Milena Agus

Madame Agnese

Uit het Italiaans vertaald door Jeanne Crijns

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Ali di babbo, verschenen bij nottetempo

Oorspronkelijke tekst © nottetempo srl 2008

Nederlandse vertaling © Jeanne Crijns en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Getty Images / Cormac Hanley

isbn 978 90 445 2917 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1. Pappa’s vleugels

Onze positie is 39˚ en 9’ ten noorden van de evenaar en 9˚ en 34’ ten oosten van de meridiaan van Greenwich. De hemel is hier doorzichtig, de zee saffier en lapis lazuli, de begroeiing geurig, de granieten rotsen zilver en goud. Op de landjes die we van de macchia hebben afgepakt, schitteren op de hellingen tussen de gestapelde muurtjes in de lente amandelbomen met hun witte bloesem, in de zomer rode tomaten en in de winter citroenen.

Maar al die schoonheid zijn we vaak beu en dan verlangen we naar de normale wereld en krijgen de kriebels. Als we dan niet naar de stad kunnen, verzinnen madame en ik van alles om ons af te reageren, ook absurde dingen, zoals een duik in zee in de winter, het steile, tweehonderd meter lange muilezelpad naar het strand afrennen zonder stil te staan, en daarna, ook zonder stil te staan, weer omhoog, of een flink eind de zee in zwemmen tot de laatste rotsen die nog net boven het water uitsteken, of ’s zomers te voet naar Cala Pira en Punta Is Molentis om er voor dag en dauw het water in te gaan, nog voordat de eerste toerist opduikt, of zodra de winter voorbij is asperges steken, tevreden thuiskomen en een frittata bakken.

De eigenaars van deze grond willen graag verkopen en er een vakantiepark laten bouwen, met goed begaanbare wegen tot aan de provinciale weg. Maar niemand kan iets doen als madame niet ook verkoopt, want om haar kunnen we niet heen, zoals grootvader zegt, omdat ze het beste stuk grond heeft, pal aan de kust, met precies daaromheen alle andere stukken grond: een heleboel hectares mediterrane macchia met het hotel van madame dat eigenlijk geen hotel is, maar een huis waarin hooguit acht mensen kunnen logeren.

We houden van madame. Hoe zou dat ook anders kunnen als ze zelfgebakken brood brengt, verse pasta en zoete lekkernijen en ’s zomers tomaten die nog net zo smaken als toen de grote mensen klein waren. Maar volgens ons is ze stapelgek, vanwege dat dwaze plan om in haar eentje Sardinië voor het beton te willen behoeden, niet te verkopen en arm te blijven, en daardoor ook ons te beletten rijk te worden.

In mijn familie, die hier net als de buren en madame als enige het hele jaar door woont, was grootvader het eerst met ons eens, maar nu vindt hij dat we ons leven lang veel moeite doen ons aan te passen aan de gangbare mening, die ons de beste lijkt, omdat de meeste mensen die delen, maar, zegt hij, we zouden onze energie beter kunnen gebruiken om die gemeenschappelijke manier van denken te veranderen, en er moet ook iemand zijn die hiermee begint.

Van de buren die ook willen verkopen, begrijpt madame maar niet dat zulke vrome en aardige mensen die voor elke maaltijd bidden om God voor het eten te bedanken, hem niet ook bedanken voor dit stukje aards paradijs. Ook begrijpt ze niet dat de buren het ermee eens zijn dat er vreselijk veel betonblokken worden gebouwd, elk met een eigen gazonnetje, en dat er allerlei autowegen worden aangelegd – alleen maar voor geld. Alsof je Gods werk niet zou hoeven te beschermen, als het je niet zint.

Het hotelletje van madame ligt aan een onverharde weg, een inrijpoort geeft toegang tot een gang die langs een zijkant van het huis loopt en uitkomt op de grote binnenplaats en aan die binnenplaats ligt een portico, een zuilengang. Maar neem je de kleine deur, dan kom je meteen in het huis, met vooraan de salon, dan rechts de voorraadkamer, nog een salon en daarna de grote keuken, die aan de portico ligt. Links zijn er kamers en de trap naar de bovenverdieping met de andere kamers voor de gasten, met fraaie tussendeuren, maar om die niet te hoeven weghalen heeft madame ze gewoon op slot gedraaid.

Madame heeft geen tuin, want wat is er nu mooier dan de narcissen op de heuvels in de winter, het bloeiende rotsroosje en de blauwe bloemetjes van de rozemarijn in de lente en de wilde lelies in de zomer? Alleen langs de randen van de binnenplaats kweekt ze bloemen die je tegenwoordig nergens meer ziet: fuchsia’s, passiebloemen en rode lelies. Ze probeert ook een kappertjesplant te kweken, met van die bloemen die wel magische sprookjesvogels lijken, maar dat gaat echt niet, de grond is niet arm genoeg voor kappertjes en misschien zie je ze wel in Cagliari, of in Villasimius, tegen de muren, maar hier niet.

Onze huizen – het huis van madame niet meegerekend – zijn modern en praktisch, gekopieerd van huizen in dorpjes als Torre delle Stelle, Geremeas, Kal’e Moru en Costa Rei. Grootvader ruziede over de traditionele Sardijnse bouwstijl met oma Elena, die toen nog leefde, en ook met mama, maar behalve hij vond niemand van ons die ouderwetse stijl mooi.

Grootvader en madame zijn dikke vrienden. Beiden zijn het er inmiddels wel over eens dat je deze grond niet verkoopt. Grootvader is de koning te rijk sinds hij alles heeft verloren en hij van een rijke heer uit de stad die uit pure liefhebberij en niet uit noodzaak filosofie gaf, is veranderd in een gepensioneerde boer die het prima bevalt arm te zijn, zuinig te doen, wat we oogsten te wegen en te verdelen en de boekhouding te doen. Madame is hier hotelhoudster geworden na haar zoveelste baantje en mislukte liefde.

Ze kennen de paden met bramenstruiken, aardbeibomen en varens die naar de andere kant van de bergen voeren, naar de duizelingwekkend hoge watervallen, met drie of vier sprongen, waar het water glasheldere meertjes vormt met oleanders rondom, waarin we vaak hebben gezwommen en dikke pret maakten met grootvader, die op zijn leeftijd onder de harde straal van de waterval gaat zitten om stoer te doen, en met madame die met haar melodieuze stem zingt.

Op de heuvels, aan de zuidoostkant, beschut tegen de mistral, hebben we amandelbomen en verdienen we wat aan de amandelen, die duur worden verkocht voor de Sardijnse zoete lekkernijen. We verdienen ook aan de groente en het fruit uit de moestuin, vooral aan de tomaten van madame, die ’s zomers op de markt in Cagliari niet zijn aan te slepen en waarvan iedereen zich afvraagt hoe het toch komt dat ze niet waterig zijn en echt naar tomaten smaken, en het lijkt onmogelijk, maar madame verdient meer aan de tomaten en de inmaak dan aan haar hotelgasten.

Van het bezit van mijn familie is niets meer over. We leven met z’n allen van grootvaders pensioen en van deze landjes die we van de macchia hebben afgepakt. Maar al met al komen we, behalve contant geld, niets tekort. De kippen zorgen voor eieren en de moestuin voor groente en fruit. We hebben artisjokken, tomaten, bloemkool, spinazie, sperzieboontjes, erwten, courgettes, paprika’s, bietjes, kool, aubergines, radijsjes, linzen en kikkererwten. Honderd jaar geleden werden putten geslagen voor het water, dat nu met behulp van elektrische pompen in grote betonnen bassins wordt overgepompt en daarna via een netwerk van kanaaltjes en voren in de grond naar de moestuin loopt. Onze voorraad drinkwater halen we uit de bronnen voorbij het Sette Fratelligebergte, voor de elektriciteit hebben we een schoepenrad en dynamo’s en, als er geen wind is, generatoren, en we bellen met mobieltjes, maar moeten wel de plekken zoeken waar we bereik hebben. Er wordt niets verspild. Zowel wij als de buren hebben een terreinwagen om bij de provinciale weg te komen. Madame heeft daarentegen een ouderwetse auto, een twintig jaar oude Ford Fiesta, die er steeds glimmend bij staat en waarvan ze zegt dat hij bij de eerste keer start, weer of geen weer, en waar grootvader een keer een lichte deuk in maakte toen hij de auto voor madame moest keren, omdat het haar niet lukte, maar daarna was zij de eerste om een tragedie op te voeren. Grootvader verloor toen zijn geduld en zei: ‘Het is toch geen Ferrari!’ Vanaf die tijd heet het oude barrel van madame het ‘Ferrarietje’. Behalve deze vervoermiddelen hebben we ook twee paarden, een van grootvader, Salvo, de geredde, die niet meer bereden kon worden en door grootvader, toen hij nog rijk was en een manege had, van de dood is gered en later hierheen is gebracht, en Amelia, een rijpaard dat ook geslacht moest worden en dat grootvader aan madame cadeau heeft gedaan. Verder is hier alleen macchia.

Madame is zeer begaan met het geluk van andere mensen en gelooft in magie; voor elke hotelgast legt ze haar tarotkaarten om erachter te komen wat hij nodig heeft, om hem dat vervolgens te geven, maar de kaarten geven te moeilijke antwoorden en dus beperkt ze zich tot de betekenis van de getallen. Als ze met stellen te maken heeft, dekt ze de tafel bijvoorbeeld met het getal veertien, dat de Zelfbeheersing symboliseert, maar ook de verbintenis van twee van elkaar gescheiden elementen. Ze geeft ze dan veertien raviolikussentjes, veertien lepels soep en veertien zoete lekkernijen. Wanneer het alleenstaande vrouwen zijn, dan neemt ze het getal zeven, de Wagen, en geeft ze hun zeven grotere raviolikussentjes, zeven scheppen pasta en zeven zoete lekkernijen, omdat zeven de minnaar is die met deze magie misschien wel arriveert, als hij er nog niet is. Vaak combineert ze dit met de drie, de Keizerin, en bij het ontbijt geeft ze dan bijvoorbeeld koffie, melk en chocola, want drie is het getal van de creatieve explosie en in liefdesaffaires vindt de minnares het dan goed dat de man ook nog ergens anders een vuurtje stookt, een verre van ideale situatie, maar in elk geval beter dan niets. De zes heeft de voorkeur, de Verliefde, ook al gaat het om een minnaar die alles probeert te pakken omdat hij niet kan kiezen. Maar als je daar een drie bij doet, bijvoorbeeld drie stuks bestek – een gebaksvorkje, een lepeltje voor de suiker en eentje voor de koffie – dan wordt het negen en de negen is het getal van de Kluizenaar, de eenzaamheid, die, hoe verlicht ook, volgens madame het ergste is. Dus moet er beslist bij de acht gestopt worden, de Gerechtigheid, de Perfectie. Bovendien mogen de glazen op tafel niet omvallen of breken, en de messen niet kruiselings over elkaar liggen. Met de zeventien, de Ster, is madame voorzichtig. Die symboliseert de vrijgevigheid, het altruïsme, maar we zijn er zo aan gewend dat zeventien een ongeluksgetal is dat madame de zeventien liever niet vertrouwt. Dan is de negentien veel beter, de Zon.

De hotelgasten weten van niets en eten zonder op de hoogte te zijn veertien gehaktballetjes of negentien raviolikussentjes of zes zoete lekkernijen, terwijl het toch allemaal onderdeel is van een plan dat madame opzettelijk bedenkt om hen gelukkig te maken.

Over haar eigen geluk zegt madame dat het, als het er op een bepaalde leeftijd nog niet is, waarschijnlijk niet meer zal komen. Al is het natuurlijk niet onmogelijk. De eenzaamheid is het ergst. Als ze alleen eet, en dat gebeurt bijna altijd, zonder tafellaken, met een papieren servetje, heeft ze het gevoel dat een spook op haar hoofd aan het tikken is, zodat ze met haar gezicht in haar bord belandt. Alsof dat spook haar verwijt dat het haar niet lukt met iemand samen te leven, een geliefde te hebben. Ook ik heb geen verklaring voor haar eenzaamheid, alsof er een vloek op haar rust, want madame is de mooiste en de liefste vrouw die ik ken en haar kalender staat vol krabbels met aardige dingen die ze nog moet doen: het brood naar de buren zodra het uit de oven komt, de injectie tegen de pijn voor mijn moeder, en nog meer van die dingen.

We noemen madame ‘madame’ en haar paard Amelia ‘Amélie’, maar geen van beiden is natuurlijk Frans; dat komt alleen omdat madame vroeg of laat naar Parijs wil om te zien hoe de oudste zoon van de buren, de muzikant, zich daar redt. De buren leven heel strikt volgens de regels van de katholieke kerk en hebben zo veel kinderen als God heeft gewild, maar ze kunnen die geen aandacht geven. Dat wil zeggen, ze krijgen wel in het algemeen aandacht, maar niet elk afzonderlijk. En dus treft madame voorbereidingen en gaat twee keer per week naar de stad om Frans te leren, ook al zorgt elk type school bij haar voor stress en lijdt ze vreselijk. Maar Parijs. O, Parijs!

Ze bewondert de buren, niet alleen omdat het aardige mensen zijn, maar omdat zij hebben begrepen hoe je gelukkig kunt zijn.

Maar met mij heeft ze te doen. Om wat er is gebeurd door pappa, die de beste pappa van de hele wereld was, maar plotseling is weggegaan, omdat hij als gokker door zijn schuldeisers en de politie werd gezocht. Zodoende hebben ze beslag gelegd op onze huizen in de stad en zijn we hiernaartoe gekomen, naar het enige stuk grond dat nog over was: mamma, mijn zusjes, mijn tante, mijn grootvader en mijn grootmoeder Elena, die kort daarop is gestorven. Om dit alles heb ik pappa gehaat. Tot er op een dag iets is gebeurd. Iets magisch. Ik lag opgerold in bed in de hotelkamer die madame steeds voor mij vrijhoudt en kon niet in slaap komen, aan de ene kant omdat ik op school een reeks dikke onvoldoendes had gehaald en in alle vakken achterop was geraakt, en aan de andere kant omdat een vriendin me was komen opzoeken en zich had verveeld, ook al hadden we de dolfijnen hiertegenover bij Serpentara zien springen.

Ik voelde het waaien, alsof iemand me voor de lol in mijn gezicht blies. Ik zag hem niet, maar dit was typisch zo’n grapje van mijn vader. De wind tilde de lakens op tot aan het plafond en er vormden zich twee grote vleugels, een van het onderlaken en een van het bovenlaken, en dat kon je zien, omdat het bovenlaken een kanten boord heeft en het andere niet. Alleen de dekens lagen nog naast me en pappa bleef maar voor de grap blazen en in plaats van doodsbang te zijn, had ik dikke pret. Toen begreep ik dat mijn vader dood was en niet naar ons terugkwam, omdat hij dat niet kon en niet omdat hij niet wilde. En zo heb ik er altijd over gedacht, vanaf de dag dat hij is weggegaan, want mijn vader is niet het type dat ons zomaar in de steek laat. Vooral mij niet, zijn oudste dochter, zijn lievelingetje. En hij is inderdaad teruggekomen, hij is naar mij teruggekomen, op zijn manier.

2. De gewonde man

Er zijn van die dagen dat madame met alles en iedereen te doen heeft. Ze kijkt naar het verlaten strand met witte steentjes, naar het saffier, turkoois, eindeloos blauw van de zee, ’s nachts naar een hemel vol sterren, ze snuift de geur van de macchia op en zegt dat ook deze plek te beklagen is, want allerlei mensen willen hem in handen krijgen en misschien wel de macchia in brand steken en alles vernielen en er vakantiehuisjes bouwen.

In het hotel logeert nu een gewonde man die madame erg leuk vindt. Hij blijft hier totdat hij weer beter is. Zijn vriendin bracht hem, maar vertrok daarna weer naar het noorden, naar het vasteland, en hij heeft het steeds over haar en zegt niet ‘ik’, maar ‘wij’, ‘wij vinden dit en dat, wij doen zus en zo’, om aan te geven dat ze een geheel vormen. Hij heeft het er moeilijk mee, omdat hij niet zonder haar kan, de hele reis naar Sardinië hebben ze in elkaars armen gelegen. Ze heet Gioia en dat betekent vreugde, maar de gewonde man noemt haar La Gioia, ‘de vreugde’, zoals dat bij hem in de buurt gebruikelijk is. Dus als hij het over haar heeft, klinkt het voor ons alsof hij het over de vreugde heeft, in de betekenis van het geluk, maar dan gaat het over zijn vriendin. Toen La Gioia de gewonde man kwam brengen, vonden we haar maar niks. Het is zo’n vrouw die om niet dik te worden liever in water oplosbare zakjes met proteïnen en vitaminen neemt dan het heerlijke eten van madame, die niet naar zee gaat behalve als madame haar met het rijtuig brengt, alsof zij gewond is, en nooit als het waait, zodat haar zwarte, sluike haar niet in de war raakt, een rechte scheiding aan een kant, een pony met een lok die zowat voor een oog hangt en twee andere lokken bij haar oren.

3. De jongste zoon van de buren

‘Wie is dat?’ schreeuwde Pietrino, het jongste kind van de buren.

‘Wie is dat?’ en hij wees met zijn vinger omhoog. Dus keken we omhoog, om te zien of er misschien een vliegtuig was of iets anders vreemds. Maar in de lucht zagen we niks en dus moest het wel de maan zijn.

Toen Pietrino geboren werd, waren wij al hier. Ik herinner me het gefluister en de wieg in de kamer onder het dak en het raam waardoor de uitgestrekte velden macchia te zien zijn, met aan de horizon een klein stukje blauwe zee. Pietrino werd in de zomer geboren en over zijn wieg was een klamboe gespannen. Het raam was open en vooral ’s avonds bracht een briesje de geuren van het land en de zee naar binnen. Ze waakten bij het baby’tje zonder het licht aan te doen, in het kamertje dat bij het vallen van de avond oranje werd en dan violet en daarna lichtgevend, enkel en alleen door de maan. En fluisterend haalden grootmoeder Elena, die toen nog leefde, en mamma, die niet ziek was, en de grootmoeder van de buren, en de buurvrouw herinneringen op aan de geboortes van de andere kinderen. En madame, die over geen enkele geboorte kon meepraten, deed niets anders dan van en naar haar huis gaan, zittend op Amelia, die toen nog niet Amélie heette, bepakt met manden eten voor iedereen. En de oudste zoon van de buren, die toen nog niet naar Parijs was, speelde op zijn trompet ‘A child is born’ van Thad Jones, ervan overtuigd dat de muziek door de stilte via de macchia tot aan het raam van zijn broertje kwam.

Alles was magisch en vol geluk. Maar daarna vergaten de buren Pietrino, of beter gezegd, ze vergaten hem niet, ze deden gewoon niets speciaals meer voor hem. Geen gefluister. Geen verhaaltjes. Geen Thad Jones.

Nu slaapt Pietrino niet meer in het kamertje onder het dak, want dat moet steeds perfect in orde zijn voor als hun grootmoeder die in het dorp woont komt logeren, maar bij zijn broers. Hij zingt zelf een slaapliedje, elke avond, en hij wiegt zichzelf in slaap, en als de slaapceremonie van het kleintje te lang duurt, bestoken zijn broers en zussen hem met kussens en dreigen hem te laten stikken.

Maar Pietrino heeft zijn eigen wereld en heeft niets nodig. Zelfs geen speelgoed. Hij vraagt of zijn oudste broer iets voor hem mee wil nemen, als hij weer terugkomt uit Parijs. Maar hij weet niet wat. Zijn oudste broer weet het ook niet. Dus neemt hij gebruikte vliegtickets voor hem mee of metrokaartjes, een papieren broodjeszak met Franse opschriften of een flesje Vittel-mineraalwater, en het jongetje legt vervolgens alles in een kistje dat volgens hem magische krachten heeft en dat hij ‘de schat van Parijs’ noemt.

4. Madames minnaar

Madame heeft in de stad een minnaar, met wie ze niet uitgaat en die niet hier komt, die niets van haar wil, die geen eten voor haar klaarmaakt en als ze hem gaat opzoeken en hem ziet koken, verbeeldt ze zich telkens dat dit dinertje voor haar is, maar het zijn de maaltijden voor de hele week die hij dan in de diepvries stopt en hij zegt al helemaal niet: ‘Wil je proeven?’

Op een keer raapte madame al haar moed bij elkaar en vroeg hem of hij graag met een vrouw zou dineren, om samen te genieten van heerlijk eten, het samen gezellig te hebben. Zijn antwoord was: ‘Dat wil ik zeker, maar op het juiste moment en op de juiste plaats.’

Madame schrok daar zo van dat ze zichzelf oprecht beloofde hem nooit meer van die domme vragen te stellen. Zulke domme vragen doen alle magie verdwijnen. En zonder magie is het leven een grote nachtmerrie.