Herbjørg Wassmo

Het huis met de blinde serre

Deel 1 van De Tora-trilogie

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Huset med den blinde glassveranda verschenen bij Gyldendal Norsk Forlag

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag A/S, Oslo 1981

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus bv, Breda 1984

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Gwen Hameleers

isbn 978 90 445 2897 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Ze wist niet wanneer ze zich er voor het eerst van bewust werd: het Gevaarlijke. Het was lang nadat ze was verhuisd naar het kleine voorraadkamertje achter de keuken, omdat haar moeder vond dat ze een kamer voor zichzelf moest hebben. Het was lang nadat ze ’s nachts wakker begon te worden van de luide stemmen uit de woonkamer waar Henrik en haar moeder sliepen. Ze werd ’s nachts wakker, bezweet. Alsof ze koorts zou krijgen. Ze wilde haar moeder roepen, haar tegen zich aan voelen. Maar ze kon geen geluid uitbrengen. Alles was onmogelijk en vreemd en het donker was onveilig. Het gebeurde steeds vaker. Meestal als haar moeder avonddienst had in de visverwerkingsfabriek en pas laat thuiskwam.

Dan moest ze helemaal wakker worden, ook al wilde ze niet. Rechtop in bed gaan zitten en doen alsof ze een leeg omhulsel was. Het was alsof haar hoofd was opgezwollen en zo het lege omhulsel drijvende hield in de kamer. Haar oren waren als de deuren van het boothuis van Almar in Hestvika: met kapotte hengsels, zodat de wind erdoorheen floot en eraan rukte.

Ze was een keer boven op de Hesthammer geweest. Helemaal op het topje. Er was daar niets dan stenen en heide. Henrik had haar schouder vastgepakt en haar naar de rand geduwd. De steile rots stortte zich in zee en af en toe vielen er enorme stenen en rotsblokken naar beneden. Haar hoofd begon te suizen toen ze daar stonden. Ze kon zich niet bewegen. Er klonk angst in moeders stem toen ze Henrik vroeg om terug te komen. Tora kon zich de woorden niet herinneren.

Toen had ze begrepen dat Henrik de sterkste was. Want hij lachte. En iedere keer als hij ademhaalde om een nieuw lachsalvo de diepte in te sturen, rolden er stenen naar beneden.

De kinderen op school riepen haar soms na dat je kon ruiken waar haar moeder werkte.

Maar volgens Tora rook iederéén naar vis. Ze trok zich niet zoveel van hen aan. Zolang ze haar maar niet aanraakten.

Handen. Handen die in het donker kwamen. Dat was het gevaarlijke. Grote, harde handen die graaiden en kneedden. Naderhand kon ze nog net naar de plee rennen voor het te laat was. Soms wist ze niet of ze zou durven plassen in de keuken waar de emmer stond.

Dan schoot ze liever in haar laarzen, trok haar jas aan over haar nachtjapon en rende naar het erf, of het nu zomer of winter was. Het erf was ruim en veilig en er zat een haakje op de pleedeur. Ze zat daar soms heel lang. Soms tot ze verstijfd was van de vrieskou of totdat ze haar moeders voetstappen hoorde op de grindweg.

Henrik was bijna altijd weg op de avonden dat haar moeder in de fabriek werkte. Tora werd wakker als de deur openging en een van beiden thuiskwam. De voetstappen van haar moeder waren vermoeid, maar licht. Zij deed de deur voorzichtig open, alsof ze bang was dat hij kapot zou gaan. Henrik hield noch met de deurpost, noch met de deur rekening. Hij had geen voetstappen, hij kloste gewoon naar binnen. Maar Henrik had andere voetstappen in huis als hij wilde. Voetstappen die je bijna niet hoorde. Geruisloos, maar zwaar ademend.

Op een dag begon Ingrid Tora plotseling uit te horen. Vroeg wanneer Henrik thuiskwam. Hoe hij dan was. Tora rook de nare lucht van lelies weer en kreeg klamme handen.

Na die dag stond ze altijd op en hielp hem in bed als hij thuiskwam, zodat haar moeder hem niet op de bank in de keuken zou vinden. Hij stonk en soms was hij gewoon te zwaar. Maar hij raakte haar nooit aan terwijl ze hem hielp. Veegde alleen af en toe zijn neus af met de rug van zijn hand. Hij keek niet eens naar Tora, staarde alleen met half dichtgeknepen ogen de duisternis in.

Zo was alles rustig en netjes als haar moeder thuiskwam.

Op een avond ging het toch mis.

Henrik had het licht niet aangedaan toen hij rond elf uur thuiskwam. In het donker was hij tegen de kopjes aangestoten die omgekeerd op het aanrecht lagen te drogen. Verscheidene kopjes en glazen vielen kapot op het aanrecht en de vloer.

Tora werd wakker toen de lawine losbrak. Ze hoorde hem daarbinnen omvallen en vloeken. Ze durfde er niet meteen naartoe te gaan. Het was alsof haar hart zich buiten haar lichaam bevond. Ze had even tijd nodig om het weer op zijn plaats te krijgen.

Maar toen riep hij, hees en rochelend, en Tora werd bang dat Elisif van de zolder naar beneden zou komen en de zondige kamer zo zou zien. Dan zou mama sterven van schaamte.

Ze voelde hoe de kleine, fijne glassplintertjes haar voet binnendrongen toen ze de keuken inging. Ze moest helemaal naar de deur van de gang lopen om het lichtknopje te vinden.

Hij zat midden in de kamer op de vloer te huilen.

Een vreemde in Henriks gedaante.

Tora vond veger en blik en baande zich een soort pad naar de wasbak. Toen ze terugliep kon ze de bloederige afdrukken van haar eigen voeten zien. Het schelle licht van boven deed de zielige gestalte op de vloer er eenzaam uitzien. Ze zette het van zich af, haalde een keukenstoel met rugleuning en wist hem daar op te hijsen.

Zijn kapotte schouder hing meer af dan gewoonlijk. Het leek alsof iemand de mouw van het jasje met wol had volgestopt, maar niet zorgvuldig genoeg was geweest. Hij hield zijn mismaakte arm dicht tegen zijn lichaam gedrukt, als een schat die tegen klappen en gevaren beschermd moest worden. Zijn gezonde hand bloedde, maar daar bekommerde hij zich niet om.

Het huilen was minder geworden. Zijn hoofd was op zijn borst gezakt. Het was alsof hij haar niet zag.

Ze waste het bloed weg dat van zijn hoofd stroomde. Een gapende snee boven zijn rechterwenkbrauw lichtte rood op. Het enige dat te horen was, was het sijpelen van de kraan en de laatste snikken van zijn schorre gehuil.

Toen ging de deur naar de gang open en stond Ingrid daar. Haar ogen waren als twee donkere wakken in het grijswitte ijs van de fjord. Het was alsof Tora onder haar blik ineenschrompelde.

De hele kamer golfde licht.

Ze begreep dat mama hen zag: Henrik en haar. Ze zag zichzelf en Henrik oplossen voor haar moeders ogen. Als geknapte zeepbellen die het keukenraam uitzweven. In vrije val, gewichtloos en zonder waarde.

Mama was God die hen zag. Mama was de dominee of de lerares. Mama was mama – die ZAG! Tora was schuldig. Ze was gevangen in één beeld met Henrik, ze was gevangen in Henriks kracht. Ze was verloren.

Ingrid ging zitten op het oude keukenkrukje dat altijd kraakte. Het geluid ging door merg en been.

Toen steeg Tora uit boven haar eigen lichaam en wil, trok Henrik van de stoel omhoog en stond een ogenblik samen met hem te wankelen. Ze gaf hem een resolute ruk, zette hen met moeite op vier benen en liep langzaam met hem naar de woonkamer.

Ingrid zat er nog toen ze terugkwam. Ze keek naar de grond en dat was bijna nog erger dan wanneer ze naar haar gekeken zou hebben, vond Tora.

‘Zo gaat het hier dus als een arme stakker aan het werk is.’

Haar stem klonk bruusk en vreemd uit de kraag van haar mantel.

‘Alleen vanavond’, antwoordde Tora.

Ze was zo ontzettend blij dat haar moeder tegen haar praatte. Maar Ingrid zei niets meer. Ze hing haar jas op in de gang en deed de deur behoedzaam achter zich dicht, zoals altijd.

Ze raakte de koffie, die Tora voor haar in de thermoskan gedaan had, niet aan en ze keurde de boterhammen op het bord geen blik waardig. Ze schudde haar hoofd toen Tora de vloer wilde aanvegen en knikte alleen zwijgend in de richting van de deur van het kamertje.

Toen pas voelde Tora dat er in haar binnenste iets huilde. Hol en pijnlijk, als een oud verlangen.

Ze sloop haar kamertje binnen, deed een smoezelige sok om haar gewonde voet om het beddengoed niet met bloed te besmeuren en trok zich ver in zichzelf terug onder het dekbed. Trillend streek ze over haar lichaam met klamme koude handen. Het was die nacht zo merkwaardig stil. Als een slecht voorteken. Toen was ze alleen op de wereld. Tora, alleen Tora.

De geur van donkere nacht, stof en bed. Het was alsof je na een dag buiten in de regen thuiskwam en groentesoep kreeg. De slaap wilde niet komen en haar voet deed een beetje pijn. Ze voelde dat er nog een scherfje in zat.

Pas tegen de ochtend, toen ze met een drijfnat gezicht naar het blauwe licht lag te staren, werd ze eindelijk warm. In haar hoofd ritselde en ruiste het – als de grote gele esp die in het weiland van de dominee stond.

2

Tora kon zich nog goed herinneren dat ze een keer op een krukje geklommen was en een zwarte knop bij de deurpost had aangeraakt. Een ongeduldige stem had gezegd: ‘Nee, je moet draaien. Draaien – zo!’

De stem was diep en hard en maakte de hele wereld doods. De grote hand greep rond de hare. Haar vingers deden pijn toen hij draaide, zodat haar hand net als het lichtknopje moest gehoorzamen.

Toen stroomde het felle licht de kamer in. Vulde alle hoeken, deed pijn aan haar ogen, stak zodat haar hoofd ervan suisde. Het deed haar denken aan de keren dat ze grote schelpen tegen haar oor had gehouden om het ruisen van de zee uit het sprookje te horen, zoals oma haar geleerd had voor ze stierf. Ze hoorde alleen maar een soort fluiten daarbinnen, een klagerig, akelig geluid dat haar niet toe wilde laten tot wat ze zocht. Het sprookje bleef ver verborgen achter het geluid en de golven van de zee.

Zo was het ook met het licht, waarover de schakelaar en de grote vuist regeerden. Dat werd nooit zo warm en vertrouwd als het licht van de olielamp die hoog op de tafel op een koekblik stond. Tora wist niet of ze na die keer met de schakelaar bevriend was met het licht uit het peertje aan het plafond, of dat ze het alleen maar accepteerde omdat het voor zoveel dingen nodig was. Haar moeder haalde de olielamp weg.

Het licht! Ze voelde het op haar oogleden in de lente als er nog sneeuw lag. Het vonkte en siste. En ze had het gevoel alsof ze nog steeds op het krukje stond met haar krachteloze hand op het knopje zonder te weten dat je al je kracht moest gebruiken als je klein was en toch licht wilde maken. Anders kwam de grote hand en pakte haar alles af. Maakte alles vreemd en akelig, als het zonlicht in april als je een hele week met koorts op bed gelegen had en je plotseling gezond moest zijn om naar buiten te gaan.

*

Als de stokoude lijsterbessen voor het keukenraam rood waren en er besjes aan hingen, zodat je je hand door het klapraam kon steken om een tros te pakken, dan was het groentesoeptijd. Zolang ze zich kon herinneren lag er op de kast in de gang een omgekeerde zinken teil. Die gebruikte haar moeder om aardappelen en groenten in te halen. Ze liep met haar laarzen alle treden van de trap af en ging door de buitendeur naar de achterkant van het huis, waarvandaan het pad naar de gemeenschappelijke moestuin en de droogrekken voor de vis liep.

Soms mocht Tora mee. Dan zag ze de schoffel tussen haar moeders kuiten. Hij stak uit en was op een wonderlijke manier een deel van mama’s lichaam. De steel vocht met de rand van haar rok en begroef zijn ijzeren neus in de aarde. Soms trof hij onverhoeds een aardappel en kliefde die in tweeën. Dan zuchtte de aardappel en hield de schoffel een ogenblik op alsof hij berouw had. En haar moeder zei: ‘Hè, wat zonde!’ en groef verder.

De smaak van worteltjes, die door de tanden tot kleine stukjes waren vermalen en die als een zoetige, grove brij in je mond lagen, was helemaal alleen van Tora.

Ze had ook eens op aardappels gekauwd. Met schil en zand en al. Ze moest toen erg klein en dom geweest zijn. Maar ze kon het zich nog heel goed herinneren.

De soeppan op tafel. Het vet dat in bolletjes en ringetjes ronddreef. De mooie kleuren. Het liefst kéék ze alleen naar de gekookte groenten, want ze smaakten vies. Toch dwong de zware stem zo en zoveel stukjes gekookte wortel en minstens een gekookt koolblad bij haar naar binnen. Aardappelen, dat ging nog, daar was ze aan gewend.

Het vlees ging ook wel, maar dat zag er zo akelig uit als het gekookt was. En het was taai in je mond. Het wrong zich als het ware voor haar ogen in allerlei bochten en bedierf alles. Maar voordat het in de pan kwam, was het bruinachtig rood met vliezen in alle kleuren van de regenboog. Tora kende niets dat zo’n mooie rode kleur had als het rauwe vlees op de snijplank.

Soms zat er bloed aan. Haar moeder sneed het langzaam in stukjes. En de kleuren veranderden bij elke schaduw en iedere beweging van haar hand. Het mes blonk altijd zo mooi en gevaarlijk als ze sneed.

Dan was het voorbij en nam haar moeder de snijplank mee naar het fornuis en schoof de stukjes vlees met kordate, rappe bewegingen in de pan. Dat was het einde.

Tora wist dat de stukjes vlees grijs en verwrongen zouden worden en dan niet om aan te zien waren.

De wortelen, de kool en de koolraap daarentegen zouden in de vleesbouillon gloeien en elkaars kleuren ophalen, zodat het een mooi geheel werd. Ze mocht even kijken en ruiken terwijl ze zat te wachten tot de soep voldoende afgekoeld was. Dan zou de stem haar bevelen haar eten op te eten en ze zou het gehate koolblad lepel na lepel voorbij laten varen voordat ze het eindelijk naar binnen slikte.

Het hutje van Tobias was er altijd al geweest, wist Tora. De hut was oud en tochtig, de kapotte ramen waren opgevuld met vodden en de deur hing scheef en kraakte verschrikkelijk als je naar binnen of naar buiten ging. Hij werd alleen gebruikt om kisten en rommel in op te slaan, of om zaterdags in te kaarten, als het weer het tenminste toeliet en je een man was.

De hut was een vrijstaand, laag en uit balken opgetrokken huisje dat geen steile trappen had zoals de pakhuizen van de visserijbedrijven. Je kon er gemakkelijk naar binnen lopen en naar buiten tuimelen. Een hele tijd geleden had Henrik haar een keer meegenomen naar het hutje van Tobias omdat haar moeder bij iemand moest schoonmaken. Dat was lang voordat Tora op zichzelf kon passen en haar moeder op de visfabriek was begonnen.

Henrik had daar met zijn glas gezeten en verhalen verteld. Het zweet sijpelde over zijn voorhoofd, zoals altijd wanneer hij een glas voor zich had en zat te vertellen.

Hij was de wijde wereld in geweest, Henrik – daar waar iets gebeurde. Als hij over die tijd vertelde, was het alsof hij de scheve schouder, die hij gewoonlijk onder zijn jack probeerde te verbergen, vergat.

De andere mannen zaten daar wijdbeens en torenden met hun bovenlichamen boven de tafel uit. Henrik zat altijd voorovergebogen terwijl zijn ene schouder afhing, net als bij een vleugellamme aalscholver. Maar vertellen kon hij. Soms was het alsof hij kracht putte uit de aandachtige gezichten om hem heen, zodat hij zijn schouder op kon hijsen en hem even op de krachteloze elleboog kon laten steunen.

Toch was de kapotte schouder niet het meest vreemde en angstaanjagende van Henriks bovenlichaam: dat was de gezonde schouder!

Die bolde enorm op onder zijn kleren. De vuist en de arm waren één bonk weerbarstige spieren die rusteloos bewogen. Maar links hingen zijn arm en zijn hand er verloren en passief bij en waren een aanfluiting van Henriks hele wezen.

Er had die keer in het hutje van Tobias een dikke rook van pijpen en shag gehangen rond de petroleumlamp die boven tussen de balken bromde als een getergd, slaperig dier. De kous van de petroleumlamp gloeide boosaardig en flikkerde in het glimmende metaal van de haak. Tora voelde dat ze naar de wc moest en trok aan Henrik om het tegen hem te zeggen. Maar zijn gezicht torende hoog boven haar uit en zij was zo klein en dicht bij de grond.

Hij hief zijn glas op met zijn gezonde, grote vuist en vertelde. Hij was Samson en zag haar niet.

Toen begon het dwars door haar kleren te stromen. Eerst was het warm en nog uit te houden, maar het was verschrikkelijk verkeerd. Een van de mannen zag wat er gaande was en zei het tegen Henrik. De andere mannen begonnen te lachen. Ze wezen naar Tora, sloegen zich op de knieën en zeiden dat Henrik met erg geschikt was voor pleegvader. Het gelach werd luider en luider, tot het uiteindelijk haar hele hoofd vulde en niet meer van deze wereld was.

Ze trok zich terug in haar schaamte en stond helemaal alleen tegenover alle anderen.

Maar dat was nog niet het ergste.

Ze deed het ook nog in haar broek. Het kwam gewoon. Ze kon het niet tegenhouden. Ze voelde hoe het perste en naar buiten stroomde. De mannen lachten nog harder, roken en trokken hun neus op en maakten grapjes over Henrik die dat kind van Ingrid zo slecht in de hand had. Ze trilde van binnen. Maar van buiten was ze helemaal stijf.

Het stroomde over haar witte wollen kousen tot op de vloer. Dunne, dunne poep.

Ze had haar gezicht verloren in het hutje van Tobias, daarom ging ze er niet graag naartoe. Soms móest ze wel, als iemand haar er met een boodschap naartoe stuurde. Dan had ze nóg het gevoel dat er iets in haar brak, alsof dat nooit op zou houden kapot te gaan. Ze kon zich nog herinneren hoe ze rook en ze zag nog de bruine, gevlekte kousen. En de herinnering aan het rauwe gelach uit de grote, wijdopen monden boven de tafel vervulde haar met schaamte.

Elisif van zolder was godvruchtig en had Tora laten weten dat de schaamte door God uitgevonden was. Dat maakte alles zo hopeloos, want dan kon je er niet aan ontkomen. God had ervoor gezorgd dat sommigen zich móésten schamen, want dat zou hen goed doen, zondaars die ze waren.

En Tora begreep dat zij zo iemand was.

Ze loog als haar dat beter uitkwam en nam stiekem meer pruimen dan haar moeder kon bijhouden.

Maar ze verwonderde zich er toch over dat sommige mensen zich voor niets ter wereld leken te schamen, hoewel ze onuitstaanbaar waren.

3

Tora stond op blote voeten voor het raam van haar kamertje en zag dat de heide bruin en uitgebloeid was. De overblijfselen van een regenachtige nacht hingen als een verwaterd spook over de bergen Vet en Hesthammer. Ja, de nevel lag levenloos en onsterfelijk tot in de monding van de fjord, achter de steigers van Dahl. De kleine bootjes in Vika waren met vage, grijze potloodstreken geschetst en Tora wist dat er aan de dikke aalbessen in de tuin van de dominee grote waterdruppels hingen. De oude dakgoot gorgelde. Ze zag hoe de weg een plotselinge bocht maakte rond de boerderijen die vlak onder de Vet lagen, voordat hij de heuvel af liep om op het uiterste puntje van de kade op te houden.

Op de helling die naar de zee en de haven gericht was, lag een handjevol huizen langs de weg. Vooral oude huisjes met lage zolders en bescheiden raampjes. Ze waren bleek van kleur en afgebladderd, als vergeten papieren bloemen. Daartussen verrezen een paar blokwoningen met schilderwerk in felle kleuren. Sommige hadden onbepleisterde muren die zich in de kleigrond vastgrepen met een bewonderenswaardige koppigheid.

Als een waarschuwing en een herinnering aan waar het goede vandaan komt, schoot er plotseling een gouden streep uit een barst in het wolkendek. De zon. Hij gaf de takken van de berkenlaan naar het huis van de veldwachter een gouden gloed. Tora volgde de grindweg met haar ogen. Ze begon helemaal boven bij Bekkejordet, langs de velden en de vrolijke, herfstbonte heidevlakten, langs de moerassen en het berkenbosje, langs de droogrekken voor de vis en de reusachtige schuur die niet meer gebruikt werd – tot waar de verweerde, brakke grond overging in kale rots en zeewier en levende, natte zee. Van de plek waar de weg zich splitste naar de verschillende kades, keerde haar blik terug naar het raam van haar eigen kamertje en was op zijn plaats van bestemming: in Tusenhjemmet.[1]

Het was nog eventjes stil in huis.

Toen barstte het los boven haar hoofd. Het waren de kinderen van Elisif die uit bed kwamen en over de vloer stommelden.

Het geluid was niet prettig, maar ook niet vervelend. Geschuifel, getrappel en Elisifs godvruchtige stem, die, zo wist Tora, absoluut niet boosaardig was, ook al klonk de dag des oordeels erin door.

Ze hoorde dat haar moeder in de keuken water in de ketel liet lopen. Henrik zou nog niet opstaan. Voordat Tora naar school ging, waren mama en zij altijd met z’n tweeën. Als haar moeder op de fabriek was, was ze alleen met haar stukje brood en de klok aan de muur.

Tora wist dat de sterkste de dienst uitmaakte en altijd gelijk had.

Het was belangrijk om te weten wie de sterkste was.

Henrik was de sterkste.

Hij had weliswaar een schouder waar de mensen een beetje om moesten lachen en die niet een echte schouder was, maar hij was ontzettend sterk met de andere. Hij praatte hortend en gejaagd, met een grote, gapende mond. Als hij lachte, was dat geen echte lach. Het klonk meer alsof hij ontevreden was. Als een soort gerochel, of onweer in de bergen. Henrik had zo zijn slechte dagen. Dan ging hij niet naar het pakhuis van Dahl. Tora geloofde dat haar moeder geen goede of slechte dagen had. Ze zag er altijd hetzelfde uit, alleen soms wat bleker.

Gewoonlijk waren mama’s ogen groot en groen met een dun, mat waas ervoor, zoals de zomergordijnen van tante Rakel. Maar ze konden plotseling van kleur veranderen, de gordijnen opentrekken en haar een blik naar binnen gunnen.

Dan werden ze heel levendig! Dan leken ze op loofbomen in de zomer, vol vogeltjes en zachte, vluchtige schaduwen. Alles fladderde en leefde daar in het groen. Dat was bijna altijd als zij en Tora alleen waren.

Henrik sloeg harder dan alle andere mensen die Tora kende. Met zijn gezonde hand. Het gebeurde wel eens dat mama haar met de vlakke hand op haar achterwerk sloeg. Een tikje. Maar dat was omdat ze Tora wilde laten weten dat ze iets vervelend vond. Die tikken deden nooit pijn. Mama sloeg niet vaak. Alleen als het echt nodig was. Tora durfde te huilen als mama sloeg.

Als Henrik sloeg, kromp Tora ineen. Vouwde zich als een vod om zijn vuist.

Dan was het alsof ze geen voeten meer had en werd de druk op haar blaas zo groot, dat ze bijna in haar broek plaste. Tot nu toe had ze dat weten te voorkomen, want ze herinnerde zich het hutje van Tobias maar al te goed. Ze werd als de schonkige kat die de jongens in het dorp doodgepest hadden omdat hij van niemand was.

Ze hadden hem gekruisigd op een schutting.

De kat was ook ineengekrompen. Was ten slotte alleen nog maar vel en klauwen. De kraaien hadden er de eerste dag snel de ogen uitgepikt. Tora vroeg zich vaak af of de kat net als zij het gevoel had gehad, dat er geen plaats was voor tranen. Er brak iets van binnen, maar er kwam niets uit. Er was geen ruimte voor.

Haar moeder zei altijd dat Henrik niet gemeen was. Tora had nooit gedacht of gezegd dat Henrik gemeen was, dus ze begreep niet waar haar moeder dat vandaan haalde.

Het was alsof ze Tora streng aankeek en haar vermaande: ‘Henrik is niet gemeen!’

Maar voor Tora was Henrik niet gemeen of aardig, hij was Henrik.

Tora trok haar kousen en haar rok aan. Het was koud in het kamertje, ondanks het feit dat de herfstzon zijn best deed. Er was weer een nieuwe dag aangebroken. Nu hoefde ze alleen nog maar haar gezicht onder de koude waterstraal uit het fonteintje te houden. Tora zorgde ervoor dat haar moeder dan even op de gang was, zodat ze de teil niet hoefde te vullen. Ingrid was erg precies in die dingen.

Er werd tijdens het eten niet veel gezegd. Maar de stilte was niet dreigend, zoals wanneer hij erbij was.

Als Henrik samen met hen at, hield Tora haar ogen altijd op de tafel gericht. Ze wist dat hij op haar lette. Erop wachtte dat ze iets om zou gooien of iets verkeerd zou doen.

Ze had zich aangeleerd om alleen het allernoodzakelijkste te eten als hij er was. En ze deed nooit suiker of jam op haar boterham. Dan zou ze kunnen morsen. Kaas was prima. Die bleef aan de boter plakken en was te vertrouwen.

Het glas melk was een beproeving. Het was alsof het omviel als ze er alleen maar aan dacht. Het was alsof Henriks ogen door te kijken haar handen allerlei dingen konden laten omgooien.

Maar vandaag waren mama en zij met zijn tweeën, dus nam Tora de tijd en liet haar ogen naar hartelust ronddwalen.

Op zulke ochtenden kon Ingrid haar handen voorzichtig over Tora’s schouder laten glijden als ze met de kartonnen ransel op haar rug klaar stond om naar school te gaan. Later stond ze voor het raam en zag hoe het magere, knokige meisje met de rode vlechten die op haar rug dansten, op de kruising van de weg verdween, samen met de kinderen van Elisif en Rita uit het eerste portaal.

En Ingrid voelde een soort vlammende machteloosheid tegenover alles.

Tora en Sol zaten ’s middags, wanneer de volwassenen hun middagdutje deden of hun bezigheden hadden zodat het pleebezoek wat afnam, in het blauwgeverfde pleehokje. De meisjes praatten en lazen kranten.

‘Het Fantoom rijdt op zijn witte paard door de jungle om Sala te zoeken. De trommels hebben verteld waar ze is.’

Sol mompelt half hardop terwijl ze haar wijsvinger over het krantenpapier duwt en ze de natuur recht onder haar mollige achterwerk heeft. Het waait daaronder vaak hard. Als het vloed is, kruipen de golfjes smakkend tegen de rotsen op en vallen de uitwerpselen recht in zee.

Als het eb is wordt het lezen onderbroken door doffe, ploffende geluiden en fladdert het papier ontheemd rond voordat het een besluit neemt en de zee kiest.

Tora kan het zelden over haar hart verkrijgen om pleepapier af te scheuren van kranten die nog maar een week oud zijn. Die kunnen nog op vele tochten naar de plee gebruikt worden.

Er zijn nog gebieden en werelden in de kranten die onderzocht moeten worden voordat je ze kunt weggooien.

Hygiënische artikelen uit geheimzinnige advertenties. Gabardine jassen tegen gereduceerde prijzen.

Maar in de eerste plaats het Fantoom en Sala.

Tora vouwt de krant met zorg op en legt hem onder het stapeltje op de plank. Onder de oeroude damesbladen die te stijf zijn om als wc-papier te worden gebruikt. Onder de bonte, zomerse kaftjes en een nummer van Allers van de vorige Pasen met een enorme, in tweeën gescheurde kip. Soms scheuren ze een plaatje uit en hangen dat aan de muur. Maar er zijn altijd te weinig punaises.

De plee was vroeger ooit wit geschilderd geweest en had op zedige hoogte twee driehoekige raampjes die inkijk uitsloten, maar die noodzakelijk waren om licht en lucht te krijgen.

Je kunt aan een plee zien wat voor soort mensen ernaartoe gaan.

Oorspronkelijk waren de plee van de dominee en de plee van Tusenhjemmet allebei even wit en statig. Nu hing er over de laatste een weemoedige waas van vergane glorie, iets wat direct werd opgemerkt door mensen die op betere plees hadden gezeten.

De ene deur was voor mannen en de andere voor vrouwen en kleine kinderen.

De mannenplee werd af en toe gespoeld met behulp van de waterslang van de visfabriek. Die werd dan met veel drukte en veel geschreeuw over de flauwe helling van de kade naar Tusenhjemmet getrokken. Het gebeurde niet vaak. En niet voordat het zo erg was dat niemand meer vrijwillig naar de mannenplee ging.

Bij de vrouwen hing er een afgescheurd stukje gordijn voor het driehoekige raampje en lag er een jutezak op de vloer. Soms stond er ’s zomers een blikje met grasklokjes en madeliefjes op de plank boven de zitting. Er waren twee grote gaten en één klein gat. Soms waren ze alle drie tegelijk bezet. Vooral op late herfstavonden en wanneer de winterstormen en de donkere tijd lichaam en geest het meest teisterden.

Het was alsof de kou minder vat op je had met een ontkleed stuk achterlijf en een stem naast je in het donker. Ook al was het maar de geur van een medemens en de warme damp van het innerlijke en verborgene, het troostte je en schiep een soort solidariteit waar je niet over hoefde te praten of moeilijk over hoefde te doen.

Je hoefde alleen maar discreet op de deur te kloppen en in de deuropening een paar woorden tegen deze of gene te fluisteren. Dan was het zusterschap bezegeld en de weg naar de plee vrij. Gefluisterde levensbeschouwingen en ontboezemingen over het endocriene of over de tomeloze waanzin van het hart hoorden er ook bij. Er werden daar niet alleen op natuurlijke wijze afvalstoffen geloosd. Gedurende heel de donkere tijd werd het koude pleehokje evenzeer gevuld door zielzorg en troost. De mensen hadden minder last van de windvlagen die door de gaten joegen als er enkele billen op zaten.

De mannen hadden een eenzamer gang naar het toilet. Maar tussen hen bestond een ander soort solidariteit, waar de vrouwen geen deel aan hadden. Dat was het praten en het drinken in de pakhuizen en het slenteren door het dorp in de weekenden.

De mannen toonden hun angst voor het donker niet zo openlijk.

De dag dat Einar op de vliering boven de serre kwam wonen had hij de ene na de andere pleedeur geprobeerd en opengedaan. En aangezien hij al snel ontdekte dat de vrouwenplee er het meest huiselijk en uitnodigend uitzag ging hij daar naar binnen en deed de deur veilig achter zich dicht. Het was de grootste fout die Einar in Tusenhjemmet maakte. Het werd hem nooit helemaal vergeven.

Toen hij weer naar buiten kwam, met zijn gulp nog niet eens goed dichtgeknoopt, waren er al drie klapramen opengevlogen.

Er kwamen drie vrouwengezichten tevoorschijn. Het ene nog woedender dan het andere. Elisif was het eerst. Ze hield haar gebreide vest stevig rond haar ferme boezem geslagen en kneep haar mond samen tot een spitse trechter. Haar kunstgebit flikkerde dreigend en haar stem klonk op die lichtblauwe dag als een zweepslag.

‘Wat doe jij op de vrouwenplee, als ik vragen mag?’

Einar bleef half gedraaid op de scheve trap staan, zijn rechterhand op zijn gulp en zijn linkerhand op de deurkruk. Zijn onderkaak zakte even omlaag toen hij zijn hoofd omdraaide en de drie vrouwen in de grauwe muur in het oog kreeg. Drie onverzoenlijke, witte, gebeeldhouwde gezichten tegen een schemergrijze achtergrond.

Einar slikte. Toen kreeg hij zichzelf weer onder controle, haalde bliksemsnel zijn rechterhand van zijn gulp en stopte hem achter zijn rug. Hij durfde hem niet eens in zijn zak te steken, zo verrast was hij door deze enorme koekoeksklok van een huis waaruit drie schreeuwende hoofden met wijdopen snavels tegelijkertijd naar buiten staken. Hij slikte nog eens voordat de woede zich meester van hem maakte, en zei met een hijgende, hese stem: ‘Wat staan jullie daarboven nou te gillen, verdomme! Is het soms verboden om hier te kakken?’

‘Je was op de vrouwenplee! Ik heb je wel gezien!’

Elisif was genadeloos. Een straffende, donderende falsetstem.

Maar Einar had zijn zelfvertrouwen weer herwonnen. ‘Is er hier in Stranda dan verschil tussen de vrouwen- en de mannenplee? Zo fijntjes was het niet eens bij de dominee waar ik vandaan kom. Die van de dominee hadden niet zulke verwaande konten dat ze een eigen plee moesten hebben, zoals jullie vrouwen hier in Tusenhjemmet!’

Zonder zich verder iets aan te trekken van het gekakel van Elisif stapte hij het erf over en ging de middelste trapopgang binnen. Hij gooide de deur van de serre met een klap dicht en stampte boos de houten trap op zodat het messing beslag van elke trede trilde.

Even later zat Einar op zijn divan en staarde kwaad naar de muur. Die verdomde wijven! Hij wilde voor zichzelf niet toegeven dat zijn hart nog als een razende tekeer ging in zijn borst. Hij ging nooit meer naar de vrouwenplee. Toch loert hij nog altijd woedend naar Elisifs raam als hij om natuurlijke redenen op het erf moet zijn. En als hij haar schriele, hoge stem ergens in huis hoort wordt hij soms overvallen door vervelende hartkloppingen die hij niet onder controle kan krijgen. Dat maakt hem razend. Want Einar is iemand die in alles zijn eigen baas is. Hij is niet bang, noch voor dominees, noch voor vrouwen.

[1] Een verwijzing naar het Noorse volkslied; tusenhjemmet betekent letterlijk: tehuis voor duizend mensen.