Aino Trosell

Vijf vrouwen

Uit het Zweeds vertaald door Edith Sybesma

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel En gränslös kärlekshistoria, verschenen bij Bokförlaget Prisma, Stockholm 2005

Oorspronkelijke tekst © Aino Trosell, 2005

Published by agreement with Norstedts Agency

Eerste Nederlandstalige uitgave © Edith Sybesma en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

ISBN 978 90 445 2916 6

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I

==

==

==

I

I - Begin

==

==

==

Begin

#

(…) Oma vertelde mij eens hoe haar huwelijk was geweest

en daar heb ik urenlang vreselijk om liggen huilen.

Ik was toen nog maar zeventien.

Nu moet ik weer huilen als ik denk aan alles wat

ze heeft verteld. Dat het toch mogelijk is te overleven.

(Uit persoonlijke brief)

Ik was nog maar zeventien toen mijn moeder stierf in het bed naast de keuken in Malung, en nog maar acht toen mijn oma stierf in het kamertje in Sysslebäck; ze stierf in het harnas, zou je kunnen zeggen, want haar laatste woorden waren ‘trek mie de stevels oet’, dat weet ik zeker.

Ze was uit de regen binnengekomen en had zich opeens niet goed gevoeld. Opa had ‘Stina, Stina’ geroepen, maar roepen helpt niet als iemand de grens overgaat. Nee, dat was net goed voor die ouwe, echoot de stem van mijn moeder door mijn hoofd. Daar kon hij niet meer de baas over haar spelen, die nare kerel, en daarna zat hij daar zijn krokodillentranen te vergieten; hij vergat dat hij op dat moment helemaal geen publiek meer had.

Er is niet veel meer over uit die tijd. Ik herinner me natuurlijk nog verhalen en ik heb een paar foto’s, de meeste oud en vergeeld. Eén foto komt uit Amerika, ik weet niet wie die mensen zijn. De oom van mijn moeder vertrok en kwam later terug naar Europa, alleen om in de Eerste Wereldoorlog in een veldhospitaal te overlijden, getekend en geknakt door de oorlog en de drank. Verder was iedereen daar in het grensgebied gebleven.

Een ansichtkaart stelt Sysslebäck voor met het ouderlijk huis van mijn grootvader aan de ene kant. De bergen omgeven de bebouwing en de rivier kronkelt diagonaal door het beeld, afkomstig uit het noorden, uit Noorwegen. Het is een oude, vergeelde ansichtkaart. Hij is gericht aan mejuffrouw Edit Dalborg, Idbäck, Malung en de tekst luidt: ‘Hart. dank voor de brief van 22-10. Stina is de 26ste dzs naar Trysil vertrokken. Ines van de Bengtsmarit-boerderij gaat 11-11 naar Samuel Persson Grimsmyrheden (Malung). Alles wel. Hart. gr. van Vader.’

Ja, Edit was dienstmeid in Idbäck en nu zou er kennelijk nog een meid worden geëxporteerd. Malung was beter dan Sysslebäck, dat weer beter was dan Trysil.

Een studiofoto stelt mijn moeder voor: drie jaar oud staat ze naast haar zittende oma van vaderskant. Oma houdt moeders hand in een stevige greep. Het kleine meisje heeft zulke lieve ogen, oma’s blik is hard en ondoorgrondelijk. Die greep, die stevige greep op de generaties. De foto heeft iets beangstigends, oma Ingegerd en haar regime in het echtelijke bed hebben iets beangstigends.

Moeders trouwfoto uit 1941 – hoe kwam ik aan zo’n mooie moeder? We leken helemaal niet op elkaar, zij was een donkere schoonheid met een aristocratisch profiel en ze had prachtig haar.

Op de laatste foto die ik van haar heb, is ze een jaar of vijfenveertig, maar ze ziet er veel ouder uit, ze lijkt wel vijfenvijftig of zestig, maar dat zou ze nooit worden. En ten slotte de boedelbeschrijving: vierenvijftig kronen op een postspaarbankboekje en een persoonlijke schuld van meer dan vierduizend, alsmede onbetaalde rekeningen; ze draait zich om in haar graf nu ik dit opschrijf.

In deze grensstreek is er altijd meer geweest wat ons verbond dan wat ons scheidde. De overheid was altijd ver weg en de banden over de grens heen zijn oeroud. Je was eerder in Noorwegen dan in Karlstad of Falun, om nog maar te zwijgen van Stockholm, dat helemaal een andere wereld was.

Ik heb aldoor van die vrouwelijke lijn af gewild, dat gênante stroompje in het westen en het noorden. Maar mijn schrijverschap heeft me die kant weer op geduwd. Ik mocht niet weglopen, mocht die rugzak niet weggooien, het werd me niet toegestaan te vergeten, ook al wilde ik dat wel.

Ik dacht: dat komt wel als er genoeg tijd overheen is gegaan.

Er is tijd overheen gegaan. Maar in plaats van te verbleken, komen de beelden sterker dan ooit boven, ik word doodmoe wakker na nachten vol van levensverhalen en dromen.

Dus nu moet het eruit. Zodat het eindelijk stil wordt.

Die schaamte, daarbij gaat het natuurlijk vooral om seks. Dat wat allerwegen wordt beschreven, bezongen en belasterd, voorzover er niet over wordt gezwegen. Alsof het een onafhankelijke kracht is, die losstaat van de teelaarde waaruit hij is voortgekomen. Nou ja, teelaarde, eerder woestijn. Of permanente permafrost.

De meeste beschrijvingen zijn zo leugenachtig, je moet net doen of de schaamte en de pijn niet bestaan. Je mag zo niet zijn, alleen als je verliefd bent, en dat ruwe, dat is alleen voor stoere kerels. De mannen mogen weer geen doetjes zijn, ze mogen nog geen halve seconde aarzelen als zich een gelegenheid voordoet. Je moet altijd gewillig zijn, maar niet goedkoop; wat een bezopen paradox!

Nauwelijks een generatie geleden hield elke erotische ontmoeting de mogelijkheid van bevruchting in. Zolang je nog niet van echte kraamzorg kon spreken, was dat een potentieel levensbedreigende situatie, nog afgezien van de gevaren die er sociaal gezien dreigden als je geen boterbriefje had. Grote consequenties voor een kleine misstap, of in moderne termen: het toegeven aan je behoeften.

Deze angst is van alle tijden. Heeft dit ons helemaal niet beïnvloed? Heeft het ons geen stempel opgedrukt, tot in het diepst van onze ziel, tot zelfs in ons genetisch materiaal?

Die ontluikende kracht die onmiddellijk neergesabeld wordt met het universele begrip ‘hoer’. De tomeloze kracht die meteen wordt bezoedeld door zijn expressie, wordt losgekoppeld van het geheel waar hij deel van uitmaakt, van de emotie. De modder die in de machine moet worden gegooid om de controle te krijgen. En het waren in veel opzichten de vrouwen die de toon zetten.

Die controle was zeker wel rationeel, vooral als het economisch moeilijk was. Wie zou voor de gevolgen van de erotische ontmoeting zorgen, ik niet, nee, ik ook niet, en een mens heeft twee ouders nodig, zuiver existentieel gezien. Het woord ‘hoer’ vormde het belangrijkste bolwerk tegen het ongeluk van de kleintjes.

Onverantwoordelijkheid was een hoer, een losgeslagen vrouw die over haar grenzen heen ging, je mocht niet grenzeloos zijn. Waar vond de eigenlijke veldslag plaats, waar zwol het, waar deed het pijn, waar was het zaak je territorium tegen indringers te verdedigen?

Het slagveld strekte zich van de bovenkant van de buste naar beneden toe uit, over duizendjarige landstreken, tot vlak boven de knie, daar zaten de grootste brandhaarden.

Het was zaak genoeg kleren aan te trekken, je te verdedigen en de grens van je hemd goed te bewaken, in elke situatie puur strategisch te denken als je wilde overleven.

Er waren geen heren aan wie we achteraf de schuld kunnen geven, nee, er waren op zijn hoogst een paar boeren die het beter hadden dan anderen, dat was alles. Maar evengoed was het oordeel hard.

Jullie, vrouwen die ons zijn voorgegaan, waar was jullie trots, jullie fierheid? Verstolen klinkt het gemompel in het grijze daglicht van blauw geslagen herinneringen. ‘We waren maar met zo weinig en het leven was hard, vergeef ons, maar we hadden niet veel om trots op te zijn.’

Ik knik. Natuurlijk, dan liever de mannenkant: de vakbondsstrijd en de oorlog, het zwoegen in bossen en fabrieken, de vrije zaterdag en de tv-techniek, daar zit verhaal in!

Maar als ’s nachts de haakjes zijn losgemaakt, puilt het vrouwenvlees over alles heen, sist en kwekt tegen me, schreeuwt in mijn gezicht: ‘Red ons, want we zijn compleet opzij geduwd, wat een rotgevoel! En jij weet dat!’

O ja?

Dit verhaal heeft geen spiegel, geen kaart en geen bodem. Er komt iets opwellen. Ik weet niet wat, maar het heeft mij gevormd. En het vormt jou ook.

Het waren maar een paar vrouwen, onbewust en bedeesd. Maar ze hadden dromen. Die dromen waren echter ook heimelijk en bedeesd, met schaamte beladen.

Mijn oma, de moeder van mijn moeder, trouwde in 1905. Dat weet je niet. Je weet bijna niets van onze geschiedenis. Ze trouwde toen de unie tussen Noorwegen en Zweden werd opgeheven. Voor haar was het omgekeerd, ze ging een levenslange unie aan met Zweden, met Sysslebäck en met Per; maar het was geen liefde, dat is een ding dat zeker is.

Jouw oma, mijn moeder, leefde niet meer toen je werd geboren. Je opa heb je daarentegen nog wel ontmoet, hij was gemakkelijk in de omgang en je vond hem aardig.

Hoe kon het zo gaan?

Dit is lastig.

Vroeger zaten de mensen op verhalen te wachten. Buiten viel de duisternis en als er geen licht aanging achter de ramen, was dat een teken: verhalen in aantocht.

Nu hebben we zulke uurtjes bijna nooit meer. De jeugd begrijpt het niet, wordt ongeduldig, zet iets elektronisch aan, ‘ja, maar die grijze steen van de Trysilberg, dat hebben we nou al zo vaak gehoord, wat is daar voor bijzonders aan, mogen we van tafel?’

Natuurlijk. Een gewone grijze steen, nu zie ik het ook. En ik dacht nog wel dat het een toversteen was, met in potlood op de onderkant geschreven: ‘Van de Trysilberg juni 1906’ – een geërfd stukje verlangen.

Een gewone grijze steen, die Stina met goudverf heeft beschilderd.

Er is immers niemand meer in leven, er zijn geen ooggetuigen die mij op de vingers kunnen tikken en zeggen dat ik het mis heb. Toch ben ik bang. Ik wil dat het klopt. Ik schrijf voor mijn leven. Ik schep een achtergrond en het schokt me dat ik deze verantwoordelijkheid voel. Maar je begrijpt dat alles fictie is, ook al is het echt gebeurd, ik schrijf alleen over mezelf, dat weet je wel. Elk boek dat ik heb geschreven is slechts een kant van mezelf en daarom kan ik ook niet een ervan als het beste aanwijzen of van een ander zeggen dat ik er ontevreden over ben, dat kan ik niet. Dat zou hetzelfde zijn als mijn kinderen een cijfer geven; je hebt een band, je hebt herinneringen en een gezamenlijke geschiedenis, je bent hoe dan ook afhankelijk van elkaar.

Het begint altijd met een romantisch visioen, een droom van buiten mezelf treden en boven mezelf uitstijgen. Ik ben een product van beide landen, een romantisch en onmogelijk liefdessprookje, bitterzoet met nauwelijks zichtbare, maar geurige linnaeusklokjes en hier en daar een grijze haar.

Er was veel te weinig liefde. Het is echt ironisch om dit een liefdesgeschiedenis te noemen en ik heb nog wel zo’n hekel aan ironie, ironie is zo arrogant.

Wanneer mensen van elkaar houden, gaat het er zelden harmonieus aan toe. De liefde heeft een tere huid, er ontstaan gemakkelijk wonden en schrammen, het bloedt. Ik naai de wond dicht met een visgraatsteek, met de twee y’s van Trysil en van Sysslebäck.

Wat is een grens? Een overgang? Tussen volken? Tussen mensen? En de grenzen tussen de geslachten, wat weten we daarvan?

Ik woon aan een oostelijker deel van de pelgrimsroute. Het westelijke traject liep langs Sysslebäck en Trysil. Wat een pelgrimstocht! De waarschuwingsvuren werden op de oostelijke helling ontstoken zodat ze in Noorwegen niet te zien zouden zijn. De vlammen waren ’s nachts tientallen kilometers in de omtrek te zien. Overdag walmden en rookten de vuren, ze signaleerden en waarschuwden, maar wat kon het de bevolking eigenlijk schelen? Ze woonden aan beide kanten van de grens.

In deze grensstreek zijn de huwelijken, de dialecten, het wild en de gemeenschappelijke armoede het fundament geweest, en de trekvogels van de oorlog hebben af en toe een tussenlanding gemaakt op de bergrug van grijze steen, meer niet.

Een pelgrimsoord, een unie en het opheffen van de unie, net als die tussen man en vrouw. Die gelukkig zouden moeten leven in hetzelfde land en alles zouden moeten delen. Maar de vrouwen zijn steeds wanhopiger geworden. En deze oorlog wint niemand. Zeg dat het anders kan!

Die roes, was dat liefde? Die dwaasheid, was dat alles, zo banaal? Of snijdt de unie dieper in het vlees, nog dieper … ver onder de grens? Tevergeefs proberen allerlei charlatans munt te slaan uit deze sterke suprageleiding, die voor eigen doelen te confisqueren. Overleeft er toch iets eeuwigs, overleeft er een soort wapenstilstand diep in ons, ondanks de weinig zachtzinnige behandeling?

Ik ben voorzichtig geweest, om je niet dat pijnlijke zelfbeeld mee te geven, ik wil dat je vindt dat je er mag zijn, ongeacht of je voldoet aan het beeld van de welopgevoede jongedame. Het enige waar ik op heb gehamerd is je eigen vrije keus. Je weet dat ik het met je heb gevierd toen je voor het eerst ongesteld werd en je weet dat ik zei dat de mannen beter zijn dan hun reputatie: ze zijn geweldig, wees niet bang. Toch denk ik dat je daar niet helemaal in trapte.

De pelgrimsroute strekt zich in noordelijke richting uit door het dal van de Klarälven, voorbij de kerk van Dalby; de meeste mensen uit dit verhaal liggen daar begraven.

Vervolgens door het steeds nauwere dal, dat doet denken aan de Noorse fjorden, aan het landschap van Noord-Zweden. De Branäsberg, Sysslebäck en dan Norra Finnskoga bij de Höljesdam. Verder, helemaal naar Långflon, daarna de grens, almaar bos en dan de kapel van Plassen, Nybergsund en Trysil.

De pelgrimstocht op zich heeft grote betekenis; het gaat erom dat je de juiste instelling hebt, dat je je openstelt voor innerlijke werelden. Elke steen krijgt een betekenis, elke afgelegde meter, elke den en elk struikje waar je langs bent gekomen, evenals de tekenen van menselijke aanwezigheid die je tegenkomt in de vorm van verlaten kampeerplaatsen; alles heeft een verborgen betekenis. Soms kom je een hele poos geen mens tegen. Je gedachten kunnen zich door de hele wildernis en langs de wijde hemel uitbreiden. Als je een geloof hebt, beschermt dat je tegen veel dingen, anders ben je in de macht van de aardse demonen. Jij nietig mensje, dat niet vermag te geloven. Wee jou, hoe je ook aan je rozenkrans trekt, weet dat de roofdieren je vlees ruiken tussen de zwarte stammen. En je mompelt en bidt en haalt je gebedskralen tevoorschijn terwijl je bedeltas tegen je onderrug schuurt en je voeten pijn doen in je afgetrapte schoenen. Je maakt zo’n moeizame tocht, je slaat je ogen neer en je haar hangt voor je niets ziende ogen. Maar je niet afdoende bedekte armen en je witte hals lichten uitdagend op tussen de hoge dennen. Je witte vlees zendt een geur uit naar de feilloze roofdierneuzen. Zo onweerstaanbaar is je eenzame verschijning dat de glinsterende, scheve ogen snel dichterbij komen. En terwijl je nog worstelt met je ongeloof, is er al over je volgende moment beslist.

Ik ga nu vertellen wat er is gebeurd en toch ga ik dingen verzinnen. Ik probeer met de ogen van iemand van deze tijd iets ver weg in het donker te onderscheiden. Ik ga er gevoelens bij verzinnen. Ik ga dingen lezen in hun daden en in droge documenten. Maar zal ik iets begrijpen van hoe het is om er alleen voor te staan? Zal ik me kunnen inleven in het stilzwijgen dat er heerste? Zal ik kunnen begrijpen hoe je een heel leven samen kunt leven met iemand van wie je nooit hebt gehouden? De regelmatige geweldloze verkrachtingen, hoe moet je die begrijpen?

Als een mantra zweeft het universele appèl overal boven: niet zwanger worden, vooral niet zwanger worden!

==

II

==

==

==

II

II - Eli’s jeugd

==

==

==

Eli’s jeugd

#

Ik zie haar van een afstand, het kleine meisje Eli, sterk geromantiseerd. Als ik echt naar haar tijd werd verplaatst, zou ik terugdeinzen als voor de meest afstotelijke armoede in India, de honger en de geuren, het gebrek aan alles.

Er was weinig eten en heel weinig ruimte, maar toch was ze blij en tevreden, gelukkig bijna. Als kind kun je gelukkig zijn ook als die extra liefde er niet is, je weet niet beter, het leven is zo sterk, het kriebelt, iedere dag is nieuw, er zijn nieuwe avonturen en er kan van alles gebeuren. Ze was een deel van het geheel en wilde niet anders. Een beetje pap in haar maag verspreidde een aangename warmte door haar hele lichaam waar ze blij van werd, dan was het gemakkelijk om te lachen. En de zomers in Romedal waren warm en welig, de geuren en het bos. Haar vlecht bonsde op haar rug, ze had voeten als van leer, die waren gehard sinds de sneeuw was verdwenen, ze holde rond net als alle anderen. In die tijd waren de kinderen nooit binnen, alleen om te eten en te slapen. Eli had een goede conditie, ze was lenig en klein en ze had koppie koppie.

In de kamer die ze huurden zat haar vader schoenen te maken, terwijl moeder de jongste voedde. Eli mocht nooit binnen blijven, ook al zou ze dat soms wel willen als het koud was – net als de kleintjes, die aan haar hingen in plaats van aan moeder, ook al was ze nog maar zeven.

’s Avonds sliep ze samen met hen op een bank. Het was krap en soms nat. Dan kreeg zij de schuld, omdat ze er niet voor had gezorgd dat ze hadden geplast voordat ze naar bed gingen.

Haar oudere broer en zus konden beter helpen. Eli verafgoodde haar grote broer: ‘Toe, Petter, til me op, speel met me, hier ben ik!’ Maar hij zag haar niet en hij moest hout hakken. Hij was overigens moeders oogappel, als er tenminste geen problemen waren met de kleine.

Haar grote zus deed de hele huishouding sinds het kleine broertje ziek was geworden en moeder vergeefs had geprobeerd hem de borst te geven. ’s Avonds, in het donker, hoorde Eli hoe ze half huilend probeerde het jongetje te laten drinken. Maar hij schreeuwde niet meer zo schel, dus het ging wat beter. Toch putte hij moeder volledig uit.

Vader vloekte dof en dreigend bij iedere tegenslag. Ze kregen ’s avonds steeds vaker waterige pap te eten en Eli sliep slecht. Het was zo erg dat ze wilde dat de dood die schreeuwlelijk bij hen weg kwam halen, zodat alles weer gewoon werd. Ze wenste haar kleine broertje dood, ze bad erom: ‘Lieve Heer, haal dat jong bij ons weg.’ Haar moeder was totaal veranderd; anders breide ze altijd wanten, verkocht ze spullen, ze praatte en pakte aan. Nu was ze stil en hield zich alleen met de kleine bezig. En vader dronk, dat wist Eli, iedereen wist het, ook al zat hij ergens in een zomerboerderij. Het geld ging op aan brandewijn! Moeder schold of huilde. Maar wat kon hij eraan doen, de mensen versleten niet genoeg schoenen, hij deed in ieder geval zijn best.

Haar moeder heette Kari en kwam uit Romedal, terwijl haar vader uit het Gudbrandsdal kwam, hij heette Johannes Larsen.

Kari had een zus die Hildur heette.

Hildur was ondanks haar jeugd – ze was pas geconfirmeerd – een sterk en besluitvaardig meisje. Vergeefs zocht ze een betrekking als meid in de naaste omgeving; ze kwam iedere avond met lege handen thuis. Haar ouders waren misschien dood, of oud en versleten. Misschien woonde ze zelfs wel bij haar oudere zus en haar gezin in die toch al overbevolkte kamer.

Op een ochtend in de herfst, toen Eli wakker werd, was alles anders, er was iets gebeurd en het had ook met haar te maken. Die stemming! Hildur stond met de rug naar haar toe een zak dicht te binden.

Het moet een zondagochtend geweest zijn, na de oogst. Alle herfstklusjes waar Hildur iets mee had kunnen verdienen, waren op iedere boerderij gedaan.

Dus Hildur moest weg, ver hiervandaan; ze moest proberen ergens anders iets te vinden om van te leven, in Romedal was geen plaats voor haar. Ze durfde niet langer te wachten, zodat ze de hele winter zou moeten blijven. Ze kon haar ouders of haar zus Kari niet vragen haar te onderhouden, zo’n jonge, sterke meid, dus nu zou ze gaan.

Hildur praatte luid en demonstratief alsof er meer toehoorders waren dan Kari en Johannes en een paar kinderen die al wakker waren.

Ze keken allemaal naar Eli.

Ja, er zat iets achter. Nooit eerder hadden haar ouders beiden tegelijk op die manier naar Eli gekeken.

Ze moest mee! Het besluit was in de nanacht genomen. Dat zou betekenen dat er een mond minder te voeden was en zij was degene die op dit moment het meest in aanmerking kwam om het huis te verlaten. De oudsten waren ergens in de leer of hielpen echt mee in huis en de kleintjes waren te klein. ‘Ik hoop dat je het begrijpt’, zei moeder met een warmere blik dan ooit tevoren. En misschien zou Eli het zelfs zo goed krijgen op haar nieuwe plek dat ze iets naar huis kon sturen?

Haar moeder glimlachte naar haar met haar nieuwe blik en kleine Eli wilde doodgaan. Ze voelde nu hoe zelden – nooit? – die liefde van een moeder voor haar kind op deze manier naar haar toe was gestroomd, ze wilde gewoon blijven, zich koesteren in die moederlijke warmte, wat een blijdschap, kon ze nu maar sterven en daarmee alles stopzetten.

Ze wilden haar kwijt. Waarom?

Het was natuurlijk een straf voor iets wat ze had gedaan. Maar wat? Ja, wat had ze gedaan? Haar innerlijke rechter grijnsde spottend, ging er eens goed voor zitten en begon te oreren; het was niet gering, wilde hij zeggen.

Ondanks de voor die gelegenheid warme en vriendelijke glimlach van haar moeder sloeg Eli haar ogen neer, ze schaamde zich zo vreselijk. Wat had ze niet allemaal uitgespookt: ze was weggelopen bij de kleintjes, zodat ze moesten huilen, ze had hun eten opgegeten toen ze te klein waren om het te zeggen en ze had hen weleens geslagen als niemand keek of op een andere manier pijn gedaan, ze hingen immers altijd aan haar en ze wilde gewoon spelen, van hen af zijn. Natuurlijk had ze hen ook gedragen, ze sleepte hen overal mee naartoe, maar dat was niet genoeg, ze schaamde zich zo. Had ze het maar geweten! En dat gebed aan Onze Heer om de jongste weg te nemen, ze wist heel goed dat dat zondig was, een grote zonde, en God wist wat ze had gedaan. Dit was haar straf.

Die ochtend thuis in Romedal gebeurde er iets wat haar verdere leven bepaalde. Eli werd verstoten en mocht niet meer terugkomen. Er wordt beweerd dat ze drie jaar later thuis een bezoek bracht, toen ze al elf was, maar toen was ze vast heel erg veranderd. Uit een andere bron heb ik gehoord dat ze nooit meer terugkeerde. Het klinkt bijna agressief; mocht ze niet thuiskomen of wilde ze dat niet eens?

Er gebeurde iets. Het kind Eli, dat weldra acht zou worden, moet een schok hebben gekregen die alles uitvaagde wat ze tot dan toe had meegemaakt. En in het ergste geval was het ook echt een straf die werd uitgedeeld. Afgaande op haar volwassen leven was ze vlug van begrip en niet op haar mondje gevallen, misschien was ze over de schreef gegaan, had ze iemand beledigd. Maar toch, ze was een kind, wat ze ook had uitgekraamd.

Maar het waren andere tijden. Kinderen waren zelden bijzonder welkom, die kreeg je gewoon. Het was de natuur, en zonder moederliefde had de soort niet meer bestaan, die is van levensbelang. Vermoedelijk was haar moeder verdrietig, misschien was ze er helemaal op tegen, misschien was het alleen haar man die zei dat Eli niet kon blijven. Of misschien was het precies andersom. In ieder geval was het wel een emotioneel moment en we kunnen er zeker van zijn dat Eli zelf niet weg wilde.

==

#

Er liep een spoorlijn niet ver daarvandaan, naar Hamar, maar de meisjes moesten natuurlijk lopen.

Na de eerste schokgolf, de shock, werd de ochtend zo plechtig als een zondagochtend maar kon worden en Eli stond de hele tijd in het middelpunt. Ze was blij dat haar ouders bewust niet vertelden wat de eigenlijke aanleiding was voor haar deportatie – die wilde ze niet horen, ze vermoedde toch wel dat het was omdat ze niet beter op de kleintjes had gepast. Toch leek het geen straf meer, maar eerder een feest. De beste kleren die moeder kon vinden werden in Eli’s rugzak gepakt. Ze kreeg ook al het eten dat in huis gemist kon worden, zelfs een stuk van het suikerbrood en niet zo’n klein stukje ook, en ze kreeg vermaningen dat ze moest oppassen dat de suikerkegel niet brak of nat werd.

Toen ze weg zouden gaan, gaven ze elkaar allemaal een hand. Omhelzingen, nee, dat was overdreven geweest. Eli maakte voor het eerst en misschien ook voor het laatst een knicksje voor haar moeder en haar moeder bespaarde haar veel pijn door weg te kijken, zodat Eli niet merkte dat ze huilde om het feit dat ze haar dochter van nog geen acht moest wegsturen, en om de mislukking die dat inhield.

Haar vader was toen al buiten, hij kon niet tegen die emotionele stemming in huis. Om zijn goede wil te tonen liep hij met hen mee door het dorp en langs de kerk, waar over een paar uur de mis zou beginnen.

Een aromatische, milde en vriendelijke herfstochtend; en daar was het bos.

Vader maakte een buiging voor Hildur, ook al was ze nog maar net geconfirmeerd, om zijn respect en waardering te betuigen voor het feit dat ze zich nu over hun Eli ontfermde, die opeens wel erg klein was geworden, deden ze hier echt goed aan?

Ze zullen wel geen keus gehad hebben. Ze gaven elkaar een hand en Eli maakt schuchter een knicksje voor haar vader, die ze nooit had leren kennen, hoe dicht ze ook op elkaar zaten thuis. Ze miste hem niet zo erg als ze haar moeder miste. De weg kronkelde tussen de bomen door, leidde naar haar toekomst. Nu kwam het erop aan. De gedachten aan haar moeder moest ze onderdrukken.

Haar vader stond te zwaaien. Toen Eli zich omdraaide, vlak voordat ze om een bocht zouden verdwijnen, stond hij er nog steeds. Ze stak haar arm op. Hij zwaaide terug.

Zo’n beeld verdwijnt niet als het er is geweest.

Maar waarom trokken ze naar het oosten en het noorden? Het was toch logischer geweest om westelijk naar Stange, Mjøsa of zelfs Hamar te gaan? Dat was nog dichterbij geweest ook. Die streken waren al sinds mensenheugenis welvarend met goede grond en grote boerderijen, en het grote meer had communicatie en handel bevorderd.

Mijn theorie is dat juist vanwege die welstand twee kleine, al te spichtige en onervaren, kinderlijke en arme meisjes daar minder kans hadden op een betrekking. Waarschijnlijk trok het rijke landbouwgebied een aanmerkelijk rijper en vaardiger slag meisjes aan uit alle streken. Kleine meisjes konden alleen een dienstje vinden bij armere mensen op de boerderijen in de richting van de grote bossen.

Dus er was over nagedacht. Ze zwierven niet zomaar wat rond op goed geluk, nee, ze hadden een doel. Toch kwamen ze op twee heel verschillende plaatsen terecht, ook al hadden ze het moeilijk en waren ze op elkaar aangewezen.

Er moet een sterke band zijn opgebouwd tijdens die tocht, anders zou Eli als volwassene niet om hulp naar haar tante zijn gegaan in plaats van naar haar ouders. In haar shocktoestand stelde Eli al haar vertrouwen in de vijftienjarige Hildur, die zo groot was; met haar vlecht al opgerold en opgestoken en opbollende borsten onder haar blouse.

Eli had haar hand vast willen houden, maar durfde niet, dus bleef ze achter haar voortstappen, wat ook de logische manier van lopen is als je zulke lange afstanden moet afleggen.

Het was dertig kilometer naar Elverum, daar bleven ze de eerste nacht slapen. Ze kenden iemand, of ze wisten een plek waar ze konden overnachten. Ze hadden te eten. Het ging allemaal goed.

Een achtjarige – ze zou eind oktober acht jaar worden – wordt toch heel erg moe. Toen Hildur haar de volgende dag in alle vroegte wakker maakte, moest ze haar uit het hooi trekken waar ze in hadden gelegen. Eli had het koud, ze rilde en wilde niet wakker worden. Hildur nam haar stiekem mee naar de stal, waar de meiden aan het melken waren en vriendelijk knikten, en waar vuur brandde in de open haard. Ze waren zoete weikaas aan het koken. Eli mocht zich warmen, maar jengelde als een klein kind, ze wilde een stuk suiker en ten slotte gaf Hildur toe.

Toen stopte een van de meiden haar stiekem een kop nog speenwarme melk toe. Eli hikte van dankbaarheid en dronk, wat lekker! Die vreemde mensen waren aardig.

Langzamerhand keerden haar krachten weer en konden ze verder. Voor de vorm deed Hildur navraag, maar nee, niemand wist hier in het dal iemand die een paar kleine meisjes nodig had.

Hildurs plan was om door te lopen naar Innbygda in Trysil, want ze had gehoord van anderen die daarheen waren gegaan en hadden mogen blijven.

Hoe klein Eli ook was, Hildur was toch blij dat ze mee was en dat ze niet helemaal alleen naar Skogsbygda hoefde, het was zo ook al iets om tegen op te zien. De weg door het bos was veel slechter dan die naar Elverum, als jonge vrouw alleen werd je daar gauw wat bangig. Daarom was het fijn dat Eli erbij was, die van een afstand zelfs voor Hildurs kind kon worden aangezien. Ze kon met haar praten, ze was niet alleen.

Na een kilometer of twintig waren Eli’s krachten uitgeput. Toen Hildur zich omdraaide, zag ze het meisje tussen de struiken liggen. ‘Loop jij maar door, Hildur, ik kom zo wel.’

Het werd al donker en hoewel Hildur ervoor had gezorgd dat ze al voor dag en dauw waren vertrokken, waren ze nog niet bij een boerderij aangekomen. Zou ze dat kind nu moeten dragen? Dat kon ze niet, dat hield ze nooit lang vol. Ze was sterk, maar het pad was stenig en moeilijk begaanbaar. Eli’s vader had stevig schoeisel gemaakt, maar dat schuurde wel; eigenlijk was ze zelf ook doodop, maar daar had ze niet bij stil durven blijven staan.

Ze hadden echt al bij hun stopplaats moeten zijn, dat boerderijtje. Hildur dreef hen verder, ook al huilde Eli en struikelde ze en viel en snikte ze zo dat ze er een soort kramp van kreeg.

Met streng toespreken, dreigen en bang maken met trollen en dergelijke joeg ze het kind een tijd lang voor zich uit, maar toen besefte ze dat het meisje sliep terwijl ze liep, ze viel pardoes voorover en het was nog een geluk dat ze niet met haar hoofd op de stenen terechtkwam.

Het was al laat. Ten slotte stapte Hildur van het pad, waar op een helling een kleine open plek was, die wel afgegraasd leek door vee dat daarlangs was gevoerd.

Ze zocht takjes en gras en maakte een vuur. Eli hield op met jammeren en ging stil bij het vuur zitten.

Ze aten het brood op. Hildur had nog wat zure melk over en ze zei er niets van toen Eli vroeg of ze nog een stukje van het suikerbrood af mocht hakken, integendeel, ze nam zelf ook een stukje in ontvangst.

Hildur was van plan geweest om verder te gaan. Maar het was nu zo donker om hen heen, en warm en aangenaam bij het vuur. Ze kropen steeds dichter naar elkaar toe. Ten slotte lagen ze vlak bij elkaar en sliepen zo diep dat wilde roofdieren hen niet hadden kunnen wekken.

In de ochtendschemering schudde de kou hen door elkaar tussen zijn ijskoude kaken.

Hildur zei dat het niet ver meer kon zijn. Maar nu ging het met Eli nog slechter dan de vorige ochtend, ze huilde aan één stuk door. Wat moest Hildur doen?

Bij daglicht kon ze Eli niet zo gemakkelijk bang maken. Daarom probeerde ze het met een modernere methode, namelijk paaien. Hildur beloofde dat Eli, als ze zelf het laatste stuk naar dat boerderijtje of bosarbeidershuisje of wat het ook was zou lopen, daar wat haar betreft mocht blijven. Als ze haar wilden hebben, natuurlijk – ja, misschien namen ze hen allebei wel.

Eli gehoorzaamde, stond op en begon te lopen. Hildur was opgelucht en schaamde zich niet erg dat ze de kleine op zo’n simpele manier had bedrogen. Ze lieten haar vast en zeker niet blijven. Hildur zou samenzweerderig knipogen als ze haar vraag voorlegde, dan begrepen ze het wel.

Maar terwijl ze de laatste paar kilometers liepen, smeedde Eli eigen plannen. Ze liep op wilskracht, het was erop of eronder, haar benen en voeten deden pijn en ze had heimwee, ze wilde niet verder weg, dan zou ze de weg naar haar moeder en broertjes en zusjes niet terug kunnen vinden. Haar vader miste ze blijkbaar helemaal niet?

In de aantekeningen staat: ‘Eli was een onecht kind. Ze was meid op Rönningen Östby en ze woonde in een hol in de grond. Er zijn geen eerdere notities over Eli, behalve de namen van haar ouders.’

Dus als ze een buitenechtelijk kind was, maakte hij misschien helemaal geen deel uit van haar dagelijks leven? Hoewel zijn naam wel in het kerkelijk register staat: hij erkende het vaderschap.

Toen er eindelijk een rookkringel te zien was tussen de bomen, had Eli haar plan klaar. Het bos opende zich, terwijl op hetzelfde moment een vermoeide oktoberzon om de hoek keek en de laatste bladeren van de lijsterbessen van de boerderij verguldde. Er klonk gemekker, er waren geiten. De boerderij was kleiner dan ze hadden gehoopt en bestond eigenlijk alleen maar uit een schuurtje en een woonhuis dat half in een heuvel gegraven was.

De geiten bleken in de winter het huis te delen met hun bazen, of omgekeerd. De geur vertelde alles, zodra ze de deur openmaakten.

Maar vuur is vuur. Een vuur is als een glimlach en als je binnen mag komen om je eraan te warmen, dan staat dat gelijk aan ontvangen worden met open armen. De vrouw joeg een paar kinderen weg en gaf de reizigers plaats op een krukje vooraan. Ze voelden zich bijna een beetje deftig.

Er sprongen zomaar een paar geitjes rond in huis, die overal aan wilden sabbelen. De kinderen, die van Eli’s leeftijd en jonger waren, speelden met ze. De vrouw bij de haard, die voorzichtig in een pan met geitenkaas roerde, zou nog voor de kerst weer een kind baren, dat was een ding dat zeker was, dacht Eli vroegwijs. Ze keek naar Hildur die haar een verdrietige blik toewierp, die betekende: dan weet je het wel.

Maar toen nam Eli het woord. En het hele huis luisterde, alle kinderen, de vrouw, zelfs de muren. Ze vertelde waar ze vandaan kwamen en de vrouw knikte: ja, dat kon ze aan hun dialect wel horen. Ze keek Hildur vragend aan, maar Eli praatte door en vertelde dat ze op reis waren, op zoek naar een geschikte betrekking als meid. Ze maakte zich daar zelf helemaal geen zorgen over, aangezien ze zo gewend was aan allerlei soorten werk en vooral aan het verzorgen van kleine kinderen, ze kon het eten voor hen kauwen, hen verschonen, hen bezighouden met rijmpjes en spelletjes. Dat deed ze graag, ze vond het leuk om voor kleine kinderen te zorgen, ze kon alles.

Intussen waren de kinderen uit het huis naar haar toe gekomen, ze staarden als betoverd naar haar. Ze glimlachte naar hen. ‘Zal ik jullie het verhaal van de zoete pap vertellen?’

‘Jaa.’ Ze stapten, waggelden en kropen nog dichterbij en de oudste, een jongetje van zes, ging voor haar op de vloer zitten. Hildur maakte een beweging waarmee ze wilde aangeven dat Eli zich aanmatigend gedroeg, dat haar gedrag op de een of andere manier stuitend was, maar Eli deed net of ze het niet zag.

Toen vertelde ze het hele verhaal van de zoete pap, van begin tot eind en niemand zei een woord, ze hingen aan haar lippen, ook al waren ze zo klein dat de jongsten er waarschijnlijk niets van begrepen, alleen het woord, dat zoete woord, dat ze steeds maar weer wilden horen. Toen ze klaar was, fluisterden ze: ‘Meer.’

De vrouw bij de haard prees haar, wat een mooi verhaal, de kinderen waren helemaal in de ban, het was beslist waar wat ze had gezegd, dat ze goed met kinderen kon omgaan. Zo’n meisje als zij hadden ze hier op de boerderij eigenlijk wel nodig. Vooral sinds ze een zieke hadden.

En alsof er een onzichtbaar gordijn opzij werd getrokken, schoven de kinderen op en baanden als het ware een weg voor haar, het duister in. Plotseling werd er achter tegen de aarden muur een brits zichtbaar. Er bewoog iets tussen de lompen, nóg een kind. Er klonk gehoest, en nog een keer, heel schor.

‘Tb’, legde de vrouw uit.

En ook al zei ze het niet, toch zat er een vraag in die twee letters: maakt dat wat uit?

Hildur maakte nog een minimaal gebaar, maar Eli negeerde haar waarschuwing opnieuw. ‘Ik ben gewend aan zieke kinderen’, zei Eli. ‘Ja toch, Hildur? Jij weet dat.’

‘Besmettelijk’, siste Hildur. ‘De dokter is hier geweest,’ zei de vrouw, die dat vast had gehoord, ‘hij zegt dat het niet gevaarlijk is voor de kinderen, ze kunnen gewoon hier blijven.’

Waar zouden ze anders heen moeten? dacht Hildur, maar ze zei verder niets, aangezien ze nu zo snel mogelijk wilde vertrekken.

Maar Eli was doof en blind voor de tekens die haar tante gaf. Ze wilde blijven. Ze wilde niet verder trekken; hun eten was op en de geitenkaas rook hemels. Het was op de een of andere manier ook allemaal zo vertrouwd, de kleine kinderen en de drukte, zelfs het meisje met tb. Als ze gezond was, konden ze samen spelen, ze konden schooltje spelen. Eli had alles van haar oudere broers en zusters geleerd. ‘Ik kan haar leren schrijven’, zei ze. ‘En ik heb een stuk suiker dat de kleintjes mogen delen.’

Dat had ze niet willen zeggen. Ze flapte het er gewoon uit, maar de kinderen juichten.

Zo kreeg Eli haar eerste dienstje en een paar uur later moest Hildur vandaar alleen verder trekken.

==