Herbjørg Wassmo

Een glas melk

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Et glass melk takk verschenen bij Gyldendal

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag AS 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Aino Kannisto, Green Pullover, 2003; c/o Beeldrecht, Amsterdam 2007

isbn 978 90 445 2893 0

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Dorte deed de vuilnisbak open. De stank sloeg haar tegemoet. Oude schillen hadden bij meer dan twintig graden liggen rotten. De boer moest zijn knecht snel sturen om ze op te halen, anders werden de dieren ziek. Ze liet het afval erin vallen. De deksel had een keer zo’n knauw gekregen dat hij niet meer op de opening paste. Een grote spleet nodigde insecten en ander ongedierte uit om in deze voorraadkamer te kruipen. In de struik erboven had een spin zijn web gespannen. Drie vliegen hingen verstijfd te wachten tot ze werden verteerd. Maar de spin was nergens te bekennen. Misschien was hij een plotselinge dood gestorven. ‘Vogels moeten ook leven’, zou haar vader gezegd hebben. En op het moment dat ze dat dacht, was het alsof hij haar een ansichtkaart uit de hemel stuurde.

Toen Dorte weer boven kwam, stond Vera met een grimmig gezicht het aanrecht te boenen en haar moeder schonk kokend water op de versgemalen koffie. Haar bleke gezicht was roodgevlekt. Haar blouse hing open. Je zou denken dat er geen knopen meer aan zaten. Maar er ontbraken nooit knopen aan de kleren van haar moeder. De zwarte onelegante rok kwam tot halverwege haar kuiten. Haar heupen en ronde buikje waren allang verdwenen. De laatste tijd was haar lichaam uitgehold, vooral in het midden, net als de staande klok zonder uurwerk van oom Josef. Soms, als ze ’s avonds erg moe was, leek haar gezicht op een appel die al een poos op de grond lag.

‘Het gebed is het enige waar een mens uiteindelijk op kan vertrouwen. Het gebed is de navelstreng die ons met God verbindt’, zei haar moeder terwijl ze haar rug rechtte.

Vera gooide haar hoofd in haar nek zodat haar haren wapperden en ze trok een moordlustig gezicht.

‘Bidden!’ riep ze met schelle stem. ‘Alsof je daarop kunt vertrouwen! Hij neemt niet eens de moeite om ons een paar luttele litas te geven – voor een nieuwe jurk of voor de huur! We hadden nooit het huis in Wit-Rusland moeten verkopen en naar dit gat moeten verhuizen, met alleen maar zatlappen en zeikwijven!’ Ze boende het aanrecht droog op de maat van haar woorden. Daarna spoelde ze het doekje uit in de zinken teil en wrong het uit tot ze witte knokkels had, vouwde het demonstratief in vieren en kletste het over de kraan.

‘Wil je alsjeblieft het water weggooien?’ vroeg haar moeder terwijl ze haar met verdrietige verbazing aankeek. Alsof het nu pas tot haar doordrong dat ze een kind had voortgebracht dat in staat was zulke godslasterlijke taal uit te slaan.

Vera leegde de teil zo bruusk dat het water wraak nam door tot hoog op de muur te spatten. Meteen daarna verdween ze achter het kamerscherm om haar lange blonde haren te borstelen. Ze had haar mooie blouse aangetrokken en de korte rok die onderaan opwipte als ze liep. Ze zou vanavond dus wel weer uitgaan.

‘Doe je haar in een vlecht of een paardenstaart, liefje’, zei haar moeder zacht maar beslist.

Vera gaf geen antwoord, maar deed niet wat haar moeder zei. Ze pakte haar tasje en jas van het haakje naast de deur en wilde gaan. Haar moeder legde haar hand op Vera’s schouder, maar daar was ze niet van gediend. Ze schudde hem af alsof het een lastig insect was. Er gleed een schaduw over haar moeders gezicht. Een schaduw die deed denken aan koude winterdagen bij de rivier. Stil, wit – en vol van een verdriet waar je niet over kon praten.

Ze hoorden Vera op de trap. Ze liep niet bepaald geruisloos.

‘Sommige mensen rouwen meer met hun lichaam dan met hun hoofd. En aangezien daden duidelijker zijn dan gedachten, valt Vera’s verdriet meer op’, zei haar moeder toen ze alleen waren. Haar stem was in suiker gedoopt, maar haar gezicht was uitdrukkingsloos.

Dorte had altijd moeten horen dat Vera en zij zo verschillend van aard waren. Haar moeder dacht dat Vera het gemis van hun vader op een woedender manier verwerkte dan Dorte, maar ze zei dat dat niet betekende dat het verdriet van de een minder was dan dat van de ander. Voor Dorte was het verdriet niet groot of minder groot. Meer alsof je glassplinters doorslikte.

Vera uitte haar verdriet vaak door te straffen of te kwetsen. Of ze bleef urenlang weg zonder dat haar moeder wist waar ze was. Dortes verdriet leek daarentegen meer op een vleermuis in de winter. Die klampte zich met krampachtige klauwen vast op een donkere plek, liet het hoofd hangen. Zo natuurlijk dat je zou kunnen denken dat het bij het seizoen hoorde.

Haar moeder was al voordat ze naar Litouwen verhuisden begonnen met bidden. Eerst vond Dorte het vervelend. Maar nu hoorden de goddelijke gesprekken bij de alledag. Als psalmen die je niet helemaal begreep, of het kraken van een oude trap. Deze ochtend had haar moeder de Moeder van God om vergiffenis gevraagd omdat Vera de avond tevoren veel te laat was thuisgekomen en daarom een standje verdiende. Haar moeder legde uit dat er zoveel verleidingen op de loer lagen voor jonge mensen. Iets wat de Maagd Maria volgens Dorte allang wist. Vera zelf kreeg geen vergiffenis en vroeg daar ook niet om, ze lag met gesloten ogen op bed en deed alsof ze sliep.

Dorte had zich aangewend om veel meer in deze gebeden te leggen dan de woorden die werden gezegd. Zo kwam ze erachter wat haar moeder over Vera en haar wist. Bijvoorbeeld dat hun moeder hen had horen praten over hoe fijn het zou zijn om weg te gaan. Hiervandaan. Naar het westen. Eigenlijk zou hun moeder dat moeten begrijpen, want ze had zelf ook de plek verlaten waar ze vandaan kwam. Maar het leek alsof ze de dingen die ze zelf had gedaan, niet gepast vond voor Vera en Dorte.

Hun vader had hun van kindsbeen af Litouws geleerd, omdat dat zijn moedertaal was. Haar moeder sprak die taal ook, maar als ze bad, deed ze dat altijd in het Russisch. Dat ze zich tot de Maagd Maria wendde, was waarschijnlijk alleen uit beleefdheid. Uiteindelijk bad ze ’s ochtends altijd het Onze Vader, op het krukje naast het gasfornuis, terwijl ze koffie maalde. Het leek of die twee de belangstelling voor het eerste kopje koffie van de dag deelden. Hij zat in zijn hemel te wachten tot het water kookte zodat haar moeder het over de gemalen koffiebonen kon schenken. Als het koud was, moest God wachten. Dan trok haar moeder haar ochtendjas met het nepbontkraagje aan en bleef ze onder de dekens op de slaapbank liggen.

Vaak gingen de gebeden erover hoe dankbaar ze moesten zijn omdat ze bij oom Josef mochten wonen. Haar moeder zei er niet bij dat ze de oude man overal mee hielp. En extra veel deed als ze de huur niet konden betalen. Schoonmaken, kleding herstellen, eten koken, de moestuin bijhouden, sneeuwruimen. De kippen moesten ook gevoerd worden, en soms geslacht en geplukt. Af en toe besprak haar moeder dingen met God die ze strikt genomen niet hoorde te weten. Bijvoorbeeld dat Dorte samen met Nikolai, de zoon van de bakker, achter de schutting had gestaan en had gedaan alsof ze het niet merkte toen hij haar stevig om haar middel vastgreep en haar tegen zich aandrukte. Maar Dorte had het wel gevoeld! Alsof ze vloeibaar was. Alsof haar huid maar één functie had, aangeraakt te worden.

Haar vaders oom, Josef, was een magere pezige man die het grootste deel van de tijd op een stoel voor het raam zat te wachten tot zijn zoon terugkwam uit Vilnius. De zoon was degene die huur wilde hebben. De oude man had vooral behoefte aan hulp en nam het niet zo nauw met het geld.

‘Die kamers staan anders toch leeg’, zei Josef altijd.

De mensen hier noemden hem een litvak, oftewel Jood. De mensen vertelden vreselijke verhalen over hoe hij van hot naar her was gevlucht en een gevangenschap had overleefd. Een van de onderwijzers had – zonder het met zo veel woorden te zeggen – laten doorschemeren dat het de schuld van de Joden was dat de Russen in 1944 waren gekomen. Hij noemde hen communisten. Ze hadden ook over Romas Kalanta geleerd, de jonge held die zichzelf in 1972 in brand stak om tegen de Russische overheersing te protesteren. Zelfverbranding was ongetwijfeld prachtig, maar niets voor haar. Oom Josef zelf vertelde niets, daarom begreep Dorte niet hoe de mensen zo zeker konden weten wat er zich had afgespeeld.

Zijn vrouw, Anna, wist niet altijd wie ze waren. Er was iets kapotgegaan in haar hoofd. Ze reageerde vaak geschrokken en onvriendelijk als ze kleren kwamen brengen die haar moeder had versteld, of eten dat haar moeder had gekookt. Vera weigerde naar haar toe te gaan, dat moest Dorte altijd doen. Zo ook deze avond.

Ze liep balancerend met de pan met lauwe aardappelpuree de trap af en hielp de oudjes het eten op te warmen. De geur van ingemaakte gegiste augurk in dilleazijn verspreidde zich vanuit de aardewerken kruik in de gang door het hele huis. Haar moeder vulde altijd blauwige drieliterweckpotten, schroefde de metalen deksel erop en zette ze weg in de kelder. Maar toch sloeg de dillelucht je tegemoet als je de deur opendeed.

Josef vroeg haar voor te lezen uit een beduimeld exemplaar van de Lietuvos rytas. Dat deed ze met alle plezier, want op die manier kon ze oefenen in het lezen in het Litouws. Een taal spreken was één ding, lezen en schrijven was iets heel anders. Dat had ze al begrepen zodra ze op een Litouwse school begon.

Oude Josefs witte haar krulde in vochtige lokken rond zijn eivormige hoofd. Als hij niet zo gerimpeld was geweest en niet zo’n slungelig oud lichaam had gehad, zou je hem voor een pasgeborene kunnen houden. Hij hield zijn nek altijd een beetje gebogen en hij had vaak een vlek op de voorkant van zijn overhemd. Haar moeder dacht dat hij zijn pruimtabak nogal slordig uitspuugde. Zijn bril stond zo op zijn neus dat hij zowel dóór de glazen kon kijken als eroverheen. Als Dorte hem niet zo goed gekend had, zou ze denken dat hij boos was.

‘Ik hoorde Vera daarnet de deur hard dichtslaan’, zei hij, toen ze even stopte met voorlezen.

‘Ja …’

‘Je moeder heeft het niet gemakkelijk!’

Daar had Dorte niets op te zeggen, dus vroeg ze of ze verder moest lezen. Josef knikte en vouwde zijn handen in zijn schoot. Hij sloot zijn ogen en liet haar doorgaan.

Anna zat meestal naar de grond te kijken. De tafel fungeerde als een solide houten hek dat voorkwam dat ze viel als ze het opeens in haar hoofd kreeg om aan de wandel te gaan en ze vergat om eerst op te staan. Af en toe richtte ze zich op en deed ze haar mond open, alsof ze iets wilde zeggen. Maar doorgaans vergat ze het weer en bleef ze wat op haar tanden sabbelen. Ze hield zich meestal aan haar vlecht vast, die aan één kant langs haar hoofd hing. Dik en glanzend, alsof iemand er vloerlak op had gesmeerd om hem zo te houden. Haar gezicht had bijna altijd dezelfde uitdrukking: pas op of ik sla je! Dorte had nog nooit meegemaakt dat ze dat ook deed, maar ze vond het niet prettig om naar haar te kijken.

Ze kon zich maar beter op de krant richten. Maar plotseling, midden in een artikel over president Paksas die zou worden afgezet, kwam de gedachte bij haar op dat het onrechtvaardig was dat haar vader moest sterven, terwijl Anna, wier hoofd zo kapot was, mocht blijven leven. Daardoor begon ze veel te snel te lezen.

‘Nee, nee … Wat zei je nu?’ klaagde Josef met de stem van iemand die nooit iets krijgt.

Toen moest ze alles herhalen, zonder helemaal te begrijpen of het terecht was dat de president moest aftreden of niet.

‘Oom Josef’, zei ze uiteindelijk. ‘Dit is een oude krant. Ik heb dit al eerder voorgelezen.’

‘Dat weet ik wel! Ik vind het leuk om het steeds weer te horen!’ verklaarde hij triomfantelijk.

Even later werd Anna zo onrustig dat hij haar naar bed moest brengen. Dorte vouwde de krant op, nam de pan waarin ze het eten had gebracht mee en wenste hun welterusten.

Toen ze bovenkwam, stond haar moeder de overhemden van de dominee te strijken. Die moesten morgen afgeleverd worden. Ze vertrok haar mond tot een naar links gerichte trechter en blies haar haren uit haar verhitte gezicht. Daarna wierp ze Dorte een vluchtig glimlachje toe.

‘Hebben ze gegeten?’

‘Ja.’

‘Heb je de borden afgewassen en in de kast gezet?’

‘Ja.’

‘Heb je Josef voorgelezen?’

‘Ja, over de president.’

‘Zei hij nog iets over zijn zoon, dat die zou komen?’

Haar moeder noemde nooit de naam van die zoon. Zo hield ze op afstand dat hij behoorlijk vervelend kon zijn als ze de huur niet kon betalen.

‘Nee, daar zei hij niets over.’

Dorte haalde wasgoed uit de mand en vouwde het op zonder dat haar moeder dat gevraagd had.

‘Ik ben blij dat jij die rust in je hebt. Dat je niet alles zo zwaar opneemt’, zei haar moeder terwijl ze de laatste mouw van het overhemd van de dominee opvouwde. Die moest met de manchet op de voorkant liggen, de rest moest op de rug worden gevouwen, dat luisterde erg nauw.

‘Zal ik dit laken besprenkelen?’

‘Ja, als je dat zou willen doen.’

Dorte vulde een fles en spreidde het laken uit op het aanrecht.

‘Vera kan niet veel aan. Ze vindt het vreselijk dat we geen geld hebben’, zei haar moeder.

Het was Dorte niet duidelijk of ze tegen haar praatte of tegen God. Daarom zei ze niets.

Om tien uur hadden ze alles opgeruimd. Haar moeder gaapte, wond de klok op en maakte zich klaar om naar bed te gaan. Maar tegen middernacht liep ze nog steeds heen en weer tussen de twee ramen zonder te zeggen waar ze allebei aan dachten. Dat Vera nog steeds niet thuis was. Dorte kon het niet aanzien, ook al zat ze lekker in haar vaders stoel met een atlas op haar knieën.

‘Mamma! Kunnen we haar niet beter gaan zoeken?’

‘Ja!’ zei haar moeder terwijl ze haar zwarte sjaal pakte. Soms was ze net een opwindpop, je hoefde alleen maar het wachtwoord te zeggen en ze kwam in beweging.

Ze hadden net hun jas aangetrokken, toen ze Vera op de trap hoorden. Lichte voetstappen, heel anders dan toen ze vertrok. Ze verscheen in de deuropening. Ze had blozende wangen en haar blouse was van voren gekreukeld. Haar mond leek op de rozen in de tuin van de dominee. Die waren zo zwaar en rood dat ze door het hek ondersteund moesten worden.

‘Pappa zou dit nooit goedgevonden hebben’, zei haar moeder.

‘Wat weet jij daar nou van? Hij is al twee jaar dood! Ik ben achttien en ik doe wat ik wil!’

In plaats van Vera terecht te wijzen, bleef haar moeder plotseling staan met haar sjaal in de hand, als een vogel die op één poot luistert of hij wormen hoort.

‘Is het al zo lang geleden?’ zei ze verbaasd. Ze hing haar sjaal weer aan het haakje en begon de slaapbank uit te trekken – zonder verder nog iets te zeggen.

Toen Dorte haar moeder een keer had helpen schoonmaken bij de dominee, had hij gezegd dat als je haar moeder hoorde praten, je begreep dat ze uit een beschaafd gezin kwam. Dat meende hij ongetwijfeld, maar eigenlijk had hij een hekel aan alles wat Russisch was. Vooral als hij naar drank rook. En hij had gelijk. Haar moeder was opgegroeid in een groot huis met een voortuin aan de rand van de stad die destijds Leningrad heette. Maar daar praatte ze bijna nooit over.

Toen Vera en zij in het bed achter de kast lagen, klonk de stem van hun moeder zacht en vriendelijk, maar duidelijk door de kamer: ‘Lieve Maria, Moeder van God, je weet dat Vera het hier te benauwd vindt als de maan en de sterren buiten schijnen. En de muziek en het dansen! We hebben er niets op tegen dat ze vrienden heeft en lacht en van het leven geniet. Maar ze ziet de gevaren niet. Ze is onschuldig en weet niet wat mensen soms moeten verdragen. Daarom vindt ze het niet prettig als ik laat merken dat ik meer weet en haar wil beschermen. Jij, mijn God, weet dat nog beter dan ik en je herinnert je vast wel dat ik, in mijn jeugd, ook opstandig was en dacht onkwetsbaar te zijn. Maar ik ben goed weggekomen, omdat jij in jouw genade de liefde op mijn pad bracht. Je hebt mijn geliefde tot je genomen, maar me ook het verstand gegeven om te begrijpen dat verbittering kwaad doet. Ik bad niet zo vaak als zou moeten, voordat het verdriet kwam. Het verdriet heeft me geadeld. Dus dank ik je en bid: maak het Vera niet te moeilijk! Maak haar maandelijkse dagen wat lichter! Geef haar geen groter verdriet dan ze kan dragen! Maar liefde! En als je een mogelijkheid ziet – ze heeft ook werk nodig! Amen!’

2

Met een stem die overliep van minachting noemde Vera het dorp waar ze woonden een kluwen huisjes langs een weg. In het midden stond een rooms-katholieke kerk, waar haar moeder niets aan had. Zij was Russisch-orthodox. Een school, twee cafés en een kapsalon. Een begrafenisonderneming met tralies voor alle ramen, zodat je zou kunnen denken dat de eigenaar de dorpelingen ervan verdacht lijken te willen stelen. Een bakker die in zijn oude auto zijn waren naar de winkels in de naburige dorpjes bracht. Een benzinestation omgeven door schroot, een kiosk die ook wodka verkocht en een zogenaamde supermarkt waar Vera af en toe werkte. Ze kenden niemand toen ze hier met hun rammelende huisraad op een vrachtwagen aankwamen, ze hadden alleen de brieven van de oude oom Josef.

De vrouw van de bakker runde het ene café van het dorp. Aangezien je er drank kon kopen, vond haar moeder het niet prettig als Vera en Dorte er ’s avonds naartoe gingen. De vrouw van de bakker verkocht ook frisdrank en koffie. Ja, en brood en gebak, uiteraard. De broden waren grijs en roken naar karwij en biergist. Omdat ze Russische was, serveerde ze gouden vatrosjka’s met een zoete kaasvulling. Die smaakten heerlijk bij een glas melk. De vrouw van de bakker verspreidde een vage geur van kaneel.

Op sommige avonden was het er vol. Jongelui en volwassen mannen kwamen er bij elkaar. De meeste jongeren hadden nadat ze de school hadden verlaten geen werk kunnen vinden. Er waren er niet veel die familie in de stad hadden bij wie ze konden logeren als ze ergens in de leer gingen of een vervolgopleiding gingen volgen. Dus bleven ze thuis en pakten al het werk aan dat ze konden krijgen.

Het café lag twee treden lager dan de straat, in het huis van de bakker. Soms kon je de kneedmachine horen, door de muur van de bakkerij heen, die ook daar beneden was. Het rook er naar kelder en tabak, ook al stond de deur naar de bakkerij vaak open en deed de vrouw van de bakker haar best om te luchten en het schoon te houden. Op de ene muur zat behang met een bruinrood, zichzelf steeds herhalend patroon. Twee ramen lieten licht binnen en hadden gewone woonkamergordijnen die open werden gehouden door een versleten embrasse die er oorspronkelijk niet bij hoorde.

Soms was de zoon, Nikolai er ook. Of hielp hij mee. Hij had net als zijn moeder een gezicht dat straalde als een zon, ongeacht het weer. Hij zei niet veel, maar hij liet zijn ogen zo duidelijk over Dortes gestalte glijden dat ze het gevoel had dat hij iets aardigs tegen haar zei. Ze ging alleen overdag naar het café, vanwege haar moeder. Nu was het bijna avond, maar toen ze zag dat Nikolai er in zijn eentje stond, liepen haar voeten er bijna als vanzelf naartoe. Ze knikte en ging zitten op de stoel die het dichtst bij de bar stond, met haar rug naar de deur. Hij liep naar het hok dat als keuken dienstdeed en kwam terug met een glas melk, zonder dat ze daar om gevraagd had. Zijn gezicht stond ernstig, toch zag ze dat hij eigenlijk glimlachte. Ze zei dankjewel en glimlachte terug.

Terwijl hij met iets achter de bar bezig was, verloor hij haar niet uit het oog, net zoals zij hem niet uit het oog verloor. Hij schoof vooral dingen zinloos heen en weer. En deed iets vaags met een vaatdoekje. Ze had nog nooit iemand zo onhandig een vaatdoek zien vasthouden. Hij verfrommelde hem als het ware in zijn vuist, alsof niet het doekje, maar zijn hand het werk moest doen.

Om ervoor te zorgen dat hij zich niet bespied voelde, bekeek ze hem van onder geloken ogen, of wanneer hij zich een beetje afwendde. Ze vouwde een krant die er lag open, maar las niet echt. Ze waren de enigen in het café, toch praatten ze niet met elkaar.

Toen ze het glas melk allang ophad en de avond zijn blauwe jas voor het raam hing, stond ze op. In plaats van te knikken maakte ze een knicksje. Ze bloosde van schaamte. Hij knikte met een serieus stralend gezicht, zoals altijd. Maar vandaag liet hij opeens het doekje vallen, riep iets door de deur naar de bakkerij en pakte zijn jas die op een stoel lag. Omdat ze dat niet verwacht had, kwam ze ook niet op de gedachte dat dat vreemd was. Hij deed immers niets verkeerds, opende alleen de deur voor haar alsof ze dat zo afgesproken hadden. De duisternis en de schaduwen van de bomen maakten hen onzichtbaar voor andere mensen dan zijzelf. Op dit tijdstip zaten veel mensen achter de gordijnen.

‘Je hebt er toch niets op tegen dat ik met je meeloop?’ vroeg hij enigszins buiten adem tijdens het lopen.

Ze kon geen antwoord geven, maar schudde haar hoofd. Op datzelfde moment besefte ze dat het zo donker was dat hij dat niet kon zien, en dus misschien zou denken dat ze er wel iets op tegen had. Daarom keek ze hem aan en glimlachte even. De meelvlek op zijn wang was niet meer te zien. Binnen in het café was die heel duidelijk geweest. Maar uit zijn ogen straalde een licht, ook in het donker. Een beetje onrustig, als lantaarns van bootjes in de nacht.

Hij bracht haar helemaal naar huis, tot op de binnenplaats. Daar bleven ze staan, roerloos. Toen vond hij blijkbaar dat hij iets moest doen. Hij drukte haar tegen zich aan en liet zijn handen over haar rug dwalen. Daarna ook over haar billen. Het voelde alsof ze zich in een poel met zonverwarmd water liet zakken. Als een liefkozende tinteling op haar dijen en buik, ook al waren zijn handen daar helemaal niet in de buurt. Dat zou ze ook verboden hebben. Haar borsten sloten zich aan en deden ook mee aan dit merkwaardige genot. Ze vergat bijna adem te halen. Dat leek nu niet nodig. Hij liet zijn hand over de voorkant van haar blouse glijden. Dat maakte het allemaal ondraaglijk heerlijk. Ze stond daar in het donker, in de geur van koekjes en brood. Na een poosje voelde het daar beneden aan als vochtig mos. Was dat al eerder gebeurd?

Op dat moment kwam er iemand de trap af. Gelukkig hoorden ze de voetstappen voordat iemand de deur uit kwam, en Nikolai verdween voordat iemand wist dat hij er geweest was. Behalve haar moeder.

‘Daar ben je, liefje!’ zei ze. Ze stapte de buitenplee binnen zonder te laten merken dat ze iets wist.

Zo kreeg Dorte even tijd om tot zichzelf te komen terwijl ze de trap op liep en haar jas ophing.

‘Ik geloof niet dat Vera het prettig vond dat ik die avond met God heb gepraat – over dat ze zo’n moeilijke menstruatie heeft’, zei haar moeder toen zij ook boven kwam.

‘Nee, dat houdt ze liever voor zich.’

Die ochtend had Vera gegild dat haar moeder en God haar privacy hadden geschonden. Haar moeder beweerde zoals altijd dat er geen mus ter aarde kon vallen zonder dat God dat wist. En Dorte begreep dat vergeleken bij die gedachte, de gedachte aan alles, groot en klein, dat in de loop der tijden ter aarde was gestort, Vera’s menstruatiebloed nogal verbleekte.

Haar vader had anders dan haar moeder niet zo’n moeite gehad om de mensen rechtstreeks aan te spreken. Dorte had het gevoel dat ze hem veel beter kende. Zelfs nu hij er niet meer was. Wat ze zich het best herinnerde, was niet hoe hij eruitzag of wat hij deed, maar dat hij in de versleten oorfauteuil zat, die met de kwastjes aan de armleuningen – en tegen hen praatte. Hij werd niet boos als ze niet luisterden, integendeel, hij praatte rustig verder. Zijn stugge snor wipte op en neer, alsof die tegen elke woord protest aantekende. Maar dat merkte hij niet. Hij was een onstuitbare veilige rivier – van woorden.

Na hem werd het stil. Zelfs de lucht stond stil. Het was half juli, bijna dertig graden. De tuinen en akkers veranderden in woestijnen. Alsof de natuur het al een poosje wist. Dat haar vader op de ochtend van de achttiende juli dood in zijn bed zou liggen, naast haar moeder. Doodstil, zonder ‘Goedemorgen!’ te roepen, zoals hij anders altijd deed.

De schreeuw van haar moeder was Dortes droom binnengedrongen. Ze liep in een weiland margrietjes te plukken, maar had zo’n haast dat ze alleen maar de bloempjes meenam, zonder steel. Op een of andere manier wist Dorte, zonder helemaal wakker te zijn, dat haar moeders schreeuw te maken had met iets wat erger was dan wat ze ooit had meegemaakt. Maar dat haar vader dood was? Nee, geen sprake van! Ook niet toen Vera en zij naast het bed stonden en hem zagen. Ook al kaatste de schreeuw van haar moeder tegen de ruiten waardoor het ochtendlicht zich terugtrok.

Dorte kon zich niet herinneren wat ze zelf gedaan had, maar Vera bleef even staan en rende toen naar de buren om hulp te halen. Daar werd haar vader niet levend van, maar ze had het in ieder geval geprobeerd.

Eerst had haar moeder de dood van haar vader beschouwd als iets tegennatuurlijks, wat het uiteraard ook was, daarna was ze volkomen apathisch geworden. Het was alsof elke gedachte, elke beweging uit huis verdween. Als ze niet zulke goede buren hadden gehad, hadden Vera en Dorte hem eigenhandig moeten begraven. Maar in dergelijke situaties sloeg men in het dorp de handen ineen. In ieder geval zolang het niemand iets kostte. Na de bescheiden begrafenis veranderde hun moeder weer. Het zwijgende, praktische nam bezit van elke hoek. Nestelde zich in het behang en de gordijnen, vlijde zich in de messenlade en het beddengoed.

In Dorte was iets gebarsten. Net als in het verhaal van haar vader over een gletsjerspleet waar mensen in vielen en nooit meer uit konden komen. Ze was nog nooit op een gletsjer geweest. Toch zag ze zichzelf bevriezen. Soms werd ze ’s nachts wakker omdat de spleet haar dreigde te verstikken. Ook al kwam ze na een poosje altijd weer op adem, het ging nooit helemaal over, maar herhaalde zich. Toen begreep ze dat dit de rest van haar leven zou duren. De spleet was er – in alles wat ze deed, ook al dacht ze er niet meteen aan. Als ze bijvoorbeeld ’s nachts wakker werd en boven de po hurkte. Het nare zinloze van het feit dat je de witte bak vulde met een vloeistof uit het diepste, verborgene van je lichaam – terwijl haar vader onder de grond moest liggen. Gewoon moest wegrotten.

Ze kon dat soort gedachten aan niemand uitleggen. Maar wie weet, ooit. Aan Nikolai.

‘Vera heeft het niet gemakkelijk’, zei haar moeder terwijl ze het strijkijzer op het rooster zette.

‘Nee?’

‘Ze denkt aan pappa. En als ze ongesteld is, wordt het nog erger.’

Haar moeders handen waren rood en gezwollen. Dat was altijd zo als ze op dezelfde dag had gewassen en gestreken. Zo ging het als het droogzaam weer was. Ze moest strijken voordat het wasgoed helemaal droog was, dan hoefde ze het niet te besprenkelen. Ze boog zich over de strijkplank en verzonk in diepe gedachten die ze niet met Dorte deelde. Dat duurde soms een paar minuten, daarna was het alsof ze opeens weer tot zichzelf kwam en ze de draad weer oppakte waar ze was gebleven.

‘Je zou een vriendin moeten hebben, Dorte’, zei ze zonder uit te leggen waarom. Dus moest Dorte maar wachten tot ze het uitlegde in een gebed. Vera had vrienden, maar haar moeder was niet op allemaal even dol. Daarom was het wat vreemd dat ze dit zei.

‘Je zou meer naar plekken moeten gaan waar jongelui elkaar ontmoeten. Waar is dat?’ vroeg haar moeder terwijl ze de strijkplank inklapte.

‘Weet ik niet.’

‘Gaat Vera naar het café van de bakker om mensen te ontmoeten?’

‘Nee, naar het andere.’

‘Dan denk ik dat dat van de bakker het beste is voor jou’, constateerde haar moeder. ‘Ik zal je wat geld geven zodat je er een keer naartoe kunt gaan. Maar niet ’s avonds.’

Dorte bloosde en wendde zich af.

‘Hoe heet hij? De zoon van de bakker?’ vroeg haar moeder schijnbaar afwezig.

‘Nikolai’, fluisterde Dorte en ze wist niet waar ze moest kijken. Maar haar moeder zei niet dat ze hen op de binnenplaats had gezien. Daar was ze zo dankbaar voor dat ze zich voornam vaker te bidden – om haar moeder een plezier te doen.

3

De zomer kookte over in zijn eigen warme stof. De nevel boven de rivier werd zwaarder en opdringeriger. De bladeren vielen van de bomen en de moestuin verdorde. De zon had een rode gloed achter zijn gele schijf en hing steeds lager aan de hemel. Alsof hij geen zin meer had zich vast te houden. Die indruk wekte haar moeder ook. Haar gebeden waren binnenkort de enige gesprekken die ze nog voerde. Vera had al twee maanden geen werk meer gehad. Alleen een invalbaantje achter de kassa in de supermarkt. Maar dat was nu ook afgelopen.

‘Ik zie maar één uitweg en dat is dat je met mij trouwt om onder de pannen te zijn’, had de kruidenier glimlachend gezegd toen hij vertelde dat hij haar niet meer nodig had.

Dat meende hij natuurlijk niet, want hij was in de veertig en al getrouwd. Maar Vera barstte in woede uit toen ze het vertelde. Daarna begon ze haar lange haar te borstelen alsof het haar vijand was. Ze stond bij de gebarsten aluminium wasbak met haar rug naar de spiegel. Geladen door het fanatieke borstelen verhieven de buitenste haren zich als een regenboog onder het licht van de plafonnière. Uiteindelijk vormden ze een aureool rond haar hoofd. Dorte bleef ernaar staan kijken.

‘Wat sta je te staren?’ viel Vera uit.

‘Je hebt zulk mooi haar’, mompelde Dorte bedremmeld en ze begon de tafel af te ruimen.

Dat was nu al een poos geleden. Vera ging vaak na sluitingstijd naar het kantoortje van de kruidenier om te vragen of hij nog invalkrachten nodig had. Maar ze praatte er nooit meer over. Dorte had het geluk gehad werk te vinden op de akkers van de boer die de etensresten ophaalde. Maar toen kwam er een familielid uit een naburig dorp langs die dat baantje de rest van het seizoen kreeg. Haar moeder verstelde kleren en maakte schoon bij mensen. Maar dat betaalde niet goed. Sommige mensen wachtten zo lang met betalen dat het gratis werd.

‘Dat kunnen we wel vergeten’, zei haar moeder als Vera wilde weten of die of die al betaald had.

‘Kun je ze geen rekening sturen, net als de kruidenier?’ vroeg Vera boos.

Op dat soort uitspraken gaf haar moeder nooit antwoord. Want het leidde toch tot niets. Als Vera in zo’n bui was, deed Dorte alsof ze niet hoorde dat er iemand aan het woord was. Bovendien had ze andere dingen aan haar hoofd. Nikolai zou naar Kaunas vertrekken om banketbakker te worden. Vreselijk duur, maar hij zou bij zijn oom logeren. Een weduwnaar met een onhandelbare dochter die Nikolais moeder in het café zou helpen om zo wat fatsoen te leren. Ze zouden van huis ruilen, zoals Nikolai het noemde.

Dorte wist niet hoe ze het zonder hem moest redden, want ze was erg vertrouwd geraakt met zijn handen. En de bekende geur van gebak. Hij had een rustgevend effect op haar. Ondanks het feit dat hij een volwassen man was, met de gevaren die dat met zich meebracht. Hij deed nooit moeilijk over waar hij haar wel of niet mocht aanraken, zoals andere jongens volgens Vera wel deden. Als Dorte hem op een bepaalde manier aankeek, begreep hij dat hij van die plek beter kon afblijven. Het werd een probleem als het donker was. Ze dacht dat hij wel begreep dat ze alles hadden kunnen doen, als het aan haar lag. Maar je moest je aan de regels houden. Een fatsoenlijk mens zijn. En dan waren de gebeden van haar moeder er nog.

Dorte bewoog haar vingertoppen over zijn gezicht in plaats van iets te zeggen. Zijn ademhaling vertelde haar altijd wanneer er gevaar dreigde. Dan streek ze met het puntje van haar wijsvinger over zijn mond of zijn oogleden. Soms zuchtte hij als een verongelijkt hondje voordat hij zich gewonnen gaf. Maar hij probeerde haar nooit te dwingen. En na een poosje werd zijn ademhaling weer normaal.

Hij nam vaak een zak met gebak mee als ze met elkaar afspraken.

‘O, geweldig!’ riep ze dan altijd uit en ze schudde hem dankbaar de hand.

‘Dat is voor je moeder’, zei hij laconiek, alsof het niets was. Dorte stelde het op prijs dat het hem niet leek te deren dat zij geen ‘goede partij’ was, zoals dat heette.

Na een poosje gingen de gesprekken tussen hen ook beter.

Op een dag vroeg hij waarom ze zo’n mooie, maar ongebruikelijke naam had.

‘Dat wilde mijn vader. Hij kende iemand die overleed, en die heette Dorte’, stamelde ze.

‘Was hij gek op haar?’

‘Nee’, fluisterde Dorte ontzet. En besefte meteen dat dat wel het geval geweest moest zijn.

Dorte begreep dat haar moeder er niets op tegen had dat ze met Nikolai naar de rivier ging. Natuurlijk mocht ze niet weten dat ze elkaars huid en ademhaling kenden. In het begin mocht Dorte nooit langer dan een uur wegblijven. En ze moest thuis zijn voordat het begon te schemeren. Na een poosje ging ze met haar moeder de discussie aan wanneer de schemering concreet gezien inviel. De schemering bij het water was niet hetzelfde als die in het donkere dorp. Dat wilde haar moeder uiteindelijk ook wel inzien. Ook omdat Nikolai vertelde dat haar vader bij zijn vader op school had gezeten.

Toen Dorte dat ’s avonds aan tafel vertelde, kreeg haar moeder kleur op haar wangen en begon ze over haar eigen familie te praten, iets wat ze anders nooit deed. Ze zei Leningrad, en Vera verbeterde dat een paar keer in Sint-Petersburg, maar ze liet zich niet van de wijs brengen. Ze vertelde hoe haar grootvader een hogere functie in het systeem kreeg en hoe het hele leven van de familie van de ene dag op de andere veranderde. Na eerst in een bescheiden appartement te hebben gewoond, verhuisde het gezin naar een groot paleis met veel kamers en mooie spullen. Dorte had nooit begrepen wat dat ‘systeem’ eigenlijk was. Maar aangezien haar grootvader advocaat was, moest het iets te maken hebben met de Russische wetten waar iedereen een hekel aan had, maar waar niet over gesproken werd. Het was alsof haar moeder een stukje van haar verleden had teruggekregen. Alleen maar omdat die twee vaders bij elkaar op school hadden gezeten.

Dorte liep nog met blote voeten in haar schoenen. Ze liep naar de bakker – al had ze geen geld om iets te bestellen. Ze had er een prettiger gevoel bij nu haar moeder het zelf had voorgesteld. Op een dag dook Nadia op. Een ouder meisje uit het buurdorp dat af en toe langskwam omdat ze verliefd was op Nikolai. Daarom kon Dorte haar niet aardig vinden. Ze had een moderne spijkerbroek aan en een blouse met een lage hals en kant van voren. Ze droeg gouden schoentjes die haar rode teennagels bloot lieten. Ze ging zonder iets te vragen bij Dorte aan tafel zitten. Dorte werd er onrustig van. Was bang dat Nikolai Nadia’s kleren mooi zou vinden en misschien met haar mee zou lopen als ze vertrok. Maar zijn moeder stond achter de bar. Een hoofd met bruine krullen, net als hij, en hetzelfde gezicht. Als een ernstige zonsopgang.

‘Is Nikolai al naar Kaunas vertrokken?’ riep Nadia over de bar heen.

‘Nog niet’, antwoordde zijn moeder bedaard.

‘Ik ga ook weg, maar dan het land uit!’

‘Kijk aan.’

‘Je moet iets van de wereld zien voor het te laat is’, verklaarde Nadia, die een pruilmondje trok en een sigaret opstak. Alsof ze Nikolai de kamer in probeerde te zuigen.

Terwijl Nadia verder praatte, bedacht Dorte dat zij nooit toestemming zou krijgen om er zo bij te lopen. Al zou ze uiteraard graag zo’n spijkerbroek willen hebben. Nadia kon daar zitten zuigen wat ze wilde. Nikolai bracht brood en gebak naar de naburige dorpen en zag haar niet. Maar Dorte moest toegeven dat het prettig was om met haar te praten, want ze sprak Russisch.

‘Mijn opa was een Rus. Hij is uit Rusland verjaagd omdat hij een held was’, verklaarde Nadia toen Dorte vroeg waar ze de taal zo goed had leren spreken. Maar waarom een held werd verjaagd, wilde ze niet zeggen.

‘Mooie blouse’, zei Dorte beleefd.

‘Ja, hè? Uit Zweden.’

‘Uit Zweden?’ riep Dorte verbaasd uit.

‘Ja, dat is een voorschot. Ik heb een baan gekregen in een café in Stockholm. Maar ik ga er niet graag alleen naartoe … Het is tenslotte een vreemd land. Ja, ik ga wel samen met Liudvikas, maar toch.’

‘Wie is Liudvikas?’

‘Iemand die ik ken. Zijn neef doet zaken in Stockholm. Hij kan je aan werk helpen. Jij bent toch ook klaar met school, en werkloos?’

‘Ja.’

‘Kom dan mee!’

‘Mijn moeder laat me echt niet weggaan.’

‘Waarom niet?’

‘Ze vindt me denk ik nog te jong’, zei Dorte, zonder te zeggen dat ze het nooit gevraagd had.

‘Maar je moet toch werk hebben. Hier moet je alles aanpakken wat je krijgen kunt, voor een hongerloontje. In Zweden verdien je evenveel in een maand als hier in twee, drie jaar.’

‘Dat is niet waar!’ riep Dorte uit.

‘Natuurlijk is dat waar. En het is zo’n mooi rijk land! Iedereen is beleefd en vriendelijk, want iedereen heeft een baan. Zelfs de politie is in Zweden beleefd op straat!’

‘Ben je er dan geweest?’

‘Ja, één keer. Een paar dagen. Ik droom er ’s nachts nog van. Al die winkels! Je kunt er alles kopen. Fantastisch mooie kleren. Alles volgens de laatste mode. Ooit open ik een modewinkel in Stockholm!’ zei Nadia dromerig terwijl ze haar gouden schoenen en rode nagels zo ver mogelijk naar voren stak.

‘Verstaan ze daar Russisch?’

‘Nee, niet echt, maar je leert heel snel Zweeds.’

‘Ik heb al Litouws geleerd, dat is wel genoeg.’

‘Je hoeft er niet zo lang te blijven. In twee, drie maanden heb je genoeg geld verdiend om in Vilnius naar school te gaan of een appartement te kopen, als je dat wilt. Zo lang red je het wel met gebarentaal.’

‘Hoelang ben jij van plan er te blijven?’

‘Tja, dat hangt ervan af hoe het bevalt … Misschien een paar maanden. Misschien langer … Het hangt ervan af of ik genoeg geld verdien om een winkel te beginnen.’

‘Hebben ze nog meer mensen nodig in dat café?’

‘Nee, maar de neef van Liudvikas weet vast wel iets anders. Zal ik het vragen?’

‘Nee, dat hoeft niet. Ik mag toch niet.’

Nadia hield op over Zweden. In plaats daarvan vertelde ze dat ze zo’n goede prijs had bedongen voor kleren die ze in een winkel in Janava had gekocht. Dorte knikte beleefd. Het drong tot haar door dat haar kennis van winkels nogal tekortschoot.

Toen ze thuiskwam, werd ze in de deuropening opgewacht door Vera. Met ongeborsteld haar en zonder make-up.

‘De zoon van Josef heeft mamma een brief gestuurd!’

‘Een brief?’

‘Ja. Hij wil de huur meteen hebben, of we moeten verhuizen. Kijk!’

Dorte nam de brief aan. De letters zwommen eerst wat heen en weer over het papier. Toen begreep ze dat hij beweerde dat Josef en Anna het zich niet konden veroorloven om hen in huis te hebben. Alsof het huis er niet al gewoon stond. Alsof zij de oudjes niet hielpen met alles wat hun zoon verzuimde te doen.

‘Drie maanden! Dat heeft mamma voor ons verborgen gehouden, dat het zo veel was.’

‘Voor God ook!’ fluisterde Dorte ontsteld.

‘God kan naar de hel lopen!’ brieste Vera. ‘Hij heeft ons pappa afgenomen!’

‘Vera!’ riep Dorte terwijl ze op de dichtstbijzijnde stoel ging zitten.

Er stond een pan koolsoep op het aanrecht. Die moest naar beneden gebracht worden, naar de oudjes, en daar worden opgewarmd. Het rook er naar dood en verrotting.

‘Waar is ze?’

‘Naar de kerk, om te bidden.’

‘Maar waarom bidt ze niet thuis? Dat doet ze altijd … Zodat wij weten …’

‘Ze zal wel over dingen praten die wij niet mogen weten. Ze heeft deze brief een hele poos geheimgehouden’, snoof Vera. Dorte zag opeens dat ze gehuild had.

‘Hoe ben je erachter gekomen? Heeft ze je …’

‘Nee, ik vond hem in het blik boven de gaskachel. Ik werd zo kwaad. Schreeuwde tegen haar dat ze een leugenaarster is. Daarna hebben we hier een poosje zitten huilen. Tot ze vertrok.’

‘Dat ze zo iets belangrijks zo lang voor God verborgen heeft proberen te houden’, zei Dorte ongerust, maar niet zonder bewondering.

‘Ze heeft het niet voor God geheimgehouden, maar voor ons! Je snapt toch wel hoe erg dit is? Die rotzak gooit ons eruit!’

‘Wat moeten we doen?’ Dorte werd bevangen door een klamme onrust die al het andere uit haar hoofd verdreef. Ze wachtte niet op antwoord, liep de deur uit en de trap af.

‘Waar ga je heen?’ riep Vera haar na.

‘Mamma zoeken … Ze heeft immers niemand meer, nu ze zich bij God onmogelijk heeft gemaakt.’

De volgende dag ging Vera midden op de dag weg en kwam pas terug toen Dorte en haar moeder al naar bed waren. Dat was nog nooit gebeurd. Toch ging haar moeder haar niet zoeken. De volgende ochtend gaf Vera haar moeder een envelop met daarin de huur voor twee maanden. Dorte vond het uitermate vreemd dat zowel haar moeder als Vera huilde toen ze het geld gaf. En toen Dorte ernaar vroeg, wilden ze er niet over praten. Dorte voelde zich buitengesloten. Ook omdat haar moeder niet vroeg wie hun het geld geleend had. Vera zei niets. Alsof Dorte er niet bij hoorde. Die avond had haar moeder een kort, maar indringend gesprek met God.

‘Ik smeek U, houd Uw almachtige hand boven Vera’s hoofd! Geef haar kracht! Geef haar keuzes die ze aankan. Spaar haar ziel! En als het maar enigszins mogelijk is, geef haar werk zodat we het geld dat ze van de kruidenier heeft geleend kunnen terugbetalen. Amen!’

Toen stond Vera bruusk op uit haar bed en rende de deur uit, zonder jas of schoenen. Ze hoorden haar de trap af glijden en ze liet de buitendeur achteloos in de wind klapperen terwijl ze op de wc zat.

Dorte had de omvang en de heftigheid van Vera’s verdriet altijd bewonderd. Maar na die avond verstomde Vera’s razernij. Haar ogen leken op twee gedoofde fakkels. Dorte werd een keer wakker omdat Vera huilde. Maar toen ze haar hand uitstak om haar te troosten, deed Vera alsof ze sliep.

Toen kwam de laatste dag voordat Nikolai zou vertrekken. Dorte wilde hem bij de rivier vertellen waar ze aan dacht, dat ze de volgende keer dat haar moeder de huur niet kon betalen op straat zouden worden gezet, maar voelde dat dat verraad zou zijn jegens de trots van haar moeder en van Vera. Hij leek gelukkig weinig zin te hebben om weg te gaan en dat hielp een beetje.

‘Misschien kan ik een baantje voor je regelen in de stad. Dan kunnen we elkaar vaker zien’, opperde hij.

‘Ik heb daar geen slaapplaats’, zei ze moedeloos, maar ze begon onmiddellijk te denken aan het geld dat ze zou kunnen verdienen en aan hoe vaak ze bij Nikolai zou kunnen zijn.

‘Ik schrijf je in ieder geval. Dat moet jij ook doen! Vaak!’

‘Ja’, beloofde ze.

‘En ik kom natuurlijk alle vakanties naar huis.’

‘Ja …’

De rivier stroomde vriendelijk en donker voor hun voeten langs. Af en toe glinsterde er een natte tak, of een blaadje dat door de stroming werd meegevoerd. Een vies kartonnen bekertje wist een poosje te blijven drijven. Een eend was druk in de weer en stak voortdurend zijn kop onder water. Hij trok zich er niets van aan dat zijn achterste recht omhoogstak. Als ze zich niet zo machteloos had gevoeld, had ze vast even gelachen. Dan zou hij gevraagd hebben waar ze om lachte en zij zou het verteld hebben. Dan hadden ze samen kunnen lachen. Maar vanavond was alles anders. Voorbij. Alsof ze eigenlijk dood zou gaan, maar vergeten had zich erop voor te bereiden. Alsof ze bleef steken in futiliteiten, terwijl het enige wat ertoe deed, was dat ze hier aan de oever van de rivier zat, met Nikolai.

Toen hij haar lippen met de zijne wilde aanraken, voelde ze dat ze moest huilen. Daar schaamde ze zich zo voor dat ze niet wilde, maar ze durfde niet te zeggen waarom. Daardoor voelde hij zich blijkbaar gekwetst. Nadat hij het nogmaals geprobeerd had, met hetzelfde resultaat, vroeg hij: ‘Vind je me niet meer aardig?’

‘O, jawel!’

‘Wat is er dan?’

‘Ik heb zo veel verdriet dat mijn mond vol loopt, dus ik kan niet …’ stamelde ze.

Hij streelde haar wang en kuste haar voorhoofd. Ze zaten dicht tegen elkaar aan en zagen de duisternis langzaam uit de aarde opstijgen. Maar op de rivier legde de avond een spiegel neer. Daarin was de hemel vol glinsterende lichtjes. Aan de rand van de spiegel doopte de kerktoren zijn spits in het water. Alsof hij wilde voelen hoe koud het water was. Op de grens tussen spiegel en duisternis stroomde een brede oranje streep.

‘Denk je ook weleens aan me als we niet samen zijn?’ vroeg hij plotseling.

Ze formuleerde de woorden in haar hoofd voordat ze ze zei, want ze begreep dat haar antwoord belangrijk was voor hem.

‘Eigenlijk denk ik altijd aan je, ook als ik het niet weet’, bekende ze.

‘Ik neem je mee naar bed. Ik slaap altijd met je’, fluisterde hij schor.

‘Dat mag je in de stad ook best doen.’

‘Dankjewel!’ zei hij, en hij schraapte zijn keel en drukte haar stevig tegen zich aan.