Elisabeth Leijnse

Cécile en Elsa, strijdbare freules

Een biografie

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Deze uitgave werd mogelijk gemaakt door een projectsubsidie van:

Alphons Diepenbrock-Fonds, Brabants Kenniscentrum Kunst en Cultuur (voorheen LiBra), Stichting Harten Fonds en Université de Namur

© Elisabeth Leijnse, 2015

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © collectie Odilia Vermeulen

isbn 978 90 445 2906 7

nur 321

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

#

Jan de Jong van Beek en Donk en Anna Nahuys in hun trouwjaar 1863

© collectie De Jong van Beek en Donk, Beek en Donk.

Proloog

Idealistisch, origineel en eigenzinnig waren de ouders van Cécile en Elsa. Aan de wil van hun vaders hadden ze alle twee lak. Ze trouwden met elkaar om kinderen te geven aan de maatschappij. Deze kinderen zouden ze ánders opvoeden dan ze zelf waren grootgebracht.

Jonkheer Jan de Jong van Beek en Donk ontmoette gravin Anna Nahuys in februari 1855 op een bal in Utrecht. Ze waren daar allebei tegen hun zin. Voor Jan was het zijn eerste uitgaansavond na de dood van zijn zus Elisabeth. Anna had kort ervoor een aanzoek afgewezen van Otto Ernst Gelder graaf van Limburg Stirum. Zij wist nu zeker dat ze nooit wilde trouwen. Maar die avond had haar moeder haar naar het feest gestuurd om een driftbui van haar vader te ontlopen.

Anna Nahuys was een opvallende verschijning. Haar ogen waren zo lichtblauw dat ze wel doorschijnend leken. Ze had kortgeknipt zwart haar. Een jaar eerder was ze kaal geschoren tijdens een hevige aanval van cholera. De arts had ijs en ether op haar schedel gelegd om haar weer bij bewustzijn te brengen, na die behandeling weigerde zij een pruik te dragen. Anna was 28, Jan 20. Acht jaar later trouwden ze.

De ouders De Jong van Beek en Donk hadden zich tegen dit huwelijk verzet tot hun zoon hen voor het fait accompli stelde. Zijn beslissing was rijp, schreef hij aan zijn vader, zou hij eindelijk verschoond mogen blijven van de banaliteiten die iedere burgerman opperen kan? Hij had de bezwaren tegen zijn bruid tot in den treure aangehoord: gravin Nahuys had geen geld, ze was geen schoonheid, te oud, van vaderskant genetisch belast, bovendien wás ze helemaal geen gravin. Maar voor Jan was ze nobeler dan alle mooie jonge vrouwen uit zijn kring.

Anna Nahuys had talent, diepgang en een verleden vol schokkende gebeurtenissen, die ze onverbloemd ontvouwde in haar dagboeken. Wat zich in haar familie afspeelde, behoorde volgens Anna tot de vaderlandse geschiedenis. In een twintigtal cahiers van tezamen meer dan tweeduizend bladzijden heeft zij het leven beschreven van haar moeder, van zichzelf en van haar kinderen, tot deze laatsten groot genoeg waren om hun eigen historie op schrift te stellen. Daarna stelde zij twee geïllustreerde familieboeken samen. Met grote ijver en precisie vervulde Anna de taak van chroniqueur van haar geslacht en doorgeefster van familiewaarden, althans, in de vrouwelijke lijn. Van haar vaders stamboom had ze geen hoge dunk.[1]

Anna’s vader, graaf Jan Jacob Nahuys, stond in zijn geboortestad Utrecht bekend als een querulant. In 1831 had hij de advocatuur verlaten om voor koning Willem i te strijden tegen de Belgische opstandelingen. Vier jaar lang had hij ‘buiten bezwaar van ’s lands schatkist’, dus op eigen kosten, als kapitein van een schutterij rondgezworven in het zuiden. Het militaire avontuur had hem ‘maanziek’ gemaakt. Bij zijn terugkeer in Utrecht was zijn kas helemaal leeg en zijn post van advocaat bleek door een ander te zijn ingenomen. Hij maakte hierover ruzie met minister van Justitie C.F. van Maanen, die zijn verdere carrière blokkeerde. Uiteindelijk creëerde koning Willem ii voor hem het erebaantje van derde wapenheraut. Dit deed hij vooral uit sympathie voor de vrouw van deze soi-disant graaf.[2]

Zijn adellijke titel was Jan Jacobs grootste obsessie. Hij was ervan overtuigd in rechte mannelijke lijn af te stammen van de Westfaalse graven von Horstmar-Ahaus. Toen hij in 1835 als jonkheer werd ingelijfd in de Nederlandse adel, haalde hij – uit verontwaardiging dat hem de titel van graaf was geweigerd – zijn adelsdiploma niet op. Onherroepelijk viel hij daardoor terug in de burgerstand. Van de weeromstuit nam zijn grafelijkheid mythische proporties aan. Hij stichtte de Orde van Walhalla, een loge voor rechtstreekse afstammelingen van een geslacht dat al vóór 1300 tot de adel behoorde. Steeds minder kon hij de psychische balans bewaren tussen zijn behoefte onder de hoogste adel te verkeren en de angst om als pseudograaf te worden ontmaskerd.[3]

Behalve onevenwichtig was Jan Jacob Nahuys hoogbegaafd. Studie kalmeerde hem, aan het eind van zijn leven had hij zich verdiept in 23 talen. Hij publiceerde over de spelling van het Hebreeuws. Ook zijn tekentalent was opmerkelijk. Met zijn geïllustreerde brieven had hij een van de meest begeerde vrouwen van Utrecht veroverd, barones Cécile Dorothée Schuyl van der Does. Zij werd ‘het witte duifje’ genoemd.

Anna was hun enige dochter. Vader deed er alles aan om het kind snel tot de hoogste cultuur te brengen. Hij praatte Latijn tegen haar toen ze nog in de wieg lag. Op haar derde verjaardag haalde ze de Prix d’Application pour la Lecture. Ook Anna bleek een talenknobbel te hebben. Op haar twaalfde sprak ze vijf talen, las Latijn en Hebreeuws, en vertaalde een biografie uit het Italiaans naar het Frans, La vie de l’architecte Louis van Vitelli. Vader stuurde het boek trots naar de leden van het Koninklijk Huis. Om de gouvernantes uit Duitsland, Frankrijk en Engeland te kunnen betalen, was hij steeds kleiner gaan wonen, tot het gezin Nahuys belandde in een nauwe bovenwoning op de Trans in Utrecht.

Haar grootste vakbekwaamheid dankte Anna aan haar moeder. Cécile Dorothée Schuyl van der Does was een begaafd schilderes van portretten en landschappen. Zij had het vak geleerd van haar eigen moeder, Johanna Cornelia van Starckenborgh, en bracht op haar beurt haar dochter de kunst van het portretschilderen en graveren bij.[4] Op een zelfportret van Anna zien we een sober geklede jonge vrouw naast haar harp met een boek in de hand.

[002]

Zelfportret van Anna Nahuys, rond 1853

© collectie De Jong van Beek en Donk, Beek en Donk.

De Utrechtse landschapsschilder J.W. Bilders haalde Cécile Dorothée naar Oosterbeek om er en plein air te schilderen. Zij was de eerste vrouw die zich voegde bij de kolonie die later de Oosterbeekse school werd genoemd. Vanaf 1842 bracht ze met haar dochter de zomers door in een koepelvormige studio op de stuwwal van de Nederrijn, met een uniek panorama over de Betuwe.[5] Daar begon voor Anna, achttien jaar oud, een episode die zij ‘de tragiek van mijn jeugd’ zou noemen. Ze werd verliefd op een gevoelige jongeman met literaire belangstelling, Arend d’Abo. Hij kwam uit Nederlands-Indië, was een ver familielid, en verbleef – in afwachting van een positie – bij moeder en dochter Nahuys in de Oosterbeekse koepel. Terwijl de vrouwen schetsen maakten in het bos, las hij hun romans van Walter Scott voor. Arend en Anna beloofden elkaar levenslange trouw. Maar graaf Nahuys vond D’Abo, aanzoek na aanzoek, te min voor zijn dochter. Het huwelijk moest worden uitgesteld tot Anna de leeftijd zou hebben bereikt waarop ze kon trouwen zonder toestemming van haar vader. Zo lang heeft Arend d’Abo het niet volgehouden, hij stierf aan tuberculose in de armen van zijn geheime verloofde.

Anna wist zeker dat hij was gestorven aan hun gedwarsboomde liefde: ‘Les angoisses de l’âme créent celles du physique.’ Koortsaanvallen, bewustzijnsverlies of tuberculose waren de taal van de ziel om uiting te geven aan opwinding, ontsteltenis of liefdesverdriet. Van die tijd af wachtte ook Anna op haar dood. Ze maakte vele afschuwelijke malaises door, die ze haar dagboek niet onthield:

Op 30 september [1849] werd ik plots dermate ongesteld dat ik van tafel moest opstaan om naar mijn kamer te lopen, waar ik enkele uren in een lethargische toestand bleef na heftige braakneigingen. Toen het donker was geworden, kwam ik opnieuw bij bewustzijn en probeerde ik naar beneden te gaan maar een flauwte benam mij en ik duikelde 8 of 9 treden naar omlaag.[6]

Anna zou haar evenwicht nooit meer helemaal hervinden, ze zou hypochondrisch blijven en een leven lang periodiek van slag zijn. Als remedie tegen haar zenuwpijnen ondernam zij op haar eentje een lange reis door Engeland. Altijd droeg ze een schetsboek bij zich, ze had een snelle tekenhand.

[003]

Schetsen van Anna Nahuys gemaakt in Preston, 1849

© collectie De Jong van Beek en Donk, Beek en Donk.

In Engeland bereikte Anna het bericht dat haar vader opnieuw zijn positie was kwijtgeraakt: koning Willem iii had de post van wapenheraut opgeheven. Anna bood aan gouvernante te worden bij een Engelse familie om moeder haar salaris te sturen. Per kerende post kreeg ze een missive van papa. Hoe haalde ze het in haar hoofd om met háár titel betaald werk te zoeken? Anna scheepte in naar huis, maar ze vond haar vader bekrompen:

Ik dacht gewoonweg dat als een jonge Gravin een afhankelijke functie aanvaardt en zich aanpast aan de wensen van een familie die misschien niet samenvallen met haar eigen voorkeuren – en wat dan nog – dat dit geen geval van wanhoop maar wel van toewijding zou zijn. Juist heel eervol is de opdracht om jonge harten te leiden naar deugd, en nog buigzame geesten naar kennis.[7]

In de volgende tien jaar stond Anna haar moeder bij in het crisisbeheer rond vader. Zijn gedrag werd steeds problematischer: ‘De beledigingen, de hoon, de verwensingen en het geweld dat we elke dag ondergaan van onze Vader doen ons wreed lijden.’[8] Moeder ving de slagen op met aristocratisch stoïcisme. Anna vergeleek haar met de martelares Maria Stuart. Het verwondert niet dat haar journaal spottende aforismen bevat over het andere geslacht:

A woman is twice as good as a man.

I prove it by the orthography.

w.o.man. double u. o. Man.

Double you O Man!

The introduction of a man

in a happy home of females

seems to me much like that

of a serpent in the garden of Eden.[9]

In deze tijd schreef Anna de emancipatorische verhandeling ‘Gedachten over Eva’. Ze somde inspirerende vrouwen op van de achttiende eeuw terug tot de schepping der aarde. Vooral haar eigen moeder beschouwde Anna als een model: een zachtaardige, sociaal voelende kunstenares met daadkracht.

Vanaf 1850 werkte Anna aan een lexicon van kunstenaressen, ‘La Femme Artiste’. Volgens haar waren vrouwen in de kunstgeschiedenis altijd onderbelicht gebleven. Anna vulde de bestaande Nederlandse kunstrepertoria aan met de namen van schilderessen die ze had ontmoet of van wie ze werk had gezien in privécollecties.[10] Tweemaal reisde ze naar Londen voor een Exhibition of the Society of Female Artists. Ze schreef een uitgebreid verslag in het Engels van de tentoongestelde werken en hun maaksters. Met hetzelfde elan stelde ze een ‘Critique Biographique’ samen over belangrijke vrouwen uit de Franse geschiedenis, naar het voorbeeld van de Galerie des femmes célèbres van Sainte-Beuve.

De lexica van Anna Nahuys werden nooit gepubliceerd, de landschapsschilderijen van Cécile Dorothée Schuyl van der Does nooit verkocht. Adellijke vrouwen konden de kunst alleen ‘voor uitspanning’ beoefenen.[11] In hun appartement aan de Trans probeerden de twee vrouwen de eindjes aan elkaar te knopen zonder de filantropie te verwaarlozen. Het levensprogramma van Anna luidde in 1853:

Elke man of vrouw moet zich vanaf de jaren van verstand inzetten voor een ernstig doel. Alles op alles zetten voor het geluk, de verheffing, de vooruitgang en de heiliging van de mensheid, beginnend in de kleine kring die ons omringt, en zich uitbreidend naar verhouding tot onze vermogens en successen. Het leven is een voortdurende innerlijke strijd en wat we in de allereerste plaats moeten bestrijden is het egoïsme![12]

Twee jaar later ontmoette ze de twintigjarige student Jan de Jong van Beek en Donk. Een graaf was hij niet, hij behoorde zelfs niet tot de verfranste adel. In haar journaal, dat ze altijd in het Frans bijhield, krabbelde Anna haastig: ‘faite la connaissance de de Jong’. De daaropvolgende 250 bladzijden van het cahier beginnen met een nieuwe paginering onder de titel ‘Een nieuw Leven’. Voortaan schreef Anna in het Nederlands. Ze zou haar vriend bij wijze van voornaam De Jong blijven noemen.

Jan de Jong van Beek en Donk kwam uit een Oost-Brabants protestants geslacht van bestuursambtenaren. In 1831 was zijn grootvader, de jurist Johan de Jong, verheven in de adelstand. Hij bewoonde het kasteel Eyckenlust met een landgoed van 600 hectaren in Beek en Donk, dicht bij Helmond. Jans vader, Jan Olphert de Jong van Beek en Donk, werd officier van justitie in Eindhoven.[13]

Jan was de oudste zoon. Hij kreeg geen elitair onderwijs. Als kind ging hij gewoon naar de Nederduitse school in Eindhoven. Daarna stuurden zijn ouders hem naar een pensionaat voor de middenklasse in Breda. Aan zijn kostschooljaren hield De Jong zo’n afschuwelijke herinnering dat hij zwoer zijn eigen kinderen uit elk schoolgebouw te zullen weghouden.

Hij studeerde rechten in Utrecht, waar zijn vader intussen tot officier van justitie was aangesteld, en promoveerde − 22 jaar oud − op een historisch onderzoek naar de rechtspraak in Brabant.[14] Zijn promotor G.W. Vreede behandelde hem als zijn favoriet, maar op een dag verbrak De Jong de relatie. Hij was het niet eens met de polemieken die Vreede voerde tegen het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland. In 1853 had het Vaticaan de katholieke kerkorde opnieuw ingevoerd, Utrecht werd een aartsbisdom. Vreede was bang dat de protestantse identiteit van Nederland verloren zou gaan. De Jong gruwde van de intolerantie van zijn promotor en liet hem dit duidelijk weten. Hij stelde zijn eigen moraal boven carrièremogelijkheden.

Zelf had hij gebroken met de kerk. Hij noemde zich spinozist, zeer tegen de zin van zijn vader. Een juridische loopbaan ambieerde hij voorlopig niet. Hij wilde zendeling worden ‘om de menschen niet geloovig te maken maar te verheffen’.[15]

Toen De Jong in 1855 de acht jaar oudere Anna Nahuys ontmoette, hadden ze meteen stof voor een goed gesprek. Anna deelde zijn woede over de Nederlandse godsdiensttwisten. Ze had al vele dagboekbladen gevuld met haar verontwaardiging. ‘Waarom moet de gedachte dat we allen broeders zijn ons zo vaak verlaten? Aanbidden katholieken en hervormden niet dezelfde Vader in de hemel?’ Hoe graag had ze De Jong bijgestaan in zijn gedroomde zendelingschap. ‘Oh hoe verlang ik naar het moment dat ik alles zou kunnen verlaten om een zuiverder leven te leiden en vooral om nuttiger te kunnen zijn voor mijn naaste!’[16]

Het duurde nog jaren voor De Jong de financiële positie verwierf om met Anna te kunnen trouwen, tegen de wil van zijn ouders. Hij meende dat men in het leven twee wegen kan bewandelen: de zielsverheffing of het gemakkelijke succes. Nooit nam men die twee wegen tegelijk, ‘car on ne peut servir Dieu et Mamman’, varieerde hij op de zegswijze dat men niet god en de mammon kan dienen. Hij koos voor de eerste weg.

[004]

De Jong, ongeveer 30 jaar oud

© collectie De Jong van Beek en Donk, Beek en Donk.

Anna zelf aarzelde lang om zich met De Jong te verbinden. Ze maakte zich zorgen over hun verschil in temperament. Was zij niet te emotioneel voor hem, de rationalist, vroeg ze. Soms viel ze in zwijm van opgewondenheid. De Jong had het volste vertrouwen: ‘Uwe dweepzucht en mijne koudheid zullen zich schoon equilibreeren.’ Vele meisjes had hij gekend, schreef hij haar, ‘dikwerf van zeer nabij’. Met vele zou hij hebben kunnen leven, met geen enkele had hij een beter mens kunnen worden. ‘Het is goed veel omtegaan met menschen die beter zijn dan wijzelve.’[17]

Verliefd lazen De Jong en Anna elkaar Max Havelaar voor in een duinpan in Scheveningen. De hooggestemde mengeling van ethiek, rebellie en sociaal engagement zou hun huwelijk dragen. Voor ze trouwden, vroeg De Jong aan zijn bruid om zichzelf nooit te verraden. Zij was een zelfstandige vrouw met een eigen werkterrein en sterke emoties. Dat moest zo blijven:

Zoo ge ten mijnen genoegen iets aan u zoudt willen veranderen, dat, verklaar ik plechtig, zou mij ongelukkig maken. Volg in hemelsnaam geheel uwe individualiteit. Gij, mijne lieve anna, zijt mij dierbaarder naarmate ik in u eene zelfstandige figuur zie. Och, wij worden allen toch zoo ontzaggelijk gedomineerd door het ons omringende; laten we toch beproeven een beetje individueel te zijn.[18]

Ze huurden een huisje tegenover de Heilooer Poort in Alkmaar, waar De Jong was aangesteld als substituut-officier van justitie. Met een jaarsalaris van fl. 1.500 moesten ze toch de huur en een meid kunnen betalen, veronderstelde De Jong, er zou altijd nog wat overblijven voor het welzijn van de naaste. Geld voor nieuwe meubels was er niet. Haar oude canapé liet Anna opnieuw overtrekken. De Jong zei dat het hem niet uitmaakte op welke stoel hij zat, als zijn vader hem maar niet had betaald. De piano en de werken van Spinoza kochten ze op de pof.[19]

Anna en De Jong trouwden op 6 maart 1863. Negen maanden later schonk Anna het leven aan een zoon. De Jong gaf bij de burgerlijke stand de namen Johan François Willem Oswald Benedictus op, de laatste naar Spinoza. Dit bracht hem opnieuw in conflict met zijn vader, die zijn eerste kleinzoon naar zichzelf, Jan Olphert, vernoemd wilde zien. De Jong zei dat de kleine hier later zelf maar over moest beslissen. Grootvader heeft blijkbaar goed op de jongen ingepraat, want toen die negen jaar was verklaarde hij voortaan Jan Olphert te heten. De nieuwe voornamen werden geofficialiseerd voor de rechtbank van Alkmaar.

Onmiddellijk na zijn geboorte begon Anna aan het eerste dagboek van haar zoontje. Aanteekeningen over de moreele en intellectueele ontwikkeling van Johan François Willem Oswald Benedictus de Jong van Beek en Donk. Wij hopen hem te behouden en een nuttig en braaf mensch te zien worden. Hiertoe zullen wij niets onbeproefd laten.

Korte tijd later overleed de vader van Anna. Voor hem was sterven gewin, schreef ze in haar journaal. Moeder Cécile Dorothée trok in bij haar dochter, ze klaagde over buikpijn. Het kostte haar moeite om het olieverfschilderij voor haar kleinzoontje af te maken. In januari 1866 stierf ze. Anna was ontroostbaar. Met de dood van haar ‘Engelmoeder’ sloot ze het boek van haar eigen meisjesleven af. In haar rouw had ze een lichtpunt: ze was ‘in de blijde verwachting van een tweede kindje aan de maatschappij te zullen geven’.

[1] Gegevens over achtergrond en jeugd van Anna Cecile Wilhelmine Jeannette Jacqueline de Jong van Beek en Donk-Nahuys ontleen ik aan journaals, verhandelingen, brieven en diverse bescheiden berustend in Archdjbd, in het bijzonder aan de driedelige Souvenirs die zij schreef tussen 1854 en 1866, en aan de familieboeken dat zij samenstelde rond 1900.

[2] Anna de Jong, Familieboek i, ‘Genealogische aanteekeningen over de famille Nahuys’.

[3] Gietman 2007, 193-197; Tschuschke 2007, 182-187; literatuuropgave bij ‘(Van) Nahuys’, Nederland’s Adelsboek 89 (2000-2001), 29-56; C.H.T. Baron Nahuijs, Aanteekeningen en herinneringen voor mijne dierbare kinderen, ongedateerd, publicatie in eigen beheer.

[4] Cécile Dorothée Nahuys-Schuyl van der Does wordt genoemd in de kunsthistorische lexica Immerzeel 1842-1843, Kramm 1857-1864, Scheen 1981. Er is slechts één schilderij van haar in een Nederlandse openbare collectie: ‘Bergachtig landschap met vee’, Dordrechts Museum, inv.nr. dm 369. Zij signeerde haar doeken niet of alleen met de initialen C.D.N.

[5] J.W. Bilders schilderde vanaf 1841 in Oosterbeek. In Souvenirs iii, 18-19, beschrijft Anna Nahuys een logeerpartij bij Bilders, waar de schilders Jan de Haas, Paul Gabriël, Hendrik Dirk Kruseman van Elten, Adriaan van Everdingen en Gerard Bilders met elkaar rivaliseerden over wie de jonge gravin een schilderij mocht aanbieden. De koepel die Cécile Dorothée Nahuys huurde van het echtpaar Gaymans, duidde zij aan als de Westerbouwing. Over de geschiedenis van dit paviljoen en zijn uitzicht op het Drielse Veer: Maassen 1990; Kapelle 2006, 39, 19.

[6] Anna Nahuys, Souvenirs ii, 104 (Fr.).

[7] Anna Nahuys, Souvenirs ii, 87 (Fr.).

[8] Anna Nahuys, Souvenirs ii, 283 (Fr.).

[9] Anna Nahuys, Souvenirs ii, 268, Souvenirs iii, 3.

[10] Cécile Dorothée en Anna Nahuys bezochten in 1849 in Londen de schilderijenkabinetten van de collectioneurs Miller en Newsham. In Utrecht bestudeerden ze de collectie van de kunstenares Margaretha Cornelia Boellaard aan de Oude Gracht. In de vroege jaren 1860 was Anna Nahuys gezelschapsdame van Boellaard.

[11] Kramm 1857-1864. Christiaan Kramm, vriend van Cécile Dorothée Schuyl van der Does, signaleert dat één tentoongesteld werk wel werd verkocht, echter voor een goed doel. Zie ook Klarenbeek 2012, 96-97, 207.

[12] Anna Nahuys, Souvenirs ii, 294 (Fr.).

[13] Gegevens over achtergrond en jeugd van Johan Jan François de Jong van Beek en Donk ontleen ik aan Souvenirs en Familieboek ii van Anna de Jong, en aan brieven, documenten en bescheiden in Archdjbd. Verder aan: A.W.F.M. van de Sande, ‘Jhr. Johan Jan François de Jong van Beek en Donk (1834-1890)’, resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/en/lemmata/bwn3/jongvanbeek [12-11-2013]; Leenders 2008; Nederland’s Adelsboek 86 (1996-1997), 169-180.

[14] J.J.F. de Jong van Beek en Donk, Bijdrage tot de geschiedenis van den raad en leenhoeve van Brabant en lande van Overmaze (1591-1795). Utrecht 1857 (verdediging 4 juli 1857).

[15] Anna de Jong, Familieboek ii, ‘Genealogische fragmenten over de famille de Jong van Beek en Donk’. De Jong gaf bij inschrijving in de gemeente altijd als kerkgenootschap ‘geen’ op.

[16] Anna Nahuys, Souvenirs ii, 298, 293 (Fr.).

[17] Jan de Jong van Beek en Donk aan Anna Nahuys, ongedateerd.

[18] Jan de Jong van Beek en Donk aan Anna Nahuys, ongedateerd [vóór augustus 1862].

[19] Jan de Jong van Beek en Donk aan Anna Nahuys 7 september 1862; Anna Nahuys aan Jan de Jong van Beek en Donk 19 september 1862.

CÉCILE EN ELSA

CÉCILE EN ELSA

Cile en Liesje in hun winterpelzen, december 1876

© Rijksmuseum, Amsterdam, collectie Diepenbrock.

De gelukkige kindertuin (1866-1875)

Anna trekt de slaapkamerdeur dicht. Voorzichtig gaat ze op een stoel in de gang zitten. Nu komt altijd het mooiste, het gebabbel van de meisjes. Snel neemt ze het kinderboekje van Cécile. Ze noteert:

- Goede nacht Cile slaap goed en droom niet maar als je droomt doe het dan van de zee en de bloemen.

- Goede nacht lieve Liese droom ook maar niet.

- Cile als Ma soms er niet aan denkt wat ze met Jan moet doen als hij niet lief is zullen wij het haar zeggen?

- Wel neê Lies Ma zoû zeggen vinden jullie het prettig als je broertje gestraft wordt?

- Ja maar als Mama eens niet wist wat te doen?

- O! Ma weet het alles heel goed néé daar spreken we niet over. Nu goeye nacht lievert!

- Nacht engelachtige Cile.[20]

Het prenatale determinisme

Cécile was een troostkind. Voor Anna de Jong verving ze ‘de heiligste ziel’ op aarde, haar moeder. Zij werd geboren in Alkmaar op 19 mei 1866 en kreeg de voornamen van haar grootmoeders en tantes: Cécile Wilhelmina Elisabeth Jeanne Petronella. De bevalling thuis was maar op het nippertje goed afgelopen na de ingreep van een chirurg.[21]

Anna moest een tijd in quarantaine blijven. Ze lag met haar baby op de zolderkamer terwijl ze onder de planken vloer haar zoontje Jan hoorde jengelen en de meid schelden en slaan. Het was een beproeving. Volgens Anna waren de eerste ervaringen van een kind bepalend voor het verdere leven. Ze was zo doordrongen van haar verantwoordelijkheid als moeder van een zuigeling, dat ze in paniek raakte.

Nog vóór ze kinderen kregen, hadden Anna en haar man zich verdiept in de pedagogie. De meest progressieve onderwijskundige van de negentiende eeuw was de Duitser Friedrich Fröbel. De Jong woonde voordrachten bij van diens propagandiste in Holland, Elise van Calcar. Zij ontvouwde de fröbelse uitgangspunten en toepassingen, en voegde daar eigen religieuze inzichten aan toe. Zo overdonderend waren haar lezingen, uitgesproken met groot flux de bouche, dat Nederland al gauw meer fröbelaars telde dan Duitsland. Ook in Alkmaar zette Elise van Calcar een fröbelschool op. De Jong nodigde haar bij hem thuis uit, zij werd een levenslange vriendin.[22]

[006a, 006b]

Links: Friedrich Fröbel rond 1830, aquarel naar een lithografie
Rechts: Elise van Calcar op vierenzestigjarige leeftijd, 1886
© J.H. Sikemeier, Elise van Calcar-Schiotling. Haar leven en omgeving. Haar arbeid. Haar geestesrichting. Haarlem 1921, 364, 490.

Het echtpaar las haar pedagogische gids Onze ontwikkeling of de magt der eerste indrukken. Het eerste levensjaar is het állerbelangrijkst, stelde Elise van Calcar (die zelf geen kinderen had), omdat nu de basis wordt gelegd voor liefde, zelfvertrouwen en ethiek. Gegoede vrouwen besteedden te veel tijd aan mondaine onzin, terwijl ze de verzorging van hun kroost toevertrouwden aan domme kindermeiden. Het moederschap begon bij de conceptie, schreef de pedagoge. In een ‘Brief aan eene jonge moeder’ waarschuwde zij aanstaande ouders:

O, indien wij van menig mensch eens konden weten onder welke omstandigheden hij ontvangen en geboren is; wat de toestand, wat de gemoedsgesteldheid zijner ouders is geweest – wij zouden den waren sleutel hebben tot het raadsel zijns wezens, den waren sleutel tot dat karakter, ja wellicht van zijn gansche lotgeval.[23]

Moeiteloos had Elise de zwangere Anna overtuigd van de essentiële invloed van haar stemming en mentale weerbaarheid op de latere persoonlijkheid van haar kind. Anna had tijdens haar zwangerschap doodsangsten uitgestaan door de ziekte van haar moeder, daarna was het verdriet gekomen. Ongetwijfeld, zo meende zij nu, had ze haar dochtertje met haar rouw besmet, zou het kind zelf ook niet sterven? Alsof de dood haar al op de hielen zat, werkte Anna aan een nieuw lexicon: Aanteekeningen over ziekten van kinderen, accidenten die hen kunnen overkomen. Ze vulde de symptomen en remedies van week tot week aan. De Jong vond dat ze geen ‘chimerique verdrieten’ moest voeden, maar ook hij geloofde in het prenatale determinisme. Hij schreef: ‘Van gewigt, meer dan men gewoonlijk denkt, zijn het oogenblik der conceptie en de periode der zwangerschap.’[24]

Korte tijd na de geboorte van Cécile – haar ouders noemden haar Cile – werd De Jong aangesteld als officier van justitie bij de arrondissementsrechtbank van Den Briel. Voor Anna sloot de verhuizing naar Den Briel een bewogen jaar af. Het huurpand aan het Maarland Noordzijde bood genoeg plaats voor drie meiden, Anna kon tot rust komen. Ze wijdde zich aan de liefkozing van haar twee jonge kinderen terwijl ze werd bijgestaan door een huismeid, een nurse en een baker. Met schilderen was ze opgehouden.

Op haar eenenveertigste verjaardag kon ze De Jong blij maken met het nieuws van een derde zwangerschap. Dit kind zou ontsnappen aan het prenatale noodlot, het werd ‘onder ’t moederhart met bijzondere liefde gedragen en met opgewonden blijdschap verwacht’.[25] Op 22 juli 1868 beviel Anna van een dikke dochter met grote blauwe ogen, Wilhelmina Elisabeth Petronella Cornelia. De eerste naam kreeg het meisje alleen om grootmama De Jong te plezieren, de roepnaam werd Elisabeth. Zo heette De Jongs zuster die zijn beste kameraad was geweest tot deze jonge vrouw plots stierf aan ‘zenuwzinkingkoorts’. De naam werd verkort tot Liesbethje, Liesje, Lies. Op haar negentiende zou Elisabeth zichzelf de voornaam Elsa geven.

Anna was trots haar man een kind te hebben gegeven dat was genoemd naar zijn ‘onvergetelijke lieve zuster’. Haar dochters droegen elk de voornaam van een gemiste dode.[26]

De fröbeltuin in Zwolle

Anna wist dat haar gezin nu compleet was. Tien jaar eerder had ze zelfs niet durven dromen van zo veel levensvreugde: ‘O mijn boezem is vaak te eng om mijne geluksverzuchtingen te slaken! Zóó zalig met zóó’n man en zúlke kinderen!’ Na enkele maanden volgden alweer een promotie en verhuizing. De Jong was benoemd tot advocaat-generaal bij het provinciaal gerechtshof van Overijssel te Zwolle. Voor iemand van 34 jaar was dit een hoge positie. Het echtpaar kocht een oud pand in de Praubstraat en liet het verbouwen.[27]

Het huis in Zwolle had een ommuurde tuin met een vijver. In deze beschutte wereld, onder de alerte blik van ouders die werden verlicht door Friedrich Fröbel en Elise van Calcar, brachten Cile en Liesje hun kindertijd door als in een pedagogisch laboratorium.

Tijdens hun huwelijksreis hadden Anna en De Jong in Berlijn een modelschooltje voor het fröbelonderwijs bezocht met twaalf kindjes uit de bourgeoisie. Het echtpaar vond de achterstand met Nederland groot. Fröbel bestond in Duitsland nog niet voor de lagere standen omdat de geestelijkheid zich verzette. Anna wond er zich over op: ‘Deze orthodoxe heertjes vinden de discipline welligt niet streng genoeg en ook welligt hindert het hen dat er hier geen geestelijk onderrigt gegeven wordt.’ De fröbeljuffrouw gaf een leeslijst mee met recente inleidingen in de methode, waarmee Anna de Jong thuis aan de slag kon. Ze kocht het fröbelse speelgoed.[28]

Volgens Friedrich Fröbel dienden ouders zich te verdiepen in de ontwikkelingspsychologie. Kinderen doorliepen de groeifasen in hun eigen, individuele ritme, opvoeding moest daarom uitgaan van nauwkeurige observatie. Indien de opvoeder zijn pupil onderwierp aan lessen waar hij nog niet rijp voor was, kregen slechte neigingen meer kans de kop op te steken. De kindergeest moest zich eerst vrij ontplooien, terwijl moeder liefdevol duwtjes gaf in de richting van zelfbeheersing en beteugeling van egoïsme. Tot het uitvallen van de melktanden mochten kinderen niet leren lezen en schrijven. Het kind moest zelf ontdekken en voortbrengen, niet napraten en na-apen. Fröbel instrueerde: ‘Maakt van de kinderen geen menschen naar uw beeld en uwe gelijkenis, maar ontwikkelt den geest der kinderen naar elks individueelen aanleg, houdt rekening met den waren aard des kinds.’[29]

Zijn boodschap was Anna de Jong uit het hart gegrepen. Zelf was ze door haar vader afgericht tot een encyclopedisch wonderkind. Niet haar belang, maar zijn eigen ijdelheid had de man hiermee gediend. Ook bij het mensbeeld van De Jong sloot Fröbel perfect aan. ‘Wij moeten van onze kinderen houden niet om onzent maar om hunnentwille’, schreef hij in het huishoudboekje van zijn vrouw.[30]

Opgeleid in de wetenschap van de actieve zelfontwikkeling hield Anna haar kinderen stapsgewijs de gekleurde ballen, cilinders en kubussen van Fröbel voor. Pas als de kleintjes eraan toe waren, kon het vouwen, vlechten en boetseren beginnen. In een afzonderlijk journaal voor elk van de drie kinderen registreerde Anna hun aanleg en ontwikkelingsfase; ze hoopte dat elk kind dit dagboek later van haar zou overnemen om door zelfreflectie een beter mens te worden. Zoals Fröbel over zijn Kindergarten sprak als de plek waar kinderen groeien als kool, gebruikte Anna graag botanische metaforen als ze over haar spruiten schreef. Zij was de hovenier van hun kindergeest, waarin ze vooral niet te veel wilde wieden. Af en toe kwam opvoedingsspecialiste Elise van Calcar kijken hoe het volkje evolueerde. Naar haar fröbelschool in Alkmaar gingen de kinderen niet.

Voor elk kind werd in de tuin een perk aangelegd om dit zelf te beplanten. Er liepen kippen waar de kinderen zelf voor moesten zorgen. Vooral Liesje was dol op dieren. Haar wens een eigen hond te hebben, werd onmiddellijk ingewilligd. De hond Fidel was groter dan het meisje toen hij in huis kwam, hij werd haar onafscheidelijke gezel. Telkens als zij het huis verliet, moest Fidel mee, ‘want zoo’n bedompte huislucht is niet goed voor mijn zoontje’. Voor zijn verjaardag wilde Liesje een echt bed voor hem kopen, maar dit ging haar ouders te ver.[31]

In de pedagogische richtlijnen van Elise van Calcar werden de vaders buiten schot gehouden. Zedelijk inferieur aan hun vrouw, moesten mannen zich tijdens de eerste zeven cruciale jaren zo weinig mogelijk bemoeien met de opvoeding. Hun taak begon zodra de melktanden waren gewisseld. Maar De Jong dacht hier anders over: ‘Een der eerste pligten der vaders is alle aandacht te wijden aan de eerste vragen hunner kinderen.’ Met plezier noteerde hij de eerste zinnetjes die zijn kinderen hem voorbrabbelden op papiersnippers die Anna in hun dagboeken plakte. Zo legde hij een verhaaltje vast toen Liesje twee jaar was:

Pa zal ik U eens wat vertellen? Er was eens eenmaal een groot wald en een tuin en éénmaal ging daar een ijsbeer in wandelen en toen éénmaal kwam er ook een meisje in wandelen en toen kwam de ijsbeer en die at het meisje op.[32]

De Duitse woorden waarmee Liesje haar Nederlands lardeerde, kwamen van de nurse uit Duitsland, Doris Leege. De meisjes noemden haar Dompie. Zij was aangeworven om de kinderen liedjes voor te zingen en sprookjes te vertellen. Memoriseren mocht voor Fröbel uit den boze zijn, het leren van vreemde talen moest volgens De Jong en Anna zo snel mogelijk van start gaan. Uit de verslagen van Anna krijgt men de indruk dat haar kinderen Dompie gebruikten als een soort lijfeigene die, ver van huis en haard, was overgeleverd aan de grillen van drie peuters. Anna beknorde het meisje vaak om haar onpedagogische ingrepen, de kinderen namen deze betuttelende toon vanzelfsprekend over. Als Doris aan Liesje vroeg om op te schieten, zei het kind: ‘Geduld liebe Seele, ’t zal wel koomen als je maar geduld hebt.’[33]

De kindertuin was een vrouwelijke wereld. Het liefst speelden de meisjes hausmütterchen. In het verlengde van mama’s medische obsessies smeerden ze hun poppen in met ricinusolie en gaven ze hun lavementen. Toen Liesje aan haar grote zus vroeg of ze hun poppen zouden laten trouwen, antwoordde Cile nee. ‘Want men kan nooit weten of het wel altijd gelukkig blijft en dan is het maar zoo lastig om weer te ont-trouwen.’[34] Ciletje en Liesje deelden een slaapkamer en riepen elkaar na het toedekken ‘gute Nacht, gute Ruhe’ toe tot ze insliepen. De liefde van de meisjes voor elkaar vond iedereen ‘touchant’.[35]

De rolverdeling in het gezin leek al vroeg vast te liggen. Jan was een onbesuisde jongen die soms berisping verdiende en op wie de meisjes neerkeken. Cile trad op als troosteres die haar naasten met raad en daad bijstond. Lies was kemphaantje, wijsneus en droogkomiek. Anna noteerde het volgende tafelgesprek over het ouder worden van papa en mama, een horribel idee voor de dochters. Jantje kon er zich niet druk over maken. Cile sprak haar ouders vast moed in: ‘Nu al wordt uw lichaam dan oud, dan blijft uw hart toch altijd jong.’ Maar Liesje veegde deze illusie van tafel: ‘Het hart is toch ook een deel van ’t lichaam.’[36]

[007]

Liesje, 4 jaar oud

© collectie Odilia Vermeulen, Laren.

Vriendschap met de familie Fles

De beste vrienden van Jan en Anna de Jong waren Joseph en Albertine Fles uit Utrecht. Net als Anna schilderde Albertine portretten en zij was hiermee blijven doorgaan na de geboorte van haar kinderen. Zelfbewust signeerde ze haar werk met haar meisjesnaam Albertine Kranenborg. Joseph Fles was oogarts. Hij haalde de annalen van de geneeskunde toen hij in 1864 de relatie aantoonde tussen suikerziekte en pancreaswerking. De Jong en Anna noemden hem altijd dokter Fles omdat hij een stuk ouder was.[37]

Fles kwam uit een katholiek gedoopte Joodse familie, zijn vrouw was verlicht protestants. In hun huis aan het Domplein ontmoetten kunstenaars, wetenschappers en progressieve filosofen elkaar. De Jong discussieerde er met de bekende modernist C.W. Opzoomer, die religie en wetenschap strikt uit elkaar wilde houden. Voor De Jong kwam het geloof alleen met de wetenschap in conflict als men vasthield aan een primitief godsbeeld. God noemde hij ‘de Hoogste Intelligentie, tevens Hoogste Liefde’. De spinozistische natura naturans was voor hem de enig denkbare openbaring: hierin vielen God, natuur en universum samen in een eenheid van oneindige verscheidenheid. ‘Het darwinisme leidt tot God’, luidde zijn stelling. Dokter Fles vond het heerlijk dit soort discussies met de intellectuele elite te voeren in zijn huiskamer.[38]

Ook de Flessen hadden twee dochters, twaalf jaar ouder dan Cile en Liesje. Anna Fles zong prachtig. Op een podium zou ze nooit staan omdat ze gebocheld was door een heup- en rugvergroeiing. Etha Fles daarentegen was een grote stevige meid met een dominant karakter, die zoals haar moeder goed schilderde. Anders dan de dochtertjes De Jong werden Anna en Etha spartaans opgevoed. Hun ouders toonden weinig begrip voor hun nukjes: als zelfstandige vrouwen zouden ze later hun brood moeten verdienen. De Flessen onderschreven elke letter van het pleidooi The subjection of women door John Stuart Mill over de gelijkwaardigheid van man en vrouw, dat in 1870 in het Nederlands was vertaald als De slavernij der vrouw.

Behalve vriend, was dokter Fles de arts van het gezin De Jong van Beek en Donk. Anna had een rotsvast vertrouwen in hem. Bij ziekte van een gezinslid beschreef zij hem in een brief de symptomen met grote precisie, waarop Fles behandelingsadviezen en recepten stuurde. Steeds kundiger werd zij in diagnose en zelfmedicatie. In haar huisapotheek beschikte ze over een breed arsenaal van laudanum, fenylzuur en kinine. Tegen Anna’s angsten schreef Fles morfine voor, dat hij beschouwde als een kalmeermiddel zonder bijwerkingen. Het narcoticum was in het begin van de eeuw door een Duitse apotheker geïsoleerd uit opium, tijdens de Frans-Duitse oorlog had het gewonde soldaten verlost van hun pijn. Vanaf 1874 gaf Anna de Jong zich regelmatig een injectie in de arm. Toen Cile en Liesje in 1875 kinkhoest kregen, schreef dokter Fles ook hun morfine voor. Hij tekende voor Anna een injectiespuit op ware grootte en gaf met een streepje aan welke dosis een kind onder de tien kon verdragen.[39]

[008, 009]

Links: Dokter Joseph Alexander Fles

Rechts: Etha Fles, rond 1870

© collectie Odilia Vermeulen, Laren.

Soms kwamen Anna en Etha Fles logeren in Zwolle, de enige meisjes met wie Cile en Lies omgingen. Vriendinnen waren het natuurlijk niet, eerder tantes. De meisjes Fles vonden de kinderen De Jong van Beek en Donk heerlijk ‘frisch, gezond, vrolijk’. Zij bemoeiden zich graag met hun morele ontwikkeling. Etha schreef een gelegenheidsgedicht voor het trio. Cile was volgens haar, op haar zevende, het scharnier van het gezin door haar moederlijke wijsheid:

Zachtheid vindt men bij Cécile

Die tevreden lief van aard

Alles uitdenkt, wat een ander

Een’ge smart of leed bespaart.

Rijst een schuld’loos vechtpartijtje,

Tusschen kleine Lies en Jan,

Is het Cile, die met woordjes,

Weer de vreê herstellen kan.[40]

Het medelijden van Cécile

Vrees voor ziekte was Cécile met de paplepel ingegoten. Als klein kind bezwoer ze haar ongerustheid met rituelen voor het slapengaan. Op een avond hoorde Anna haar dochtertje het volgende gebed verzinnen:

O God ik dank U dat ik zoo gelukkig ben bij die engelachtige ouders en dat ik ze beide nog bezit, en dat Ma geldt heeft om de medicijnen te koopen en Pa alles krijgt om beter te worden, en wij mooye bloemen hebben tot vreugde van ons allemaal en Asjeblieft O Asjeblieft God maak mijne Moeder beter en ik zal U altijd altijd heel dankbaar zijn.[41]

Ook als mama er prima gezond uitzag, moest er gebeden worden, want op elk moment kon het lot toeslaan:

Mijne moeder keek wel vrolijk uit hare oogen en deed ook altijd als of ze zoo wel en plaizierig was, maar ik zag toch wel zoo iets aan haar mond, en dan kwam er haast een traantje in mijn oogje, zoo iets O God dat ze toch lijdt want ik denk om alles.[42]

Op een avond huilde Cile omdat ze oma Cécile nooit zou kennen. Als ze naar haar portret keek, zei ze, kon ze zó zien dat zij een engel was. Ze wist dat traantjes niets tegen het gemis konden doen, want die vielen altijd naar beneden. Gingen ze maar naar boven, jammerde het meisje op mama’s schoot, dan hadden ze misschien nog de kracht om grootmama uit de hemel te halen. Volgens haar moeder zag Cile tot haar zevende jaar verschijningen. Het meisje vroeg zich af ze niet vóór haar geboorte al in het hiernamaals had gewoond.[43]

[010]

Cécile, 5 jaar oud

© collectie Odilia Vermeulen, Laren.

Als het ging om ellende, beschikte Cile over een ongebreidelde fantasie. Ze begon al jong met het verzinnen van verhalen. Omdat het leren schrijven nog moest worden uitgesteld, dicteerde zij haar vertellingen aan vader. Zo is het eerste lange verhaal van Cécile overgeleverd, ‘De Weezen’, waarvan de eerste zin al ondraaglijk leed bevatte:

Er was eens een arme houthakker met eene vrouw en 6 kinderen, en de meisjes waren heel zoet maar de jongens niet; toen stierf de vader uit armoe en van etensgebrek, en de moeder volgde hem van verdriet naar ’t graf.

Na vele tranen bracht een engel de weesmeisjes bij hun ouders in de hemel. De jongens bleven op aarde.[44]

Arbeid Adelt

Ook nu ze moeder was, bleef Anna de Jong haar maatschappelijke missie als adellijke vrouw in het vizier houden. In 1870 las ze in Onze roeping. Orgaan voor de Nederlandsche vrouw onder de kop ‘Een bede om sympathie’ een stukje dat haar meteen trof. De hoofdredactrice Betsy Perk vroeg hulp om een vereniging op te richten die verarmde dames de kans moest geven zelf een inkomen te verwerven. Het zou de eerste Nederlandse vrouwenvereniging worden.[45] Anna had zelf ondervonden hoe wurgend conventies waren voor vrouwen van stand zonder geld. Zelfs in de grauwste armoe hadden haar moeder en zij niet één schilderij verkocht omdat de noblesse (en graaf Nahuys) hun dit verbood. Haar sympathiebetuiging aan Betsy Perk – die ze alleen kende als historisch romanschrijfster – was zo overtuigend, dat deze Anna de Jong persoonlijk vroeg om toe te treden tot het voorlopige hoofdbestuur. Ze had meer dan vierhonderd antwoorden op haar oproep gekregen.

Met zeven andere dames beraadslaagde Anna in de woning van Perk aan de Koornmarkt in Delft. De naam die ze aan hun vereniging gaven, Arbeid Adelt, echode de stand waaruit ze kwamen.[46] Politieke ambities hadden ze niet, de eerste circulaire van Arbeid Adelt verwoordde de doelstellingen in termen van huisnijver en zelfhulp. De vereniging moest functioneren als een coöperatieve winkel, die werk van onbemiddelde dames aankocht en tentoonstelde om het als eigendom van Arbeid Adelt verder te verkopen. In elke stad waar vier bestuursleden en twintig gewone leden werden gevonden, kon een lokale afdeling worden opgericht. In Zwolle was het voor Anna een koud kunstje een filiaal op te zetten door haar contacten met de aristocratie. Haar afdeling bracht al in het eerste jaar fl. 162,50 bijeen, waarmee een vijftal dames in ‘zeer droevige omstandigheden’ uit de nood was.[47]

Raar genoeg had Betsy Perk er een handje van om haar medestanders, die ze moeiteloos rond zich wist te verzamelen, binnen korte tijd tot tegenstanders te maken. Zij kwam over als een fragiele vrouw die haar intense geestesenergie niet altijd in eenduidige boodschappen wist te verpakken. Nog voor de statuten van Arbeid Adelt waren goedgekeurd bij Koninklijk Besluit, tekende zich een schisma af. Perk had zich verheven tot directrice in plaats van secretaresse (Anna de Jong had haar dit ten stelligste afgeraden).[48] Zij leek Arbeid Adelt niet als een vereniging te beschouwen, waarin met meerderheid van stemmen beslissingen werden genomen. Haar voorstellen die door het hoofdbestuur waren weggestemd, publiceerde ze alsnog in haar eigen tijdschrift Onze roeping, dat tegelijk als het orgaan van Arbeid Adelt fungeerde.

Op de eerste algemene ledenvergadering in het Delftse Raadhuis werd al een coup gepleegd tegen Perk, die de bijeenkomst leidde. Een groepering wilde haar dwingen de titel van directrice te veranderen in ere-presidente. Perk roerde driftig de voorzittershamer. Na ongecoördineerde interventies over bestuursmodellen bereikte de turbulentie het punt dat een overmande Perk vroeg of een van de heren in de zaal het presidium wilde overnemen. Deze overgave aan het andere geslacht door een emancipatorisch schrijfster werd in de pers breed uitgemeten.

Een jaar lang heerste er spraakverwarring over Hoofdbestuur, Hulpbestuur, Dagelijks Bestuur en Raad van Directie. Zelfs de doelgroep van Arbeid Adelt kon niet worden gedefinieerd: ‘Op de vraag wat dames zijn niemand een voldoend afdoend antwoord wetende, wordt de zaak aan de Afdeelingen overgelaten.’[49] Het belangrijkste twistpunt was of het handwerk van de dames moest worden verkocht met bekendmaking van hun naam. Perk wilde dat per se wél, omdat anders de boodschap werd uitgedragen dat arbeid juist niet adelt. Andere leden vonden anonimiteit een voorwaarde. Zij richtten de nieuwe vereniging Tesselschade op.

Na twee jaar van gehakketak had Anna er genoeg van. Ze liet in een circulaire weten dat zij geen getuige meer wenste te zijn van karakterbotsingen zonder hoop op reconciliatie of christelijke vergevingsgezindheid. Logistiek bleef ze actief in de Zwolse afdeling zonder haar naam nog verbonden te willen zien aan Arbeid Adelt. Ook van Tesselschade hield ze zich verre. Over de anonimiteit van de handwerksters had Anna een minder dogmatisch standpunt dan Perk: zij vroeg alleen waarborg van geheimhouding voor vrouwen die daar vanwege sociale druk zelf om vroegen.

[011]

Anna de Jong, 1873

© collectie Odilia Vermeulen, Laren.

Anna hield aan haar engagement een kater over. Tegenstanders van de vrouwenemancipatie hadden zich verkneukeld in de straatgevechten van beschaafde dames uit de hogere stand. Aan de kwestie die Anna zelf het belangrijkst vond, het bevorderen van industrie- en kunstonderwijs voor vrouwen, was Arbeid Adelt in de heibel niet toegekomen.[50]

De sociale missie van vader

Ook De Jongs eerste pogingen om het volk te verheffen waren uitgelopen op een teleurstelling. Voor men mensen kon verheffen, moest men ze uit de armoede halen. In de loop van de jaren 1860 ging De Jong er steeds meer aan twijfelen of filantropie – de remedie van de liberalen – daadwerkelijk de armoede bestreed. Hij vroeg zich af of het liberalisme zelf niet de oorzaak was van armoede.

De Jong had het meest complete handboek over armoedebestrijding gelezen en contact gezocht met de auteur, de liberale politicus Jeronimo de Bosch Kemper. Zijn Geschiedkundig onderzoek naar de armoede in ons Vaderland, hare oorzaken en middelen, die tot hare vermindering zouden kunnen worden aangewend uit 1860 stelde maatregelen voor zonder de laisser-faire-economie op losse schroeven te zetten. De Bosch Kemper hanteerde in zijn gids grif de paradox, aangezien hij tezelfdertijd armoede als nationaal probleem aan de kaak wilde stellen en als individueel probleem oplossen. Staatsinterventie vond deze jonkheer verderfelijk omdat het de natuurlijke prikkel tot arbeid wegnam. Cynisch klonk zijn optelsom: ‘Neemt de armenbedeeling de oorzaak van groote sterfte weg, zij verpligt tot het onderhoud van een grooter aantal armen.’ Toch stond hij bekend als een sociaal voelend politicus. Hij stichtte de nutsvereniging De Vriend van Armen en Rijken en gaf het opinieweekblad het Volksblad uit. Op zijn initiatief was de Vereeniging voor de Statistiek opgericht, die gegevens verzamelde over groei en levensverwachting van het Nederlandse volk.[51]

Vanaf de vroege jaren 1860 schreef De Jong onder verschillende pseudoniemen bijdragen voor het Volksblad van De Bosch Kemper. Als columnist sprak hij openlijk van een ‘sociale questie’ waar andere liberalen de termen ‘armoedeprobleem’ of ‘pauperisme’ gebruikten, als ging het om een randverschijnsel van het kapitalisme. De Jong schreef in het najaar van 1864, kort na het succes van de Eerste Internationale in Londen: ‘De arbeidende klassen vormen den breeden grondslag onzer maatschappij, en wie met hen niet rekent, is den dwazen gelijk, die op een zandgrond bouwt.’[52] Dat jaar was hij op voorspraak van De Bosch Kemper lid geworden van de Vereeniging voor de Statistiek. Dadelijk ontpopte hij zich als een actief indiener van moties. Hij ontvouwde het plan een nationale vereniging in het leven te roepen ter ‘bevordering der belangen van onze arbeidende klassen’. Het voorstel werd afgewezen omdat het ‘te weinig zuiver wetenschappelijk’ was en ‘misschien een te zeer democratisch aanzien’ had. Een jaar later vroeg De Jong een commissie op te richten die de leefomstandigheden van arbeiders in kaart zou brengen. Het was te danken aan de overtuigingskracht van een arts, Samuel Coronel, dat de vereniging het voorstel nu wel aannam. De Jong werd voorzitter van de ‘Commissie belast met het verzamelen en ordenen van bouwstoffen ter kenschetsing van den tegenwoordigen toestand der arbeidende klassen’, Coronel zijn belangrijkste medewerker.[53]

De armendokter Samuel Coronel kende zelf de geur van misère, na een jeugd tussen de kinderen van het Portugees-Israëlitisch weeshuis in Amsterdam. Hij was in de jaren 1860 Nederlands meest verbeten armoedestatisticus. ‘Geen krot zo smerig, of Coronel kroop erin om er zijn aantekeningen te maken’, schreef een biograaf. Zijn statistieken waren onthutsend. Zoontjes van fabrieksarbeiders bleken op zesjarige leeftijd zeven centimeter kleiner te zijn dan leeftijdgenootjes uit een beter gevoed milieu, dochtertjes waren zelfs zeventien centimeter kleiner. Een textielarbeider stierf gemiddeld vijfentwintig jaar vroeger dan een landarbeider, op zevenendertigjarige leeftijd.[54]

De Jong en Coronel raakten bevriend. Ze waren allebei spinozist en niet bang voor polemiek. In regeringskringen stond Coronel bekend als een dwarsligger. Zijn brochure De toestand der kinderen in onze fabrieken en het gewigt eener regeling van hunnen arbeid verscheen in 1863 gelijktijdig met de novelle Fabriekskinderen van de volksschrijver en voordrachtkunstenaar J.J. Cremer. De brochure gaf aan Cremers emotionele pleidooi voor de uitbanning van kinderarbeid de statistische onderbouw.

De commissie-De Jong van Beek en Donk beperkte zich tot het documenteren van de gezinsbudgetten van boeren- en bouwvakarbeiders. De Jong spande zich in om informanten te vinden uit het hele land. Maar twee jaar later moest zijn commissie het onderzoek opgeven door gebrek aan medewerking: de potentiële informanten waren zelf belanghebbende partij.[55] Het frustreerde De Jong dat standsegoïsme zijn eigen groep blind maakte voor een vraagstuk dat volgens hem ‘in bloed gedoopt’ was. In de lezing ‘Zijn wij practische philantropen?’ maakte hij in Utrecht de gegevens bekend die zijn commissie toch bij elkaar had gesprokkeld. Ze bewezen volgens hem dat de Nederlandse werkman te veel verdiende om te sterven en te weinig om te leven. Als jurist klaagde hij het verbod op staking aan.[56]

Met De Bosch Kemper kwam het tot een breuk. De politicus had uit een opiniestuk van De Jong in het Volksblad, getiteld ‘De fouten der liberale partij’, de meest felle passage laten verdwijnen. In het openbaar stak De Jong hierna de draak met ‘een der voormannen van de gematigd liberale partij’ in wie moeiteloos De Bosch Kemper was te herkennen.[57] Hij besloot in de toekomst andere tribunes op te zoeken dan de beschutte lokalen van de Vereeniging voor de Statistiek.

Eerste onderwijs

Cile en Liesje kenden de arbeidersklasse uit de verhalen van papa, die ze gehoord had van Coronel. Hun ouders vonden dat de meisjes, in het besef hoe bevoorrecht ze zelf waren, moesten leren delen met de armen. Toen Cile op haar dessertbordje de aardbeien en frambozen liet liggen voor de dochters van de tuinman, werd die geste meteen beloond met prentjes, ‘opdat ze dadelijk het genot van geven zoude smaken’.[58]

De sociale solidariteit hield voor Anna de Jong wel op bij de scheidslijn tussen arbeidersklasse en burgerdom. De kleine burger wekte haar irritatie. Talrijk zijn in haar jeugddagboeken de verzuchtingen dat ze in koets of trein de coupé moest delen met een luidruchtige burgerfamilie. Ook haar dochters voelden zich al jong boven dit soort mensen staan. Tijdens een orgelconcert in de Dom van Utrecht in de zomer van 1873 zaten Cile en Lies ingespannen te luisteren, maar hun aandacht werd afgeleid door het gebabbel van ‘eene burger juffrouw met een paar kinderen’. Cécile stoof op het gezelschap af en verordende: ‘Wilt U asjeblieft niet zoo lachen en praten want dat is zoo niet eerbiedig.’ De burgerlui dropen af. Anna beschreef het kordate optreden van haar dochter met instemming.[59]

Kort ervoor was Cile zeven jaar geworden. Gelijktijdig legde haar moeder een mijlpaal in haar ontwikkeling vast: ‘Heden is het eerste bovenste snijtandje door mij uit uw mondje getrokken, om plaats voor een nieuwelingetje te maken.’[60] De tijd was gekomen dat Anna haar leerde lezen, schrijven en rekenen. Naar de fröbelse leesmethode moest het oog zich eerst richten op de loop van lijnen en vormen, een esthetische meditatie waarbij het kind het karakter van elke letter afzonderlijk leerde waarderen. Cécile hield vooral van de M en sprak de letter toe:

Wel dikke statige letter, gij behoort niet tot het menschengeslacht, maar tot de driebeenige schepsels, gij doet veel nut want men kan heerlijke dingen door U zeggen, en dan komt U de magere tweebeen N achterna, die hoort tot het menschengeslacht maar is niet zoo statig en zoo edel.[61]

Cile rekende de tafels van vermenigvuldiging tot honderd zelf uit, ontwierp een tabel en schreef ze er netjes in. Het duurde geen jaar voor het meisje vlot kon lezen en rekenen. Nu pas bracht Sinterklaas het eerste leesboek. Haar kleine zusje leerde gewoon met haar mee, hoewel ze nog alle melktandjes had.

Cile mocht nu ook een muziekinstrument bespelen, ze koos voor viool. Al gauw kende ze stukjes uit het hoofd. Zij speelde voor haar vader, die een paar dagen van huis ging, in het station van Zwolle een afscheidslied van eigen compositie. Vooral bij de kleine Lies had Anna muzikale gaven ontdekt. Tijdens het eerste levensjaar waren er al vele bewijzen van een zuiver gehoor en talent om een wijsje te onthouden. Op haar tweede zong zij in de maat, vergiste zich nooit in de melodie en sprak de Duitse en Nederlandse woorden even duidelijk uit. Op haar derde viel haar talent ook buitenstaanders op. Trots schreef moeder: ‘Het kindje heeft een zeer merkwaardig geheugen, zij declameerd heele boeken van buiten, en zingt allerliefst duitsche en engelsche liederen.’ Maar de pianolessen moesten nog een tijdje wachten.[62]

In de tijd dat Cile leerde lezen volgens de instructies van Fröbel, had voor Anna de Jong een grote bron van spanning het huis betreden in de persoon van Alma Keuffel, het nieuwe kindermeisje, dat haar kinderen volstopte met ‘dwaze onzin’ waarmee de Verlichting allang korte metten had gemaakt. Op een keer hoorde ze Alma haar kleintjes wijsmaken dat ze, als ze op een bepaald uur ’s morgens wakker wilden worden, moesten zeggen ‘Ich schlafe ein mit Gott und wecke auf mit Jesu’, waarna ze zo veel tikken tegen de beddenplank zouden geven als het uur waarop ze wilden opstaan. Anna schoot uit haar slof, maar spoorde de kinderen aan om het uit te proberen zodat ze zelf zouden zien dat Alma hen misleid had.[63]

Zoals haar voorgangster Dompie, werd Alma bevangen door heimwee. Ze huilde soms omdat ze geen nieuws kreeg van thuis. Cile had zo’n medelijden met het kindermeisje dat ze haar moeder een brief dicteerde aan het adres van Alma’s ouders met de ferme openingszin: ‘Als sie Ihre Tochter nichts hören lässt dan wird dir der Kükük holen’. Het slot klonk al even weinig diplomatiek: ‘… anders ben je een zwijn, maar de schweinen lieben jedoch noch ihre kinderchens.’[64] Anna prees het initiatief van haar dochter, maar legde uit dat men ouders niet tot liefde kon dwingen. Korte tijd later kreeg Alma haar congé omdat vaders inzet voor de sociale kwestie te veel financiële offers vroeg.[65]

[012a, 012b]

De Duitse kindermeisjes van Cile en Lies: Doris Leege (links) en Alma Keuffel (rechts)

© collectie Odilia Vermeulen, Laren.

Behalve om de kinderen spelenderwijs Duits te leren, was Alma in huis gehaald om de meid bij te springen in de huishouding. Nu zij weg was, namen de kinderen de lichtste karweitjes over: dekken, afruimen en bezemen. Dienend werk was edel. De meisjes leerden al vroeg haken, kleren verstellen en groenten verbouwen. Alleen de keuken en wasruimte waren verboden terrein voor een vrouw of kind van stand. Anna de Jong beheerste niet de allerkleinste vaardigheid op het gebied van koken en ze ging ervan uit dat ook haar dochters later nooit zelf een maaltijd zouden moeten bereiden. In haar bijna duizend bladzijden tellende jeugdsouvenirs wijdde ze niet één alinea aan eten.

Voor de morele opvoeding vonden de ouders De Jong dat inleving beter werkte dan zedenpreken. Straf verhardde het gemoed en leidde tot onverschilligheid op latere leeftijd. Toen Cile voor haar zevende verjaardag van haar vader een zwanenjong kreeg, werd Liesje jaloers. Papa beknorde haar niet, maar zei dat Liesje het hem moest komen melden wanneer ze in haar binnenste zou voelen dat ze blíj was dat Cile de zwaan had. De volgende dag was het zover: ‘Nu voel ik toch in mijn hartje dat ik blij ben.’ Haar ouders prezen haar daarvoor. Alleen tegen grilligheid traden ze ferm op. Op een avond wilde Liesje niet op tijd slapen en schreeuwde: ‘Ik wil niet zoet zijn.’ Anna greep in:

Ik nam haar op en zette haar in eene kast, zeggende dat ik de deur weer open zou doen als ze zoet werd. Eerst stampte ze van drift en schreeuwde, maar spoedig bedaarde zij en zeide zoet te zullen gaan slapen. Toen wiesch ik haar de traantjes af en ze deed naar hare belofte.[66]

Cile en Liesje gingen niet naar een kerk. De Jong las zijn kinderen voor uit het Oude Testament, Anna vertelde verhalen over Jezus als ze daar zelf om vroegen, volgens de moderne historisch-kritische benadering ‘bloot geschiedkundig’. Toen Jantje wilde weten waar het doopsel toe diende, gaf zijn moeder hem ‘bloot de verschillende opvattingen hieromtrent’.[67] Hoewel Anna haar kinderen aanmoedigde te bidden tot een lieve God, en een milde vorm van kerkelijkheid niet schadelijk vond, stoorde haar de hypocrisie van vele kerkgangers. Ze schreef in het kinderboekje van Cécile: ‘Uw vader, kind, die buiten de kerk staat, is een waar Apostel der kerk, hij predikt zoo als geen een dominus het kan.’[68]

Comité ter bespreking van de sociale kwestie

Vaders pogingen om de arbeiderskwestie onder de aandacht te brengen waren door de Vereeniging voor de Statistiek gedwarsboomd.[69] Gefrustreerd nam De Jong in de zomer van 1870 de trein naar Zutphen. Daar woonde Baltus Pekelharing, de meest sociale liberaal die hij had ontmoet in comités voor onderwijshervorming. Pekelharing was 29 jaar en leraar aan de hbs. Gepromoveerd op het orthodox liberalisme had hij daarna een ‘donkerrode’ reputatie verworven. Zijn omslag was teweeggebracht door kennismaking met de Duitser Ferdinand Lassalle, oprichter van de Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein. Lassalle vond dat de staat arbeiders moest beschermen tegen het kapitaal. Ook De Jong had hem intussen gelezen.[70]

[013, 014]

Baltus Pekelharing (links), rond 1875

© Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam

en Jan de Jong (rechts)

© collectie De Jong van Beek en Donk, Beek en Donk.

De Jong en Pekelharing wilden een overlegcomité over de sociale kwestie in het leven roepen als schakel tussen de bezittende klasse en de snelgroeiende Internationale. De oprichtingsvergadering vond plaats op 30 oktober 1870 in het gebouw voor Kunsten en Wetenschappen te Utrecht. Tot grote opluchting van de twee initiatiefnemers was ook een groep werklieden komen opdagen. De Jong riep op tot verbetering van de klassenverhoudingen door openbare beraadslagingen. Er volgde een lezing over het participatiestelsel, waardoor de arbeider zou kunnen delen in de winst van zijn bedrijf. De vergadering eindigde met de vorming van een Comité ter bespreking van de sociale kwestie. De Jong werd voorzitter, Pekelharing secretaris. Onder de vier andere bestuursleden bevond zich één werkman, een meubelmaker. Niemand was verplicht tot contributie en elk bestuurslid kon vrij andere leden aanwerven. Van dit recht werd stante pede gebruikgemaakt: vóór het einde van de vergadering was het Comité verrijkt met enkele intellectuelen, een molenaar, een kleermaker en een letterzetter.[71] Dat een bestuur onder voorzitterschap van een aristocraat vier werklieden telde, baarde opzien. Arbeiders en dienstboden hadden in 1870 nog geen toegang tot de dierentuin.

De werklieden uit het Comité ter bespreking van de sociale kwestie wilden hervormingen zonder klassenstrijd. Alleen de kleermaker Hendrik Gerhard, medeoprichter van de Nederlandse sectie van de Internationale, noemde zich marxist, maar hij was óók pacifist en voorstander van een geleidelijke invoering van het algemeen stemrecht. Gerhard stond in het begin vol argwaan tegenover de heren van het Comité: hij vroeg zich af welk ander belang zij konden najagen dan eigenbelang. Maar toen deze heren actief deelnamen aan het Amsterdamse Pinkstercongres van de Internationale in 1871, draaide hij bij.[72] Dat jaar werd het Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond opgericht door Bernardus Heldt, de meubelmaker van het bestuur. Het Comité richtte een motie aan de Tweede Kamer tegen het stakingsverbod, ondersteund door 1.800 handtekeningen. In 1872 was het recht op werkstaking een feit.

Tussen 1870 en 1875 hield De Jong gedreven redevoeringen op meetings in het hele land. Hoe langer hoe meer werklieden kwamen erop af. Vanaf het eerste uur woonde het jonge Kamerlid Samuel van Houten de besprekingen bij. Overeengekomen werd dat Van Houten de wetsontwerpen van het Comité zou voorleggen in de Tweede Kamer. Zo ontstond tijdens lange beraadslagingen het concept van een wettekst tegen kinderarbeid en voor schoolplicht tot twaalf jaar. Een minderheid in het Comité, onder wie De Jong, vond het onverstandig om het verbod op kinderarbeid te koppelen aan schoolplicht. De Jong dacht dat eerst het beroepsonderwijs moest worden hervormd naar het voorbeeld van de Duitse reformpedagogie. Hij ontwikkelde zijn pragmatische argumenten in het tijdschrift Vragen des Tijds, het forum van de zogenaamde Nederlandse kathedersocialisten.[73]

Het was de Internationale die de spotnaam ‘kathedersocialisme’ had gegeven aan het ethische compromissocialisme dat was bedacht in academies in plaats van fabrieken; de term was door linkse liberalen overgenomen als een geuzennaam. De Nederlandse kathedersocialisten stonden een vrijemarkteconomie voor met een sociaal vangnet. Het participatiestelsel of de coöperatie vormde hun stokpaardje. In zijn stukken voor Vragen des Tijds noemde De Jong zich geen kathedersocialist, wel aanhanger van de nieuwe ‘historisch-ethische richting’, met een variant op het historisch materialisme van Marx. Soms gaf hij zich de titel ‘rood doch niet onbeleefd’.[74]

Kindervakantie

Krantenknipsels over de meetings waar vader sprak, plakte Anna de Jong in de dagboeken van haar kinderen naast hun fröbelwerk. Maar in huis bleven de standen wel vergrendeld. Een enkele keer zagen Cile en Lies arbeidsters aan het werk, zoals tijdens een educatief gezinsbezoek aan de industriële wasserij van Ketelkolk bij Zwolle.[75] Hun zomervakanties brachten ze door in de huizen van aristocraten en patriciërs tussen kunst en cultuur.

[015]

Knipsel over de eerste circulaire tot oprichting van een comité ter bespreking van de sociale kwestie naast knip-en-plakwerk in Céciles kinderboekje uit 1873

© collectie Odilia Vermeulen, Laren.

Zo zag hun programma eruit op een regenachtige dag in Scheveningen, 27 augustus 1873. Na een bezoek aan Huis ten Bosch en het Mauritshuis werd Liesje te dutten gelegd bij de familie Van Hasselt. De oudste kinderen legden bezoeken af bij de families Voorduin en Pahud. Daarna leidde de schilder Jozef Israëls het gezin rond in zijn nieuwe atelier aan de Koninginnegracht. Ze genoten tot zonsondergang van een praatje op het strand met het kunstenaarsechtpaar Bosboom-Toussaint, vrienden uit de Alkmaarse tijd.

Op 29 augustus, opnieuw een regendag, werden de kinderen rondgeleid in het ministerie van Marine en de Koninklijke Bibliotheek. Ze bliezen uit in de speelkamer van Samuel van Houten, terwijl hun vader met het Kamerlid een concepttekst van de kinderwet besprak. Van Houten begeleidde het gezin hierna naar het atelier van zijn zwager, de schilder Hendrik Willem Mesdag. De dag werd besloten met een bezoek aan Pieter van der Meer de Walcheren, een neef van De Jong, en de aankoop van een paar nieuwe laarzen voor Cile.[76]

Naar Brabant!

De beraadslagingen door het Comité ter bespreking van de sociale kwestie over de kinderwet werden op 19 april 1874 afgesloten met een massaal bijgewoonde vergadering van het Algemeen Nederlandsch Werklieden-Verbond in het Haagse Diligentia, waar J.J. Cremer elf jaar eerder zijn novelle Fabriekskinderen had voorgedragen. Toen Van Houten het concept voor de nieuwe wet hierna in de Kamer voorlegde, werd het voorstel op de essentiële punten gekortwiekt. Alleen een verbod op fabrieksarbeid onder de twaalf jaar overleefde het debat.[77]

Het Comité ter bespreking van de sociale kwestie had gefaald als voorportaal van sociale wetgeving. De bedoeling was mooi geweest: de verschillende standen werkten samen een consensustekst uit, die met het akkoord van de vakbondsleiders werd doorgeschoven naar de Kamer. Maar in de praktijk bestond er geen waarborg dat de voorgestelde wetteksten werden goedgekeurd door een Kamer waarin ten gevolge van het cijnskiesrecht alleen rijke mannen zetelden. Vanaf 1875 was op meetings steeds vaker te horen dat het Comité ter bespreking van de sociale kwestie allereerst moest ijveren voor algemeen stemrecht. De Jong was daar tegen: vóór het volk naar de stembus kon moest het onderwijs worden hervormd. Toen in 1879 bestuursleden het Comité voor algemeen stemrecht oprichtten samen met de aankomende politicus Ferdinand Domela Nieuwenhuis, hield De Jong zich afzijdig. In juni 1880 werd zijn Comité ter bespreking van de sociale kwestie officieel opgeheven.[78]

Zelf voelde De Jong geen verbittering: de sociale kwestie was bespreekbaar gemaakt, kathedersocialisten werden niet langer bespot. Hij had nóg een reden om blij te zijn. In januari 1876 was hij advocaat-generaal geworden bij het Hof van Noord-Brabant in Den Bosch. Hij wilde al een tijd terug naar het zuiden, in tijden van stress ging hij kuren in het kasteel van Beek en Donk. Zijn jaarsalaris klom van fl. 2.200 naar fl. 4.000. Na twee jaar zou de ultieme promotie volgen, toen hij werd benoemd tot procureur-generaal en hoofd van het Bossche politiekorps met een jaarwedde van fl. 5.000.

Anna de Jong had geen moeite met de emigratie naar Brabant: ‘Dit is het land zijner geboorte, zijner voorouders, zijner vrienden! Ik zeg met Ruth: Uw land is mijn land en Uw God is mijn God!’[79] Cile en Liesje waren opgewonden. In Zwolle hoefden ze geen afscheid te nemen van schooljuffrouw of vriendinnetjes. Ze zouden hun idyllische kinderjaren ongestoord voortzetten in Den Bosch. Maar het zou niet lang duren voor de meisjes de Brabantse hoofdstad gingen haten.

[20] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 8 november, 12 december 1873.

[21] Anna de Jong, Souvenirs iii 4 januari 1866, Kinderboekje Jan juni 1866. Cécile werd op 19 mei 1866 om 18.00 uur geboren. Op de geboorteakte staat de voornaam Cecile zonder accent; haar ouders en zijzelf schreven altijd Cécile. De chirurg die Anna bijstond bij de bevalling, W.G. ten Houte de Lange, was ook getuige bij de aangifte bij de burgerlijke stand. Het is niet duidelijk of Cécile ter wereld kwam met een keizersnede.

[22] Anna de Jong, Souvenirs iii oktober 1863. In Alkmaar hervormde Van Calcar de Stadsarmenbewaarschool naar Fröbels leerwijze. Zij hield hierover in november 1863 een lezing, waar de Alkmaarse schrijfster Truitje Bosboom-Toussaint aanwezig was: Sikemeier 1921, 389, 394. Vermoedelijk woonden ook De Jong en Anna deze lezing bij. Zij bleven tot het midden van de jaren 1870 contact houden met het echtpaar Bosboom, dat toen in Den Haag woonde. Over Elise van Calcar: Jacqueline Berns en Maria Grever, ‘Fleischacker, Eliza Carolina Ferdinande’, resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn6/fleischacker [12-11-2013]; Sikemeier 1921; Atria, Biografische map 299 ‘Elise van Calcar, geb. Schiotling’.

[23] Geciteerd bij Sikemeier 1921, 382. Zie ook Van Calcar 1905, 128; Bakker 1995, 21-35. Onze ontwikkeling of de magt der eerste indrukken verscheen in zes afleveringen in 1861 en 1862.

[24] Anna de Jong, Souvenirs iii november 1865; Junius 1886, 12, zie hierna noot 19.

[25] Anna de Jong, Kinderboekje Elsa 22 juli 1868. Volgens de geboorteakte zag Elsa het licht op 22 juli 1868 om 18.45 uur te Brielle (nu Den Briel). Het gezin was daar op 19 september 1866 ingeschreven Maarland Noordzijde 50.

[26] Anna de Jong, Familieboek ii, ‘Genealogische fragmenten over de famille de Jong van Beek en Donk’; Kinderboekje Elsa 22 juli 1868. Elisabeth (Lieze) de Jong van Beek en Donk, de één jaar jongere zus van De Jong, stierf toen het gezin in 1854 emigreerde van Brabant naar Utrecht, misschien aan de heersende cholera. Ook Anna Nahuys kreeg dat jaar cholera.

[27] Anna de Jong, Kinderboekje Elsa januari 1869. Het gezin werd in Zwolle ingeschreven op 5 oktober 1869 in het huis met kadasternummer m161, tegenwoordig Praubstraat 19.

[28] Anna de Jong, Souvenirs iii, aantekeningen gemaakt tijdens de huwelijksreis maart 1863.

[29] Geciteerd bij Sikemeier 1921, 346. Over Friedrich Fröbel: Sikemeier 1921, 335-401; Bakker 1995, 20-35 en passim.

[30] Huishoudboekje Anna de Jong, ongedateerd.

[31] Fidel was de hond van de bevriende familie Pahud, die vertrok naar Indië: Anna de Jong, Kinderboekje Elsa vanaf 10 april 1871, citaat januari 1872.

[32] Anna de Jong, Kinderboekje Elsa februari 1871.

[33] Anna de Jong, Kinderboekje Elsa januari-februari 1872.

[34] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 22 oktober 1873.

[35] Anna de Jong, Kinderboekje Elsa november 1869.

[36] Anna de Jong, Kinderboekje Elsa 7 mei 1873.

[37] Joseph Alexander Fles behandelde in 1859-1860 als eerste arts een patiënt met suikerziekte door het toedienen van kalfspancreasextract, in 1864 openbaarde hij de ontdekking: Hans Beger e.a., The Pancreas. An Integrated Textbook of Basic Science, Medicine, and Surgery. New York 2009, 19. Over het echtpaar Fles en hun dochters: Haakma 2001, 7-20.

[38] Junius 1886, 5, 6. Deze Religieuse aphorismen met een motto van Schiller ‘Aus Religion bekenne ich mich zu... keiner’ publiceerde De Jong in eigen beheer onder het pseudoniem Junius. Hij toonde zich hierin even afkerig van een antropomorfe godsvoorstelling als van het atheïsme. Blijkens Anna de Jong, Kinderboekje Jan 1866, kwam C.W. Opzoomer bij De Jong thuis in Alkmaar. Over het empirisme van Opzoomer, de eerste receptie van Darwin, en de koppeling van Darwin aan Spinoza: Leeuwenburgh 2009, 62-69, 234-263. Over Fles, Opzoomer en de liberale empirist Stuart Mill: Haakma 2001, 12-17. Ik heb geen bronnen gevonden die wijzen op contact tussen De Jong en de atheïstische Spinoza-exegeet Johannes van Vloten. In een bijdrage voor het Volksblad schreef De Jong dat Van Vloten van Spinoza’s godsbegrip niets had begrepen: B., ‘Nog iets over Spinoza’, ongedateerd knipsel Volksblad, Archdjbd.

[39] Anna de Jong plakte de recepten van dokter Fles in de dagboeken van haar kinderen, of ze voegde ze toe als losse blaadjes. Het getekende morfinespuitje is geplakt in Kinderboekje Elsa 27 december 1875.

[40] Etha Fles, ‘Aan het lieve drietal’, Kinderboekje Cécile 11 september 1873.

[41] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 24 juni 1873.

[42] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 28 december 1873.

[43] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 8 december, 19 november, 15 augustus 1873.

[44] Kinderboekje Cécile 18 februari 1874.

[45] Over Betsy Perk en de door haar opgerichte tijdschriften en vereniging: Van de Loo 1996, 16-34; Pley 1981; Jensen 2001, 183-232; Zaal 1974, 76-95 (voor wie is opgewassen tegen de denigrerende toon); Margot de Waal, ‘Perk, Christina Elizabeth’, bwsa, socialhistory.org/bwsa/biografie/perk; Fia Dieteren, ‘Perk, Christina Elizabeth (1833-1906)’, resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn4/perk [12-11-2013].

[46] Misschien vroeg Betsy Perk de haar onbekende Anna de Jong in het voorlopige hoofdbestuur op advies van Elise van Calcar, een gemeenschappelijke vriendin. Behalve Perk en De Jong bestond het bestuur uit de dames ’s-Gravesande Guicherit-van Hasselt uit Delft, Oudemans-Havelaar uit Nijmegen, en De Casembroot-van de Poll, Maij-Leemans, De Stuers-de Kock, Suermondt-van Hoboken uit Den Haag.

[47] ‘Kort verslag aan de dames-leden en donatrices van de Afdeeling Zwolle der Vereeniging “Arbeid Adelt” over 1871/72’, Archdjbd. E. van Naamen van Eemnes (de vrouw van het Tweede Kamerlid), L. van Haersolte van Haerst (de dochter van de baron) en E. Eekhout-van de Wall (de schoondochter van de dokter) waren de Zwolse medebestuursleden van Anna de Jong.

[48] Anna de Jong, Circulaire 6 maart 1872 aan de dames Blanken, De Josselin de Jong, Umbgrove en De Ranitz, Archdjbd.

[49] Notulen Eerste Algemeene Vergadering van Gedelegeerden der Afdeelingen en Leden 1 december 1871 in het Delftse Raadhuis, Atria, Archief Arbeid Adelt, aa1. Anna de Jong heeft tot januari 1872 geprobeerd om Perk in het bestuur de hand boven het hoofd te houden. Dit blijkt uit de door Perk gecorrigeerde drukproeven van een ongedateerde circulaire en een begeleidende brief van Perk aan De Jong over haar bestuursfunctie, waaraan De Jong haar adhesie hechtte, Archdjbd.

[50] Anna de Jong aan de dames Hoffmann, Van Bosse, Smissaert en Wijnaendts 12 januari 1872, Archdjbd; ongedateerde brief Elie de Bruyn aan de presidente van Arbeid Adelt, Atria, Archief Arbeid Adelt, aa16; ‘Kort verslag aan de dames-leden en donatrices van de Afdeeling Zwolle der Vereeniging “Arbeid Adelt” over 1871/72’ en Circulaire Anna de Jong 6 maart 1872 aan de dames Blanken, De Josselin de Jong, Umbgrove en De Ranitz, Archdjbd.

[51] De Bosch Kemper 1860, 166, 167. Over de sociale werkzaamheden van Jeronimo de Bosch Kemper: Boschloo 1989, 89-103; Ger Harmsen, ‘Kemper, Jeronimo’, bwsa, socialhistory.org/bwsa/biografie/kemper. Over de ontstaansgeschiedenis van de Vereeniging voor de Statistiek: Stamhuis 1989, 183-190.

[52] J., ‘Congresindrukken’, Volksblad najaar 1864, knipsel Archdjbd (de verschijningsdag heb ik niet kunnen achterhalen). Zijn stukken voor het Volksblad publiceerde De Jong anoniem, onder de initialen ‘J’ of ‘B’ of onder het pseudoniem Neanias, Grieks voor ‘jongeling’. Af en toe publiceerde hij vulgariserende artikelen, zoals stukjes over Spinoza. Ondanks het gebruik van termen als ‘arbeidende klassen’ (in plaats van werklieden) en ‘onderbouw der maatschappij’ (in plaats van vierde stand) droegen de eerste bijdragen van De Jong aan het Volksblad nog sterk het stempel van De Bosch Kemper. Maar vanaf najaar 1864 toonde hij zich voorstander van meer staatsinterventie in de armoedebestrijding.

[53] Op 31 juli 1864 schreef De Jong aan De Bosch Kemper: ‘Door omstandigheden ben ik dier Vereeniging gansch vreemd gebleven, en heb dit vooral in den laatsten tijd betreurd, nu mij meer en meer duidelijk wordt het overwegend belang der sociale vraagstukken, waarbij de statistiek zoo’n groote rol spelen zal’, iisg, Huisarchief De Bosch Kemper 25 Jeronimo, Afd. iii C 1, Portefeuille 4. De kennisgeving van de aanvaarding van het lidmaatschap door het bestuur van de Vereeniging voor de Statistiek dateert van 25 oktober 1864, Archdjbd. Het verslag van De Jongs eerste plan uit 1865 staat in Het Bijblad van de Economist 1866, 433-434, het tweede voorstel uit 1866 in Het Bijblad van de Economist 1866, 434-442. Zie ook Brugmans 1925, 261-262. In de ‘Commissie belast met het verzamelen en ordenen van bouwstoffen ter kenschetsing van den tegenwoordigen toestand der arbeidende klassen’ zetelden naast De Jong en Coronel de juristen Hendrik Jacobi en Donald Jacob Mackay, en de econoom N.G. Pierson.

[54] Ger Harmsen, ‘Coronel, Samuel Senior’, bwsa, socialhistory.org/bwsa/biografie/coronel; Bakker 2006, 176; Munterdam 1971, 15. Het gemiddelde leeftijdverschil bleek uit onderzoek in het Gooi; volgens de statistieken van het leger was een op de vijf Nederlandse mannen kleiner dan 1,57 meter. In de door Thorbecke ingestelde staatscommissie-De Vries Robbé belast met onderzoek naar kinderarbeid, was Coronel gepasseerd, hoewel hij Nederlands eerste arbeidshygiënist was: Brugmans 1929, 240-243; Bergink 1960, 37-38.

[55]Het Bijblad van de Economist 1867, 230, 762-763 en 1868, 573. De invloed van de commissie-De Jong van Beek en Donk werd ook verzwakt door de (deels vervalste) beschuldigingen van nalatigheid tegen Coronel als armendokter in Amsterdam; Coronel emigreerde naar Leeuwarden: Bergink 1960, 40-42.

[56] De Jong van Beek en Donk 1869, 2. De Jong hield zijn voordracht in het Utrechtsch Leesmuseum.

[57] ‘De fouten der liberale partij’, Volksblad 5 december 1867 (anoniem). In een brief aan De Bosch Kemper 26 december 1867 protesteerde De Jong tegen de censuur: ‘… dat er oogenblikken zijn waarin de partijen niet zoozeer behooren geconcilieert te worden, maar waarin de gebreken van ieder der partijen met kracht op den voorgrond gesteld moeten worden’, iisg, Huisarchief De Bosch Kemper 25 Jeronimo, Afd. III C 1, Portefeuille 4. De Jong nam de plannen voor onderwijsvernieuwing van De Bosch Kemper op de hak in De Jong van Beek en Donk 1869, 24-25. In de jaren 1870 kwamen De Bosch Kemper en De Jong van Beek en Donk vaak met elkaar in aanvaring tijdens de voorjaarsvergaderingen van de Vereeniging voor de Statistiek. In 1872 hield De Jong er een pleidooi voor staatssubsidie van productieverenigingen, voorzitter De Bosch Kemper verwierp dit plan als verderfelijk: ‘Vereeniging voor de Statistiek in Nederland. Vergadering zaterdag 20 April 1872’, Staatkundig en staathuiskundig jaarboekje voor 1873, 11-35.

[58] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 14 juli 1873.

[59] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 22 juli 1873.

[60] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 4 juni 1873.

[61] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 17 november 1874. Over de fröbelse leesmethode: Van Calcar 1905, 248 e.v.

[62] Anna de Jong, Kinderboekje Elsa januari 1871, december 1872.

[63] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 4 juli 1873.

[64] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 27 juli 1873.

[65] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 4 maart 1874.

[66] Anna de Jong, Kinderboekje Elsa 19 mei 1873, februari 1871.

[67] Anna de Jong, Kinderboekje Jan 11 maart 1875.

[68] Anna de Jong, Kinderboekje Cécile 16 februari 1874.

[69] Uit de verenigingsverslagen krijgt men de indruk dat De Jong er niet voor vol werd aangezien. Conservatieve liberalen roemden zijn ‘edele inspiratiën’ en ‘humane bedoelingen’ als tegenwicht voor de grote naïviteit van zijn economische beginselen: Staatkundig en staathuishoudkundig jaarboekje voor 1873, 24, 25, 28.

[70] Pekelharing 1895, 354. Over Baltus H. Pekelharing, waarin ook een verklaring van de kenschets ‘donkerrood’: Gerrit Voerman, ‘Pekelharing, Baltus Hendrik’, bwsa, socialhistory.org/bwsa/biografie/pekelharing. Brieven van Pekelharing uit de jaren 1870-1872 laten zien dat hij om zijn sociale ideeën als een oproerkraaier werd beschouwd. In Zutphen kreeg hij te horen ‘dat als ’t volk hier lastig begon te worden, ik de eerste zou wezen, die “ingerekend” wierd’, iisg, Archief Pekelharing, B.H. Pekelharing aan zijn ouders 1 juni 1871; dit archief bevat geen correspondentie met De Jong.

[71] Pekelharing 1895, 356-358, noemt alle bestuursleden van het Comité in 1870. Zie ook Boschloo 1989, 205-235; Taal 1980, 30-31; C.W. de Vries en R.A. Gorter 1919, 324-335. Secretaris Pekelharing hanteerde de progressieve spelling ‘sociale kwestie’ (in plaats van het gelatiniseerde ‘quaestie’), volgens Boschloo 1989, 204-205, als blijk van de wens om de arbeiders in de discussies te betrekken; De Jong schreef het vaakst ‘questie’. Een uitvoerig verslag van de oprichtingsvergadering, bijgewoond door ‘een honderdtal belangstellenden’, geeft Algemeen Handelsblad 1 november 1870.

[72] Van Tijn 1965, 468-487.

[73] De Jong van Beek en Donk 1876. Voor een overzicht van het Nederlandse kathedersocialisme: Taal 1980, hoofdstuk 1; Boschloo 1989, hoofdstuk 9.

[74] De Jong van Beek en Donk 1875, 288, 291; De Jong van Beek en Donk 1876, 27. Over de ethisch-historische richting in de Vereeniging voor de Statistiek: Staatkundig en staathuishoudkundig jaarboekje voor 1875, 38-43.

[75] Anna de Jong, Kinderboekjes Cécile en Elsa juni 1873.

[76] Anna de Jong, Kinderboekjes Cécile en Elsa augustus 1873.

[77] Van Tijn 1965, 482-483; Schenkeveld 2003, 65-74. Onjuist is Schenkevelds bewering dat de vakbondsleiders ‘als een soort special guests lid [waren] van het Comité Sociale Quaestie, dat bestond uit louter links-liberale heren’.

[78] Pekelharing 1895, 367-381.

[79] Anna de Jong, Kinderboekje Jan januari 1876.