hij zo goed was?’

‘Dat je goed noten kunt spelen, wil nog niet zeggen dat je de kunst verstaat de mensen te ontroeren. Muziek heeft een ziel, net als mensen. Die ziel moet je ook kunnen laten horen …’

‘Jij kunt dat’, zei Dina resoluut.

‘Dankjewel!’ zei de man terwijl hij een buiging maakte. Alsof hij in een concertzaal zat, met een prinses op de eerste rij.

Voor Dina was Lorch een grote steun. Hij was degene waar ze naartoe ging als er iets was. Niemand durfde hem belachelijk te maken waar zij bij was.

Hij leerde met haar heftige liefkozingen en omhelzingen om te gaan. Door gewoon rechtop te blijven staan en zijn armen te laten hangen. Zijn ogen waren als spinnenwebben in het kreupelhout – met regendruppels erin.

Dat was voor haar genoeg.

Lorch nam Dina mee naar Hjertruds graf. Er stonden daar zulke mooie bloemen. Een bloemperk omzoomd door bemoste keitjes.

Lorch sprak op gedempte toon met Dina en legde haar dingen uit zonder dat ze hem erom had gevraagd.

Dat Hjertrud geen wrok koesterde. Dat ze in haar hemel zat en blij was omdat ze ontkomen was aan het eeuwige zwoegen en het verdriet van deze wereld.

Dat alles in zekere zin was voorbestemd. Dat de mensen instrumenten waren in elkaars levens. Dat sommige mensen dingen deden die in hun eigen ogen en de ogen van anderen afschuwelijk waren, maar die toch een zegen konden zijn.

Dina keek hem aan met twee glazige ogen, alsof ze plotseling geloofde dat zij Hjertrud had gelouterd. Ja, haar had bevrijd! Dat zij eigenlijk datgene had gedaan dat niemand anders durfde of wilde doen. Hjertrud rechtstreeks naar Gods koninkrijk in de hemel zenden. Waar geen verdriet was, geen personeel en geen kinderen. En Hjertrud had haar de geur van wilde rozen en vergeet-me-nietjes gezonden – uit dankbaarheid.

De uitdrukking in Dina’s ogen deed Lorch van gespreksonderwerp veranderen. Hij vertelde enigszins gejaagd over de verschillende delen van de bloemen.

In de zomer dat Dina dertien werd, kwam de drost terug uit Bergen met een ongewoon goed verzorgde baard en een nieuwe echtgenote.

Hij liet haar zien met een trots, alsof hij haar zelf had gemaakt.

‘De nieuwe’ betrok na een week Hjertruds kamer. Alle mensen op de hoeve, en ook de buren, vonden dat het wat plotseling kwam.

Twee meisjes kregen de opdracht om alle spullen van Hjertrud zaliger uit de kamer te halen en het vertrek schoon te maken. Dat was al die jaren afgesloten geweest. Als een kist waar niemand de sleutel van had en die daarom vergeten was.

Die arme Hjertrud had de kamer toch niet meer nodig, dus eigenlijk was er niets aan de hand. Dat begreep iedereen. Maar toch. De manier waarop.

Af en toe praatten ze er over, op gedempte toon. Dat de drost na verloop van tijd zo’n behoefte aan een vrouw had gehad dat dienstmeisjes nooit lang op de hoeve bleven, als ze hun vege lijf wilden redden. Het was dus toch ergens goed voor dat deze Dagny in huis kwam.

Ze was een echte stadse dame uit Bergen. Met een wespentaille, kunstig opgestoken haar en drie onderjurken tegelijk. Ze zou eigenlijk een zegen voor hen allemaal moeten zijn, maar zo gemakkelijk ging dat niet.

Een van de eerste gezichten die de nieuwe vrouw van de drost zag, was een zelfgemaakt masker van gips.

Dina had haar best gedaan. Had zich uitgedost met een gipsgezicht en witte gewaden, om haar vader te verrassen.

Ze had het gezicht zelf gemaakt. Volgens aanwijzingen van Lorch. Een niet helemaal gelukt afgietsel van Lorchs gezicht. Het leek meer op een lijk dan alles wat mevrouw Dagny ooit had gezien. Eerder grotesk dan grappig.

De drost schaterde het uit toen die verschijning opdook in de deuropening, terwijl Dagny naar haar voorhoofd greep.

Vanaf die eerste dag waren Dina en Dagny in een koude, onverzoenlijke oorlog gewikkeld. In die oorlog moest de drost erin berusten als intermediair tussen de vrouwen te fungeren, wilde er überhaupt contact tussen hen zijn.

Ik ben Dina. Hjertrud heeft een knoopje van haar mantel naar beneden gegooid, naar mij. Vroeger vond ze het niet leuk als ik rouwranden onder mijn nagels had. Nu zegt ze er nooit meer iets van.

Lorch zegt dat het een gave is dat ik zo snel kan hoofdrekenen. Hij dicteert en ik tel op. Soms trek ik er ook getallen van af. Of maak delingen. Lorch rekent het uit op papier. Dan zuigt hij lucht tussen zijn tanden door en zegt: ‘Prima! Prima!’ Dan maken we samen muziek. En lezen niet meer uit de huispostille of de catechismus.

Hjertruds kreten scheuren de winternachten in piepkleine snippers die langs mijn raam fladderen. Vooral vlak voor kerst. Verder loopt ze rond in viltpantoffels, zodat ik niet weet waar ze is. Ze is uit haar kamer gegooid.

Alle schilderijen zijn opgeborgen. De ladenkast is leeggehaald. De boeken zijn bij mij neergezet. Ze lopen in het maanlicht de boekenplanken in en uit. Hjertruds zwarte boek heeft zachte randen. Er staan veel sprookjes in. Ik leen haar vergrootglas en trek de woorden naar me toe. Ze vloeien door mijn hoofd als water. Ik krijg dorst. Maar ik weet niet wat ze van mij willen.

Hjertrud heeft het huis verlaten. Er cirkelt een adelaar boven de hoeve. Zij zijn er bang voor. Maar het is gewoon Hjertrud. Zij begrijpen dat niet.

2

Hij redt zelfs hem die niet onschuldig is.

(Job 22:30)

‘Tomas! Weet jij waarom paarden staande moeten slapen?’ vroeg Dina op een dag.

Ze keek de stevige, gedrongen jongen van opzij aan. Ze waren alleen in de stal.

Hij kwam van de pachtboerderij waar Dina een paar jaar had gewoond. Hij was nu zo groot dat hij naast de opgelegde pachtarbeid wat extra’s kon verdienen op de hoeve van de drost.

Hij gooide het voer in de ruif en liet zijn armen zakken. ‘Paarden staan altijd als ze slapen’, stelde hij vast.

‘Ja, maar ze staan toch ook als ze wakker zijn?’ vond Dina met haar merkwaardige logica. Ze sprong in de warme paardendrek in de paardenbox zodat die tussen haar tenen door geperst werd en als dikke wormen omhoog kwam.

‘Ja, ja.’

Tomas gaf het op.

‘Weet jij dan niks?’ vroeg Dina.

‘Puh.’

Hij spuugde op de grond en fronste zijn wenkbrauwen.

‘Weet je dat ik mijn moeder heb verbrand, zodat ze doodging?’ vroeg ze op vertrouwelijke toon, terwijl ze hem strak aankeek.

Tomas bleef staan. Hij was niet eens in staat zijn handen in zijn zakken te steken. Ten slotte knikte hij. Als in gebed verzonken.

‘Nu moet jij ook staand slapen!’ stelde ze vast met dat wonderlijke glimlachje van haar, dat nergens mee te vergelijken viel.

‘Waarom?’ vroeg hij verbluft.

‘Ik heb het tegen de paarden verteld. Die staan te slapen! Nu weet jij het ook. Dus nu moet jij ook staande slapen. Jullie zijn de enigen tegen wie ik het verteld heb.’

Ze draaide zich om op haar vieze hakken en rende de stal uit.

Het was zomer.

Die nacht werd Tomas wakker omdat iemand aan de deur van zijn kamertje morrelde. Hij dacht dat het de staljongen was die zich had bedacht en toch niet was gaan vissen.

Toen stond ze plotseling over hem heen gebogen. Hij keek recht in twee wijdopen, beschuldigende ogen. Grijs als gepolijst lood in het nachtlicht. Ze beheersten haar gezicht. Dreigden het bed in te vallen.

‘Je belazert de boel!’ brieste Dina en trok de deken van hem af. ‘Je zou staand slapen!’

Toen zag ze het naakte jongenslichaam, dat hij instinctief met zijn handen probeerde te bedekken.

‘Wat zie jij er gek uit’, zei ze. Trok de deken helemaal van hem af en begon de binnenkant van zijn dijen te onderzoeken.

Hij verdedigde zich met een gegeneerd gegrom en greep met één arm naar zijn broek die over het voeteneinde van het bed hing. Voor hij het wist, stond hij midden in de kamer. Zij was weg. Was het alleen maar in zijn hoofd gebeurd? Nee. Haar geur was er nog. Als natte lammetjes.

Hij kon niet vergeten wat er gebeurd was. Soms werd hij midden in de nacht wakker en dacht dat Dina in de kamer stond. Maar hij kreeg nooit een bewijs.

Hij had de schuif voor de deur kunnen doen, maar hield zichzelf voor dat de andere mannen dat raar gevonden zouden hebben. Alsof hij iemand probeerde buiten te sluiten.

Hij begon te geloven dat de paarden hem gek aankeken als hij ze voerde. Soms, als hij hen een broodkorst gaf en ze hun grote muilen openden en hun gele tanden lieten zien, dacht hij dat ze hem uitlachten.

Zij was de eerste die naar hem had gekeken. Op die manier. Sindsdien stond alles op zijn kop.

Hij ging steeds vaker naar het vennetje achter het bos. Hij vermoedde dat zij daar baadde. Omdat hij zich plotseling herinnerde dat hij haar op een warme middag met drijfnat haar had gezien.

Hij dacht dat hij geritsel in het hooi hoorde, als hij op lichte zomeravonden in de stal aan het werk was.

Hij had kunnen zweren dat hij iets in de struiken zag bewegen als hij ’s avonds na het werk zelf in het ven ging baden.

Op een avond deed hij het! Kwam trillend van spanning en kou uit het koude water en liep naar de steen waar zijn kleren lagen. Rustig, en niet rennend met zijn handen voor zijn lichaam, zoals anders. Hij had zijn kleren een flink stuk van de oever gelegd. Alsof hij wilde dat iemand hem zou zien.

Die wil explodeerde in hem toen hij merkte dat er echt iemand tussen de struiken zat. Er lichtte iets op. Een schaduw! Lichte stof? Even durfde hij nauwelijks om zich heen te kijken. Toen begon hij zich bevend aan te kleden.

De hele zomer lang had hij haar in zijn bloed. Zij stroomde door alles wat hij dacht. Als een onstuimige beek.

Ik ben Dina. Ik houd niet van frambozen. Je kunt ze plukken in de bosjes achter het voorraadhuis, waar vroeger het washuis stond. Zulke bosjes doen meer pijn dan brandnetels.

Hjertrud staat midden in het ven, waar de waterlelies drijven. Ik ga het water in, naar haar toe. Dan verdwijnt ze. In het begin krijg ik veel water binnen, dan voel ik dat ze mij vasthoudt, zodat ik blijf drijven. Nu kan ik zomaar het water en de zee inlopen en drijven, omdat zij mij vasthoudt. Tomas kan dat niet. Niemand houdt hem vast.

Nog voordat Dagny een maand de vrouw van de drost was, was haar middel al aardig uitgedijd.

De kokkin zei dat de drost niet zuinig met kruit was geweest, toen hij eenmaal schoot. Tegen haar vertrouwelingen sprak ze de hoop uit dat hij zo goed geschoten had dat hij de dienstmeisjes hierna met rust zou laten. Zodat zij niet voortdurend nieuwe hoefde te zoeken.

De drost was zelfs vrolijk geworden. Hij maakte wandelingetjes in het bos achter de hoeve en hield Dagny’s parasol hoog boven haar hoofd. Zo hoog dat ze klaagde dat ze toch in de zon kwam en dat de opdringerige berkentakken gaten in de zijde maakten.

Dina zette vallen. Na gedegen denkwerk.

Het kon gebeuren dat Dagny’s kamer op slot was en de sleutel spoorloos verdwenen. Om daarna binnen in de kamer gevonden te worden!

Ze kon ongezien de kamer binnensluipen als Dagny beneden was, de deur op slot doen en de sleutel aan de binnenkant in het slot laten steken. En dan door het open raam naar buiten klauteren.

Ze maakte een pendel van haar lichaam. Als van de stokoude klok in de kamer. Na zes, zeven stevige slingers van de pendel kregen haar voeten houvast in de grote treurberk voor het raam.

Tomas was altijd degene die een ladder moest halen om tussen de dunne broekgordijnen door te klimmen en de deur open te maken.

De verdenking viel op Dina.

Dagny’s hoge, beledigde stem joeg als een winterstorm over de hoeve.

Maar Dina zweeg. Ze keek recht in haar vaders woedende ogen en zweeg.

Hij trok aan haar haar en schudde haar door elkaar.

Ze ontkende het, tot het schuim op haar lippen stond. En de drost gaf op. Voor deze keer.

Soms was Dagny’s boek of naaigerei spoorloos verdwenen. Het hele huis moest helpen zoeken. Zonder resultaat.

Na een dag of twee lag het boek of het naaigerei weer op zijn plaats.

Wanneer Dina zei dat ze bij Tomas of het keukenmeisje was geweest, dan was dat zo. Zij logen om redenen die ze zelf nauwelijks begrepen. De jongen omdat Dina ooit de deken van hem had afgetrokken en hem naakt had gezien. En omdat er sindsdien een brand in hem woedde die hij niet kon blussen. Hij begreep instinctief dat de brand niet geblust zou worden als hij ontkende dat hij met haar in de stal was geweest op het tijdstip dat de spullen verdwenen.

De lange, struise Dina had stevige vuisten en een heftig temperament. Ze had deze werktuigen nog nooit tegen haar gebruikt. Toch was het keukenmeisje bang.

Dagny baarde een zoon. Had de bruiloft in alle stilte in Bergen plaatsgevonden, de doop van het kind werd een gebeurtenis van koninklijke omvang.

De zilveren bekers, de zilveren kandelaars, de gehaakte kleedjes en de hele santenkraam stonden dagenlang op het dressoir en het buffet uitgestald.

De dienstmeisjes vroegen zich af of het de bedoeling was dat het eten en de schalen dan maar op de grond werden gezet.

Het kind, dat de naam Oscar met een c kreeg, huilde veel. Dat was iets wat de drost niet had voorzien. Hij had zwakke zenuwen waar het huilen betrof.

Dagny was op een mooie manier wat dikker geworden, met een volle boezem. Zodra ze een kindermeisje in huis hadden gekregen, werd ze vrolijk. Ze bestelde creaties en kinderkleertjes uit Trondhjem en Bergen.

De drost wilde eerst niet krenterig lijken en haar iets weigeren. Maar toen er geen einde aan de pakketjes en bestellingen leek te komen, was zijn geduld op. Hij herinnerde haar eraan dat ze er op het ogenblik financieel niet zo rooskleurig voor stonden. Hij had nog steeds niet al het geld binnen voor de vis die hij naar Bergen had gestuurd.

Dagny begon te huilen. Oscar huilde ook. En toen de volgende zending uit Trondhjem aankwam, zuchtte de drost en liet zich een paar uur lang niet zien.

Maar voordat de avond viel, kwam hij als het ware gelouterd uit zijn kantoor en was niet boos meer. Dat kon iedereen die in het hoofdgebouw woonde bevestigen. Want de oude houten vloer tussen de kamer van mevrouw Hjertrud zaliger en de begane grond kraakte ritmisch.

‘Ze hadden toch tenminste kunnen wachten tot wij naar bed waren’, mopperde het oudste dienstmeisje minachtend.

Maar de drost hield zich bij deze ene. En liet alle andere rokken met rust. Dus namen ze dit voor lief. Sommigen vonden het zelfs een aardig tijdverdrijf om naar de niet mis te verstane geluiden daarboven te luisteren.

Zulke geluiden hadden ze ten tijde van Hjertrud zaliger nooit gehoord. Zij was een engel geweest. Een heilige. Niemand kon geloven dat zij het ooit gedaan had met die liederlijke drost. Maar ze hadden samen dat meisje gekregen … De ongelukzalige Dina, die zo’n zware zonde meetorste. Wat een triest lot voor het arme kind!

De vrouwen lieten geen gelegenheid voorbijgaan om over Hjertrud zaliger te praten. Fluisterend. Maar luid genoeg voor Dagny’s oren. Niet voor die van de drost.

Ze schilderden haar ten voeten uit. Haar trotse, rijzige gestalte. Haar opgewekte glimlach en wonderbaarlijk smalle taille. Haar verstandige woorden werden geciteerd.

Als Dagny in de deuropening verscheen, werd het stil. Alsof iemand de kaars had uitgeblazen. Maar dan was het meeste al gezegd en gehoord.

Dagny berustte in de portretten van Hjertrud zaliger. De eerste maanden. Een ervan keek haar met een vage glimlach aan vanaf het fluwelen behang boven de lambrisering in de salon. Een ander keek ernstig op haar neer in het trappenhuis. En er stond er een op de schrijftafel van de drost.

Maar op een dag had ze er genoeg van. Ze haalde de portretten eigenhandig van de muur, stopte ze in een oud kussensloop en legde ze in een kist waarin spullen lagen, die uit Hjertruds kamer afkomstig waren.

Dina betrapte haar toen ze het laatste portret van de muur haalde. Dat ogenblik was als een geopende kruik zuur.

Het meisje volgde haar op de hielen. Naar boven, waar ze het kussensloop uit de linnenkast op de gang haalde. Naar de donkere hoek waar Hjertruds kist stond. Dagny deed of het meisje lucht was.

Er werd geen woord gezegd.

Ze hadden heerlijk gegeten.

De drost leunde achterover in de oorfauteuil van groene pluchen. Hij had nog niet gemerkt dat de portretten verdwenen waren.

Toen sloeg Dina toe.

Als een legeraanvoerder die een heuvel bestormde. Ze droeg het oude kussensloop met zijn rinkelende inhoud als een vaandel voor zich uit.

‘Ja, wat is er?’ vroeg de drost, met nauwelijks verholen ergernis.

‘Ik ga alleen even deze portretten ophangen’, zei Dina luid, met een veelbetekenende blik op Dagny.

Ze ging voor de drost staan en haalde de portretten een voor een uit hun verstopplaats tevoorschijn.

‘Waarom heb je ze weggehaald?’ vroeg de drost bars.

‘Ik heb ze niet weggehaald. Ik ga ze ophangen!’

Het werd stil, heel stil. Alle voetstappen in huis waren als muizengetrippel in de voorraadkast.

Ten slotte nam Dagny het woord. Omdat de drost had gemerkt dat Dina’s ogen als gloeiende kolen op haar waren gericht.

‘Ik heb ze weggehaald’, zei ze kordaat.

‘Waarom?’

Hij was niet van plan geweest om zo bars te klinken. Maar er was iets aan vrouwen dat hem tot op het bot irriteerde.

De drost geloofde in een ongeschreven regel, dat je tegen personeel en vrouwen moest praten alsof ze slimme honden waren. Maar als dat niet hielp, moest je ervoor zorgen de hond te ‘binden’. Dan moest je het wezen ‘toespreken’, zoals je met een verstandig paard deed. Dat betekende dat je je stem niet moest verheffen, maar hem juist een octaaf lager moest laten klinken. Zodat hij vibreerde in je borstkas en zich door de hele kamer verspreidde.

Maar hij slaagde er zelden in zijn eigen stelregel na te leven.

Het lukte hem ook nu niet.

‘Ik ben niemand een uitleg verschuldigd!’ bitste Dagny.

De drost begreep het keffen van een getergde hond en stuurde Dina de kamer uit.

Ze haastte zich niet, schikte de vier portretten rond de voeten van haar vader, nam het kussensloop mee en glipte naar buiten.

De volgende ochtend hingen de portretten weer op hun plaats.

Dagny lag met hoofdpijn op bed, zodat die arme Oscar de hele dag beneden moest blijven.

De drost had schoon genoeg van al dat gekibbel tussen zijn dochter en zijn vrouw. Hij begon te wensen dat hij ergens anders was. Verlangde naar eenzame tochten langs de kust met de boot, in gezelschap van een paar bemanningsleden, zijn pijp en zijn drank. Hij betrapte zichzelf erop dat hij zou willen dat het meisje ergens ver weg was. Getrouwd. Maar ze was nog geen vijftien jaar.

Hij zag de toekomst ook tamelijk somber in. Niet omdat Dina lelijk was. Want dat was ze niet. Ze was groot en rijzig voor haar leeftijd. Goed ontwikkeld.

Maar ze had iets fels in zich, dat mannen die op jacht waren naar een vrouw nu niet bepaald aantrok.

Toch gaf hij het niet op. Het werd een soort heilige missie. Als hij een ongetrouwde man van acceptabele komaf tegenkwam, dacht hij meteen: zou dat iets voor Dina zijn?

Dagny kreeg er na een tijdje genoeg van om echtgenote, moeder en stiefmoeder te spelen. Ze wilde naar Bergen om, zoals ze het noemde, ‘haar eigen mensen’ te bezoeken. Toen begreep de drost dat er iets moest gebeuren, en snel.

Hij wilde Dina naar een school in Tromsø sturen. Maar niemand die het gezin kende, was bereid om haar in huis te nemen. Er werd een heel legioen goede excuses aangesleept. Alles van tering tot emigratie. En Dina was te jong om ergens in haar eentje in de kost te zijn.

Woedend dacht hij aan al die mensen die hij wel eens een dienst bewezen had. Maar dat waren ze blijkbaar vergeten. Hij mopperde hierover tegen iedereen die het maar wilde horen.

Dagny antwoordde geërgerd dat niemand ‘dat kind daar’ in huis kon hebben.

Wat! De dochter van de drost was ‘dat kind daar’? Hij schuimbekte van woede en gekrenkte trots. Was zij niet de enige vrouw die cello kon spelen? Droeg ze geen schoenen? Reed ze niet beter dan wie dan ook in het district? Kon ze niet beter rekenen dan de beste kruideniersjongen? Was er soms iets mis met haar?

Nee, er was niets mis met haar, behalve dan dat Dina door en door wild, boosaardig en moeilijk was!

Dagny spuugde haar oordeel recht tussen de ogen van de drost, terwijl ze stevig haar zoontje vasthield, dat angstig jammerde bij al die opwinding.

‘En wie zou de plaats van haar moeder moeten innemen?’ vroeg de drost. Hij was nu rood aangelopen.

‘Ik in ieder geval niet’, antwoordde Dagny resoluut. Ze duwde het kind voor zijn voeten op de grond en zette haar handen in haar zij.

Toen ging de drost weg. De kamer uit, de brede, statige trap af, het erf over, naar zijn geliefde pakhuizen.

Hij verlangde naar Hjertruds milde karakter en haar koele hand op zijn voorhoofd. Haar beheerste, engelachtige rust was in de jaren dat ze dood was zo mogelijk nog groter geworden.

De drost stond daar in de avondschemering en bad tot Hjertrud zaliger of ze haar kind bij zich wilde nemen, want hij kon het niet meer aan. Dat zag ze toch wel. Hij haastte zich zich te verontschuldigen door te zeggen dat hij het kind niet dood wilde, alleen maar wat meer aangepast.

‘Praat jij eens met haar!’ smeekte hij indringend.

Hij snoot zijn neus in een zakdoek met monogram, stak een sigaar op en ging moeizaam op een ton zitten.

Toen de etensbel klonk, voelde hij dat hij honger had. Toch wachtte hij zo lang mogelijk.

Niemand mocht beginnen te eten voordat de drost aan het hoofdeinde zat … Dat was de wet als hij thuis was.

Dina kwam helemaal niet aan tafel. Ze zat in de oude berk achter de voorraadschuur. Hier had ze een uitzicht als een valk. En ze kon alle geluiden van de hoeve horen.

Zelf was ze onzichtbaar.

Boven in de boom hing Dagny’s lichtblauwe breiwerk. In alle richtingen uitgetrokken, vol gaten daar waar de steken waren losgeraakt.

De breinaalden waren in het eksternest onder de dakgoot van de voorraadschuur gestoken. Ze schitterden en bliksemden wanneer de zon hen in het oog kreeg.

3

Zij zeide: ‘Ik ga met u mee, maar gij zult geen eer behalen op de tocht die gij onderneemt, want in de macht van een vrouw zal de Here Sisera overgeven.’

(Richteren 4:9)

Jacob Grønelv van Reinsnes was de beste vriend van de drost. ’s Winters gingen ze samen op jacht en ’s zomers voeren ze samen naar Bergen.

Bijna twintig jaar geleden was Jacob uit Trondhjem gekomen om Ingeborg, de weduwe op Reinsnes, te helpen met de vrachtvaart.

Reinsnes was toen al een van de grootste handelsplaatsen in het district, met twee prachtige vrachtschepen.

Het duurde niet lang voordat Jacob zijn intrek nam in het slaapvertrek op de eerste verdieping. Ingeborg trouwde toen maar met haar jonge stuurman.

Het bleek een goede keuze. Jacob Grønelv was een veelzijdige jongeman. Niet lang daarna vroeg hij een vergunning aan om een herberg te drijven. Die kreeg hij, tot afgunst van velen.

Er werd veel goeds verteld over Ingeborg Grønelv. En over Jacobs moeder, Karen. De vrouwen op Reinsnes waren altijd een apart slag geweest. Ook al hadden er na verloop van tijd verschillende families gewoond, voor de vrouwen gold dat men zich hen het best kon herinneren.

Men zei dat iedereen die daar binnenkwam hartelijk werd onthaald, of hij nu arm of rijk was. Het enige dat je ten nadele van de vrouwen op Reinsnes zou kunnen zeggen, was dat ze niet elk jaar zwanger werden. Maar daar stond tegenover dat ze jong bleven en een zachte huid hielden.

Het was alsof de zuidwester en de grote oceaan hun rimpels en ouderdom wegspoelden. Het moest aan de plek zelf liggen. Want het was niet erfelijk. Er woonden steeds andere families op Reinsnes.

Jacob Grønelv was een werkpaard en een levensgenieter. Met zeeschuim in zijn haar was hij uit de grote wereld gekomen. Trouwde met de vijftien jaar oudere Ingeborg en al haar bezittingen. Maar hij verspeelde niets.

Omdat Ingeborg veertig jaar was toen Jacob in huis kwam, geloofde niemand dat er erfgenamen zouden komen.

Maar ze vergisten zich deerlijk.

Ingeborg, die bij haar vorige man onvruchtbaar was geweest, bloeide op.

Net als Sara in het Oude Testament werd ze op oudere leeftijd nog zwanger. Drieënveertig jaar oud baarde Ingeborg van Reinsnes een zoon! Hij kreeg de naam Johan, naar Jacobs vader.

Jacobs moeder, Karen, kwam uit Trondhjem om haar kleinkind te zien. Maar het duurde niet lang voordat ze haar boekenkasten en schommelstoel liet halen, om voorgoed te blijven.

Ze was de beste schoonmoeder die je je maar kon wensen. Zo kwam de vrouwenheerschappij op Reinsnes in een nieuwe, prettige fase. Een milde, allesomvattende heerschappij, die het hele huishouden inspireerde tot verdraagzaamheid en werklust. Onder de tucht van Reinsnes te staan, was een zegen.

De twee pleegzonen die Ingeborg had van voor haar huwelijk met Jacob, hadden voor problemen kunnen zorgen. Maar ze groeiden op en pasten zich aan. Niels, de oudste, was donker en bestuurde de winkel. Anders was blond en rusteloos. Hij voer op een van de vrachtschepen.

Ingeborg bemiddelde en verdeelde het werk in alle gemoedelijkheid.

Jacob had als echtgenoot en huisheer juridisch gezien alle rechten, maar in de praktijk was het Ingeborg die bestuurde en besliste. Ze vroeg Jacob om raad. En soms volgde ze die raad op.

Dat Jacob eigenlijk een vreemde was, kon niemand iets schelen. Dat hij het liefst ieder jaar met het vrachtschip naar Bergen voer, en het sowieso prettig vond van vroeg tot laat op pad te zijn, werd als normaal beschouwd.

Niemand hoorde ooit dat er woorden waren tussen Jacob en Ingeborg. Ze hadden elk hun eigen leven.

De vrachtschepen, de Nordlandsjachten, waren Jacobs leven. Anders werd in alles zijn leerling.

Zo hadden Jacob en Ingeborg elk hun eigen pleegzoon. Taken en verantwoordelijkheden waren ongeschreven wetten. Nauwkeurig bepaald door wat het beste was voor de grote hoeve. Iets anders was ondenkbaar.

De kristallen in de kroonluchter bleven verschoond van dissonanten en spektakel in het huis. Men sprak er gedempt en beschaafd.

Dat straalde Ingeborg uit tot in de stallen en de pakhuizen. Er werd nooit gevloekt.

Jacob leefde zich uit als hij op zee was. Als hij weer vaste Reinsnes-grond onder de voeten had, was hij uitgeraasd.

Hij reinigde zich altijd voordat hij bij Ingeborg in bed kwam. Zowel inwendig als uitwendig. En hij werd nooit afgewezen.

Als hij af en toe zijn honger stilde in andere herbergen langs de lange vaarroute, dan verlangde hij toch naar de rijpe vrouw. Was altijd weer blij thuis te zijn in het hoge bed met de gordijnen en de witte hemel.

De mensen zagen duidelijk dat er een blosje op de sproetige wangen van Ingeborg verscheen wanneer het vrachtschip de Sont binnenvoer. Die blos kon wekenlang blijven. Tot Jacob weer vertrok.

Ze gingen vroeg naar bed en stonden laat op. Maar dat nieuwe ritme stoorde niemand. Zo werden de nachten voor iedereen wat langer.

Deze Jacob Grønelv was niet vies van een glas punch. De drost ook niet.

Jacob was degene die de drost troostte toen hij weduwnaar was geworden. Die hem meenam naar het vrolijke leven in Trondhjem en Bergen. En die een ontmoeting met Dagny regelde.

Ze stonden voor elkaar in. Zowel wat zaken als wat vrouwen betrof. Er was een tijd dat ze om de beurt dezelfde slaapkamer in Helgeland bezochten, zonder daar ook maar de kleinste onenigheid over te hebben.

Op een dag stierf Ingeborg toen ze zich onder de lariks in de tuin bukte om haar zwarte kat te aaien. Viel op de grond als een appel. En was niet meer.

Niemand had er ooit bij stilgestaan dat Ingeborg zou sterven, ondanks het feit dat alle families geregeld door de dood werden bezocht. In ieder geval had niemand verwacht dat Onze-Lieve-Heer het haar zou weigeren haar zoon als predikant ingezegend te zien! Zij, die elke broze gedachte aan God, hoe klein ook, hier langs de kust had verdedigd en die zich altijd had opgeworpen als de beschermer van anderen.

Na Ingeborgs dood werden de lariks en de zwarte kat als relikwieën beschouwd.

Jacob was ontroostbaar. Het verging hem zoals zovele anderen wie de dood plotseling iemand heeft ontnomen. Hij zag in dat je liefde niet kunt afwegen, noch op een weegschaal, noch met een unster. Liefde kwam wanneer je het het minst verwachtte.

Voor Jacob kwam de liefde pas bewust toen hij bij het lijk waakte. Hij had gedacht dat het een zaak van handel en bed was. En nu bleek het zo onbegrijpelijk veel meer te zijn.

Een jaar lang kwelde hij zichzelf slapeloos en mager omdat hij Ingeborg nooit zijn ware liefde had kunnen tonen.

Hij maakte misbruik van zijn schenkvergunning en dronk meer dan hij verkocht. Dat leverde niet alleen weinig winst op, maar maakte hem ook onverschillig en sloom.

De slimme pleegzonen kregen niet alleen veel te doen, ze kregen ook alle macht en eer.

Als Jacob niet zo’n knappe man was geweest, zou hij de afschuw van zowel zijn huisgenoten als van vreemden hebben gewekt.

Jacob had een ring van sensualiteit om zich heen. Die zijn uitwerking had op alle levende wezens, zoals het ook zijn uitwerking op Ingeborg had gehad.

Maar Jacob was een vagebond en een zeeman. Hoe groot Ingeborgs zakentalent was geweest kwam al snel aan het licht toen ze er niet meer was.

De pleegzonen probeerden de zaak draaiende te houden. Maar ze zagen al snel in dat ze of de zaak helemaal moesten overnemen, of Jacob naar zee moesten sturen, om hem daar zaken te laten doen, waar hij de regels kende. Anders zouden ze failliet gaan.

Men verdroeg Jacob en vergaf hem. Beschermde hem. Zelfs toen hij op een nacht het hemelbed naar de tuin droeg.

Hij had aanzienlijk wat glazen achterovergeslagen en had Ingeborg op alle mogelijke manieren en in alle stadia gemist. Dacht zeker dat hij op die manier dichter bij haar was. In ieder geval zag hij haar hemel.

Maar de hemel waardeerde hem blijkbaar minder. De regen kwam als kanonskogels naar beneden. Bliksem en donder straften de arme man in het hemelbed.

Het had hem veel werk gekost om het bed uit elkaar te halen, naar buiten te sjouwen en toen weer goed in elkaar te zetten.

De zijden hemel had hij niet opgehangen. Gelukkig. De regen was al erg genoeg voor het houtwerk. Het zou een ramp zijn geweest voor de zijde.

Maar Jacob werd nuchter. Als door een wonder.

4

Twee engelen kwamen tegen de avond te Sodom aan, terwijl Lot bij de stadspoort zat. Lot ontving hen vriendelijk en nam hen op in zijn huis. Maar de mannen in Sodom wilden hen kwaad doen en omsingelden het huis. Ze riepen tegen Lot dat hij de vreemden naar buiten moest brengen, opdat zij gemeenschap met hen konden hebben.

Lot kwam naar buiten, maar deed de deur achter zich dicht, en zei: ‘Mijn broeders, doet toch geen kwaad! Zie toch, ik heb twee dochters die met geen man gemeenschap hebben gehad; laat mij die tot u naar buiten brengen en doet met haar, zoals goed is in uw ogen; alleen doet deze mannen niets, want daartoe zijn zij onder de schaduw van mijn dak gekomen.’

(Genesis 19)

Toen de geschiedenis met het hemelbed de drost ter ore kwam, besloot hij zijn vriend op Fagernes uit te nodigen voor de jacht, een spelletje kaart en een glas punch.

De weduwnaar kwam naar de hoeve in een witgeverfde boot met blauwe relingen.

De herfstlucht was scherp, maar midden op de dag was het aangenaam warm. De sneeuwhoenders waren al gesignaleerd. Bont gekleurd, zoals zo vroeg in de herfst te verwachten was. Aangezien er geen sneeuw was, bereidden de heren zich voor op een slechte jacht.

Maar daar ging het niet om … zei men.

De gebromde begroetingen waren hartelijk.

Jacob prees Dagny’s jurk, haar, figuur en borduurwerk. Hij prees het eten, de likeur, de warmte van de kachel en de gastvrijheid. Hij rookte een sigaar en viel niemand lastig met verhalen over zichzelf en zijn trieste situatie.

Dagny voegde zich na het eten bij de heren en vertelde ijverig over een Zweed die een week bij hen had gelogeerd. Hij bestudeerde vogels in de omgeving, waar dat ook goed voor mocht wezen.

‘Hadden jullie vorig jaar niet een wilde vogel in huis?’ vroeg Jacob onbezorgd en vrolijk.

De gastheer en gastvrouw werden onrustig.

‘Ze zal wel in de stal zijn’, antwoordde de drost uiteindelijk.

‘Ja, daar zat ze de vorige keer ook’, grinnikte Jacob.

‘Het is niet zo gemakkelijk om haar te laten opgroeien’, zei Dagny.

‘De laatste keer dat ik haar zag, had ze anders behoorlijk lange benen’, vond Jacob.

‘O ja, dat is het probleem niet’, zuchtte de drost. ‘Maar ze is wilder en onhandelbaarder dan ooit. Ze is vijftien, ze zou op school moeten zitten, of als pleegkind in een goed gezin moeten wonen. Maar dat is niet zo eenvoudig …’

Jacob wilde zeggen dat het niet gemakkelijk kon zijn om zonder moeder op te groeien, maar hield zich in. Dat was niet gepast, dat snapte hij wel.

‘Maar eet ze dan niet?’ vroeg hij zich af, en keek naar de eetkamer waar de meisjes de tafel afruimden.

‘Ze eet in de keuken’, zei de drost gekweld.

‘In de keuken!’

‘Ze zorgt altijd voor zo’n onrust aan tafel’, zei Dagny en schraapte haar keel.

‘Ja, en in de keuken voelt ze zich op haar gemak’, zei de drost haastig.

Jacob keek van de een naar de ander. De drost voelde zich niet prettig. Ze veranderden van onderwerp. Maar de stemming was niet meer dezelfde.

Lorch zei niets. Had de gave onzichtbaar te zijn, niet aanwezig. Zo wekte hij zowel irritatie op als waardering.

Die avond werkte hij de drost danig op zijn zenuwen.

Jacob en de drost gingen bij het aanbreken van de ochtendschemering op jacht.

Dagny dreigde Dina met van alles en nog wat als ze zich niet netjes aankleedde en na het avondeten cello speelde. Om de een of andere reden, die alleen maar aan Lorchs meesterlijke strategie te danken kon zijn, stemde ze toe. Ondanks het feit dat Dagny het haar opdroeg.

Dina stemde er ook in toe met de volwassenen aan tafel te zitten.

De mannen waren in een uitstekend humeur en deden zich te goed aan de lamsbout. Er werd wijn geschonken. Er werd gelachen en geconverseerd.

Lorch mengde zich niet in het mannengesprek. De jacht was niet zijn sterkste punt. Hij was een ontwikkeld man, en een goed luisteraar.

De heren weidden breed uit over de ondraaglijke spanning van de jacht.

Daarna praatten ze erover dat er misschien een einde was gekomen aan de slechte tijden in het Noorden. Dat de klipvis in prijs was gestegen. Ja, dat de prijs van verse vis gestegen was tot twee daalder per honderdtwintig stuks.

Het drogen van vis was op het ogenblik erg lucratief, wist de drost. Hij was van plan om de rotsen tot aan zijn akkers kaal te laten maken. De heidelaag was zo dun dat hij eventueel zelfs kinderen kon inhuren om het weg te halen.

Jacob had geen verstand van klipvis.

‘Maar de rotsen op Reinsnes zouden er uitstekend geschikt voor zijn! En je hebt er daar zoveel!’

‘Dat kan wel zijn, maar je moet er wel de mensen voor hebben’, zei Jacob luchtig.

Het was duidelijk dat hij niet van zins was met zulke zaken te beginnen.

‘Handel en vrachtvaart is veel beter’, stelde hij vast.

‘Maar je hebt meer winst als je de waren zelf levert, in plaats van ze op te kopen.’

Dina volgde het gesprek door naar de gelaatsuitdrukkingen te kijken en op de stemmen te letten. Wat ze zeiden was minder belangrijk.

Ze zat recht tegenover Jacob en staarde openlijk naar de ‘oude weduwnaar’. Verder at ze merkwaardig stil en netjes, voor haar doen.

Haar struise, jonge lichaam was keurig ingepakt in een lijfje en een lange rok.

‘Je bent grijs geworden, mijnheer Grønelv’, zei ze plotseling met luide stem.

Jacob was duidelijk verstoord, maar lachte.

‘Dina!’ zei Dagny zachtjes, maar streng.

‘Is er iets mis met grijs haar?’ vroeg Dina koppig.

De drost, die wist dat dit het wachtwoord kon zijn voor een kibbelpartij, zei gejaagd en bruusk, hoewel ze het dessert nog niet hadden gehad:

‘Ga je cello halen!’

Onverwacht gehoorzaamde Dina zonder te protesteren.

Lorch sprong op en ging achter de piano zitten. Hij hield zijn handen en lichaam boven de toetsen gebogen terwijl Dina naar de juiste houding zocht.

De groene fluwelen rok met de sierrand week uiteen toen ze de cello tussen haar knieën zette. Het was geen vrouwelijk gebaar. Niet netjes, en niet elegant. Een beklemmende lijfelijkheid vulde de kamer.

Jacobs blik werd wazig.

Twee fiere, jonge borsten werden in zijn blikveld gelegd toen ze zich over het instrument boog en de strijkstok aanlegde.

Haar gezicht kwam tot rust onder de zwarte, wilde haardos, die voor de gelegenheid enigszins geborsteld was en ontdaan van hooistof. De grote, wat gulzige meisjesmond stond half open. Haar ogen keken overal doorheen. Donker.

Jacob voelde een heftige stoot in zijn onderlijf toen ze zich voorover boog en de eerste noten speelde. Hij wist wat dat was. Had het eerder gevoeld. Maar dit was heviger dan hij zich kon herinneren. Misschien omdat het zo onverwacht kwam?

Jacobs hoofd werd als een zwaluwnest, waar de muziek alle eieren stuksloeg. Eiwit en eigeel dropen over zijn wangen en hals. Hij boog zich instinctief voorover en liet zijn sigaar uitgaan.

Dina’s kleren waren plotseling een dicht bladerdek op een jong vrouwenlichaam. Dat diezelfde vrouw nogal problemen had om Schubert tot Lorchs tevredenheid te vertolken, lag ver buiten zijn werkelijkheid. Hij zag de stof van haar rok op haar dijen trillen als de toon vibreerde.

Jacob was de snaren onder haar vingers. De strijkstok in haar zachte, sterke hand. Hij was haar adem onder het lijfje van haar jurk. Ging met haar op en neer.

Die nacht kon Jacob Grønelv absoluut niet slapen. Het scheelde niet veel of hij was naakt de eerste nachtvorst ingerend om de fakkel te doven.

Eén deur verderop lag Dina. Hij kleedde haar uit met al het verlangen dat hij in zich had. Knapte bijna bij het beeld van haar grote, jonge borsten. Bij het beeld van haar knieën, gastvrij gespreid, met het gelakte instrument ertussen.

Jacob Grønelv wist niet hoe hij in hemelsnaam de nacht door moest komen.

De volgende dag zou hij vertrekken.

Zijn boot lag al klaar om uit te varen, toen hij de drost apart nam en met starre blik zei: ‘Ik moet haar hebben! Ik … ik moet Dina … tot vrouw hebben!’

Het laatste klonk alsof hij op datzelfde ogenblik ontdekte dat dit de enige oplossing was.

Hij wilde zo krampachtig dat de boodschap overkwam, dat hij vergat behoorlijk te praten. De woorden struikelden uit zijn mond alsof hij ze nog nooit eerder had gehoord. Alles wat hij had willen zeggen, was vergeten.

Maar de drost begreep het.

Toen Jacob wegvoer, begon het te sneeuwen. Eerst heel zachtjes. Daarna in grote vlokken.

Dina werd de volgende dag al naar het kantoor geroepen en ervan op de hoogte gesteld dat Jacob met haar wilde trouwen zodra ze zestien was.

Dina stond wijdbeens midden in het kantoor, in haar oude wollen broek. Er lag al een plasje gesmolten sneeuw rond haar voeten, vermengd met mest en hooi.

Toen ze naar het kantoor werd geroepen, dacht ze dat ze zich zou moeten verantwoorden voor haar laatste streek jegens Dagny, of het feit dat ze haar halfbroertje eerder die dag in het varkenskot had gelaten.

Ze hoefde niet meer op te kijken naar haar vader als ze met hem sprak. Ze was even lang als hij.

Ze keek hem aan alsof ze bedacht dat hij aardig kaal begon te worden, of een nieuw vest nodig had. De taille van de drost was het afgelopen jaar aardig uitgedijd. Het ging hem goed.

‘Je bent aangekomen! Je wordt dik, vader!’ zei ze alleen maar, en wilde weer weggaan.

‘Heb je niet gehoord wat ik zeg?’

‘Nee!’

‘Jacobs handelsplaats is de belangrijkste hier in de streek, en hij heeft twee vrachtschepen!’

‘Hij kan zijn kont afvegen met zijn schepen!’

‘Dina!’

De drost brulde. Dat riep een echo op die van balk tot balk, van kamer tot kamer door het hele huis galmde.

Eerst probeerde de drost het met zachte woorden, een soort bemiddelen. Maar Dina’s taalgebruik was zo onverbloemd, dat hij dat niet over zijn kant kon laten gaan.

De oorvijgen klonken luid en duidelijk.

Maar niemand zag dat de klappen van twee kanten kwamen. Dina viel haar vader al bij de eerste klap aan. Met de razernij van iemand die niets te verliezen heeft. Die niet om grenzen geeft. Noch wat angst, noch wat respect betreft.

De drost verliet zijn kantoor met een gescheurd vest en schrammen op zijn gezicht. Hij wankelde naar het huisje met het hart in de deur, en vreesde dat hij zijn dagen zou eindigen met een gebarsten hart.

Zijn adem kwam met horten en stoten.

Luid paardengehinnik en hoeven die als de donder over de aarde roffelden maakten het er niet beter op.

Het was zwaar de vader van een duivel te zijn.

Hij zou het aan geen levende ziel toegeven. Maar hij had een behoorlijk pak slaag gekregen van zijn grote dochter.

Het bleek dat ze min of meer aan elkaar gewaagd waren. Wat Dina aan pure kracht miste, compenseerde ze door een ongelooflijke vindingrijkheid en lenigheid, nagels en tanden.

De drost begreep niet waaraan hij een dergelijk lot had verdiend. Alsof het zo al niet erg genoeg was. Een kind dat haar vader tuchtigde! Mijn God!

Het was in feite de eerste keer dat iemand de drost had geslagen. Hij had een strenge, maar liefhebbende en afwezige vader gehad en was zijn moeders enige zoon geweest.

Hij was geen hardvochtig man. Nu zat hij op het huisje te huilen.

Ondertussen stoof Dina langs de rotsen op het strand, de begroeide hellingen op, de berg over.

Ze had de richting min of meer in haar hoofd, met een richtinggevoel dat ze zelf niet vermoed had.

Aan het eind van de middag reed ze de steile helling boven Reinsnes af.

De weg zigzagde tussen grote rotsblokken, kreupelhout en jeneverstruiken door. Er lag een brug over de gezwollen herfstrivier. Hier en daar was de weg met muurtjes verstevigd, zodat hij in de lente, als de rivier buiten zijn oevers trad, niet weggeslagen zou worden.

Het was duidelijk dat je Reinsnes het best per boot kon bereiken. Vanaf de heuveltop leek het alsof er in de diepte alleen maar zee was. Zo steil was het.

Aan de andere kant van de brede Sont rees een grijze bergwand op naar de hemel.

Maar naar het westen gaven de zee en de hemel het oog alle vrijheid die het kon wensen.

Toen ze verder afdaalde, strekten de velden zich zowel links als rechts van haar uit. Tussen het weelderige berkenbos en de grijze, bulderende zee in.

Daar in de verte gingen hemel en zee in elkaar over op een manier die ze nog nooit gezien had.

Ze hield het paard in toen ze de laatste kloof uitreed.

De witte huizen. Het waren er minstens vijftien! Twee aanlegsteigers en twee boothuizen. Deze hoeve was veel groter dan de hoeve van de drost!

Dina bond het paard vast aan het witte tuinhek en bleef staan kijken naar een gebouwtje met acht hoeken en gekleurde ruitjes. De toegangsdeur werd omzoomd door een wilde wingerd, en alle hoeken waren getooid met fraaie ornamenten.

De toegang tot het hoofdgebouw had een groot portaal, met daarboven ornamenten in de vorm van sierlijk gebladerte. Een brede trap van leisteen met gietijzeren leuningen en een tuinbank aan weerszijden van de deur, heette haar welkom.

Het maakte zo’n overdadige indruk dat Dina door de keuken naar binnen ging.

Ze vroeg een muizig en verbijsterd dienstmeisje of mijnheer Jacob thuis was.

Jacob Grønelv zat in de grote rococo-stoel naast de tegelkachel in de rookkamer te doezelen. Zijn vest stond open en hij droeg geen frontje. Zijn grijzende, krullende haar zat in de war en viel half over zijn gezicht. Zijn snor hing.

Maar daar dacht hij niet aan op het moment dat hij Dina in de deuropening zag staan.

Ze kwam rechtstreeks uit zijn verwarde dromen. Zij het zonder cello en lijfje. Ze stroomde al door zijn aderen. Het duurde even voordat hij begreep dat ze daar echt stond.

Jacob Grønelvs hals en oren werden langzaam rood. Het werd hem bijna te veel, haar daar te zien.

Nog half in slaap, was zijn eerste opwelling haar op de grond te gooien. Nu meteen.

Maar Jacob wist hoe het hoorde. Bovendien kon moeder Karen elk moment de kamer binnenkomen.

‘Mijn vader zegt dat wij moeten trouwen!’ spuugde ze uit, zonder hem te begroeten. Met een beweging die bij een stalknecht paste, veegde ze de groezelige muts van schapenvacht van haar hoofd.

‘Daar komt niks van in!’ voegde ze eraan toe.

‘Wil je niet eerst gaan zitten?’ zei hij terwijl hij opstond.

Hij vloekte inwendig over de aanpak van de drost. Hij had het meisje ongetwijfeld de stuipen op het lijf gejaagd met bevelen en harde woorden.

Jacob maakte zichzelf verwijten. Hij had moeten zeggen dat hij haar eerst zelf zou vragen.

Maar het was zo plotseling opgekomen. En sindsdien had hij nergens anders aan kunnen denken.

‘Je vader heeft vast niet gezegd dat we moeten trouwen, hij heeft zeker gezegd dat ik je tot vrouw wil hebben?’

Er vloog een plotselinge onzekerheid over haar gezicht. Een soort vroegwijze nieuwsgierigheid.

Jacob had nog nooit zoiets gezien. Het maakte hem onbeholpen en jong. Hij wees weer naar de stoel waarin hij net had gezeten. Hielp haar uit haar jas. Ze rook naar vers zweet en heide. Er blonken kleine druppeltjes bij de aanzet van haar haar en op haar bovenlip.

Jacob smoorde een zucht.

Hij beval dat er koffie en koekjes geserveerd moesten worden, en dat ze verder niet mochten worden gestoord.

Met verbeten rust, alsof het een handelspartner betrof, pakte hij een stoel en ging recht tegenover haar zitten. Afwachtend. Hij zorgde ervoor dat hij haar voortdurend in de ogen keek.

Jacob had dit vaker gedaan. Maar sinds de keer dat hij Ingeborg om haar hand vroeg, had er niet zoveel op het spel gestaan.

Tijdens het drinken van de koffie, die Dina van het schoteltje slurpte, had ze nog steeds boze rimpels tussen haar wenkbrauwen.

Ze had de bovenste knoopjes van haar vestje losgemaakt, en het te krappe bloesje konden noch haar borsten, noch zijn blikken in toom houden.

Jacob liet plichtsgetrouw moeder Karen komen en stelde Dina aan haar voor. De dochter van de drost. Die onverschrokken over de bergen was gereden met een bericht van haar vader.

Moeder Karen bekeek Dina door een monocle en een waas van welwillendheid. Ze klapte in haar handen en liet de zuidelijke zolderkamer in orde maken. Warm water en schone lakens.

Jacob wilde haar absoluut de hele hoeve laten zien! Moest haar voor zich alleen hebben!

Hij keek haar aan. Sprak zacht en indringend. Over alles wat hij haar wilde geven.

‘Een zwart paard?’

‘Ja, een zwart paard!’

Jacob liet haar de stal zien. De pakhuizen. De winkel. Dina telde de bomen van de oprijlaan.

Plotseling lachte ze.

De volgende ochtend vroeg werd er een knecht met het paard over de bergen gestuurd.

Voordat Jacob de trossen los gooide om haar met zijn boot naar huis te brengen, waren ze het eens. Ze zouden trouwen.

Op de hoeve van de drost was alles in rep en roer geweest. Niemand had enig idee waar Dina naartoe was gegaan.

Ze zonden een zoekploeg uit. Toen de knecht van Reinsnes met het bericht en het paard kwam, schuimbekte de drost van opluchting en razernij.

Maar toen de boot van Jacob Grønelv aanlegde en Dina, terwijl het vloed was, met de tros aan land sprong, kalmeerde hij.

Ik ben Dina. Reinsnes is een plek waar hemel en zee samenkomen. Er staan twaalf grote lijsterbessen op een rij, van de winkel naar de hoeve. In de tuin staat een grote vogelkers, om in te klimmen. Er is een zwarte kat. En vier paarden. Hjertrud is op Reinsnes. Onder het oneindig hoge dak van het pakhuis.

Wind. Er waait vast altijd wind.

De bruiloft zou in mei zijn, voordat de vrachtschepen naar het zuiden voeren.

Op de hoeve van de drost werd de uitzet in koffers en kisten gepakt.

Dagny rende rond met nerveuze rode rozen op haar wangen. Pakte in en dirigeerde. Er werd genaaid en gebreid en geklost.

Dina was meestal in de stal, alsof het haar allemaal niet aanging.

Haar haar nam de zware geur van dieren aan. Je kon haar al van verre ruiken. Ze droeg de stallucht als een schild.

Dagny’s vermaningen dat ze niet kon blijven stinken, nu ze vrouw van de gastheer op Reinsnes zou worden, verdampten als regen op zonnewarme stenen.

Dagny nam haar moederlijk apart, om haar in te wijden in het leven als getrouwde vrouw. Begon voorzichtig met de maandelijkse bloedingen. Zei dat het een plicht en een zegen was om echtgenote te zijn en moeder te worden.

Maar Dina was nauwelijks geïnteresseerd, hooghartig bijna. Dagny had het nare gevoel dat het meisje haar stiekem stond op te nemen terwijl ze haar verhaal hield, en dat zij meer van de dingen des levens wist dan Dagny zelf.

Iedere keer dat ze Dina haar rokken los zag maken om in de grote berkenboom bij de voorraadschuur te klimmen, kon ze niet bevatten hoe een vijftienjarig meisje zo onvoorstelbaar kinderlijk kon zijn en toch een zo giftige geest kon hebben.

Dit meisje was gespeend van alle koketterie en besefte niet welke uitwerking ze op mensen had. Ze gebruikte haar lichaam alsof ze nog zes was. Ze kende geen schaamte wat kleren of antwoorden betrof.

Dagny begreep wel dat je een dergelijk schepsel eigenlijk niet hoorde uit te huwelijken. Maar ze wist eerlijk gezegd niet wie er de dupe van zou worden: het meisje of Jacob.

Ze gunde zichzelf een soort leedvermaak over deze hele geschiedenis. En ze keek uit naar het moment dat de hoeve eindelijk van haar zou zijn. En ze bevrijd was van de onrust en de overlast die de aanwezigheid van dat krankzinnige kind voortdurend veroorzaakte.

Maar ze verborg de opluchting over het feit dat ze Dina kwijt zou raken, achter nerveuze zorgzaamheid en bedrijvigheid. Het bezorgde haar, zoals altijd bij vrouwen, een slecht geweten en veel zelfmedelijden.

De drost was sinds de dag dat Jacob met Dina in zijn boot arriveerde, in een stralend humeur. Zijn bezoekingen waren in zegeningen veranderd, zoals hij zei.

Steeds weer noemde de drost die zegeningen. Dat zijn eigenbelang groter was dan zijn zorg voor zijn enige dochter, kwam niet bij hem op. Ze zou in de allerbeste handen zijn. Maar dat hij misschien zijn beste vriend een slechte dienst bewees door hem Dina te geven, zat hem af en toe toch dwars. Het was vreemd. Jacob was in feite door en door goed … Maar als hij dit zelf wilde, zou het ook wel goed komen.

De drost was, zonder dat hij het zelf besefte, blij dat er zoveel bergen, luchten en lange stranden tussen Reinsnes en Fagernes lagen.

Lorch werd naar het zuiden gestuurd. Naar Kopenhagen. Op kosten van de drost. Hij had duidelijke signalen van de drost gekregen dat hij niet meer nodig was. Signalen die hetzelfde betekenden als een ontslagbrief.

Dat Dina een woedeaanval kreeg en met een mes in haar vaders voorname Louis XVI-kaarttafel hakte, kon daar niets aan veranderen. De drost vloekte hartgrondig. Maar hij sloeg niet.

In de jaren dat Lorch voor Dina’s onderwijs had gezorgd, had ze een grondige kennis van muziek, cello en piano gekregen. ‘Het pianospel blijft wat achter, haar talent in aanmerking genomen. Maar haar verrichtingen op de cello zijn voor een amateur zeer bevredigend’, stond er in het eindrapport dat hij voor de drost schreef.

Dat kon als attest worden gebruikt, mocht dat nodig zijn. Bovendien had ze voldoende onderwijs gehad in geschiedenis, zowel van de oude als de nieuwere tijd. Ze had wat Duits, Engels en Latijn geleerd. Maar ze had niet echt interesse voor deze vakken kunnen opbrengen. Daar stond tegenover dat ze een indrukwekkend talent voor getallen had. Ze kon probleemloos vijf-, zescijferige getallen achtereenvolgens optellen en aftrekken, en meervoudige getallen vermenigvuldigen en delen. Over Dina’s leeskunst werd niet veel gezegd. Alleen dat ze dit tijdverdrijf met weinig doorzettingsvermogen beoefende. Door de bank genomen vond ze alles wat je rechtstreeks uit het hoofd kon doen, het leukste.

‘Ze kent het Oude Testament bijna helemaal uit haar hoofd’, voegde Lorch eraan toe, als een verzachtende omstandigheid.

Hij zei meer dan eens tegen de drost dat Dina misschien een bril nodig had. Het was niet normaal zoals ze zat te turen als ze een boek opensloeg of iets van dichtbij wilde bekijken.

Maar om de een of andere reden vergat de drost het. Voor een jong meisje was een monocle ongepast.

Toen Lorch vertrokken was, zijn cello goed ingepakt in een wattendeken en zijn bescheiden eigendommen in een kartonnen koffertje, leek het alsof het vuur uit de hoeve van de drost verdwenen was.

Deze dorre, stille man had een aantal eigenaardigheden, die niet belangrijk leken zo lang hij er was. Maar nu hij weg was, werden ze zichtbaar.

Dina kwam drie dagen lang niet in huis. Ze sliep en leefde lange tijd in de paardenstal. Ze groeide nog steeds in de lengte. Binnen een maand werd haar gezicht mager en scherp. Alsof ze met Lorch de laatste mens van haar hadden afgenomen.

Ze wilde niet eens met Tomas praten. Beschouwde hem als drek en lucht in een oude dierenhuid.

Aangezien het voor Dagny rustiger was dat Dina niet in huis kwam, was er niemand die er iets van zei.

De kokkin lokte Dina af en toe vanuit de deur van de bijkeuken. Alsof ze een loslopende hond lokte. Met dit verschil, dat deze zich niet zo gemakkelijk liet paaien.

Ze zwierf rond als een wolf. Om Lorch tevoorschijn te roepen. Hij was er. In de lucht die ze inademde. In de broze tonen. Overal.

Ik ben Dina. Als ik cello speel, zit Lorch in Kopenhagen te luisteren. Hij heeft twee oren die alle muziek horen. Hij kent alle muziektekens van de hele wereld. Beter dan God. Lorchs duim is helemaal plat en krom, door het pakken van de snaren. Zijn muziek zit in de muren. Je hoeft hem alleen maar te laten ontsnappen.

‘Wat moet je beginnen met iemand die niet bang is voor straf?’ had de drost gevraagd aan de deken bij wie Dina haar belijdenis deed.

‘De Heer heeft zo zijn methodes’, zei de deken veelzeggend. ‘Maar die methodes liggen buiten het bereik van een aardse vader.’

‘Maar u begrijpt dat het moeilijk is?’

‘Dina is een dwars kind en een dwars jong meisje. Het kan zijn dat ze uiteindelijk haar hoofd diep moet buigen.’

‘Maar ze is niet slecht?’ bedelde de drost.

‘Het is aan de Heer om dat te beoordelen’, zei de deken kort. Hij had haar voorbereid op haar belijdenis en wilde liever niet dieper op de zaak ingaan.

Ze deed in het jaar 1841 belijdenis, ondanks het feit dat haar niet naar wiskundige formules werd gevraagd en ze niet het handelsoverschot van de drost hoefde uit te rekenen.

En dat kwam goed uit. Want de lente daarop was ze de bruid.