Herbjørg Wassmo

Het boek Benjamin

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Lykkens sønn, verschenen bij Gyldendal Norsk Forlag

Oorspronkelijke uitgave © Gyldendal Norsk Forlag A/S, Oslo 1992

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus bv, Breda 1997

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie © Oleg Oprisco/Trevillion Images

isbn 90 978 445 2894 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de twaalfde druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

‘Want in veel wijsheid ligt veel verdriet; als iemands kennis vermeerdert, vermeerdert zijn smart.’

prediker 1:18

De jongen stond met verwilderde blik op het erf. Hij schreeuwde iets. In een soort razernij. Eerst hieven ze hun hoofd op. Verbaasd. In de keuken en de stal. In het knechtenverblijf en de bijgebouwen. Ze herkenden de stem, en toch ook weer niet.

Stine was als eerste bij hem. Zij was het die de woorden het eerst begreep. Even later stonden ze daar allemaal, iedereen die kon lopen of kruipen. Zelfs moeder Karen en Jacob ontdeden zich van oude lijkwaden en allang vergeten gebeurtenissen en stonden erbij. Maar ze zeiden niets, want ze hadden geen recht van spreken.

‘Het lappengeweer heeft de Rus doodgeschoten! De Rus … in zijn hoofd! In zijn hoofd!’

Het echode tussen heuvels en bergen. Kaatste weer terug naar hem, alsof het hem wilde waarschuwen, kalmeren. Hem vroeg te zwijgen. Maar hij herhaalde het, steeds wilder. Totdat Stine haar armen om hem heen sloeg en hem stevig tegen zich aandrukte.

Toen wisten ze het allemaal. De jongen rende voor de mannen uit om te wijzen waar het was gebeurd. Schreeuwde, vertelde en huilde. Dat de Rus plotseling tussen de bomen was verdwenen. Hij was op een rotsblok geklommen om te kijken waar de man zich verstopt had. Toen hoorde hij de knal. En zag de Rus omvallen in de heide. Het geweer lag ook in de hei. Dina had hem gevraagd hulp te gaan halen. Maar niemand kon de Rus helpen. Het gat in zijn hoofd was te groot.

In het Oude Testament noemde Rachel de zoon die haar het leven kostte Benoni, zoon van de pijn. Maar de oude patriarch, Jacob, veranderde dat en noemde hem Benjamin, zoon van het geluk.

Niemand kreeg ooit te horen waarom Dina haar zoon Benjamin had genoemd. En niemand kreeg ooit te horen wat Jacob Grønelv, die in het kerkboek als vader genoemd werd, ervan vond. Maar iedereen kon zien dat deze stevige, wat gedrongen jongen de ogen van een oude man had en dat zijn voorhoofd groeven vertoonde voor minstens twee emmers pootaardappelen.

Dat hij een goed stel hersens had was een meevaller, ook al was het doodvermoeiend voor diegene die antwoord moest geven op al zijn ingewikkelde vragen over alles wat er was. Zowel op aarde, in de zee als aan gene zijde.

Dat hij gezoogd en opgevoed was door een Laps meisje dat gestraft zou worden wegens ontucht en hekserij met de dood als gevolg, kon hem niet worden aangerekend. Ook niet dat zijn moeder eerder machtig en gevreesd was dan geliefd. Machtig door haar talent om mammon voor zich te winnen en alles wat winst gaf tot bloei te brengen. Weinig geliefd omdat je moest kruipen voor haar waterkleurige blik. Als het mooi weer was en je je op zee bevond, dan hadden haar ogen een zachte, groenige glans. Maar als de hemel roerig was, waren de irissen tot op de bodem bevroren.

Op een dag aan het einde van de herfst in het jaar dat hij elf werd, besefte Benjamin dat het onderaardse hem tegenwerkte en dat er op de aarde ook niemand was op wie hij kon vertrouwen. Tot die dag, toen de heide op de landtong rood gekleurd werd door mensenbloed, had hij geloofd in een soort bescherming, in ieder geval voor hemzelf. Nu wist hij dat alles mogelijk was. Alles! Hij besefte ook dat hij de enige was die het wist.

Het was alsof hij iets door moeder Karens loep bekeek. De letters in de bijbel of een mier die Hanna uit elkaar had getrokken. De nabijheid werd te veel, te duidelijk. Niets leek op zichzelf. Dingen zo duidelijk te zien, maakte hem rusteloos als een sneeuwgors.

Nu was de heide al vrij rood van zichzelf. Het was immers herfst. En de man die roerloos op de grond lag, had tevoren Dina van hem gestolen. Daarom voelde hij geen gemis. Tot zover was alles weliswaar onwerkelijk, maar eigenlijk viel er wel mee te leven.

Wat hij niet aankon, was dat Dina daar was.

Om dat goed te maken liet hij hen begrijpen, zonder het rechtstreeks te zeggen, dat de Rus zichzelf door het hoofd had geschoten.

Dina had genoeg aan haar dodenwake. Eerst op de hoogvlakte waar beren konden zijn die afkwamen op de lucht van vers bloed. Een zwakke herfstwind blies in haar gezicht, en in haar nek scheen een scherpe, lage zon. Die geen enkele warmte gaf.

Eenmaal thuis op Reinsnes werd de dodenwake voortgezet met geopende ramen met lakens ervoor. Tussen flakkerende, druipende vetkaarsen. Het was een hele klus voor de mannen om het grote Russenlichaam de trap op en de zaal in te krijgen. Daar wilde ze hem hebben.

Ze liet alle schaamte varen, en waste en verzorgde zelf het lijk. Alsof ze ooit met dit lichaam en al zijn geheimen gehuwd was geweest. Eerst joeg ze alle dienstmeisjes weg, die verbijsterd waren over deze aanblik. Daarna knikte ze kort naar Tomas en de knecht, ten teken dat ze konden gaan.

Toen ze alleen was, bedekte ze de bovenkant van Leo’s gezicht met schone doeken en trok die naar elkaar toe. Stevig. Het onderste gedeelte van het gezicht was gespaard gebleven. Zijn mond stond halfopen en had een verbaasde uitdrukking. Alsof hij een verdwaalde gedachte op de vlucht weerspiegelde. De cupidoboog was rustig en blauw. Die had eindelijk rust gevonden.

Leo Zjukovsky werd in een gepaste kist gelegd en bij de stenen kerk begraven. Ondanks het feit dat hij niet het juiste geloof had, maar een spion was, een katholiek, een vreemdeling en nog ergere zaken.

Er werd niet op de begrafenis beknibbeld. De mensen vonden dat Dina het niet zo groots had hoeven aanpakken. En dat het ongepast was dat de deken een man begroef die waarschijnlijk de hand aan zichzelf had geslagen.

Maar de deken deed zijn werk. Want Dina Grønelv had haar eigen wetten voor wat gepast was. En ze had genoeg middelen om ze te handhaven.

De eerste nachtvorst van het jaar doorboorde hen allemaal met naalden.

2

‘Nu blijft ze natuurlijk weer een jaar lang boven in de zaal, dat ken ik’, merkte Oline de dag na de begrafenis op. De dag was al bijna voorbij en Dina had zich nog niet laten zien.

Noch Stine, noch de twee kamermeisjes durfden antwoord te geven. Welke kant je ook koos, het was even gevaarlijk.

‘God is mijn getuige dat je niet bepaald op haar kunt bouwen als er iets aan de hand is! Tea! Er zit nog een vieze rand in die pan! Je hebt hem niet met koud water afgespoeld voordat je hem afwaste!’

Het meisje keek boos, maar sputterde niet tegen. Nam de pan mee naar de koudwaterton in de bijkeuken.

‘Wedden dat ze weer maandenlang ’s nachts gaat lopen ijsberen?’ zei Oline terwijl ze lucht door haar samengeknepen mondhoeken trok. Het klonk als een storm die onder de dakpannen probeerde te kruipen om alles los te rukken.

Er gaf nog steeds niemand antwoord. Stine vouwde de doeken op waarmee ze de broodschalen hadden afgedekt.

Ze putte haar energie uit een verborgen bron. Niet van het soort dat vrouwen vaak hebben als ze jarenlang gedoemd zijn om thuis te blijven. Nee, meer als een brede rivier. Altijd dezelfde, gelijkmatige stroom. Altijd langsstromend, altijd aankomend, altijd aanwezig. Wanneer je Stine zag werken, begreep je de onstuitbare kringloop der planeten beter. Stine’s werken was groter dan zijzelf.

‘Ze is vannacht in de kelder geweest! Ik heb het duidelijk gehoord. En de sleutel had ze gewoon op het aanrecht gegooid. Iedereen had hem zo kunnen pakken! Er zullen daarboven wel overal lege flessen staan. Maar ik wil hier niets over horen in andere huizen! Hebben jullie dat begrepen?’ voegde Oline er dreigend aan toe.

Toen brak het struise lichaam doormidden. Ze was een bevroren dekbedhoes aan de waslijn in de winterwind geweest. Nu werd ze plotseling gegrepen door een zuidwesterstorm. De bolle hoes knakte. Ze zeeg ineen op de turfkist en sloeg haar niet meer helemaal schone schort voor haar gezicht.

‘Och arme! Och arme!’ klaagde ze daarbinnen. ‘Hoe moet dit verder? Hoe moet dit verder?’

Ze wisten niet of ze om de Rus treurde of om Dina. En ze durfden het ook niet te vragen.

Dina kwam ’s avonds naar beneden. Liep een paar maal door de kamers. Bleef bij verschillende voorwerpen staan en raakte ze aan.

Daarna kwam ze naar de keuken en pakte zelf eten. At terwijl ze bij het aanrecht stond. Dronk water uit de sleef die ze uit de ton in de bijkeuken haalde. Het leek wel alsof ze een boekhoudkundig probleem had dat ze niet kon oplossen. Er zaten diepe groeven tussen haar wenkbrauwen en bij haar mond. Maar haar haren waren voor de verandering keurig gekamd en in een knotje in haar nek bijeengebracht. Haar ogen zagen eruit alsof iemand er urenlang zand in had geblazen. Ze leek bijna verbaasd en een beetje verontrust als ze iemand aan moest kijken. Alsof ze hen niet kende, of alsof ze ontdekte dat ze zich niet op de juiste plaats bevond.

Maar iedereen haalde opgelucht adem omdat ze door de kamers liep en omdat ze antwoord gaf als ze tegen haar praatten.

Anders was in Strandstedet toen het gebeurde. Toen hij ’s avonds thuiskwam, lag het lijk van de man in de zaal.

Hij voelde wel een soort verdriet. Maar het gebeurde was vooral ongelooflijk. Toen de man eindelijk het huis verlaten had en op het kerkhof lag, was het alsof hij een vriend was geworden.

Omdat hij dood was?

Anders had altijd overal van alles te doen. Nu moest hij nog vaker weg. Naar de kades. Naar het vrachtschip Moeder Karen. Weg van de hoeve.

Wanneer hij tijdens de maaltijden thuis was, zaten Dina en hij tegenover elkaar. Hij was het verre familielid dat voorkomend de schalen en het zoutvaatje doorgaf. Anders kende zijn plaats.

Maar hij liet het niet merken. Sloeg het alleen op. Als een dun laagje stof op zijn gezicht. Het liet zich niet wegwassen tijden de zaterdagse wasbeurt in het washuis. Vlijde zich steeds keurig bovenop oude afzettingen van hetzelfde soort stof. Je plaats kennen!

Anders had het gevoel dat hij met geesten aan tafel zat. Toch bleef hij zitten. Bediende zich. Kauwde. Liet zich serveren. Maakte alledaagse opmerkingen. En kreeg af en toe verbazend alledaagse antwoorden. Soms werd hij nerveus als Dina en hij alleen in de kamer waren en ze moesten wachten op de soep of het dessert, en dus niets om handen hadden. Dan begon hij soms zonder aanleiding het laatste nieuws van de toog in de winkel of uit Strandstedet te vertellen. Ze keek hem meestal afwezig en vriendelijk aan. Maar toch werd het er elke dag in gehamerd: ze ziet je niet.

In het begin zat de jongen muisstil tussen hen in, omdat Dina hem liet halen. Toen vond hij de weg terug naar de kårstue en Stine’s blankgeschuurde tafel. Daar hadden ze doordeweeks geen tafelkleed. Maar je kon er wel ademhalen en eten.

Benjamin sliep al tijden in de kårstue, bij Stine en Tomas. De dertiende dag na de begrafenis, drie uur na middernacht, werd hij naar het hemelbed geroepen door de diepe, gebiedende stem van de Rus. In zijn nachthemd, en gewapend met moeder Karens loep die aan een koordje om zijn hals hing, tuimelde hij zijn warme bed in de kårstue uit, naar buiten.

Graspollen en beijsde kiezelstenen raakten zijn voeten als glinsterende glasscherven. Hij was gloeiendheet ondanks het feit dat de nacht zo koud was dat de vorstnevel uit zijn mond kwam.

In het grote huis waren slechts de twee ramen van de zaal verlicht. Een zwak, geel licht dat hem vertelde dat Dina alleen kaarsen aangestoken had. Hij had vaker op het erf gestaan en naar Dina’s ramen gekeken. Hij had zelfs geprobeerd bij haar binnen te komen. Maar dat was lang geleden. Hij was nu een grote jongen. Grote jongens kropen niet bij hun moeder in bed.

Het was donker. Toch zag hij de huizen. De put midden op het erf. De bomen die naar de aarde bogen, hun bladeren zwaar van bevroren dauw, waar de wind mee speelde. Een broos geluid dat in je hoofd bleef hangen. Sommige bomen waren halfnaakt en staken als geplukte vogelverschrikkers af tegen de hemel.

Hij wist niet waar het licht vandaan kwam. Maar het viel op de verminkte grassprieten voor zijn voeten. Het verplaatste zich. Als hij naar voren liep, was het er. Als hij een stap opzij deed, was het er ook. De onderaardse machten wezen hem de weg.

De stem van de Rus was dichtbij en veraf. De stem eiste iets van hem, maar hij wilde daar niets mee te maken hebben. Daarom probeerde hij onder het lopen aan prettige dingen te denken.

Het houtsnijwerk boven de voordeur kreeg ogen en een bek en drakentanden. Gewone gedachten werden stenen die rondmaalden met de stem van de Rus. Hij liep door de deur naar binnen. Het huis was een lege huls, een drogbeeld. Er was besloten dat hij niet in dit huis zou slapen. Hij wilde er niet meer aan denken hoe dat zo gekomen was.

Maar vannacht gold dat niet. Hij hield de gietijzeren deurklink in zijn hand. De vorst maakte de klink tot een zeisblad.

Toen stond hij binnen. De stem van de Rus was nu rustiger. Alsof hij wist dat hij zijn zin zou krijgen. De geuren waren hier anders dan in de kårstue. Stine’s kruidenlucht was niet zo sterk. Hier in huis klommen de geuren over elkaar heen en vochten om een plekje. Sommige waren oude, vergeten gedachten. Andere waren herkenbaar. Asemmer, sigaar, boeken en rozenwater. Alle geuren ontmoetten elkaar op de gang. Verstopten zich in de jassen van schapenvel en de sjaals die onder de trap hingen. De wanden roken naar alle mensen die hier in de afgelopen honderd jaar hadden gewoond. Alle mensen die hij kende uit de verhalen die verteld werden.

Alles wat hij aanraakte, kraakte. Langgerekte geluiden, die hem gevangen hielden. De ovale zwarte lijsten in het trapportaal hadden elk minstens één paar ogen dat hem aanstaarde. Allemaal tegelijk. Hij wilde niet langer weten wie ze waren, ook al kende hij hun namen. De ogen waren dwaallichtjes die boosaardig oplichtten in het donker. Hij durfde zijn blik niet neer te slaan. Dan zouden ze hem doen ontvlammen en hem veranderen in een verschroeide vlinder op de onderste traptree.

Met opeengeperste lippen bad hij moeder Karens gebeden en liep trede voor trede de trap op.

‘Onze Vader die in de hemelen zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Koninkrijk kome, Uw Wil geschiede … vergeef ons onze schulden gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren …’

De deur van de zaal kraakte maar een beetje. De kaarsen in de hoge kandelaar bij het bed flakkerden wild in de tocht. De stem van de Rus kwam uit het bed! Hier binnen klonk er donder en vuur in door, als van het beest in de Apocalyps. Hij zag aan haar dat zij hem ook hoorde. Ze kwam half overeind uit de kussens. Een zwarte golf tegen al dat wit.

Ze deed haar mond een paar maal open en dicht. Hij kwam dichterbij en legde haar onder moeder Karens loep. Haar neusvleugels waren blauwwit en het wit van haar ogen was bloeddoorlopen. Ze was een wassen pop met slechte kleuren. Eén ogenblik lang vond hij dat ze dat verdiend had. Toen begon hij te beven.

‘Ik kwam … omdat de Rus me zo hard riep’, fluisterde hij en schuifelde onvast tussen een stoel en het bed door.

Ze staarde hem aan met lichte, wijdopen ogen, maar hij begreep dat ze hem niet weg zou sturen.

Het bovenlaken ritselde als verdord espenloof toen ze de deken opzij sloeg om plaats voor hem te maken. Zodra hij de warmte van haar lichaam voelde, verstomde de Rus. Het laken voegde zich soepel naar zijn huid en alles werd rustig.

‘Hij is boos’, zei hij na een poosje.

‘Ssst’, mompelde ze in zijn haar. ‘Ssst, stil maar …’

‘Waarom roept hij me ’s nachts?’ vroeg hij en gaf het niet op.

‘Ik weet het niet.’

‘Maar hij maakt me wakker, en bang.’

‘Dat hoort er denk ik bij.’

‘Waarom, Dina? Waarom is het zo gegaan?’

‘Dat moest.’

‘Maar Dina … waarom?’ huilde hij.

‘Dat weet niemand.’

‘Wat moeten we met hem doen?’

‘Niets, Benjamin. Niets.’

‘Maar als hij de anderen ’s nachts ook roept? Als hij alles vertelt?’

‘Hij heeft niets te vertellen’, zei ze en stopte hem steviger in. ‘Hij heeft rust.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Ik weet het gewoon.’

Hij gaf alle weerstand op. Voelde hoe haar geuren en warmte zich om hem heen vlijden. Hij was een kuiken onder de vleugels van de gespikkelde hen. Hij bevond zich in een van Oline’s woorden. Het woord ‘gelukzaligheid’. Wilde er niet aan denken waarom hij zich dan zo weinig gelukkig voelde. Wilde zichzelf niet kwellen met het feit dat hij zich niet kon herinneren wanneer hij voor het laatst zo dicht bij Dina was geweest, en of hij dat ooit wel geweest was. Dat waren nu zulke onbeduidende gedachten.

Hij viel in slaap met zijn neus in Dina’s oksel en zijn knieën tussen haar dijen. Zijn handen vlocht hij in haar hemd tot hij de kloof tussen haar borsten vond. Haar warmte was honing, een liefkozing na winterhanden. Kon de nacht maar eeuwig duren!

De nacht duurt nooit eeuwig. Hij graait met zijn vingers naar de ochtend en bereidt de dag voor, alsof het de laatste zal zijn.

Stine had overal naar Benjamin gezocht. Hanna werd op zoektocht gestuurd, en iedereen op de hoeve zocht na verloop van tijd mee. Niemand kwam op het idee dat hij bij Dina in de zaal zou kunnen zijn. Dat was geen plek waar je naar vermiste zaken zocht.

Maar hun geroep drong door tot de zaal. Dat maakte het ontwaken tot een schande. Hij rolde uit bed en wilde naar beneden rennen, naar buiten. Zij greep hem vast en hield hem tegen.

‘Nee, Benjamin.’

Eerst keek hij haar bokkig aan. Toen sloeg hij zijn ogen neer.

Haar lijfje stond open bij haar borsten. Zo had hij haar nog nooit gezien. Ze was een onbekende vrouw met opgezwollen blauwe aderen en groeven rond haar mond.

Hij begon te huilen.

Ze duwde hem op het bed. Vriendelijk. Onhandig. Als een teef die ontdekt dat haar jong uit de mand dreigt te vallen. Toen stond ze op, sloeg haar peignoir om zich heen en liep naar de gang. Hij hoorde haar iemand roepen. Oline’s stem klonk van beneden, luid en bezorgd.

‘Benjamin is hier bij mij’, riep ze naar beneden.

Er vloog een warme echo door zijn hoofd en zijn lichaam: ‘Benjamin is hier bij mij … Benjamin is hier bij mij …’ Hij huilde omdat hij niet wist hoe hij dit kon laten voortduren. En omdat hij zich zo schaamde.

Ze kwam weer binnen en stond een poosje naast het bed. Toen gaf ze hem een zakdoek en woelde door zijn haar. Hij durfde haar niet aan te kijken. Voelde haar vingers rond zijn hand. Ze kneep erin. Hij kneep terug.

‘Ik kwam omdat hij zo hard riep’, zei hij, als verklaring.

‘Ja’, zei ze.

‘Ik loop niet ’s nachts rond omdat ik bang ben. Maar hij maakte zo’n lawaai’, zei hij koppig.

Haar blik. Waarom keek ze hem zo aan?

‘Ik kruip bij niemand meer in bed!’ zei hij wanhopig.

Ze gaf geen antwoord. Stond daar alleen maar.

‘Zeg iets tegen me, Dina!’ riep hij woedend terwijl hij zijn nagels in haar handpalmen dreef.

‘Je maakt veel lawaai, Benjamin’, zei ze ten slotte.

‘Niet zoveel als de Rus!’

‘Wie heeft je verteld dat het een schande is om bang te zijn voor je dromen?’

‘Niemand’, zei hij, van zijn stuk gebracht.

‘Waarom ben je dan zo kwaad?’

Hij bleef met gebogen hoofd tussen de kussens zitten.

‘Alleen dwazen zijn zo dom om niet bang te zijn’, stelde ze vast en maakte zich los uit zijn hand. Toen zette ze het kamerscherm voor het lampetstel en begon zich te wassen.

De geur van zeep zweefde door de kamer terwijl hij er rillend aan dacht dat ze zich met koud water waste. Hij bewoog alleen zijn oogappels terwijl haar hand kledingstuk na kledingstuk van de stoel naast het kamerscherm pakte. Ze kwam te voorschijn terwijl ze de broche van Hjertrud op haar blouse speldde. Met een geconcentreerde, neergeslagen blik en vastberaden vingers.

Je kon weten dat je je dat zou blijven herinneren: Dina, staande voor het kamerscherm met de afbeelding van Leda en de zwaan, terwijl ze een broche vastspeldde tussen haar borsten.

‘Waarom zeg je dat alleen dwazen niet bang zijn? Ben jij bang?’

Ze draaide rond voor de ovale spiegel om te kijken of haar rok goed zat, toen antwoordde ze: ‘Ja.’

‘Wanneer?’

‘Altijd.’

‘Waarvoor?’

‘Voor alles wat er niet is. Wat ik niet doe.’

‘Wat is dat dan?’

‘Dat ik ergens naar toe moet gaan … naar een leraar die me cello kan leren spelen.’

Ze bleef midden in de kamer staan. Alsof ze zich verbaasde over haar eigen woorden.

Hij verstijfde, op zijn hoede, alsof ze haar hand had opgeheven om hem te slaan.

‘Je zegt maar wat! Je kunt al cello spelen’, zei hij snel.

‘Nee’, zei ze en kwam naar het bed. Schudde hem door elkaar en zei: ‘Opstaan, slaapkop!’

Hij voelde de tranen in zijn ogen schieten. Het was gênant.

‘Kom’, zei Dina luchtig. ‘Een broek en een trui zou geen gek idee zijn. Vind je niet?’

Hij knikte en dacht eraan wat een schande het was dat hij geen broek had in het huis waar hij sliep. Daarom moest hij huilen.

Ze liep de kamer uit.

Toen ze terugkwam met wat kleren, had hij een besluit genomen.

‘Kan ik hier vannacht ook slapen?’ vroeg hij zo gejaagd dat hij over zijn woorden struikelde.

Ze reikte hem de kleren aan en keerde hem de rug toe.

‘Nee, maar je mag in het kamertje op het zuiden slapen.’

‘Ik wil hier slapen!’

‘Nee. Je moet een eigen kamer hebben.’

‘Waarom?’

‘Omdat je elf jaar bent.’

‘Dat kan me niks schelen!’

‘Maar mij wel.’

‘Ik kan in de kleedkamer liggen.’ Hij knikte naar de grote garderobekamer waar Jacobs chaise longue nog steeds stond.

‘Nee.’

‘Is dat omdat ze zeggen dat Jacob daar moest slapen als jij boos op hem was?’

‘Wie zegt dat?’

Hij zag haar ogen en dacht snel na.

‘Weet ik niet meer!’

‘Je moet geen dingen zeggen als je niet weet waar het vandaan komt.’

‘Nee. Maar Jacob is dood, hij heeft geen plek nodig.’

Het werd stil. Waarom werd het zo stil?

‘Je hebt een keer gezegd dat er geen doden in de kårstue waren, ook al had Niels zich daar verhangen’, zei hij gejaagd en buiten adem.

‘Ja.’

‘Dan is Jacob ook niet in de garderobekamer!’

‘Nee. Maar de doden moeten ook een plekje hebben.’

‘De Rus? Ligt de Rus hier?’ vroeg hij fluisterend en slingerde twee knokige jongensbenen uit het bed.

Ze begon dekbed en lakens te schikken zonder antwoord te geven.

‘Ik heb niet zoveel plaats nodig’, zei hij smekend.

Ze gaf hem een duwtje tegen zijn schouder en zei: ‘Je neemt veel meer plaats in dan je zelf beseft. Je mag in het kamertje op het zuiden slapen. Als je niet kunt slapen, mag je me wakker maken, dan gaan we een partijtje schaken.’

‘Ik kan niet schaken’, mompelde hij.

‘Je hebt een goed stel hersens, ik zal het je leren’, zei ze zo ontzettend vriendelijk dat hij begreep dat het gesprek beëindigd was.

‘Je moet niet weggaan!’ zei hij zo haastig dat de woorden elkaar inhaalden.

‘Heb ik dat gezegd?’

‘Je zei dat je bang was dat je op reis moest …’

‘O …’

‘Je gaat niet op reis! Zo bang ben je toch niet, Dina? Nee toch?’

Ze bleef over het bed gebogen staan, een kussen in haar handen. Toen draaide ze zich langzaam om.

‘Je moet daar niet aan denken, Benjamin. Ik beloof je dat ik je zal waarschuwen als ik zo bang ben.’

Hij besefte waarschijnlijk niet helemaal dat jongens niet zulke gesprekken voeren met hun moeder. Maar hij had wel een vaag vermoeden. Want hij vertelde er niets over toen hij bij Stine en Tomas in de kårstue zat, onder het lamplicht.

Stine sprak met geen woord over zijn verdwijning. Maar Tomas kon het niet laten: ‘Je bent vannacht naar je moeder gevlucht, hoorde ik!’

De jongen boog zijn hoofd en keek naar zijn bord pap.

Hanna keek van de een naar de ander en voorvoelde ruzie.

‘Ik verhuis weer naar het huis’, zei Benjamin stoer.

‘Dat plezier zal wel niet lang duren, zij wil niet …’

Tomas stopte met praten. Maar hij had al genoeg gezegd.

‘Dat gaat je geen moer aan’, fluisterde Benjamin en smeet zijn lepel in de schaal zodat de pap in het rond spatte. Zijn gezicht was even helemaal naakt. Toen rende hij naar zijn kamertje. Ze hoorden hem daarbinnen naarstig rommelen.

Tomas wist niet wat hij moest doen, daarom liep hij het kamertje binnen en greep de jongen bij zijn oor om te laten zien wie de baas was.

‘Laat me los!’

‘Je kunt je in ieder geval aan tafel gedragen’, siste Tomas en schudde hem met opeengeklemde tanden door elkaar.

‘Jij bent degene die zich niet gedraagt aan tafel! Je praat over dingen die je niets aangaan.’

‘Het gaat me wel aan als jij brutaal en dwars bent waar iedereen bij is. Jij moet net zo goed opgevoed worden als andere kinderen.’

‘Je bent mijn vader niet!’

Tomas liet de jongen los. Zijn vuist bleef in de lucht hangen.

Toen de deur gesloten was en hij alleen in zijn kamertje was, bleef Benjamin nog lange tijd met zijn ogen staan knipperen. Hij begreep niet waarom hij niet goed na kon denken. De ongeverfde wandpanelen hadden zo ongelooflijk veel knoesten. Hij telde ze van de hoek tot het hoofdeinde van het bed, en in een zo recht mogelijke lijn naar de volgende hoek. Op die manier moest hij zijn lichaam ook draaien. En zijn voeten. Het was belangrijk dat zijn voeten ook meededen.

De wereld was zo gruwelijk blauwzwart aan de andere kant van de ruit.

3

De drost wilde de autoriteiten op de hoogte stellen van het tragische lot van de Rus. Aangezien Benjamin al had verteld wat er gebeurd was, had het geen zin om iemand onnodig lastig te vallen. Hij wilde met Dina bespreken waar ze de bezittingen van de Rus naartoe moesten sturen. De drost was slim genoeg om te begrijpen dat er haken en ogen aan deze zaak zaten. Maar hij besloot dat het alleen maar verwarring zou stichten als dat iemand ter ore zou komen.

Een ongeluk met een vuurwapen kon zelfmoord betekenen. Maar aangezien de Rus hier geen naasten had die zouden verlangen dat de zaak uitgezocht werd, besloot de drost dat in dit geval theorie theorie mocht blijven. En als het iets met spionage en politiek te maken had, dan zou er sowieso alleen maar ruzie en heisa van komen als hij de zaak probeerde uit te spitten. En als het iets met zijn dochter Dina te maken had, dan ging dat niemand iets aan. Als mijnheer Leo een blauwtje had gelopen en dat hem te veel was geworden na de spanningen van zijn ontmaskering en gevangenneming, dan was dat al sneu genoeg, ook zonder dat de autoriteiten werden ingeschakeld.

Drost Holm betreurde deze hele zaak. Hij had de man gemogen. Eigenlijk had hij een vage hoop gekoesterd dat de Rus Dina zou kunnen temmen, ook al had hij waarschijnlijk niet veel aan de boedel kunnen bijdragen. Hij was zelfs bereid te vergeten dat de Rus in de gevangenis had gezeten. Maar nu was het hoe dan ook te laat.

De drost nam alle tijd en was buitengewoon rustig toen hij aanklopte op de deur van de zaal om met Dina te praten. Ze ontving hem niet als een vader die kwam kijken hoe het ging, maar als de drost die hij nu eenmaal was. Ze gedroeg zich noch hartelijk, noch onwillig tijdens het gesprek.

Hij raakte verstrikt in een lange inleiding waar hij geen eind aan wist te breien. Uiteindelijk moest ze hem helpen.

‘Hij had niet veel dingen bij zich. Alleen maar kleren en boeken. Ja, en een zilveren mes. Voorzover ik weet laat hij niemand achter. Er valt dus niet zoveel naar Rusland te sturen.’

‘Het recht moet zijn loop hebben’, vond de drost.

Ze haalde haar schouders op.

Hij voelde zich nooit op zijn gemak in de zaal. Hij vond het niet prettig dat ze een slaapkamer gebruikte voor gesprekken en onderhandelingen, al was het nog zo’n deftige kamer. Het was ongepast om hemelbedden en muziekinstrumenten te betrekken bij ernstige woorden en belangrijke zaken. Hij had dat gevoel sinds die keer dat hij in de zaal stond en haar wilde dwingen naar Jacobs begrafenis te gaan. Dat was overigens iets waar hij spijt van had. Dat had hij haar ook willen zeggen. Maar het kwam er niet van. In plaats daarvan schraapte hij zijn keel en zei: ‘Hoe is het eigenlijk gekomen? Waarom ging het geweer af?’

Ze hief haar hoofd een beetje op. Alsof ze naar een geluid van buiten luisterde. Een beetje verbaasd zei ze: ‘Wil je dat ik zeg dat ik hem heb neergeschoten?’

Hij rilde.

‘Dit is niet iets om grapjes over te maken. Ik wil alleen dat er opgetekend staat wat er gebeurd is. Denk je dat hij het met opzet heeft gedaan?’

‘Nee. Hij heeft waarschijnlijk niet goed geweten hoe het geweer werkte …’

‘Heb je gezien of hij het geweer over zijn schouder droeg? Of hij erop is gevallen?’

‘Nee.’

Hij knikte peinzend.

‘Was Benjamin er ook niet bij?’

‘Hij zegt van niet. Maar je weet hoe kinderen zijn … Ze zien wat ze willen zien.’

‘Weet je dat niet? Hebben jullie er niet over gepraat?’

Ze keek hem aan, maar gaf geen antwoord.

‘Tja’, zei hij. ‘We moeten maar eens met meneer praten. Kunnen we hem nu laten halen?’

‘Nee! Je moet hem hier niet mee lastigvallen.’

‘Het is noodzakelijk.’

‘Denk je dat Benjamin geschoten heeft?’

‘Nee, in hemelsnaam!’ riep de drost uit, als een gesis diep uit zijn longen. De stilte legde zich om hem heen en werd ondraaglijk. Hij moest er een eind aan zien te maken.

Benjamin Grønelv werd plechtig voor zijn grootvader, de drost, geleid om uit te leggen hoe het nu gekomen was dat mijnheer Leo een gat in zijn hoofd kreeg. Eigenlijk had hij dat al geweten toen hij de blauwgeverfde kajuitboot naar de aanlegsteiger zag drijven. Dat hij een verklaring zou moeten afleggen.

Dina vroeg hen haar te verontschuldigen. Ze wilde niet aanzien hoe ze een kind het leven zuur maakten, siste ze toen Benjamin binnenkwam.

De situatie was zo pijnlijk dat de drost zich geen raad wist. Hij liet Anders halen, om erbij te zitten.

Toen er zoveel tijd verstreken was als nodig is om een paard het hoofdstel om te doen, hoorden ze haar over het erf rijden. De hoeven maakten een zachter geluid zodra ze de akkers bereikte. Benjamin wist precies waar ze was als hij de hoeven van klank hoorde veranderen. Het had ook te maken met de echo van de bergen. De bergen riepen haar bij zich.

Daar dacht hij aan. Het was een indringende gedachte.

Toen Anders zag hoe bang de jongen was, wilde hij hem op schoot nemen. Maar hij bedacht dat dit ook zonder dat hij op de knie werd genomen al vernederend genoeg voor hem was. Daarom volstond hij ermee zijn hand op zijn schouder te leggen en luid en duidelijk te herhalen wat de jongen fluisterde.

‘Er was een vreselijke knal’, begon Benjamin terwijl er uit alle openingen van zijn lichaam vocht stroomde en sijpelde. Hij kon het niet wegvegen of zich verbergen, want zijn handen en voeten waren onder de tafel afgestorven.

‘Ja’, zei de drost, zichtbaar niet op zijn gemak. ‘Waar was jij toen?’

‘Ik weet het niet. Ik rende er gewoon naartoe. En toen …’

‘En toen?’

‘Toen … toen lag hij daar gewoon. Alles was rood om hem heen.’

Hij legde zijn hoofd op de tafel, en zijn beide handen eronder. Het hout rook naar hars. Hij dacht eraan dat het hout naar hars rook. Een heel gewone gedachte.

‘Waren jij en je moeder bij elkaar?’

‘Nee’, kwam het antwoord van het tafelblad.

‘Waar was zij toen het gebeurde?’

‘Ik weet het niet zeker … Ze stond geloof ik in het kreupelhout …’

‘En jij?’

‘Ik kwam aangerend …’

‘Waarom kwam je aangerend?’

‘De knal! Snap je dat niet …’

‘Kom overeind van die tafel, zodat ik kan verstaan wat je zegt, jongen! Waren jullie allebei alleen?’

‘Ja …’

Hij tilde langzaam zijn hoofd op. En legde zijn handen op tafel. Alles stond stil. Hij zag zichzelf rondzweven in de grote, ernstige ogen van de drost. Maar dat gaf niet. Want hij had eindelijk een verklaring gevonden.

‘Ja. We waren alleen. Iedereen was alleen. Ik was aan het bessen plukken, en at die op.’

Hij slingerde het triomfantelijk de kamer in.

Toen niemand iets zei, dacht hij intens aan de woorden en zei ze nog een keer. Het klonk heel goed.

De drost zuchtte. Hij had zijn plicht gedaan. Hij vulde zijn papieren met uiterste zorgvuldigheid in. Daar stond dat Leo Zjukovsky, afkomstig uit het Russische Rijk, op reis in de Noorse provincie Nordland zijn eigen leven met een geweerschot had beëindigd in het district van drost Lars Holm. De man was aan het jagen geweest en op het moment van het schot waren er geen getuigen geweest. Dina Grønelv en haar minderjarige zoon Benjamin hadden het schot gehoord en waren er ogenblikkelijk op af gekomen. Maar zijn leven viel niet meer te redden.

De drost las het geheel voor. Zijn stem klonk wat schor toen hij ‘zijn leven viel niet meer te redden’ voorlas.

Anders knikte onmerkbaar. Toen was het voorbij.

Toen pas begreep de jongen dat hij in zijn broek had geplast.

Hij verliet als laatste de kamer en wist ongezien zijn kamertje te bereiken om droge kleren aan te trekken.

’s Middags, toen de drost weer scheep gegaan was, liep Anders rond met het gevoel meegewerkt te hebben aan een grote zonde. Hij wist niet goed wat hij voor Benjamin kon doen. Hij wist niets anders te bedenken dan hem mee uit vissen te nemen in de boot en hem zoveel bruine suiker en pruimtabak te geven als hij maar wilde.

De jongen at en pruimde tabak tot hij moest overgeven. En toen hij zichzelf zo gereinigd had, was hij ogenschijnlijk weer de oude.

Maar Anders hield hem een paar dagen in de gaten om te zien hoe het zou gaan. Af en toe kwam de gedachte bij hem op, dat zijn moeder eigenlijk bij hem zou moeten zitten. Maar hij begreep haar maar al te goed. Een paar keer stond hij op het punt haar dat te zeggen. Maar hij wist niet hoe hij het moest aanpakken.

Dus kwam er niets van.

Dina’s Rus was weg. En Anders voelde zich schuldig aan een grote zonde, hoe merkwaardig dat ook mocht lijken. Hij had de man gemogen. Bewonderd. En benijd. Die kerel was overal zo snel bij geweest. Had het ijzer gesmeed toen het gloeiend heet was. Een man die niet in de luwte zijn kans afwachtte. Hij was recht op zijn doel afgegaan. En had Dina voor zich gewonnen. Dat was het enige wat Anders op de man tegen had gehad. Toch had hij wel gewenst dat de man nooit was geboren.

En nu was hij er niet meer.

Het eerste dat Benjamin deed nadat hij zijn dekbed, zijn schelpen, moeder Karens loep en zijn schrijfspullen naar het hoofdgebouw had overgebracht, was door het hele huis snuffelen. Hij moest de ongewone geuren in zich opnemen om dit weer tot zijn thuis te maken. Dat duurde een paar dagen. Hij bracht uren door in moeder Karens kamertje. Keek naar het schilderij van Jacob met zijn vrolijke snor op zijn mooie gezicht. Het leek alsof Jacob altijd verborg dat hij lachte.

Hij bekeek zichzelf in de ovale spiegel boven de ladenkast om te zien wat hij van Jacob had geërfd. Maar hij gaf het op en besloot die speurtocht voort te zetten wanneer hij baardgroei kreeg.

Oline was erg in haar nopjes.

‘De jongen is weer in huis gekomen’, zei ze tegen iedereen die het maar wilde horen. ‘Hij is geen daglonersjongen, hij is de enige zoon op Reinsnes!’

Stine zei niets. Maar ze kwam elke dag dingetjes brengen die Benjamin had vergeten, of wilde dat hij spullen voor haar haalde of klusjes voor haar deed. Dat irriteerde Oline mateloos.

‘Benjamin is geen knecht’, siste ze toen Stine hem op een dag kwam halen om te helpen bij het opruimen van de kelder.

‘Nee’, zei Stine. ‘Maar hij is sterk en snel. En Hanna is zo slordig en zwak.’

Oline zag het als haar taak te verhinderen dat er afbreuk werd gedaan aan Benjamins status, en zei duidelijk waar het op stond. Dina liep langs de halfopen keukendeur op het moment dat Oline zei: ‘Ga naar huis en leer dat kind eens werken zonder dat je Benjamin moet lastigvallen! Hij is al veel te lang als een stalknecht behandeld.’

Toen Dina binnenkwam, zweeg Oline en keerde zich om naar het aanrecht waar ze bezig was vis te stampen. De grote houten vijzel kletste gulzig door het visgehakt. Het nieuwe gietijzeren fornuis in de keuken was goed opgestookt, en de eerste probeersels sisten al in de pan. De geur van viskoekjes en een snufje nootmuskaat vulde alle hoeken van het vertrek.

‘Een beetje werken heeft Benjamin tot nu toe geen kwaad gedaan’, zei Dina.

Oline zweeg onheilspellend.

‘Benjamin slaapt ’s nachts niet goed. Droomt veel. Het is niet erg als hij mij ’s nachts wakker houdt, want ik ben zelf ook zo. Daarom is hij naar het kamertje op het zuiden verhuisd. Maar hij kan zich best nuttig maken.’

‘Ik ben niet gekomen om ruzie te maken’, zei Stine.

‘Jij bent nog nooit gekomen om ruzie te maken’, zei Dina. ‘En Oline heeft al genoeg te doen, die hoeft zich niet ook nog eens met Benjamin te bemoeien!’

‘Maar het is verkeerd!’ zei Oline. ‘Helemaal verkeerd! Dat een zoon uit de betere stand moet opgroeien in de kårstue van zijn eigen hoeve en allerlei klusjes moet opknappen die de anderen niet willen doen!’

Ze was ontroerd door haar eigen moed en vormde haar mond tot een posthoorn om haar woorden kracht bij te zetten.

‘Er zijn al genoeg heren in de wereld’, zei Dina kortaf. ‘Benjamin weet wie hij is. Maar daarom kan hij nog wel zijn handen uit de mouwen steken.’

Oline slikte haar antwoord in en zwoer dat ze nooit meer haar mond open zou doen.

En dat hield ze vol tot het avond werd.

Eerst dacht hij dat hij zich gewoon te goed kon doen aan Oline’s lekkernijen, Stine’s open handen en ogen, Dina’s vastberaden nabijheid die je moest verdienen. Maar zo eenvoudig was het niet. De omgang met de vrouwen op de hoeve bleek even moeilijk te zijn als het balanceren op de strakke drooglijn die was gespannen tussen de stalmuur en de hooischuur. Hij viel er vaak vanaf en was bont en blauw en gekneusd.

Soms werd hij er moe van. Soms riep en schreeuwde de Rus ook overdag. Dan ging hij naar Anders op de kade. Die vroeg niets, maakte geen plannen voor anderen. Je kon hem van alles vragen en kreeg een zakelijk antwoord. Hij was van niemand familie, met niemand getrouwd, niemands vader, geen vriend van de deken. Hij had alleen maar een vaste plaats aan Dina’s tafel, was verantwoordelijk voor haar schepen en de handel met Bergen. Dat was alles. Niemand kon Anders verbieden te gaan of te staan waar hij wilde. Niemand probeerde Anders de kelder op te laten ruimen. Waarschijnlijk glimlachte Anders daarom zo gemakkelijk.

Op een dag vroeg hij Anders hoe hij naar Reinsnes was gekomen. En Anders antwoordde met de steel van zijn pijp tussen zijn tanden, terwijl zijn merkwaardig uitstekende onderlip in een glimlach gekruld was: ‘Dat kwam door een schipbreuk, jongen! Een schipbreuk is een heel ingrijpende gebeurtenis in een mensenleven. Het gaat om leven en dood. Door schipbreuk kom je vaak op andere plaatsen … Dat is echt waar. Ik kwam naar Reinsnes.’

‘Is dat lang geleden, dat jij schipbreuk leed?’

‘Mijn arme ouders zaliger hebben schipbreuk geleden, ik niet. Ik was toen nog maar een klein jongetje.’

Toen vertelde hij verder over Jacobs eerste vrouw, Ingeborg, die voor hem en zijn broer Niels had gezorgd. Ze werd zo levend voor Benjamin, dat hij groette wanneer hij langs haar portret in de gang liep.

Oline had hem al vaker een gedetailleerde inleiding gegeven in de onderlinge familieverhoudingen op Reinsnes. Maar zij schilderde met andere kleuren dan Anders. Haar talloze verhalen en ingewikkelde details waren wel boeiend, maar er kwam nooit een einde aan. Anders had echter een manier van vertellen die je duidelijk maakte wat belangrijk was en wat onbeduidend. Maar als je tijd had om Anders’ en Oline’s verhalen bij elkaar te voegen, vormden ze in zekere zin een eenheid.

Hij zag Jacob niet langer als de ongelukkige man die te vroeg gestorven was, zoals Oline graag wilde. Jacob was een vrolijke zeeman die aan land ging en met de een na de ander trouwde. En toen hij daar genoeg van had, viel hij van een berg. Maar Jacob genoot altijd Anders’ respect en Oline’s liefde.

Dat maakte het fijn om te denken: ‘Jacob is mijn vader.’

‘Als ik een vader had, mocht ik misschien wel mee naar de Lofoten’, zei hij op een dag toen Anders en hij in het Andreas-pakhuis in het schijnsel van een grote lamp netten zaten te boeten.

‘Nou … dat maakt niet uit … je kan naar de Lofoten varen zodra je droog achter je oren bent. Vader of geen vader. Het hangt er gewoon vanaf of je uit het juiste hout gesneden bent’, antwoordde Anders met een schuine blik.

‘Waarom heb je een vader? Ik bedoel, wat doe je ermee als je er een hebt?’

‘Weet ik veel? Dat kan van alles zijn …’ zei Anders nadat hij grondig had nagedacht.

Hij stopte zijn pijp en begon over zijn eigen vader te praten.

‘Hij kon een heet, vol bord pap zo snel omdraaien dat zelfs de gesmolten boter er niet uitliep! Dat weet ik nog goed!’

‘Dat kan toch niet.’

‘Mijn vader kon dat wel’, zei Anders. ‘Hij was helemaal niet bang om zijn vingers te branden. Ja, ja … hij is verdronken …’

‘En de vader van Hanna heeft zich verhangen?’

Anders bleef rustig.

‘Ja’, zei hij alleen maar.

‘Waarom gaat het altijd zo?’

‘Het gaat niet altijd zo, dat lijkt alleen maar zo als je op Reinsnes woont’, zei Anders.

‘Ben jij iemands vader, Anders?’

‘Niet dat ik weet.’

‘Weet je zoiets niet?’

‘Nee, het is voor mannen niet gemakkelijk om dat allemaal in de gaten te houden.’

Anders spoog om zijn lachen in te houden.

‘Waarom ben jij mijn vader niet?’ zei de jongen terwijl hij de man scherp aankeek.

‘Dat moet je Dina vragen.’

Anders sneed de draad door met het mesje dat aan een ring om zijn vinger zat. Een scherpe snavel die plotseling toesloeg.

‘Maken de vrouwen uit wie je vader wordt?’

‘Niet altijd, geloof ik. Maar Dina ongetwijfeld wel.’

‘Was Jacob zo’n bijzondere vader?’

‘Tja … ik weet niet of ze Jacob vanwege het vaderschap heeft genomen. Ze was nog zo jong, Dina, toen ze hier kwam.’

‘Waarom heeft ze hem dan genomen?’

Anders begon te transpireren. En de boetdraad was op.

‘Jacob was in alle opzichten een prachtkerel. En hij had Reinsnes. Ik geloof dat de drost hem als schoonzoon wilde hebben. Maar hier zou ik niet met je over moeten praten, Benjamin. Dat zou je je moeder moeten vragen …’

Hij negeerde dat laatste als overbodig geklets, en zei: ‘Wilde Dina Jacob ook hebben?’

‘Dat geloof ik wel …’

‘Wat moest ze met een man die alleen maar doodging?’

‘Niemand kon weten welk lot Jacob beschoren was. Misschien was het met name de beslissing van de drost, welke man Dina trouwde.’

Het werd stil, toen zei de jongen resoluut: ‘Dat geloof ik niet!’

Anders moest lachen.

‘Dit is al heel wat jaartjes geleden, Benjamin.’

Benjamin gaf geen antwoord, zat met de draad te frunniken zonder naar het grote gat dat hij gevonden had te kijken.

‘Jij had mijn vader moeten zijn’, zei hij.

‘Hoezo?’

‘Dat gevoel heb ik gewoon … zodat we samen naar de Lofoten hadden kunnen varen.’

De jongen wierp hem een weerloze blik toe.

De man had moeite zijn pijp goed te laten te trekken.

‘Denk je dat ik dan anders geweest zou zijn?’ vroeg Benjamin.

Anders haalde de pijp uit zijn mond, hoestte lang en uitvoerig en keek hem aan. Toen schudde hij langzaam zijn hoofd.

‘Nee, ik denk dat je precies hetzelfde geweest zou zijn, hoe dan ook.’

‘Dan kun jij dus best mijn vader zijn, toch?’

Anders aarzelde even, stak toen zijn hand uit.

‘Ja, dat kan. Als je denkt dat dat je gelukkig maakt. Maar ik denk dat het beter is dat dit onder ons blijft, want het staat niet in de kerkboeken.’

Ze schudden elkaars hand en knikten ernstig.