Herbjørg Wassmo

De stille kamer

Deel 2 van De Tora-trilogie

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Det stumme rommet verschenen bij Gyldendal Norsk Forlag

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag, Oslo 1983

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus bv, Breda 1996

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Dolf Kruger

isbn 978 90 445 2896 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Bonsde! Bonkte en bonsde. Haar hart was een monster dat haar verslond.

Ze probeerde te gaan zitten, wilde het kussen steviger achter haar rug proppen om rechtop te kunnen blijven zitten, maar ze kon geen kussen vinden.

Lucht! Ze leunde achterover tegen het hoofdeinde van het bed om de lucht sneller naar binnen te laten stromen.

Ze dacht dat ze in het kamertje met de dakkapel op Bekkejordet lag, bij tante Rakel en oom Simon. In het witte bed. Met het roze lampje op het nachtkastje. Ja hoor! Ze herkende het beslist. Maar nee …

Haar mond viel open. Ze hijgde. Dat hielp een beetje. Wat gaf de roze lamp vanavond een vreemd, onrustig licht. Het flikkerde als het noorderlicht; of als …

Waar was ze? Dat gezicht en die hals. Zweet. Een scherpe, verstikkende stank. Dit was dus toch niet Bekkejordet. Ook niet het roze nachtlampje. Het was de kist. De kist tegen de muur van Tobias’ hutje. Ze had zich van de kist laten glijden, en daar op de deur was zijn gezicht! Het werd groter, kwam op haar af. Verstrengelde zich met haar bonzende hart. Werd steeds groter. Ze voelde dat ze op het punt stond om op te geven, zich over te geven. Maar nee, dat mocht niet gebeuren.

Dus hij was dood? Ja! Ze bewogen hem op de deur, die ze uit de scharnieren hadden gehaald, op en neer en probeerden hem weer tot leven te wekken. Ze probeerden het zoute water uit zijn lichaam te persen. Maar dat lukte hen niet! Dat zou niemand lukken, want Tora had hem daar beneden in de kluwens zeewier achtergelaten. Ze had hem laten verdrinken. Ze zou nooit meer in de zee gaan zwemmen. Kreeg ze nu maar lucht!

‘Lieve Heer, je moet bedenken dat ik alleen maar sokken aan had. Daarom ging het zo langzaam … daarom was ik er pas toen …’

Hij had een gezicht gekregen. Het staarde haar aan, blauw, met donkere schaduwen van een baard rond zijn kaken. Zijn ogen waren gesloten, maar toch open. Ze zag duidelijk de sterke witte tanden tussen zijn halfgeopende, blauwe lippen. Dan was hij dus toch dood!

Nu stond ze boven op de steigers voor het pakhuis van haar oom. De wind streelde haar huid. Overal. Haar laarzen vielen. Vielen haar laarzen? Nee, zij viel. Ze viel in de regenboog, in de fluittonen, in de brand. Maar hij was dood …

Zou het zo zijn dat mensen pas iemand dood kunnen zien gaan wanneer ze afgerekend hebben met al het kwaad dat tussen hen heeft bestaan?

Dan kon hij dus toch niet dood zijn.

Ten slotte kon ze naar zijn gezicht kijken zonder zich af te wenden. Het was een gewoon mannengezicht zoals alle mannen hadden. Heel gewoon en toch iets om voor op je hoede te zijn.

En ten slotte kon ze weer ademhalen. Haar hart kwam langzaam tot rust. Alles verdween in een klamme, draaiende duisternis.

Ze kwam weer tot zichzelf bij het aanrecht. Haar moeder depte haar gezicht met een doek. Het was niet erg om misselijk te zijn. Dat overkwam haar wel vaker. Ze pakte de hand van haar moeder en hield die vast. Ze voelde dat er veel onuitgesproken woorden in de kamer zweefden. De duisternis vulde het open raam als een muur. Het tochtte weldadig. Koel. Fris. Haar moeder was bleek, maar niet van haar stuk gebracht. Ze had voor hetere vuren gestaan dan een flauwte …

Het was de dag dat ze Henrik Toste kwamen halen en hem naar de gevangenis brachten omdat hij de brand in Simons visbedrijf en botenhuis had aangestoken. Het was de dag dat Tora tegen Ingrid zei dat de bosbessen op de Vet vast wel rijp zouden zijn.

Dit was niet de brand bij Simon, niet het kamertje op Bekkejordet, maar het gehavende aanrecht in Tusenhjemmet.[1] Tora leunde ertegen aan. De verf rond de knoppen van de kastdeurtjes was volledig verdwenen. Haar moeder zag liever afgeschuurde verf en kaal hout dan oud vuil.

Nu pas begreep Tora wat er gebeurd was. Iets wat groter was dan de realiteit. Er ging een halfuur voorbij zonder dat ze iets zei. Ingrid was kalm en liep heen en weer. Driemaal haalde ze koud, vers water uit de kraan en gaf haar dochter ongevraagd te drinken.

Tegen zessen maakte ze zich klaar voor de avonddienst op de visfabriek. Ze pakte rustig haar spullen bij elkaar. Haar stem klonk normaal toen ze Tora vroeg om zolang te blijven liggen. Tora knikte. Ze had kleur op haar wangen gekregen. Die kleur maakte Ingrid ongerust. Dat paste niet bij Tora. Misschien moest ze toch de dokter erbij halen?

Misschien moest ze aan de fabriek doorgeven dat ze vanavond maar een plaatsvervangster voor haar moesten inzetten? Nee. Niet vanavond. Ze moest door de zure appel heenbijten. Juist vanavond! Daar was niets aan te doen. Tora moest zich maar zien te redden. Ze was taai.

‘Je hebt toch geen koorts?’

‘Koorts? Hoezo?’ Tora’s stem klonk mat, maar niet alsof ze echt ernstig ziek was …

‘Nou, want dan moest ik maar thuisblijven, hè?’

‘Nee, ik heb geen koorts.’

Tora begreep het.

Elisif van de zolder had Sol met een briefje naar Ingrid gestuurd. Ze schreef dat als Ingrid behoefte had aan stichtelijke woorden, ze vanavond om zes uur welkom was in het gebedshuis, om te bidden. Ingrid antwoordde niet. Ze ging naar de avonddienst waar ze voor ingedeeld was.

Ze liep zo snel naar het dorp dat het zweet haar uitbrak. Toch was er geen enkele plek ter wereld waar ze minder naar verlangde. Ze deed de witte schort voor en bond haar hoofddoekje om. Alleen haar handen beefden een beetje toen ze aan de tafel met de dozen en het cellofaan ging zitten. Toen de vrouwen hun plaats hadden ingenomen, waren alle ogen op haar gericht.

De mannen kwamen. Ook die hadden ogen. Ingrid keek niet op. Wachtte alleen maar af. Staarde naar de stalen tafel. Haar gezicht was een masker.

Als ze wel opgekeken had, zou ze misschien een paar blikken opgevangen hebben die niet vijandig of vol leedvermaak waren. Maar Ingrid had een muur om zich heengetrokken.

Ze zat ineengedoken te wachten. Toen kwam de vis. Ze schroefde het tempo op en werkte als een bezetene. In de eerste korte pauze kreeg ze al op boze toon te horen dat ze het wat rustiger aan moest doen. Er was een jong, onervaren meisje in de plaats van Grete, Anlaug. Maar Ingrid dacht: laat ze zichzelf maar redden. Laat haar maar op haar tanden bijten, laat haar ook maar leren wat de wetten van het dorp zijn.

Na vijf uur ploegendienst haalde Ingrid haar jas, samen met de andere drie van de inpakploeg. Hansine wankelde toen ze haar laarzen aantrok. Ze was erg bleek. ‘Ben je ziek?’ vroeg Anlaug. Ingrid voelde dat Frida kwaad naar haar keek. Ze maakte haast met haar hoofddoek en draaide met stijve vingers de dop op de thermoskan. De sfeer was geladen.

‘Nee, niet echt ziek. Alleen moe.’ Hansine vond steun bij de muur. Toen zag Ingrid dat er tranen over haar grauwe wangen biggelden. Het was alsof Ingrid ontwaakte. Er roerde zich iets in haar binnenste. Iets wat ze al zo lang onderdrukt had.

Ze had het ronde buikje van Hansine natuurlijk wel gezien. Al vier, vijf maanden heen. Ze had er al drie. Die waren vlak na elkaar gekomen. Ze werkte pas een jaar als inpakster. Vanaf het moment dat ze weer op de been was na de laatste bevalling. Ingrid kon zich nog herinneren dat ze in het begin haar borsten afkolfde in de pauzes. Hansine stond te huilen.

‘Kom nou maar, dan breng ik je op de fiets naar huis’, zei Frida. Ze pakte Hansines spullen en stopte ze in een tas.

De harde blikken troffen Ingrid in haar nek. Ze voelde ze branden. Wilde zich omdraaien en zeggen dat ze het tempo inderdaad onnodig had opgeschroefd. Wilde hun een hand reiken. Maar ze kon het niet. Ze was nooit een van hen geweest. Drong zich ook niet aan hen op. Ze zou hun laten zien dat ze het ook zonder hen kon redden. Toen besefte ze dat zij op die manier een wig tussen hen dreven. De mensen die uiteindelijk aan alles verdienden. Mensen zoals Dahl.

De mensen die hun beurzen dichtklapten als de schepen van de kade wegvoeren met zo en zoveel tonnen visfilet. Het was zoals Grete hun voorhield: inpakken voor een hongerloontje, tenzij je tot bloedens toe werkte!

Dat waren de mensen die ervoor zorgden dat vriendschap geen overlevingskans had in de kleine, rokerige koffiekamer met de kale formica tafel en de geblakerde metalen asbak van de Bodø-brouwerij. Dat waren de mensen die ervoor zorgden dat er geen tijd was voor een vriendelijk woord, geen ruimte voor iets anders dan het opschroeven van het tempo! Nee, Ingrid! zei een stem in haar binnenste. Gaat het daar vanavond om? Eerlijk? Is het niet het feit dat jij je opsluit in je kostbare verbittering en de anderen laat bloeden? Als jij het tempo niet had opgeschroefd, was de vis misschien in de koeling gezet en verdeeld over twee ploegendiensten, en had Hansine naar huis kunnen gaan om de was te doen en daarna haar rug wat rust te gunnen.

Het maakte zo weinig uit of zij het tempo opschroefde. Zo weinig …

Ingrid liep naar huis, ze keek niet om naar de anderen. Ze wist dat ze praatten. Met hese nachtstemmen vol vermoeide machteloosheid. Praatten in eenlettergrepige woorden. Vol minachting. Bitterheid. Bijtende onwil. Jegens haar, Ingrid. Maar zij zou veel geld in haar loonzakje krijgen. Zij kon deze maand haar schulden aflossen. Alles!

Ze zou Rakel betalen voor de japonstof die ze toen in Breiland gekregen had.

In Ottars winkel stonden de cijfers rijen dik onder haar naam. Ze zou alles afrekenen! En dan zou ze genoeg over hebben om naar Bodø te gaan om Henrik te bezoeken, als ze die ene nacht dat ze van huis was nergens overnachtte.

Ingrid werd koppig. Een koppigheid die haar in staat stelde om rechtop over de heuvels te lopen. Het kwam niet bij haar op om zich daarover te verwonderen.

Ze liep snel. Maar het tempo was haar niet aan te zien. Ze was net zo bleek toen ze thuis de deurklink vastpakte, als toen ze haar schort had opgevouwen in de fabriek.

Ze keek even bij Tora naar binnen en praatte wat.

‘Ik ben eh … moe, ik ga naar bed’, zei ze ten slotte, vooral om een einde aan deze dag te kunnen maken.

Ingrid ging naar de kamer, naar het grote lege bed. Ze wist niet of ze een gemis voelde. Ze zou wel te moe zijn. Ze deed de gordijnen dicht en waste zich met koud water. Om de ergste vislucht kwijt te raken. Dacht zelf dat ze daarin slaagde.

Tora lag in haar kamertje en vroeg zich af waarom haar moeder geen warm water had meegenomen uit de keuken. Ze voelde plotseling een hevige angst om haar moeder. Maar dat kon ze vanavond niet aan. Haar hart dreigde weer te gaan bonzen. Ze draaide zich naar de muur, probeerde de knoesten te onderscheiden in het ongeverfde hout. Maar dat hielp niet.

[1] Een verwijzing naar het Noorse volkslied; tusenhjemmet betekent letterlijk: tehuis voor duizend mensen.

2

Henrik moest naar de gevangenis. Hij werd schuldig bevonden aan beide brandstichtingen bij Simons huizen en aanlegsteiger. De eerste brandstichting telde het zwaarst, zei men. Tijdens de verhoren was gebleken dat Henrik wist dat er mensen in die huizen lagen te slapen. In totaal zeven personen hadden eraan kunnen gaan. De mensen waren verbaasd toen bleek dat Rakel ten gunste van de man van haar zuster getuigd had, terwijl Simon toch degene was die hem had aangegeven. De mensen praatten er met gedempte stem en toegeknepen ogen over.

Als verzachtende omstandigheid werd aangevoerd dat de brandstichter aan langdurige depressies leed, die een vrijwel chronisch alcoholmisbruik tot gevolg hadden. En dat hij onder invloed van alcohol verkeerde toen hij de misdaad beging.

De mensen op het Eiland morden en wilden niets van Henriks depressies weten. Excuses werden er altijd wel gevonden als het erom ging uitschot te redden. Depressies! Henrik! Een gek en een gluiperd, dat was-ie. Een parasiet.

De mannen stonden in Ottars winkel en herinnerden elkaar eraan hoe stoer Henrik had gedaan toen er gekletst werd over Simon die na de brand op de zolder zat te kniezen. Ze snoven afkeurend. Het was of Ingrid in hun ogen groeide, hoe meer ze praatten over de nietsnut Henrik en zijn streken. Er werden uitvoerig lange en ingewikkelde verhalen opgerakeld uit de tijd voordat Henrik en Ingrid een paar werden. Sommigen wisten te vertellen dat er voor dat huwelijk een wisseling van de wacht had plaatsgevonden. Of Simon en Ingrid samen iets hadden of Rakel en Henrik, daar was men het niet over eens. Maar er was van partner geruild!

Soms werd de ene man behoorlijk kwaad op de andere omdat die het verhaal verkeerd vertelde. Dan mengden de anderen zich erin en verliep de discussie even vlot als de ochtend. Maar over één ding waren ze het eens: Henrik was en bleef een schooier en niemand begreep hoe Ingrid het met zo iemand uithield. Want al had Ingrid met Duitsers gehokt en al was ze met een kind blijven zitten, nu was het een prima meid.

Rakel, dat was een gladde. Ten gunste van die pummel getuigen! Depressies! Ja, ja. Alleen Simons vrouw kon iemand met zulke mooie woorden om de oren slaan.

Simon had veel aan zijn hoofd en wist niet dat hij de held van het Eiland was. Hij vond dat hij zijn laatste lening tegen een te hoge rente gesloten had. Bovendien maakte hij zich zorgen over Rakel. Ze was niet in haar gewone doen. Hij merkte het aan verschillende kleine dingen. Ze lachte niet uit volle borst. Was in zichzelf gekeerd. Maakte geen wandelingen meer door het dorp. Zei dat ze moe was of het te druk had.

Simon begreep dat het door het proces tegen Henrik kwam. Voor Rakel was het evenzeer een proces tegen Ingrid. Dat deed pijn. Simon wist niet wat zich tussen beide vrouwen had afgespeeld, alleen wat hijzelf gehoord en gezien had. Dat was niet veel. Tora had hij niet meer gezien sinds hij met het bevende meisje in zijn armen bij het hutje van Tobias had gestaan nadat hij man en kind gered had. Er ging nog steeds een wonderlijk teder gevoel door hem heen als hij eraan dacht hoe krampachtig ze zich aan hem had vastgeklampt. Misschien kwam dat omdat hijzelf geen kinderen had?

Het zou beter zijn geweest als de rechtszaak hen bespaard was gebleven. Maar nu ze het eenmaal achter de rug hadden, moesten ze er maar het beste van zien te maken. Rakel had dus toch gelijk gehad toen ze eens zei: ‘Zo zijn mensen nu juist wel. Dat ze brand stichten.’

Zo was Henrik! Niet alle mensen. Maar dat was al erg genoeg. Simon zou graag iets gedaan hebben voor Ingrid en haar dochtertje. Maar hij kwam altijd voor een gesloten deur als hij met haar wilde praten.

Hij kon duidelijk zien dat ze thuis was. Dan had hij er weinig aan dat hij zich niet schuldig voelde omdat hij Henrik niet had ontzien door de aanklacht in te trekken. Hij kon en wilde zo’n man niet vrijuit laten gaan.

Simon verachtte dergelijke daden uit de grond van zijn hart en hij wilde er niets mee te maken hebben. Hij kon er onmogelijk begrip voor opbrengen. De anders zo zachtmoedige Simon was onvermurwbaar geweest. De waarheid moest boven water komen.

De man had het aan zichzelf te wijten. Was hij niet met een prima vrouw getrouwd? Kon hij zich niet zoals anderen gedragen? Henrik had Simons overtuiging aan het wankelen gebracht dat het kwaad niet daar was waar Simon was. Het kwaad was ergens ver weg.

Hij hield hierover een lange, boze redevoering tegen Rakel. Had niet gemerkt dat ze ongewoon stil was – voor haar doen. Hij had ten slotte verlangd dat ze het met hem eens was. Maar ze had hem alleen maar aangekeken en gezegd dat het zijn zaak was wat hij wilde doen. Toen was ze als een bezetene verdergegaan met de afwas.

Simon was alleen in de kamer blijven staan. Hij realiseerde zich dat Rakel het er niet helemaal mee eens was dat hij zijn zwager voor brandstichting had aangeklaagd. Hij begreep niet dat ze het daarmee oneens kon zijn. Had de man soms niet zelf zijn schuld toegegeven? Met een grijns om zijn mond nota bene – in de rechtszaal! Terwijl Simon en de rechter en de hele zaal toehoorden. Was hij niet zo gewetenloos geweest dat hij gezegd had dat hij wíst dat er zeven man lagen te slapen in de huizen? Hij kreeg geen hoogte van Rakel. Ze had haar eigen wetten en verantwoordelijkheidsgevoel.

Simon had veel aan zijn hoofd. Hij besefte niet dat hij op het Eiland een grote held was. Dat hij de fiere en ambitieuze Simon was die in zijn volle glorie oprees om zijn zwager naar het gevang te sturen, omdat het recht zijn loop moest hebben. Hij was zo bijzonder in de ogen van de mensen dat ze lange tijd iets hadden om over te praten en de herfst hun iets minder guur toescheen.

Hij liep rond op zijn nieuwe bedrijf en controleerde en commandeerde. Misschien zou hij het volgende seizoen volop kunnen draaien. De mannen geloofden heilig dat hij het onmogelijke kon bewerkstelligen.

3

Wat zij gedaan had, was het enig juiste geweest! Het moest! Bovendien zou oom Simon vast wel begrepen hebben dat hij de brand aangestoken had, ook al had zij niets gezegd.

Schaamte? Waarom schaamde ze zich niet omdat hij in de gevangenis zat? Zoals ze voelde dat haar moeder zich schaamde? Kwam dat doordat ze ergens anders een vader had? Dood en begraven voordat zij geboren werd. Maar toch. Of kwam het doordat ze zo blij was dat ze zich in haar kamertje veilig kon voelen voor het gevaarlijke? Met hem had ze niets te maken. Hij kon haar niet raken.

Tora liep langs de grote, nieuwe etalage van Ottar. Hij had zijn winkel uitgebreid. De weg moest er nu een grote bocht omheen maken. De mensen lachten omdat Ottar het zo hoog in zijn bol had dat hij alleen maar uitbreidde om een etalage te kunnen bouwen zodat de mensen al zijn koopwaar konden zien; en dat hij dat zo dom gedaan had dat de weg nu een grote bocht moest maken. Maar eigenlijk vonden ze het prachtig. Waren trots op de etalage alsof het hun eigen was. Ottar verkocht nu ook kleren. Hij stalde katoenen jumpers uit, met elastiek in de boord en een col. En streepjes in ‘delicate kleuren’, zoals Ottar het noemde.

En dan had hij zojuist joppers van teddystof binnengekregen. Aan beide zijden te dragen. Ottar bracht zijn kapsel in orde en keerde de jopper om zodat de rode kant binnen kwam en de grijze, wollige kant buiten. Hij deed de drukknopen dicht aan de verkeerde kant: het was een wonder.

Tora drukte haar voorhoofd tegen de ruit en loerde naar binnen. Stel je voor dat je zo’n jopper had! Sol en zij hadden zich op een dag naar binnen gewaagd om er een te passen. Hij was prachtig en warm en rook zo lekker. Hij had Sol niet gepast, en daar was ze blij om – dan hoefde ze er ook niet aan te denken, zei ze. Maar Tora had haar bleekblauwe ogen gezien. Ze werden groot in haar gezicht, traden buiten hun oevers.

Het lompe lichaam van Sol uit Tusenhjemmet. Ze maakte er zelf grapjes over. Dan hoefden de anderen dat niet meer te doen. Alles wat ze met schoonmaken verdiende, gaf ze thuis af. Dat wist Tora, hoewel Sol het er nooit over had. Elisif, die moeder heette te zijn, had het te druk met het vereren van haar god, dus moest Sol thuis ook nog eens alles doen.

Nog zag Tora Sols hand over de jopper dwalen, zoals die middag toen ze hem gepast hadden. De forse, sterke duim leek zo wonderlijk misplaatst op het nieuwe kledingstuk.

Het was dezelfde hand die Tora duizenden keren aan het werk had gezien. De hand die afgekloven potloodstompjes vasthield als ze boven op het aanrecht haar huiswerk maakte, nadat ze alle stoelen had weggezet zodat de kleintjes niet naar haar toe konden klauteren. Duidelijke rouwranden onder haar nagels. Altijd. Dat kwam niet omdat ze een smeerpoets was. Maar het laatste dat Sol meestal deed voordat ze aan haar huiswerk begon, was de vloer schrobben. Ze moest in een schone omgeving zitten als ze haar huiswerk deed. Wat dat betreft lijkt ze op mamma, dacht Tora.

Trappen schrobben gaat onder je nagels zitten. Asladen legen, dat gaat onder je nagels zitten. Kolen halen. Vuur aanmaken.

Alles zette zich als rouw onder de nagels van werkhanden vast. Hoe fanatiek Sol ook nagels beet, er waren altijd zwarte randen.

Haar handen waren nog roder geworden sinds ze van school gegaan was en de hele dag schoonmaakwerk deed.

Lichtbruine sproeten sierden haar handen en polsen. Ze leken er niet op hun plaats. Haar huid was droog en zat vol kloofjes. De bovenkant was verweerd en rimpelig, de palmen waren glad als stenen die door het zeewater zijn geslepen. Hier en daar wondjes en schrammen. Niets bijzonders, niets om zielig over te doen. Niet eens zo groot dat ze verband of pleisters nodig had. Ze waren er gewoon … ze droeg ze met zich mee, waar ze ook ging.

De jopper paste niet. Niet bij haar lichaam, niet bij haar handen. Tora voelde plotseling een onverklaarbare tederheid voor de handen van haar moeder en Sol. Het leek op het gevoel dat ze soms had als ze een visje van de haak haalde en even aarzelde of ze hem weer terug zou gooien in zee, omdat ze zich afvroeg of hij niet te erg gewond was om het te kunnen redden. Een gedachte die haar nog lang daarna bezighield. Ze dacht dat ze de vis daar beneden zag. Zag hem scheef wegzwemmen met ongecontroleerde, krachteloze slagen van zijn staartvin. Zag dat zijn kaak afgerukt was. Zag dat er een graat door de grijze vissenhuid stak. Maar het was zo’n klein visje. Zo’n klein graatje. Er waren zoveel vissen in de zee. Zoveel handen. Zoveel wonden. Grotere.

Op weg naar huis liep Tora langs het huisje waar Frits en Randi woonden. Binnen was het donker. Dan zouden ze wel niet thuis zijn.

Hij betekende voor haar een wond, onderhuids. Frits. Niet alleen omdat hij doof was en niet kon praten. Maar meer omdat ze altijd aan het gevaarlijke dacht als ze hem zag. Die ochtend dat ze onder de droogrekken voor de vis bij hem weggelopen was, had ze hem verloren. Omdat hij het niet wist. Nooit mocht hij weten dat hij de eerste was die haar had aangeraakt nadat … nadat hij …

Ten slotte kwam ze liever niet meer in de buurt van het huisje waar Frits woonde. De hele zomer had ze op de stenen aan het strand gezeten en naar de eilandjes in de fjord gestaard, terwijl de gure wind ongevraagd onder haar versleten vestje kroop en water in haar ogen perste. Er waren dingen waar ze geen woorden voor kon vinden.

Ze wist niet wat ze het meeste miste: Randi, de boeken, de muziek … of Frits.

Dus dacht ze er verder niet meer aan.

Haar gedachten kregen iets vreemds als ze aan hem dacht. Een soort apathische verwachting. De hele zomer had ze hem willen ontmoeten. En ze wilde het ook weer niet. Ze wilde naar hem toe gaan. Met de rode sprei over haar knieën zitten lezen. Wilde naar hem kijken, ongezien zijn gezicht bestuderen. Maar tegelijkertijd wilde ze het ook niet. Nu sloot de schaamte van haar moeder alles als een deksel af. Hij zat in de gevangenis. Tora kon er niet meer naartoe gaan. Moest maar liever nergens meer naartoe gaan.

Toch liep ze er vaak langs als ze alleen was. De laatste tijd was ze altijd alleen.

Nu was hij weer weg, naar zijn dovenschool. Frits … Hij zou met kerst pas weer terugkomen. Randi was Sol tegengekomen en had naar Tora gevraagd. Had de groeten gedaan en gezegd dat ze langs moest komen voordat Frits wegging. Ze zou taart bakken, het feestelijk maken. Maar dat was de donderdag dat haar moeder met de boot uit de stad kwam, alleen, en Tora zich er niet toe kon brengen om weg te gaan.

Daarna waren er zoveel dingen waar ze niet aan toekwam. Ze kon zich als het ware nergens toe zetten. Ze slenterde door het dorp en knikte als iemand groette. Ze verwonderde zich erover dat iedereen haar zo ijverig groette. Bedacht plotseling dat het kwam doordat ze medelijden met haar hadden. De mieren begonnen over haar rug en hals te lopen. Ze werd vuurrood, ook al was er niemand die naar haar keek.

En dan was haar moeder er nog. Het was alsof haar moeder het niet prettig vond als Tora ergens naartoe ging. En ze hoefde er niet aan te denken naar Bekkejordet te gaan.

De loper die ze voor haar tante zou borduren had ze afgemaakt terwijl haar moeder op haar werk was, maar ze had hem niet weg durven brengen. Ze had het natuurlijk kunnen doen zonder dat haar moeder ervan wist, maar de muren die nu tussen hen in stonden waren al dik genoeg.

Vandaag had haar moeder haar naar het postkantoor gestuurd om twee postwissels te halen, die ze meteen begon in te vullen toen Tora thuiskwam. Ze zakte als het ware ineen boven de tafel. Grauw. Ineengedoken. Toen liep ze naar het fornuis en gooide de wissel in het vuur. Trok een gezicht dat duidelijk alle vragen afwees. Toen vulde ze de andere in. Snel en nadrukkelijk, alsof ze bang was dat ze van gedachten zou veranderen. ‘Voor japonstof. 32 Kronen. Voor Rakel Bekkejordet.’

Tora ging ermee naar het postkantoor, en boog haar hoofd toen Turid achter het loket de wissel van alle kanten bekeek en haar bevreemd aanstaarde, voordat ze afstempelde. Het was alsof ze tante Rakel voor altijd wegstempelde.

Tora was het postkantoor uitgeslopen. Dit was nog erger dan wanneer ze spullen op de pof kocht bij Ottar of wanneer ze de melk moest laten opschrijven bij de melkverkoop. Ja, dit was veel erger. Het was alsof de mensen in haar en mamma konden kijken. Door de jas en de jurk heen konden zien dat ze vies ondergoed aanhadden.

Het metaal dat op het papier sloeg. De stempel die tante Rakel wegvaagde uit de dagen die nog kwamen.

Tora’s voeten klonken hol op de tegelvloer. Ze was zich er vaag van bewust dat ze op weg naar buiten was. Het rook naar lijm en stof en geld. Grote, dikke bundels tussen de vingers van Turid. Nu lagen haar moeders briefjes van tien achter de tralies. De twee glanzende kronen waren koud en dood. Een gat in elk van hen.

Alsof iemand gaten in tante Rakel geponst had. Alsof haar moeder dat zelf gedaan had. Begreep ze dat niet!

De deur viel dreunend achter haar dicht. Hij had een raam dat ondoorzichtig geworden was van zeewater en vuil.

Tora dwaalde door het dorp en dacht er krampachtig aan dat het gevaarlijke uit haar kamertje verdreven was. Zo kon ze die kleine vreugde laten groeien. Tora probeerde er zo hard aan te denken, dat ze zelfs Rakel en Simon en mamma weer vrienden zou kunnen laten worden. Toen ze naar huis liep, was haar dag weer goed.

Er zaten veel mussen in de plassen.

Op het erf stond een rode fiets met een rode jasbeschermer en een glimmend stuur.

4

Op een middag, toen Sol en Tora melk gingen halen, doken er vanachter een paar rotsblokken twee jongens uit het dorp op. Ze hadden zich verstopt op de enige plaats waar geen huizen of mensen waren. Hier waren geen klapramen die open konden gaan, met moeders die hun hoofd naar buiten staken en partij kozen. Geen getuigen, onbeperkte mogelijkheden. Ole en Roy. Waren de nederlaag met Gunn op school nog niet vergeten, ook al was het lang geleden.

Ze stonden wijdbeens, handen in de zakken. Ze grijnsden stoer. Vooral Ole. Waren zeker van de overwinning. Niemand die het kon verklappen.

‘Zo, loopt moffenmoeders Goudelsje hier met haar emmertje te zwaaien, hm? Wat heb je vandaag al allemaal in de fik gestoken?’

Ole deed damesachtig en trippelde voor Tora uit. Het was zo lang geleden dat ze die bekende scheldwoorden gehoord had. Ze drongen bij haar binnen. Het was alsof iemand met stenen had gegooid. Tegen haar hoofd, tegen haar gezicht. Maar ze kneep haar mond samen. Zweeg met heel haar lichaam.

‘Hou je bek, stomme vissenkop!’ schreeuwde Sol en stormde op hen af.

‘Wat hoor ik nou, die komt uit Tusenhjemmet en wil zich groot voordoen? Vetzak, Bessie Turf! Vette zeug! Hoe gaat het met je moeder, alweer thuis en nog steeds even gek?’

Sol werd rood van drift. Ze was een volwassen meisje dat al belijdenis had gedaan, en voelde een grote, heilige toorn. Ze stormde met opgeheven emmer op de plaaggeest af. Het was een geluk dat die leeg was. Ze sloeg met al haar kracht op het hoofd van Ole die een halve kop kleiner was dan zij. Tora staarde. Ze had Sol nog nooit handtastelijk zien worden, wat er ook gebeurde. Integendeel, zij was altijd degene die het hoofd koel hield en tussenbeide kwam voordat er bloedneuzen vielen. Nu leek ze op een getergde stier. Haar korte haar stond recht overeind, zoals op de plaat van het stekelvarken die op school in de gang hing. Het speeksel schuimde in haar mondhoeken.

Maar ook de jongens werden door razernij gegrepen toen Ole na de ervaring met de emmer zover tot zichzelf gekomen was dat hij weer iets kon voelen.

Tora begreep dat dit de verkeerde kant opging. Twee tegen één, Sol … Een grote overmacht …

Tora riep dat ze op moesten houden, maar ze hoorden en zagen niets. De jongens hadden Sol nu onder zich, op de weg. De een hield haar armen vast, de ander ging op haar buik zitten en stompte op haar borsten zodat ze kermde.

Toen ze daar genoeg van hadden, trok Ole Sols korte, dunne katoenen bloesje omhoog tot over haar schouders, en liet zijn kameraad al dat fraais zien.

Tora, die de hele tijd langs de kant van de weg had gestaan zonder dat ze ook maar iets durfde te doen, kreeg plotseling een rood waas voor haar ogen. Een waas dat haar helemaal omgaf. Schreeuwend hief ze haar emmer op en sloeg erop los.

Haar emmer was van het ouderwetse, solide soort. Met een harde rand onderaan.

Dof gekreun en gesmoorde snikken. Ze vertrouwde erop dat de jongens bovenop lagen. Werkte volgens een simpele logica: hoe meer slagen, des te meer pijn. Hoe sneller ze sloeg, des te meer slagen.

Tora wist niet dat het zo’n fijn gevoel kon zijn om te slaan.

Toen werd er een hand op haar schouder gelegd. Een sterke vuist nam het bevel over de emmer over, een dwingende stem zei: ‘Hé, kalm aan, kalm aan! Eens kijken of jullie het overleefd hebben … Jullie leven toch nog, hè?’

Frits’ vader!

Maar hij glimlachte erbij, of niet? Hij hielp de jongens overeind. Ole had een lelijke snee boven zijn ene oog. Het andere zat dichtgekoekt. Hij huilde bitter en schor. Snot en tranen vonden een plaatsje in Monsens zakdoek.

Roy was er beter van afgekomen … Sol had een fikse schram op haar ene knie. Maar de overwinning straalde uit haar ogen. Ze kon nog niet ophouden. Stak haar been uit zodat Roy struikelde en languit viel, net toen hij dacht dat hij gered en vrij was. Hij landde op zijn neus. Dat zag er lelijk uit. Hij wilde meteen wraak nemen, maar Monsen greep de slungel stevig beet, terwijl Sol als een bezetene schreeuwde: ‘Kom maar op, stuk vuil, kom maar op, vissenkop! Ik zal je weleens laten zien wie hier het meest geschift is in het dorp! Kom maar op, kom maar op …’ snikte ze snauwend.

De jongens slopen weg naar de huizen boven aan de heuvel. Als geslagen honden, traag en triest.

De strijd was gestreden. Monsen nam de meisjes mee naar huis, alle trappen op, de gang in. Hij verbond hun wonden en riep ‘foei’ toen de verhalen loskwamen. Toen Randi vroeg welke scheldwoorden de jongens geroepen hadden, werd het stil. Toch kozen de Monsens onvoorwaardelijk de kant van de meisjes en ze zeiden dat de ‘kwelgeesten’ hun verdiende loon hadden gekregen.

Tora had er niet aan gedacht dat dit Frits’ huis was. Totdat hij in de deuropening stond. Hij was vertrokken naar zijn dovenschool. Dat wist ze heel goed. Toch stond hij daar naar haar te staren.

Toen besefte ze dat ze hem gemist had. Besefte dat ze hem gekwetst had. Dat de zwijgende jongen een mens was die op vele manieren nog eenzamer was dan zijzelf. Ze besefte dat ze hem niet als een gewoon mens had beschouwd, omdat hij niet kon praten.

Ze zou hem nooit meer in de steek laten, hem nooit meer door het gevaarlijke laten wegjagen! Nooit meer! Frits was Frits. En voor haar was hij veel meer dan alleen Frits.

Ze zag het zo helder en duidelijk. Omdat hij er niet was. Omdat er een grote, pijnlijke leegte in de kamer was.

De middag kroop over het raamkozijn, het klapraam stond open naar de koele, in gedachten verzonken herfst. Randi bakte gouden, geurige pannenkoeken waar ze een heleboel suiker op strooiden. De vader van Frits kreeg een naam voor Sol en Tora. Hij heette Gunnar en kon zo mooi accordeon spelen dat het ongeverfde, lekkende plafond zich leek te verheffen. De bloederige lap rond Sols knie, die absoluut niet paste bij een groot meisje dat al belijdenis had gedaan (en dat van plan was komende zaterdag naar het dansen te gaan, of Elisif nu huilde of niet), die bloederige lap was aanleiding tot veelvuldige herhalingen van het gevechtverhaal. Randi sloeg haar handen ineen van ontzetting, lachte en stootte hen aan.

Tora trok zich er niets van aan dat Sol er was, ze kroop uit macht der gewoonte op het bed van Frits. Trok de gebreide sprei rond haar benen ook al was het lekker warm in de kamer.

Ze nam Frits mee naar Berlijn. Haar grootmoeder ontving hen allebei met open armen. En de rozen …

‘Vraagt iemand wat liefde is, dan is het niets anders dan een windvlaag die ruist in de rozen …’ Dat had ze ergens gelezen. Het was te mooi om werkelijkheid te kunnen zijn.

Ze dacht eraan hoe ze zich vroeger op woensdagen gevoeld had. Toen ze jonger was, nog heel klein, maar al wel kon lezen. Dat moest vóór het gevaarlijke geweest zijn. (Wat gek dat ze zo dacht. Zoals andere mensen zeiden: vóór de oorlog …)

Vóór het gevaarlijke dus: toen bracht moeder elke woensdag de Hjemmet mee. Daar stond een stripverhaal in over een mannetje dat Stipje heette. Hij was zo klein dat hij in een luciferdoosje paste … Tora leefde heel erg met dit schepseltje mee. Want hij was de enige op de wereld die zo klein was. Ze wilde hem voor altijd bij zich hebben. Altijd. Hij hoorde bij dat prettige gevoel van verwachting waarmee je jezelf ’s woensdags kon verwennen. Ze had het een keer aan haar moeder gevraagd toen die met haar armen diep in het zeepsop begraven stond in de waskelder; gevraagd of ze niet zo’n Stipje mocht hebben. Of haar moeder niet naar Hjemmet kon schrijven om hem voor haar te vragen. Ze bedelde en smeekte, ook al wist ze dat ze het onmogelijke vroeg. Ze kon de lichte druk op haar hand al voelen. Haar huid tintelde zachtjes van louter genoegen en plezier. Dat moest liefde zijn? Zoals een warme wind? Of bloemen?

Aanraken …

Ze hief haar hand op en streelde Frits vluchtig over zijn wang. Vluchtig. En hij begreep het en vergaf haar, koesterde geen wrok. Hij vroeg niet waarom. Toen gleed hij weg.

Randi praatte met Sol die met de rug naar Tora toe zat, en Gunnar speelde accordeon. De muziek weerklonk en steeg op. Het hele huis steeg op. Tora liet zich vervullen van de muziek en een genegenheid voor de hele wereld. Ze klampte zich eraan vast. Alsof ze diep in haar hart wist dat dit niet kon voortduren.

Sol en Tora waren die avond laat met hun emmers bij de melkverkoop. Er was alleen nog afgeroomde melk. Toch giechelden ze toen ze de deksels op de emmers deden.