Mo Yan

Het rode korenveld

Uit het Chinees vertaald door Jan De Meyer

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van china book international

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren

Oorspronkelijke titel Hong gaoliang jiazu, verschenen bij Hongfan shudian

Oorspronkelijke tekst © Mo Yan, 1987. All rights reserved

Nederlandse vertaling © Jan De Meyer en De Geus bv, Breda 2015

Deze eerste integrale Nederlandse vertaling werd gemaakt op basis van de tweede, herziene uitgave van 2007, vijfde druk (oktober 2012), bezorgd door de uitgeverij Hongfan shudian, Taibei, Taiwan

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Yue Minjun

isbn 978 90 445 2925 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

#

1

Het was in het jaar 1939, op de negende dag van de achtste maand, gerekend naar de traditionele kalender[1]. Mijn vader, telg uit een bandietenfamilie, was net dertien jaar oud. Hij zou samen met de troepen van Commandant Yu Zhan’ao, die later een alom bekende, legendarische held zou worden, naar de Jiao-Pinghoofdweg[2] gaan voor een verrassingsaanval op een vijandelijk konvooi. Grootmoeder had een gevoerd jasje om haar schouders geslagen en deed hen uitgeleide tot aan de rand van het dorp. Commandant Yu zei: ‘Blijf staan.’ Grootmoeder bleef staan. Ze zei tegen mijn vader: ‘Douguan, luister goed naar wat je pleegvader zegt.’ Vader gaf geen kik, hij keek naar grootmoeders rijzige gestalte. Hij rook de warme geur die uit grootmoeders gevoerde jasje kwam, en plotseling werd hij de dreigende kilte gewaar. Hij beefde, en zijn maag knorde. Commandant Yu gaf vader een tikje op zijn hoofd en zei: ‘We gaan, pleegzoon.’

Hemel en aarde liepen in elkaar over, het landschap lag in een waas. Het geklepper van de voetstappen van de troepen klonk al vanuit de verte. Voor vaders ogen hing een blauwig wit mistgordijn, dat zijn zicht hinderde. Hij hoorde alleen nog maar de voetstappen van de troepen, maar hij kon de mannen zelf niet zien. Vader hield de rand van Commandant Yu’s jasje stevig in zijn handen geklemd, zijn benen bewogen met hoge snelheid. Grootmoeder was als een oever die steeds verderaf kwam te liggen; de mist was als zeewater dat alsmaar woeliger begint te golven naarmate je dichterbij komt. Vader hield zich aan Commandant Yu vast zoals je je aan de zijkant van een boot vasthoudt.

Zo haastte vader zich naar de zwarte steen waarin geen karakters waren uitgehouwen, de steen die oprees in de knalrode sorghumvelden van zijn geboortestreek en er zijn graf zou sieren. Op zijn grafheuvel ruiste al verdord gras toen een jongen in zijn blote kont er een sneeuwwitte geit naartoe leidde. Terwijl de geit kalmpjes aan het gras boven op de grafheuvel knabbelde, ging de jongen op de grafsteen staan en ledigde woedend zijn blaas, waarna hij uit volle borst zong: ‘De sorghum is rood … De Japanners komen eraan … Landgenoten, sta klaar … Vuur af, die geweren en kanonnen …’

Er zijn mensen die zeggen dat ik die jonge geitenhoeder was. Ik weet niet of ik het was. Ik heb de streek Noordoost-Gaomi extreem liefgehad, en ik heb Noordoost-Gaomi extreem gehaat. Toen ik eenmaal volwassen was, ging ik met volle overgave het marxisme bestuderen, en eindelijk begreep ik dat Noordoost-Gaomi zonder enige twijfel de mooiste en de lelijkste, de uitzonderlijkste en de gewoonste, de heiligste en de smerigste, de meest heroïsche en de meest schurkachtige plek op de aardbol is, waar het hardst wordt gezopen en het hardst wordt liefgehad. De mensen van de oudere generatie die op deze plek, mijn geboortestreek, woonden, aten graag sorghum, en jaar na jaar zaaiden ze er grote hoeveelheden van. In de late herfst, tijdens de achtste maanmaand, werd de eindeloze rode sorghum een uitgestrekte zee van bloed. De sorghum, hoog en compact, schitterde in al zijn glorie, hij was aandoenlijk kil en sierlijk, hij deed gevoelens van liefde aanzwellen. De herfstwind was guur, de zon scheen krachtig. Een voor een treuzelden volle, ronde witte wolken in de helderblauwe hemel, en over de sorghum gleden een voor een de purperrode schaduwen die de volle, ronde witte wolken wierpen. Enkele tientallen jaren lang – ook al lijkt het maar een dag – bewogen rijen donkerrode mensen zich heen en weer door de sorghumhalmen en weefden zo een net. Ze moordden en plunderden, en ze verdedigden hun land met een absolute toewijding; ze voerden het ene na het andere heroïsche, ontroerende, tragische ballet op. Wij, de levenden, de onwaardige nakomelingen, verbleken in vergelijking met hen. Te midden van de vooruitgang heb ik een levendige indruk gekregen van de ontaarding van onze soort.

Toen ze het dorp eenmaal uit waren, vorderden de troepen over een smalle aardeweg. Het geluid van hun voetstappen vermengde zich met het geruis van het geknakte gras naast het pad. Er hing een vreemdsoortige dichte mist, die als het ware leek te leven en voortdurend veranderde. Op vaders gezicht voegden ontelbare minuscule stippeltjes water zich samen tot grote waterdruppels; zijn haar kleefde in plukken aan zijn hoofdhuid. Mijn vader was allang gewend aan de delicate pepermuntachtige geur en het bittere maar toch licht zoetige aroma van rijpe sorghum, dat uit de sorghumvelden aan beide kanten van de weg aan kwam waaien – daar was niets nieuws aan. Maar tijdens deze mars door de mist maakte mijn vader kennis met een nieuwe, vreemde geur, een afwisselend gele en rode, weeë, zoete geur. Die geur vermengde zich discreet met die van pepermunt en sorghum, en riep buitengewoon verre herinneringen wakker die diep in vaders hart verborgen lagen.

Zes dagen later, op de vijftiende dag van de achtste maand, was het Midherfstfeest. Een heldere maan klom gestaag, overal stond de sorghum plechtig en stil. De sorghumaren baadden in het maanlicht, en glinsterden alsof ze in kwikzilver waren gedrenkt. Met de flarden van maanschaduwen boven zich rook mijn vader de weeë, zoetige geur, die ontelbare malen sterker was dan wat je vandaag kunt ruiken. Op dat moment hield Commandant Yu hem bij zijn hand vast, terwijl ze door de sorghumvelden liepen. Daar lagen kriskras op de grond, benen rustend op armen, de lijken van meer dan driehonderd dorpsgenoten. Het bloed dat was gevloeid had een grote oppervlakte sorghum geïrrigeerd; het had de zwarte aarde onder de sorghum doordrenkt en herschapen in een dunne modder, die het lopen moeilijk maakte. De weeë, zoete geur werkte verstikkend. Een meute honden die was gekomen om mensenvlees te eten, zat in het sorghumveld en staarde met glinsterende ogen naar vader en Commandant Yu. Commandant Yu trok zijn semi-automatisch pistool en richtte; een schot weerklonk en twee hondenogen doofden. Nog een schot, en opnieuw doofden twee hondenogen. Blaffend stoof de meute honden uiteen. Ze gingen een stuk verderop zitten, huilend en woedend blaffend, en keken begerig naar de lijken. Terwijl de weeë, zoete geur alsmaar sterker werd, schreeuwde Commandant Yu: ‘Jappenhonden! Klootzakken van jappen!’ Hij vuurde al zijn kogels af op de meute honden, waarna de dieren wegrenden tot ze spoorloos waren verdwenen. Commandant Yu zei tegen mijn vader: ‘Laten we gaan, zoon!’ Geleid door de maneschijn liepen ze diep het sorghumveld in, de oudere man en de jongen. De weeë, zoete geur die het hele veld vulde, drong door tot in de ziel van mijn vader. Dezelfde geur zou hem voortdurend vergezellen tijdens de nog intensere, nog wredere maanden en jaren die volgden.

De stengels en bladeren van de sorghum ruisten en ritselden in de mist. In de mist klonk het heldere gedruis van de Inktrivier, die traag door deze laaggelegen, moerassige vlakte stroomt, nu eens sterk en dan weer zwak, nu eens veraf en dan weer dichtbij. Toen ze de troepen hadden ingehaald, hoorde vader voor en achter zich het getrappel van voetstappen en zware ademhalingen. Iemands geweerkolf stootte tegen de geweerkolf van iemand anders aan. Iemands voet verbrijzelde iets wat op een deel van een menselijk skelet leek. De man die voor vader liep begon luid te hoesten. Het was een hoest waar iedereen buitengewoon goed mee vertrouwd was. Toen vader de man hoorde hoesten, moest hij meteen aan diens grote oren denken, die bij de minste opwinding bloedrood werden. De grote, doorschijnende, dunne, met adertjes bezaaide oren waren de meest in het oog springende organen op het hoofd van Wang Wenyi. Hij was klein van gestalte, en zijn grote hoofd rustte tussen zijn opgetrokken schouders. Vader spande zich in, tot zijn blik door de dichte mist priemde, en toen zag hij Wang Wenyi’s grote hoofd, dat bij elke hoest schokte. Vader dacht terug aan die keer toen Wang Wenyi op het exercitieveld een pak slaag had gekregen, en hoe meelijwekkend dat grote hoofd van hem er toen had uitgezien. In die tijd had hij zich net aangesloten bij de troepen van Commandant Yu. Adjudant Ren had naar hem en naar alle andere troepen op het exercitieveld ‘Rechtsom … keert!’ geschreeuwd, en Wang Wenyi had opgewekt met zijn voeten gestampt, maar welke richting hij uit wilde scheen hij zelf niet te weten. Adjudant Ren gaf hem een zweepslag op zijn kont, wat hem een kreet ontlokte: ‘Au, moeder van mijn kinderen!’ De uitdrukking op zijn gezicht had evengoed een lach als een traan kunnen aankondigen. De kinderen, die aan de andere kant van het muurtje stonden toe te kijken, schoten allemaal in een luide lach.

Gezwind bracht Commandant Yu een voet omhoog en liet hem op Wang Wenyi’s achterwerk neerkomen.

‘Wat loop jij hier te hoesten?’

‘Commandant …’ zei Wang Wenyi, een hoestbui onderdrukkend, ‘ik heb een kriebel in mijn keel …’

‘Kriebel of niet, er wordt niet gehoest! Als je onze positie verraadt gaat je kop eraf!’

‘Ja, Commandant’, antwoordde Wang Wenyi, terwijl de volgende hoestbui aan zijn keel ontsnapte.

Vader voelde hoe Commandant Yu een grote stap naar voren zette en Wang Wenyi met één hand bij zijn nekvel vastpakte. Uit Wang Wenyi’s keel klonk een schor gepiep, en meteen was het afgelopen met het hoesten.

Vader voelde hoe Commandant Yu’s hand Wang Wenyi’s nekvel losliet, hij voelde zelfs de twee vingerafdrukken die op Wang Wenyi’s nek achterbleven, paars alsof het rijpe druiven waren, en hoe in Wang Wenyi’s diepblauwe, verschrikte ogen een paar vonkjes van dankbaarheid en ook van wrok zichtbaar werden.

Algauw bevonden de troepen zich tussen de sorghumvelden. Mijn vader voelde instinctief aan dat de troepen in zuidoostelijke richting vorderden. De aardeweg die ze daarnet hadden genomen vormde de enige directe verbinding tussen het dorp en de oever van de Inktrivier. Overdag had de smalle aardeweg de kleur van as. De weg was oorspronkelijk aangelegd met gitzwarte aarde, maar doordat hij zo lang was bewandeld, was de zwarte kleur naar een diepere laag gezonken. Op de weg hadden ontelbare bloembladvormige hoeven van runderen en geiten, en halve cirkelvormige hoeven van muildieren, paarden en ezels hun indruk achtergelaten; en dan was er de mest van paarden, muildieren en ezels, die op verdroogde appels leek; koeienstront als dunne, wormstekige vlaaien; en geitenkeutels als in het rond gestrooide zwarte bonen. Vader had deze weg vaak genomen. Later, toen hij maandenlang, jarenlang in de Japanse houtskooloven leed, flitste deze weg vaak door zijn hoofd. Vader wist niet in hoeveel erotische tragikomedies mijn grootmoeder op deze aardeweg de hoofdrol had gespeeld, maar ik weet het wel. Vader wist ook niet dat grootmoeders glanzende lichaam, even puur wit als jade, beschut door de schaduw van de sorghum op de zwarte aarde had gelegen, maar ik weet het wel.

Toen ze eenmaal het sorghumveld in waren gelopen, leek de mist zo goed als stil te staan. Hij werd dichter en bewoog nog nauwelijks. Wanneer mensen met hun lichaam of met de voorwerpen die ze bij zich hadden tegen de sorghumstengels aan botsten, ontlokte dat knarsende en piepende geluidjes aan de sorghum, als van een stille wrok, en een voor een vielen grote, zware waterdruppels als tranen naar beneden. De waterdruppels waren ijskoud, verfrissend, en ze smaakten heerlijk. Toen mijn vader even omhoogkeek, tuimelde een grote waterdruppel precies in zijn mond. Vader zag hoe de zware hoofden van de sorghum in de hem omringende, traag bewegende mist heen en weer wiegden. De buigzame maar taaie sorghumbladeren, die met dauw waren beladen, zaagden in vaders kleren en wangen. Een briesje, dat de sorghum aan het wiegen bracht, streek kort langs vaders hoofd, en het ruisen van de Inktrivier werd alsmaar luider.

Door in de Inktrivier te spelen, was vader zo’n goede zwemmer geworden dat het wel leek alsof hij in het water was geboren. Grootmoeder vertelde dat hij het water nog liever zag dan zijn eigen moeder. Toen vader vijf jaar oud was, kon hij al duiken als een eendje. Zijn roze aars keek hemelwaarts, en zijn beentjes staken omhoog. Vader wist dat het slib op de bodem van de Inktrivier glimmend zwart was, en even zacht als olie. Op de vochtige oevers van de rivier groeide grijsgroen riet en ganzengroene weegbree; dicht tegen de grond aan groeiden ook nog wilde slingerplanten en stugge vlierbes. De modder op de oevers was bezaaid met de dunne sporen van zoetwaterkrabben. Wanneer de herfstwind opstak werd het fris, en de ene na de andere groep grauwe ganzen vloog zuidwaarts, nu eens in een rechte lijn, dan weer in V-formatie. Wanneer de sorghum rood was en de westenwind ruiste, begonnen bij de krabben de poten te jeuken. Hele groepen krabben, zo groot als paardenhoeven, klommen ’s nachts de oevers op en gingen tussen de planten op zoek naar voedsel. De krabben waren dol op verse koeienstront en rottende dierenlijken. Wanneer vader de rivier hoorde, moest hij terugdenken aan die herfstnacht lang geleden, toen hij met Oom Arhat Liu, onze oude voorman, naar de rivieroever was gegaan om krabben te vangen. De nacht kleurde grijspaars, een gouden bries volgde de loop van de rivier. Het saffierblauwe uitspansel was grenzeloos diep, de groene sterren flonkerden ongemeen helder. De soeplepel van de Grote Beer – verantwoordelijk voor de dood; de wanmand van de Boogschutter – verantwoordelijk voor het leven; de glazen bronput van de Octant, waaraan een baksteen ontbrak; de bezorgde Koeherder, die op het punt staat zich op te hangen; het droevige Weefstertje, dat op het punt staat in de rivier te springen … allemaal hingen ze boven hun hoofden. Oom Arhat Liu had tientallen jaren lang voor onze familie gewerkt, hij was verantwoordelijk geweest voor alles wat met onze alcoholstokerij te maken had. Vader volgde Oom Arhat op de voet, alsof de man zijn eigen grootvader was.

In vaders door de dichte mist gekwelde hart werd een uit vier glasscherven gevormde schemerlamp aangestoken. De kerosinerook drong naar buiten door het plaatijzer waarmee de lamp was afgedekt en door de gaatjes die in het ijzer waren geboord. Het lamplicht was zwak. Meer dan een omtrek van vijf, zes meter kon er niet door worden verlicht. Wanneer het rivierwater binnen de kring van lamplicht kwam, kreeg het een lieflijk gele kleur, zoals van rijpe abrikozen, maar die lieflijkheid duurde maar heel kort, want dan was het water alweer voorbijgestroomd, terug de duisternis in, waar het een hemel vol met sterren weerspiegelde. Met een strooien regencape over hun schouders geslagen zaten vader en Oom Arhat naast de schemerlamp te luisteren naar het diepe, het buitengewoon diepe murmelen van het rivierwater. In de eindeloze sorghumvelden aan beide kanten van de rivier weerklonk zo nu en dan de opgewonden roep van een vos op zoek naar een partner. Aangetrokken door het licht begonnen de krabben zich om de lamp heen te verzamelen. In stilte zaten vader en Oom Arhat respectvol te luisteren naar de gefluisterde geheimtaal van het land, terwijl de stank van het slib op de rivierbodem in golfjes boven kwam drijven. In dichte drommen trokken de krabben samen rond de lamp, als een onrustig bewegende ring. Innerlijk was vader zo nerveus dat hij bijna overeind sprong, maar Oom Arhat duwde hem bij zijn schouders neer. ‘Niet zo ongeduldig!’ zei Oom Arhat. ‘Wie geen geduld heeft, krijgt geen warme rijstebrij te eten.’ Met enige moeite bedwong vader zijn opwinding, en hij bewoog niet meer. Zodra de krabben zich in de kring van lamplicht bevonden, hielden ze zich stil. Ze zaten kop aan staart, zodat ze de grond volledig bedekten. Al die rugschilden glinsterden groen, en ontelbare paren ogen op ronde steeltjes kwamen uit diepe oogkassen tevoorschijn. Uit mondjes die schuilgingen onder afhellende gezichten liepen slierten veelkleurig schuim. Dat schuim werkte als een oorlogsverklaring op de krabbenjagers. De lange haren van de grote strooien regencape die vader over zijn schouders had geslagen gingen overeind staan. ‘Nu!’ zei Oom Arhat, en op hetzelfde moment schoot vader overeind, en net als Oom Arhat pakte hij twee hoeken van het fijnmazige net beet dat ze eerder op de grond hadden uitgespreid. Een hele laag krabben werd opgetild, en de rivieroever onder de krabben werd weer zichtbaar. Vader en Oom Arhat bonden de hoeken van het net samen en gooiden het opzij, waarna ze even snel en behendig een ander net optilden. Elk net was zo zwaar; ze hadden ik weet niet hoeveel honderden, misschien zelfs duizenden krabben gevangen.

Toen vader samen met de troepen het sorghumveld in was gelopen, rende hij zijwaarts, want mentaal vertoefde hij nog bij de krabben. Zijn benen vonden de ruimte tussen de sorghumstengels niet, zodat hij er tegenaan botste en de stengels alle kanten op zwiepten. Nog steeds hield zijn hand de rand van Commandant Yu’s jasje stevig vast. Een deel van het rennen deed vader zelf, maar voor de rest werd hij door Commandant Yu mee naar voren gesleurd. Na een tijdje begon hij zich wat slaperig te voelen; zijn nek werd stijf, en zijn oogleden werden stroef. Zolang ik maar met Oom Arhat mee naar de Inktrivier kan, dacht vader, is er geen enkele reden om met lege handen terug te keren. Vader had krabben gegeten tot hij geen krabben meer kon zien, en voor grootmoeder gold hetzelfde. Ze waren het dan wel zat de krabben te eten, maar ze weggooien vonden ze toch jammer. Daarop sneed Oom Arhat de resterende krabben met een scherp mes in stukken, hij maalde ze in de tofumolen, voegde er zout aan toe en deed de aldus ontstane krabbenpasta in vaten. Daarvan aten ze nog maandenlang, maar voordat ze het allemaal op konden eten begon de pasta te stinken, en uiteindelijk diende hij als voedsel voor de bolpapavers. Mij werd verteld dat grootmoeder opium rookte maar dat ze niet verslaafd was. Daardoor had haar gezicht altijd dezelfde perzikbloesemachtige kleur, was ze helder van geest en zat ze boordevol energie. De bloemen van de met krab gevoede bolpapavers werden weelderig en groot, ze waren een mengeling van roze, rood en wit, en hun geur was als parfum voor je neus. De zwarte aarde van mijn geboortestreek was van nature buitengewoon vruchtbaar; daarom was de productiviteit er erg hoog, en er woonde een fijne soort mensen. Verheven, robuust en ambitieus, zo was de aard van het volk van mijn geboortestreek. De witte palingen, waar het in de Inktrivier van wemelde, waren zo vet dat ze op staven van vlees leken, die ter hoogte van de kop en de staart spits toeliepen. Ze waren zo dom dat ze maar een haak hoefden te zien of ze slikten hem al in. Oom Arhat, aan wie vader liep te denken, was vorig jaar gestorven. Hij was gestorven op de weg tussen Jiaozhou en Pingdu. Zijn lijk werd in stukken gehakt, en die stukken werden in het rond gegooid. Terwijl de huid van zijn romp werd gestroopt, sprong en wipte het vlees, alsof hij een grote gevilde kikker was. Zodra vader aan het lijk van Oom Arhat dacht, liepen er koude rillingen over zijn rug. Vader dacht ook terug aan een avond, zo’n zeven of acht jaar daarvoor, toen mijn grootmoeder dronken was. Op de binnenplaats van onze stokerij lag een hoop sorghumbladeren. Grootmoeder leunde tegen de hoop aan en had haar armen om Oom Arhats schouders geslagen. Kwetterend zei ze: ‘Oompje … ga toch niet weg; als je niet voor de monnik blijft, blijf dan voor de Boeddha; als je niet voor de vis blijft, blijf dan voor het water; als je niet voor mij blijft, blijf dan voor Douguan. Als je mij wil … dan ben ik van jou … je bent net zoals mijn vader …’ Vader herinnerde zich hoe Oom Arhat grootmoeder van zich af had geduwd en wankelend de muildierschuur in was gelopen, om voer voor ze te mengen. Mijn familie had twee grote zwarte muildieren, en zolang we in onze stokerij sorghumbrandewijn maakten, waren we de rijkste familie van het dorp. Oom Arhat ging niet weg, hij bleef belast met de leiding van ons familiebedrijf, tot onze twee grote zwarte muildieren door de Japanners in beslag werden genomen en mee werden gevoerd om aan de weg tussen Jiaozhou en Pingdu te werken.

Op dat moment klonk vanuit het dorp, dat vader en de anderen achter zich hadden gelaten, het langgerekte gebalk van de ezels. Opgewonden sperde vader zijn ogen open, maar nog steeds was er niets anders te zien dan de half gestolde en toch half doorzichtige mist. De rechtopstaande sorghumhalmen vormden een dicht traliewerk, dat als in een waas verborgen lag in de mist. Achter elke rij kwam er weer een andere rij, in een schier eindeloze opeenvolging. Vader kon zich al niet meer herinneren hoelang ze intussen door het sorghumveld liepen. Zijn gedachten waren nu al een hele poos geconcentreerd op de luidruchtige, vruchtbare rivier in de verte, en op zijn herinneringen. Uiteindelijk begreep hij niet waarom ze zich met zo’n haast een weg baanden door het dichtbegroeide sorghumveld, dat wel iets weg had van een droom of van een zee. Vader kon zich niet meer oriënteren. Twee jaar daarvoor had hij eenmaal ervaren wat het is om in een sorghumveld te verdwalen, maar hij was er uiteindelijk wel uit gekomen; het geluid van de rivier had hem de richting gewezen. Ook nu luisterde vader aandachtig naar wat de rivier hem openbaarde, en hij begreep heel snel dat de troepen zich in oostzuidoostelijke richting bewogen, in de richting van de rivier dus. Zodra hij een duidelijk idee had van de richting, begreep vader ook dat ze Japanners in een hinderlaag gingen lokken, dat ze mensen gingen afmaken, net zoals ze de honden hadden afgemaakt. Hij wist dat de troepen, door steeds dezelfde oostzuidoostelijke koers aan te houden, gauw bij de van zuid naar noord lopende verbindingsweg aan zouden komen, de Jiao-Pinghoofdweg, die de gigantische moerassige laagvlakte in twee helften deelde, en de twee districtssteden Jiaozhou en Pingdu met elkaar verbond. Die weg was aangelegd door de lokale bevolking, gedwongen door de Japanners en hun marionetten, met hun leren zwepen en bajonetten.

Het ruisen van de sorghum begon nu steeds luider te klinken, omdat de mannen uitgeput waren. De ene na de andere dauwdruppel tuimelde naar beneden, tot ieders hoofdhuid en nek doorweekt waren. Wang Wenyi hoestte onophoudelijk; het voortdurende gescheld van Commandant Yu kon hem niet tot betere inzichten brengen. Vader had de indruk dat ze nu ieder moment bij de weg zouden komen; voor zijn ogen zweefde wazig het silhouet van de weg. Ongemerkt waren er toch gaten verschenen in de zee van dichte mist. De ene na de andere van dauw doordrenkte sorghumaar blikte mistroostig op mijn vader neer door de gaten in de mist, en vader keek hen vroom aan. Plotseling ging vader een licht op. Hij begreep dat de sorghumaren stuk voor stuk levende, bezielde wezens waren. Ze waren geworteld in de zwarte aarde en voedden zich met de essentie van zon en maan. Bevochtigd door regen en dauw kenden zij de patronen van de hemellichamen en de principes van de aarde. Uit de kleur van de sorghum kon vader opmaken dat de zon als gevolg van de door de sorghum afgeschermde horizon een zielige helderrode kleur had gekregen.

Plotseling deed zich iets onvoorziens voor. Vader hoorde naast zich eerst een snerpend gefluit, en meteen daarna hoorde hij hoe voor hem iets werd gespleten.

Commandant Yu brulde: ‘Wie heeft er geschoten? Jongens, van wie was dat schot?’

Vader hoorde hoe de kogel de dichte mist doorboorde, hoe hij zich een weg baande tussen de sorghumbladeren en de sorghumstengels, en hoe een sorghumkop op de grond viel. Heel even hield iedereen zijn adem in. De kogel floot, niemand wist waar hij belandde. De geurige rook van het buskruit loste op in de mist. Wang Wenyi slaakte een meelijwekkende kreet: ‘Commandant … Ik heb geen hoofd meer … Commandant … Ik heb geen hoofd meer …’

Heel even keek Commandant Yu verdwaasd. Daarna gaf hij Wang Wenyi een trap en zei: ‘Jij oelewapper! Geen hoofd meer, en toch nog kunnen praten!’

Commandant Yu duwde mijn vader opzij en liep naar de kop van de troepen. Wang Wenyi was nog steeds aan het jammeren. Vader drong naar voren, zodat hij Wang Wenyi’s vreemd gevormde gezicht wat beter kon bekijken. Over zijn wang liep iets donkerblauws. Vader stak zijn hand uit om eens te voelen. Zijn hand kwam onder een kleverige, warme vloeistof te zitten. De geur had wel wat weg van die van het slib van de Inktrivier, maar was toch een stuk frisser. Hij verdrong het discrete aroma van de akkermunt en de bitterzoete geur van de sorghum, en hij riep iets wakker in vaders alsmaar recentere herinneringen. Als een snoer vol parels verbond de geur het slib van de Inktrivier, de zwarte grond onder de sorghum, het verleden dat nooit kan sterven en het heden dat eeuwig in beweging is met elkaar. Er zijn zo van die tijden dat alles op aarde de smaak van mensenbloed afgeeft.

‘Oompje,’ zei vader, ‘oompje, je bent gewond.’

‘Douguan? Jij bent Douguan toch, niet? Zou jij eens willen kijken of mijn hoofd nog altijd op mijn nek staat?’

‘Het staat er nog altijd, oompje, helemaal zoals het hoort. Er loopt alleen bloed uit je oor.’

Wang Wenyi stak zijn hand uit en voelde aan zijn oor. Zijn hand zat onder het bloed, en hij slaakte een gil, waarna hij als verlamd zei: ‘Commandant, ik ben gewond! Ik ben gewond, ik ben gewond …’

Commandant Yu kwam teruglopen, hurkte, kneep Wang Wenyi’s keel dicht en zei: ‘Hou op met schreeuwen. Als je nog eens schreeuwt, wurg ik je!’

Wang Wenyi durfde niet meer te schreeuwen.

‘Waar ben je gewond?’ vroeg Commandant Yu.

‘Mijn oor …’ zei Wang Wenyi snotterend.

Commandant Yu haalde een stuk wit doek uit zijn zak, scheurde het in tweeën en gaf een helft aan Wang Wenyi, met de woorden: ‘Druk dit voorlopig tegen je oor, en geen kik meer. Volg de troep, en als we eenmaal op de weg zijn wordt je oor verbonden.’

Daarop riep Commandant Yu: ‘Douguan.’ Vader antwoordde. Commandant Yu pakte zijn hand en ze liepen weg. Wang Wenyi liep kreunend achter hen aan.

Het schot van daarnet was afkomstig van de Stomme, een grote kerel die vooropliep met een eg over zijn schouder. Door even niet op te letten was hij gestruikeld, waarbij zijn lange geweer per ongeluk was afgegaan. De Stomme was een oude vriend van Commandant Yu, een verzetsheld met wie hij in de sorghumvelden vuistkoeken had gegeten. Een van zijn benen was in de moederbuik beschadigd geraakt, waardoor hij strompelde bij het lopen, maar hij was toch erg snel, en vader was een beetje bang voor hem.

Het was al bijna ochtend toen de mist eindelijk optrok. De troepen van Commandant Yu hadden net de Jiao-Pinghoofdweg bereikt. In mijn geboortestreek is de achtste maanmaand een seizoen met veel mist. Wellicht is de vochtigheid van het laaggelegen moerasland daar verantwoordelijk voor. Toen ze eenmaal op de grote weg waren, voelde vader zich ogenblikkelijk een stuk alerter en lichter, en hij liep met veerkrachtige en energieke tred. De hand waarmee hij de zoom van Commandant Yu’s jas had vastgehouden verslapte zijn greep. Wang Wenyi, die de witte doek tegen zijn bloedende oor aan gedrukt hield, zag er huilerig uit. Commandant Yu legde een primitief verband om zijn oor aan, waarbij hij de helft van Wangs hoofd omzwachtelde. Wang Wenyi knarsetandde van de pijn.

‘Het lot is je gunstig gezind!’ zei Commandant Yu.

‘Ik ben helemaal leeggebloed’, zei Wang Wenyi. ‘Ik kan niet meer verder!’

‘Nonsens!’ zei Commandant Yu. ‘Het is niet erger dan een muggenbeet. Je vergeet je drie zonen toch niet, hè?’

Wang Wenyi liet zijn hoofd hangen en mompelde: ‘Nee hoor, nee hoor.’

Op zijn rug droeg hij een ganzenroer, met lange loop. De kolf was bloedrood. Een platte ijzeren doos met buskruit hing schuin tegen zijn achterwerk.

De laatste flarden mist hadden zich in het sorghumveld teruggetrokken. Het wegdek bestond uit een laag grind. Er waren geen hoefindrukken van runderen of paarden te zien, en al zeker geen voetsporen van mensen. Het dichte woud van sorghum aan allebei de kanten van de weg en de verlatenheid van de plek bezorgden iedereen een onheilspellend voorgevoel. Vader wist allang dat Commandant Yu over niet meer dan veertig manschappen beschikte, doven, stommen, hinkenden en kreupelen inbegrepen, maar toen ze in het dorp verbleven, hadden de mannen zo’n teringherrie gemaakt dat je had gezworen dat het hele dorp met soldaten was gevuld. De troepen stelden zich op de weg op. De ruim dertig man gingen zo dicht bij elkaar staan dat de formatie iets weg had van een onderkoelde slang. Ze beschikten over een bonte mengeling aan vuurwapens: jachtgeweren, ganzenroeren, oude mausers, en een kanon met een lange, smalle loop, waarmee de kleine glijdende gewichten van een weegschaal konden worden afgevuurd. Dat laatste werd gedragen door twee broers, Fang Zes en Fang Zeven. Over zijn schouder droeg de Stomme een rechthoekige eg, die werd gebruikt om grond te egaliseren, en zesentwintig ijzeren pennen telde. Behalve hij waren er nog eens drie manschappen die zo’n eg droegen. Vader wist toen nog niet wat een hinderlaag was, en waarom je voor het leggen van een hinderlaag vier eggen met metalen pennen mee moest zeulen wist hij al helemaal niet.

2

Om mijn clan met een kroniek eer te bewijzen, keerde ik naar de streek van Noordoost-Gaomi terug. Ik deed er op grote schaal onderzoek, en bij dat onderzoek kwam de nadruk te liggen op het beroemde gevecht nabij de oever van de Inktrivier, waar mijn vader aan deelnam, en waarbij een generaal-majoor van de duivels werd gedood. Een tweeënnegentig jaar oude vrouw uit ons dorp zong voor mij: ‘Noordoostelijke streek … Ontelbare mensen … De troepen werden opgesteld op de oever van de Inktrivier … Commandant Yu … Hij stond vooraan … Hij bracht zijn hand omhoog en de kanonnen bulderden … De zielen van de jappenduivels stoven uiteen … Bij bosjes vielen ze op het vlakke land … Dai Fenglian, kampioen onder vrouwen … Even mooi als strategisch begaafd … Liet een aantal ijzeren eggen brengen … De duivels werden tot staan gebracht en kwamen niet vooruit …’ De oude vrouw was even kaal als een aardewerken kruik, en haar gezicht was helemaal verschrompeld. Boven op haar verdroogde handen lagen de aders als evenzovele stroken vruchtvlees van een komkommer. Ze was een overlevende van de grote slachtpartij op het Midherfstfeest in de achtste maanmaand van 1939. Omdat ze toen door de zweren op haar benen niet kon lopen, had ze zich schuilgehouden in de zoete-aardappelkelder waar haar echtgenoot haar in had gestopt. Door een gelukkige samenloop van omstandigheden had ze het overleefd. Dai Fenglian, waar de oude vrouw in haar lied over zong, was de naam van mijn grootmoeder. Ik was buitengewoon opgewonden toen ik naar het lied luisterde, want het maakte duidelijk dat het plan om de terugtocht van het jappenkonvooi door middel van ijzeren eggen te blokkeren door niemand minder dan mijn grootmoeder, een vrouw nota bene, was bedacht. Het is nogal logisch dat mijn grootmoeder een pionier van het verzet tegen de Japanners en een nationale heldin geworden is.

Door het over mijn grootmoeder te hebben, werd de oude vrouw alsmaar spraakzamer. Haar verhaal werd onsamenhangender, als een hoop boombladeren die met de wind mee her en der over de grond tollen. Ze begon over mijn grootmoeders voeten, die de kleinste voeten van het hele dorp waren. En de brandewijn uit onze stokerij had een nawerking als geen ander. Toen ze het over de Jiao-Pinghoofdweg had, werd haar verhaal weer coherenter: ‘Toen de weg op ons territorium kwam … Reikte de sorghum tot op heuphoogte … Iedereen die in staat was om te werken moest met de duivels mee … Werken voor de bandieten, iedereen deed zo weinig mogelijk en lummelde maar wat rond … Die twee grote zwarte muildieren van jullie werden ook meegenomen … De jappen bouwden een stenen brug over de Inktrivier … Arhat, die bij jullie zo lang voorman was … Er was iets tussen hem en je grootmoeder, dat zei iedereen toch … Sjongejonge, jouw grootmoeder heeft heel wat mannen verleid toen ze jong was … Je pa was tot veel in staat, veertien was hij toen hij voor het eerst iemand doodde, een bastaardkind dat een held werd, en dat terwijl er uit negen van elke tien niks goeds wordt … Arhat ging de muildieren kreupel maken … Hij werd gepakt en aan mootjes gehakt … Ach, de jappen maakten de mensen kapot, ze scheten in hun pannen en pisten in hun waterbekkens. In die jaren ging ik eens water halen, en raad eens wat er in mijn emmer zat? Een mensenhoofd! Met een lange vlecht eraan …’

Oom Arhat Liu is een belangrijk personage in onze familiegeschiedenis. Of hij al dan niet een verhouding met mijn grootmoeder had is nu op geen enkele manier meer na te gaan. Echt waar, en ik zeg dit uit de grond van mijn hart, ik ben niet bereid toe te geven dat het een feit is.

Ik begreep de logica van wat de oude vrouw met het aardewerken kruikenhoofd zei, maar haar woorden brachten me toch in verlegenheid. Kijk, zo denk ik erover: aangezien Oom Arhat mijn vader behandelde alsof die zijn eigen kleinzoon was, was hij zoiets als mijn overgrootvader. Als nu mijn overgrootvader zedeloze dingen deed met mijn grootmoeder, dan zou dat incest zijn, toch? En dat is dus pure nonsens. Mijn grootmoeder was immers geenszins Oom Arhats schoondochter, nee, ze was zijn baas. De enige relaties die Oom Arhat met mijn familie had waren financieel van aard; van bloedverwantschap was geen sprake. Als een trouwe, oude dienaar gaf hij de geschiedenis van onze familie een beter aanzien, en zonder enige twijfel vergrootte hij de luister van onze familiegeschiedenis. Of mijn grootmoeder al dan niet van hem hield, en of hij al dan niet bij mijn grootmoeder op de kang[3] kroop, heeft met morele principes niks van doen. En wat dan nog, als ze van hem hield? Ik ben er rotsvast van overtuigd dat mijn grootmoeder om het even wat durfde te doen, ze hoefde het alleen maar te willen. Ze was niet alleen maar een heldin van de verzetsoorlog tegen Japan, ze was ook een voorloopster van de seksuele bevrijding en een model van vrouwelijke onafhankelijkheid.

Ik raadpleegde de lokale monografie van ons district, en daarin is opgetekend dat in 1938, het zevenentwintigste jaar van de Republiek, het Japanse leger arbeiders uit de districten Gaomi, Pingdu en Jiaoxian opeiste, om in totaal vierhonderdduizend mandagen te werken aan de aanleg van de Jiao-Pinghoofdweg. De schade die aan de landbouw werd aangericht valt niet te becijferen, en in de dorpen langs de weg waren geen muildieren en paarden meer te vinden. Arhat Liu, de landbouwer, sloop ’s nachts naar het Japanse kamp en hakte met een ijzeren spade in op de poten van ontelbare muildieren en paarden, tot hij werd gegrepen. De volgende dag bonden Japanse soldaten Arhat Liu aan een paal vast, vilden hem levend en verminkten hem voor het oog van de massa. Op Liu’s gezicht was geen angst te lezen. Een niet-aflatende stroom verwensingen ontsnapte aan zijn mond, en die hield pas op toen hij stierf.

3

Zo ging het dus echt. Toen de aanleg van de Jiao-Pinghoofdweg ter hoogte van ons dorp was gekomen, kwam de sorghum in de velden rondom nog maar tot op heuphoogte. Een moerassige laagvlakte van zeventig bij zestig li[4] – versierd met een paar tientallen dorpjes, doorsneden door twee rivieren, en doorkruist door een paar dozijn landelijke aardewegen – was voor de rest één grote, groene zee van wuivende sorghum. De witte, paardvormige monoliet boven op de Wittepaardenheuvel, ten noorden van de vlakte, was heel duidelijk te zien vanaf de ingang van ons dorp. Wanneer de boeren die in de sorghumvelden schoffelden omhoogkeken, zagen ze het Witte Paard, en wanneer ze omlaagkeken zagen ze de zwarte aarde. Hun zweet drupte op de aarde onder de halmen, en hun harten waren vervuld van pijn. Toen het gerucht de ronde deed dat de Japanners in de vlakte een weg wilden aanleggen, waren ze meteen ongerust. Angstig wachtten ze op de naderende ramp.

De Japanners hadden gezegd dat ze zouden komen, en dat deden ze ook.

Op het moment dat de jappenduivels en hun marionettenleger in ons dorp arbeiders kwamen opeisen en muildieren en paarden in beslag kwamen nemen, lag mijn vader nog te slapen. Hij schrok wakker van een tumult in de buurt van de stokerij. Grootmoeder trok aan vaders hand, en wankelend op haar voetjes, die de vorm hadden van de punten van bamboescheuten, holde ze naar de hof van de distilleerderij. In de hof van onze distilleerderij stonden toen meer dan tien grote vaten, gevuld met sterkedrank van uitstekende kwaliteit, waarvan het aroma door het hele dorp dreef. Twee Japanners in vaalgele uniformen stonden in de hof; in hun handen hielden ze hun van bajonetten voorziene geweren in de aanslag. Twee in het zwart geklede Chinezen droegen hun geweer op hun rug, en wilden net de twee grote zwarte muildieren losmaken, die aan een catalpaboom waren vastgebonden. Keer op keer stormde Oom Arhat op de kleinere van de twee marionetten af, terwijl die het touw losmaakte, maar keer op keer werd hij door de grotere van de twee marionetten met de loop van diens geweer teruggedreven. In het vroege zomerweer droeg Oom Arhat niet meer dan een dun hemd, en zijn ontblote borst was bezaaid met de purperrode kringen die de geweerloop had achtergelaten.

Oom Arhat zei: ‘Broers, we kunnen hier toch over praten, we kunnen hier toch over praten.’

‘Opzij, oud varken’, zei de grotere van de marionetten.

‘Deze dieren zijn van de baas’, zei Oom Arhat. ‘Je mag ze niet meenemen.’

‘Nog één opmerking en ik knal je overhoop!’ zei de marionet.

De Japanse soldaten stonden daar als kleien beelden, met hun geweer in de aanslag.

Zodra grootmoeder en mijn vader in de hof verschenen, zei Oom Arhat: ‘Ze willen onze muildieren meenemen.’

‘Meneer,’ zei grootmoeder, ‘wij zijn goede mensen.’

De Japanse soldaten knepen hun ogen samen tot spleetjes en lachten naar grootmoeder.

De kleinere marionet had de muildieren losgemaakt en trok er uit alle macht aan, maar de muildieren wierpen koppig hun hoofden omhoog en wilden om de dood geen stap zetten. De grotere marionet liep naar een van de muildieren toe en prikte met zijn geweer in zijn kont. Woedend trapte het muildier met zijn achterpoten; de blinkende hoefijzers deden aarde in het rond vliegen, en het gezicht van de marionet kwam helemaal onder te zitten.

De grotere marionet gaf een ruk aan de grendel van zijn geweer, richtte de loop op Oom Arhat en brulde: ‘Ouwe nietsnut, jij gaat ze brengen! Jij brengt ze naar het bouwterrein!’

Oom Arhat ging op zijn hurken zitten en gaf geen kik.

Een van de Japanse soldaten zwaaide met zijn geweer voor Oom Arhats ogen en zei: ‘Woeriwara yarariwoe!’ Oom Arhat keek naar de blikkerende bajonet die voor zijn ogen heen en weer zwaaide en ging op zijn kont op de grond zitten. De jappensoldaat stak zijn geweer naar voren, en het scherpe lemmet van de bajonet maakte een gaatje in Oom Arhats kale hoofdhuid.

Grootmoeder begon over haar hele lijf te beven en zei: ‘Oom, doe het nou maar, breng de muildieren maar weg.’

Een van de jappen kwam traag op grootmoeder aflopen. Het viel vader op dat de soldaat een knappe jonge kerel was, met grote, glinsterende, pikzwarte ogen. Maar toen zijn lippen opkrulden bij het lachen, liet hij een mond vol gele tanden zien. Wankelend deinsde grootmoeder terug, in de richting van Oom Arhat. Het bloed uit de wond op Oom Arhats hoofd liep over zijn hele gezicht. De twee grijnzende Japanse soldaten kwamen steeds dichterbij. Grootmoeder drukte haar handpalmen tegen Oom Arhats bloedende hoofd aan, en wreef het bloed meteen daarna over haar eigen gezicht. Daarna trok ze aan haar haren, liet haar mond wijd openhangen en sprong als een krankzinnige overeind. Grootmoeder zag er voor dertig procent als mens uit en voor zeventig procent als demon. Geschrokken bleven de Japanse soldaten staan. De kleinere van de marionetten zei: ‘Heilige moeder, die vrouw is compleet geschift.’

Een jappensoldaat mompelde iets en loste een schot boven grootmoeders hoofd. Grootmoeder ging op de grond zitten en begon klaaglijk te huilen.

De grotere marionet gaf Oom Arhat een por met zijn geweer, zodat hij ging staan. Oom Arhat pakte de teugels aan uit de handen van de kleinere marionet. Met hooggeheven koppen en trillende poten volgden de dieren Oom Arhat toen hij de hof uit liep. Op straat was het een chaos van muildieren, paarden, runderen en geiten.

Grootmoeder was niet krankzinnig geworden. Zodra de jappen en hun marionetten de hof uit waren, tilde grootmoeder het houten deksel van een van de vaten en bekeek de weerspiegeling van haar angstaanjagende, bebloede gezicht in de stilstaande brandewijn. Vader zag hoe de tranen die over grootmoeders wangen liepen rood werden. Grootmoeder waste haar gezicht met sterkedrank, en het hele vat kleurde rood.

Oom Arhat werd samen met de muildieren naar het bouwterrein gebracht. Te midden van de sorghumvelden was een deel van het terrein waar de weg zou komen al vrijgemaakt. De aanleg van de hoofdweg op de zuidoever van de Inktrivier was zo goed als voltooid. Kleine en grote voertuigen verdrongen elkaar op de pas aangelegde weg; de voertuigen waren beladen met stenen en geel zand, en alles werd op de zuidelijke rivieroever uitgestort. Over de rivier lag alleen een houten bruggetje, en daarom wilden de Japanners dan ook een grote stenen brug bouwen. Aan allebei de kanten van de hoofdweg waren grote oppervlakten sorghum platgewalst, alsof er een groen tapijt op de aarde was neergelegd. In het sorghumveld ten noorden van de rivier, aan beide kanten van een voorlopige weg die er net met zwarte aarde was aangelegd, werden stenen walsmachines door tientallen muildieren en paarden voortgetrokken. Te midden van een zee van sorghum werden er twee gigantische stukken vlak gemaakt, en werd het groene gordijn van gewassen vlak naast het bouwterrein kapotgemaakt. De muildieren en paarden, door mensen getrokken, liepen heen en weer door het sorghumveld. De jonge, broze sorghum werd door de met ijzer beslagen hoeven geknakt en neergeslagen, waarna de geknakte, neergeslagen sorghum nog eens door walsmachines met groeven en stenen cilinders zonder groeven werd platgedrukt. Walsmachines en stenen cilinders in alle mogelijke kleuren werden allemaal diepgroen door het sap van het sorghum. Een doordringende geur van jonge, groene planten hing over het bouwterrein.

Oom Arhat werd naar de zuidoever gestuurd om vandaar rotsblokken naar de noordoever te transporteren. Erg tegen zijn zin overhandigde hij de teugels van zijn muildieren aan een oude man met ontstoken oogranden. Het houten bruggetje zwaaide vervaarlijk heen en weer, en leek ieder moment te kunnen instorten. Toen Oom Arhat het bruggetje eenmaal was overgestoken, stond hij op de zuidoever. Een Chinees die er als een ploegbaas uitzag tikte zachtjes op Oom Arhats hoofd met de purperrode rotting die hij in zijn hand hield, en zei: ‘Kom op, jij gaat stenen naar de noordoever brengen.’ Oom Arhat wreef eens in zijn ogen – het bloed dat van zijn hoofd liep had zijn wenkbrauwen doordrenkt. Hij pakte een middelgrote steen en droeg hem van de zuidoever naar de noordoever. De oude man aan wie hij zijn muildieren had gegeven, was nog niet weggegaan. ‘Gebruik ze alsof het kostbaarheden zijn’, zei Oom Arhat tegen hem. ‘Deze twee muildieren zijn van mijn baas.’ De oude liet apathisch zijn hoofd hangen en leidde de muildieren naar de grote groep muildieren en paarden die werden ingezet bij het openen van de verbindingsweg. Zonlicht werd in vlekken weerspiegeld door de glanzende konten van de zwarte muildieren. Omdat zijn hoofd nog steeds aan het bloeden was, hurkte Oom Arhat, pakte een handvol van de zwarte aarde en drukte die op de wond. Een diepe, doffe pijn straalde van zijn kruin uit tot helemaal beneden in zijn tien tenen. Hij had de indruk dat zijn schedel in twee helften werd gespleten.

Hier en daar, verspreid over de periferie van het bouwterrein, stonden jappen en marionetten, gewapend met geweren. De opzichter met de rotting in zijn hand dwaalde als een spook heen en weer over het bouwterrein. Oom Arhat liep over het bouwterrein, en de arbeiders die de mengeling van bloed en aarde op zijn hoofd zagen rolden verschrikt met hun ogen. Oom Arhat tilde een zware steen voor de brug op, en hij had nog maar een paar stappen gedaan toen hij achter zich een snijdend windje hoorde, onmiddellijk gevolgd door een lang aanhoudende, brandende pijn in zijn rug. Hij gooide de steen op de grond en zag de opzichter die hem grijnzend aan stond te gapen. ‘Meneer de opzichter,’ zei Oom Arhat, ‘hier kunnen we toch over praten. Waarom slaat u mij zomaar?’

De opzichter glimlachte maar zei niets. Hij bracht zijn rotting omhoog en liet hem nogmaals met geweld neerkomen, ditmaal op zijn heup. Oom Arhat had het gevoel dat hij in tweeën werd gesneden, en twee stroompjes brandend hete tranen liepen uit zijn oogkassen. Bloed schoot naar zijn kruin, naar de korst van bloed en aarde, en zijn hoofd bonsde zo erg dat het leek alsof het ging openbarsten.

‘Meneer de opzichter!’ riep Oom Arhat uit.

Meneer de opzichter gaf hem nog een slag.

‘Meneer de opzichter,’ zei Oom Arhat, ‘waarom slaat u mij?’

Meneer de opzichter liet de rotting in zijn hand trillen en zei met een lach op zijn gezicht: ‘Zo weet je alvast wat er nog komen gaat, klootzak!’

Oom Arhat stikte zo ongeveer van woede, en door de tranen in zijn ogen leek alles wazig. Hij pakte een grote steen van de hoop en liep wankelend naar het bruggetje. Zijn hoofd leek uit te zetten, en voor zijn ogen was alles één grote witte vlek. De scherpe, harde randen van de steen sneden in zijn buik en zijn ribben, maar hij voelde geen pijn.

De opzichter bleef staan waar hij stond, leunend op zijn rotting. De schrik sloeg Oom Arhat om het hart toen hij zijn steen weer langs de man moest zeulen. Deze keer sloeg de opzichter met zijn rotting op Oom Arhats nek. Oom Arhat viel voorover met de grote steen in zijn armen en kwam terecht op zijn knieën. De steen scheurde zijn handen open, en hij stootte zo hard met zijn kin tegen de steen aan dat hij begon te bloeden. Oom Arhat was helemaal murw geslagen en begon te janken als een klein kind. Op dat moment begon in de leegte van zijn hersenen langzaam een purperrood vlammetje te branden.

Met veel moeite trok hij zijn handen onder de steen vandaan, en ging staan, met zijn rug gekromd als een oude, magere kater die zich bedreigd voelt.

Een man van middelbare leeftijd – hij moet in de veertig zijn geweest – liep breed glimlachend naar de opzichter toe en haalde een pakje sigaretten uit zijn zak. Hij pakte een sigaret en bracht hem eerbiedig tot bij de mond van de opzichter. De opzichter deed zijn mond open, liet de man de sigaret tussen zijn lippen steken en wachtte tot de man de sigaret opstak.

‘Meneer,’ zei de man van middelbare leeftijd, ‘het is de moeite niet waard kwaad te worden op dit stuk afval hier.’

De opzichter blies de rook door zijn neusgaten uit en zei geen woord. Oom zag hoe de vuilgele vingers die de rotting vasthielden nerveuze draaibewegingen maakten.

De man van middelbare leeftijd stopte het pakje sigaretten in de zak van de opzichter. Het leek alsof de opzichter er helemaal niets van had gemerkt. Hij snoof eens, drukte zijn handpalm tegen zijn zak, draaide zich om en liep weg.

‘Oudere broer, jij bent nieuw hier, toch?’ vroeg de veertiger.

Oom Arhat beaamde het.

‘En je hebt hem geen eerste-ontmoetingsgeschenkje gegeven?’

‘Dat is toch niet redelijk, verdomme! Dat is toch niet redelijk … Ze hebben mij met geweld hiernaartoe gesleurd!’ zei Oom Arhat.

‘Geef hem wat geld,’ zei de man van middelbare leeftijd, ‘een pakje sigaretten is ook goed. Wie hard werkt slaat hij niet, en wie lui is ook niet, hij slaat alleen wie zijn ogen niet openhoudt.’ De man wandelde terug naar de groep arbeiders.

De hele ochtend lang sjouwde Oom Arhat wanhopig met stenen, als een man zonder ziel. De bloederige korst op zijn hoofd droogde in de zon en deed pijn terwijl hij uithardde. Zijn handen waren een mengeling van bloed en rauw vlees, zijn kin was gewond, en uit zijn mond liep een niet-aflatende stroom kwijl. Het purperrode vlammetje in zijn hersenen brandde nu eens sterker en dan weer zwakker, maar doofde nooit.

Op het middaguur kwam een aardegele vrachtwagen hobbelend aanrijden over het pas aangelegde, nauwelijks berijdbare stuk weg. Oom Arhat was zich vaag bewust van een schel fluitsignaal, en hij zag hoe de halfdode arbeiders wankelend naar de vrachtwagen toe liepen. Hij zat op de grond, volstrekt gedachteloos, en het interesseerde hem totaal niet waarom de vrachtwagen daar was. Er was alleen dat groepje purperrode vlammetjes die een vurig dansje deden, en zoemend een liedje zongen in zijn oren.

De man van middelbare leeftijd kwam naar hem toe, trok aan zijn arm en zei: ‘Kom op, oudere broer, het is schafttijd, we gaan die Japanse rijst eens proeven!’

Oom Arhat kwam overeind en liep met de veertiger mee.

Een paar grote emmers met sneeuwwitte rijst werden uit de vrachtwagen gehaald, en ook een enorme mand vol witte porseleinen kommen met blauw bloemenmotief. Naast de emmers stond een magere Chinees met een geelkoperen soeplepel in de hand; naast de mand stond een dikke Chinees met een stapel kommen in zijn armen. Wie langskwam kreeg een kom, en op hetzelfde moment smakte de geelkoperen soeplepel een portie rijst in de kom. De menigte stond in een kring om de vrachtwagen heen het voedsel naar binnen te schrokken. Eetstokjes waren er niet, iedereen at met zijn handen.

Ook de opzichter was in de buurt, met zijn rotting in zijn hand en nog steeds dezelfde onderkoelde glimlach op zijn gezicht. Het vlammetje in Oom Arhats hersenen begon met een sprongetje heviger te branden; het liet zijn heldere licht schijnen op herinneringen die Oom Arhat terzijde had geschoven. Hij dacht terug aan de nachtmerrie die nu al een halve dag duurde. De met geweren gewapende Japanse soldaten en hun marionetten, die de wacht hielden, dromden ook samen. Zij vormden een kring om een emmer van gegalvaniseerd ijzer heen en aten hun rijst. Achter de emmer zat een wolfshond met gecoupeerde oren en een lange snuit. Met de tong uit zijn bek keek hij naar de arbeiders.

Oom Arhat telde de mannen die rondom de emmer hun rijst aan het eten waren: een tiental jappen en een tiental marionetten. Een gedachte kwam bij hem op: vluchten. Vluchten! Hij hoefde alleen het sorghumveld maar te bereiken, en dan zouden die klootzakken hem niet meer te pakken kunnen krijgen. Warm zweet welde op uit zijn voetzolen. Zodra de gedachte aan vluchten was gerezen, knaagde de onrust aan zijn hart. Wat ging er schuil achter de koele glimlach van de opzichter met zijn rotting? Oom Arhat hoefde maar naar het glimlachende gezicht te kijken en hij was al niet meer in staat om helder na te denken.

Niemand van de arbeiders kreeg voldoende te eten. De dikke Chinees haalde de kommen op. De arbeiders likten hun lippen af en staarden vol verlangen naar de paar rijstkorrels die achter waren gebleven in de emmers, maar niemand durfde erop af te gaan. Op de noordelijke oever van de rivier begon een muildier te hinniken. Oom Arhat kon horen dat het een van onze zwarte muildieren was. De muildieren en paarden waren vastgemaakt aan de walsmachines en de stenen cilinders op het pas vrijgemaakte stuk braakland. Overal lagen de stoffelijke resten van de sorghum. Lusteloos knabbelden de muildieren en paarden aan de verpletterde stengels en de bladeren van de sorghum.

Die middag vluchtte een jongeman van een jaar of twintig, die had gezien dat de opzichter even niet oplette, vliegensvlug naar het sorghumveld. Een kogel haalde hem in. Hij viel op zijn buik, vlak bij de rand van het sorghumveld, en bewoog niet meer.

De zon ging al onder in het westen toen de aardegele vrachtwagen de volgende keer kwam. Oom Arhat at zijn soeplepel rijst op. Zijn spijsverteringsorganen, die gewend waren aan sorghum, verweerden zich hevig tegen de van schimmelgeur doordrongen witte korrels. Maar hij dwong zichzelf de rijst op te eten, ondanks de stuiptrekkingen in zijn keel. De gedachte aan vluchten werd alsmaar sterker. Bezorgd dacht hij aan zijn dorp, een goeie tien li daarvandaan, en aan zijn hof, waar het zo lekker naar alcohol geurde. Toen de Japanners waren gekomen, waren alle werknemers van de stokerij op de vlucht geslagen, en de stomend hete, grote stookketels waren koud geworden. Hij dacht met nog meer bezorgdheid aan mijn grootmoeder en mijn vader. De tederheid die grootmoeder hem naast de stapel sorghumbladeren had betoond zou hij van zijn leven niet meer vergeten.

Na het avondeten werden alle arbeiders naar een soort grote, uit houten palen opgetrokken omheining gedreven. Van boven was de omheining afgedekt met een paar stukken zeildoek. De sparrenhouten palen waren aan elkaar vastgemaakt met ijzerdraad dat wel zo dik was als mungbonen. De poort van de omheining bestond uit stevige, aan elkaar gelaste ijzeren staven. De jappen en de collaborateurs waren in twee afzonderlijke tenten ondergebracht, op een paar tientallen stappen van de omheining. De hond was vastgemaakt aan de ingang van de jappentent. Naast de poort van de omheining stond een hoge paal, waaraan twee lantaarns hingen. De jappen en hun marionetten hielden om beurten de wacht. De muildieren en paarden waren samengedreven op het stuk land ten westen van de omheining waar voorheen de sorghum groeide; ze waren er vastgemaakt aan tientallen houten palen.

Binnen de omheining was de stank nauwelijks te harden. Sommige mannen snurkten, anderen pisten in de ijzeren emmer in een hoek van de omheining. De pis kletterde tegen de emmerwand, als parels die op een jaden schaal vallen. Flauw lantaarnlicht drong door de omheining naar binnen. Met een zekere regelmaat gleed de langgerekte schaduw van een bewaker door het licht.

Naarmate de nacht vorderde werd de kou binnen de omheining alsmaar onaangenamer. Oom Arhat kon onmogelijk de slaap vatten. Steeds weer dacht hij aan vluchten. Rondom de omheining klonken de voetstappen van de wacht. Oom Arhat lag roerloos, hij durfde zich niet te bewegen. Uiteindelijk sukkelde hij toch in slaap. In zijn droom had hij de indruk dat iemand een scherp mes in zijn hoofd stak, en dat hij gloeiend ijzer in zijn handen hield. Badend in het zweet werd hij wakker, zijn broek was kletsnat van de pis. Uit een dorp in de verte weerklonk schril hanengekraai. De muildieren en paarden stampten met hun hoeven en snoven. Door de gaten in het zeildoek lieten zich steels een paar sterren zien.

De man van middelbare leeftijd die Oom Arhat overdag te hulp was gekomen ging stilletjes overeind zitten. Ondanks de duisternis kon Oom Arhat zien hoe zijn ogen fonkelden als vuurbollen. Oom Arhat begreep dat de veertiger geen gewone man was. Hij bleef kalm liggen en observeerde hem.

De man van middelbare leeftijd knielde bij de poort van de omheining. Zijn armen gingen omhoog, in een buitengewoon trage beweging. Oom Arhat keek naar de rug van de man, en naar diens hoofd, waar een waas van geheimzinnigheid om hing. Zich concentrerend leidde de man zijn energie door zijn lichaam heen, met een schokje boog hij zijn hoofd, en zijn handen schoten als pijlen uit een boog naar voren en grepen twee ijzeren staven vast. Een donkergroene lichtstraal scheen uit zijn ogen, en leek iets als een geruis voort te brengen wanneer hij een voorwerp raakte. Zonder enig geluid te maken werden de ijzeren staven uit elkaar gebogen. Meer lantaarnlicht en sterrenschijnsel viel nu door de poort in de omheining naar binnen, zodat iemands gapende, kapotte schoen werd beschenen. De bewaker keerde terug. Oom Arhat zag hoe een zwarte schaduw door de omheining naar buiten vloog, de Japanse schildwacht maakte een kreunend geluid en viel geruisloos op de grond terwijl de ijzeren armen van de man hem omknelden. De veertiger pakte het geweer van de jap en verdween in stilte.

Het duurde een hele poos voordat Oom Arhat begreep wat er voor zijn ogen was gebeurd. De man van middelbare leeftijd moet een kampioen in de vechtkunsten zijn geweest. En deze held had hem de weg getoond. Vluchten moest hij! Behoedzaam kroop Oom Arhat door de opening naar buiten. De dode jap lag op zijn rug, een van zijn benen trilde nog.

Oom Arhat kroop het sorghumveld in, en eenmaal daar ging hij rechtop lopen. Hij volgde de voren en deed zijn uiterste best om niet tegen de sorghumstengels aan te lopen, zodat hij geen lawaai maakte. Zo kwam hij bij de dijk langs de Inktrivier. Het was net het moment waarop de drie sterren – Rigel, Betelgeuze en Bellatrix – hoog aan de hemel stonden, en de duisternis voor de dageraad heerste nog. Sterren fonkelden in de Inktrivier. Toen hij even op de rivierdijk bleef staan, voelde Oom Arhat hoe de kou tot in zijn botten doordrong; zijn tanden klapperden voortdurend, en de pijn in zijn kin, die uitstraalde naar zijn wangen en oren, vormde nu één geheel met de kloppende pijn op zijn etterende kruin. De koele, met het sap van de sorghum vermengde lucht van de vrijheid drong zijn neusgaten, zijn longkwabben en zijn ingewanden binnen. De twee lantaarns schenen als dwaallichten in de mist, en het zwarte scherm van de sparrenhouten omheining leek op een reusachtige graftombe. Oom Arhat kon bijna niet geloven dat hij zo gemakkelijk had weten te ontsnappen. Zijn benen droegen hem naar het vermolmde houten bruggetje. Vissen schoten door het kabbelende water, terwijl een vallende ster een heldere streep door de hemel trok. Het leek alsof er helemaal niets was gebeurd! Oom Arhat had naar het dorp terug kunnen vluchten, hij had zich schuil kunnen houden, problemen kunnen vermijden, hij had zijn wonden kunnen laten helen en verder kunnen leven. Maar toen hij over het houten bruggetje liep, hoorde hij hoe op de zuidelijke oever van de rivier een muildier onrustig hinnikte. Voor de muildieren keerde Oom Arhat weer terug, en dat leidde tot een heroïsche tragedie.

De muildieren en paarden waren aan een paar tientallen houten palen vastgemaakt, op een plek niet ver van de omheining. Onder de dieren was alles doordrongen van de stank van hun pis en kak. De paarden snoven en de muildieren knabbelden aan de houten staken; de paarden kauwden op sorghumstengels en de muildieren scheten dunne kak. Oom Arhat, die bij elke stap driemaal struikelde, baande zich een weg door de kudde muildieren en paarden. Hij rook de vriendelijke geur van onze twee grote zwarte muildieren, en hij zag de vertrouwde silhouetten van onze twee grote zwarte muildieren. Hij liep naar ze toe, want hij wilde zijn makkers in de tegenslag bevrijden. Maar de muildieren, die nu eenmaal niet voor rede vatbaar zijn, draaiden vlug hun achterwerk naar hem toe en trapten met hun achterste hoeven. Oom Arhat mompelde: ‘Zwarte muildieren, zwarte muildieren, kom op, we gaan er samen vandoor!’ Woest draaiden de muildieren zich naar links en rechts, om hun territorium te verdedigen. Ze herkenden verdorie hun eigen meester niet meer! Oom Arhat gaf zich er geen rekenschap van dat hij door de nieuwe oude stank van zijn bloed en door de nieuwe oude wonden op zijn lijf iemand anders was geworden. Geïrriteerd deed Oom Arhat een stap naar voren, maar een van de muildieren liet zijn hoeven vliegen en trof Oom op zijn heupbeen. De oude man tuimelde omver en lag languit op de grond. Aan één kant was zijn lichaam helemaal gevoelloos. Het muildier was nog steeds aan het bokken en met zijn hoeven aan het trappen, waarbij de hoefijzers als maansikkels glinsterden. Op Oom Arhats heupbeen verscheen een brandende zwelling; hij voelde zich zwaar gehinderd. Hij kroop overeind, viel weer neer, en kroop weer overeind. Opnieuw liet de haan met de zwakke stem uit het dorp zijn gekraai horen. Geleidelijk aan trok het duister zich terug, en de drie sterren schitterden nu nog intenser. De glimmende konten en ogen van de muildieren lichtten op.

‘Vervloekte beesten!’

Terwijl woede in Oom Arhat opwelde ging hij draaiend en kerend op zoek naar een scherp wapen. Op het bouwterrein, daar waar ze een afwateringsgreppel aan het graven waren, vond hij een scherpe ijzeren spade. Zonder de minste terughoudendheid liep hij hardop te vloeken; hij was de mensen en de hond, honderd stappen van hem vandaan, vergeten. Hij voelde zich vrij en op zijn gemak – alleen angst staat de vrijheid in de weg. De rode halo die geleidelijk aan oprees in het oosten, verspreidde een diffuus licht. Het sorghumveld vóór de dageraad lag er zo kalm bij dat het op elk moment leek te kunnen exploderen. Met de roze gloed van de ochtend op zijn gezicht liep Oom Arhat naar de twee grote zwarte muildieren toe. Hij haatte de zwarte muildieren nu hartgrondig. De muildieren stonden stil, roerloos. Oom Arhat hield de ijzeren spade horizontaal, mikte op een van de achterpoten van een zwart muildier en hakte er uit alle macht op in. Een kille schaduw viel over de achterpoot van het muildier. Tweemaal wankelde het muildier, maar meteen ging het weer recht staan. Aan de kop van het muildier ontsnapte ruw, heftig, verbaasd en verontwaardigd gehinnik. Meteen duwde het gewonde muildier zijn achterste de hoogte in, warm bloed gutste uit de wond en pletste als een regenbui op Oom Arhats gezicht. Oom Arhat zag zijn kans schoon om in te hakken op de andere achterpoot. Het zwarte muildier slaakte een zucht, liet zijn achterwerk gestaag dalen en ging met een schok op de grond zitten. De twee voorpoten stonden nog rechtop, de nek werd strak getrokken door het touw, en uit de mond kwam iets als een smeekbede gericht aan de inmiddels grijsblauwe hemel. De ijzeren spade zat onder de zware muildierkont geklemd, en dwong Oom Arhat om op zijn hurken te gaan zitten. Met inspanning van al zijn krachten probeerde hij de spade los te wrikken. Hij had de indruk dat het blad van de spade stevig in het bot van het muildier verankerd zat. Het andere zwarte muildier keek zijn verlamde kameraad verdwaasd aan en stootte klagende geluiden uit, alsof hij huilde of om genade smeekte.

Met de spade horizontaal voor zich uit liep Oom Arhat op het muildier af. Het dier trok zich uit alle macht terug, waardoor het touw bijna brak en de houten paal begon te kraken. Een donkerblauwe gloed straalde uit de vuistgrote ogen.

‘Ben je bang? Stom beest! Waar is je trots nu? Rotbeest! Jij ondankbare, onrechtvaardige, parasiterende klootzak! Jij verraderlijke bastaard!’

Woedend scheldend haalde Oom Arhat met de spade uit naar het rechthoekige, langwerpige gezicht van het zwarte muildier. De spade boorde zich in de paal, en Oom moest de steel alle kanten op wrikken om het blad uit het hout te bevrijden. Het zwarte muildier worstelde; zijn achterpoten kromden zich als bogen, en zijn kale staart schraapte hoorbaar over de grond. Oom Arhat mikte op het hoofd van het muildier, en pats! de ijzeren spade trof het muildier midden in zijn brede voorhoofd. De klap van het metaal tegen het sterke bot veroorzaakte een trilling, die zich door de steel van de spade verplaatste en Oom Arhat twee pijnlijk tintelende armen bezorgde. Er kwam geen geluid uit de gesloten mond van het zwarte muildier. Zijn hoeven en poten bewogen frenetiek, ze sloegen alle kanten op, tot ze uiteindelijk geen steun meer konden bieden. Het geraas waarmee het muildier tegen de grond ging deed denken aan dat van een dikke muur die omvalt. Het touw brak doormidden; de ene helft bengelde aan de houten paal, de andere helft lag kronkelig naast het hoofd van het muildier. Oom Arhat liet zijn armen zakken en stond in stilte, terwijl de glanzende spadesteel in de muildierkop schuin hemelwaarts wees. Een eindje daarvandaan blafte de hond en schreeuwden er mensen, de ochtend gloorde. De boog van de bloedrode ochtendzon rees op boven het sorghumveld in het oosten. De zonnestralen schenen in het zwarte gat van Oom Arhats halfopen mond.

4

De troep liep de rivierdijk op, de mannen liepen allemaal achter elkaar aan, en de rode zon, die zich net door de mist heen had geworsteld, bescheen hen. Net als bij de anderen was de ene helft van mijn vaders gezicht rood en de andere groen; samen met de anderen keek hij naar de laatste resten mist op het wateroppervlak van de Inktrivier, die oplosten in de zon. Het deel van de hoofdweg ten zuiden van de rivier en het deel ten noorden ervan werden met elkaar verbonden door een grote stenen brug met veertien bogen, die de Inktrivier overspande. Het oorspronkelijke houten bruggetje lag een stukje ten westen van de stenen brug. Een paar delen van het houten brugdek waren een tijd geleden ingezakt. Een paar bruine palen stond nog recht in het rivierwater en kon er weinig anders doen dan de klonten groenig wit schuim hinderen. Het wateroppervlak te midden van de flarden mist was afwisselend rood en groen, het zag er streng en angstaanjagend uit. Wie op de rivierdijk stond en zijn ogen opsloeg, zag ten zuiden van de dijk een eindeloze uitgestrektheid, mooi vlak als een slijpsteen, vol sorghumaren. De aren stonden allemaal absoluut stil. Elk van de sorghumaren was een dieprood, rijp gezicht. Samen vormden ze een robuust collectief, een grootmoedige, ambitieuze gedachte. Mijn vader was toen nog klein en had dergelijke vleiende bewoordingen niet kunnen bedenken; zij zijn mijn bijdrage.

Samen wachtten de sorghum en de mensen tot de bloemen van de tijd vrucht zouden dragen.

Kaarsrecht liep de hoofdweg naar het zuiden, alsmaar smaller wordend naarmate je verder keek, tot hij uiteindelijk door de sorghum werd verzwolgen. Daar, op het verste punt, waar de sorghum versmolt met de asgrauwe, gewelfde einder, zorgde de opgaande zon voor een ontroerende, bitterzoete, tragische aanblik.

Nieuwsgierig bekeek mijn vader de allesbehalve intelligent uitziende verzetsstrijders. Waar kwamen zij vandaan? Waar gingen zij naartoe? Waarom gingen ze een hinderlaag leggen? En wat zouden ze doen als de hinderlaag eenmaal was gelegd? In de plechtige stilte klonk het ritme van het water dat tegen de ingestorte brug aan kletste nog duidelijker, en waren alle geluiden nog scherper hoorbaar. Mistflard na mistflard werd door de zonnestralen het rivierwater in geslagen. Geleidelijk aan lichtte de Inktrivier op, van donkerrood tot een gouden rood. De hele rivier was een wemeling van licht en kleur. Dicht bij de oever liet een eenzame waterplant haar gelige bladeren hangen. De ooit schitterende zijderupsvormige bloesems hingen nu verwelkt en bleek tussen de bladeren en takken. Het seizoen om krabben te vangen was weer daar! dacht vader. De herfstwind was aan het opsteken, het werd fris, een zwerm grauwe ganzen vloog naar het zuiden … ‘Nu, Douguan … Nu!’ zei Oom Arhat. De tengere krabbenklauwen hadden overal in de fijne riviermodder sierlijke patronen achtergelaten. Vader rook de typische eenvoudige maar toch verfijnde geur van de krabben in het rivierwater. Voor de verzetsoorlog tegen Japan werden de bolpapavers bij ons thuis bemest met krabbenpasta, en dat leverde weelderige, grote bloemen op, bontgekleurd en met een aroma dat een streling was voor je neus.

‘Iedereen van de dijk, en dekking zoeken’, zei Commandant Yu. ‘Stomme, jij stelt de eggen op.’

De Stomme nam een paar rollen ijzerdraad van zijn schouder en bond de vier eggen aan elkaar. Hij gromde tweemaal, als teken dat een paar van zijn kameraden de keten van eggen naar de plaats moesten dragen waar de hoofdweg en de stenen brug elkaar ontmoetten.

‘Broers,’ zei Commandant Yu, ‘blijf in dekking tot de voertuigen van de jappen op de brug zijn, en wacht tot de mannen van Detachementscommandant Leng hun de terugtocht hebben afgesneden. Als jullie mijn signaal horen, vuren jullie allemaal tegelijk, en dan knallen jullie die beesten de rivier in, als voer voor de palingen en de krabben.’

Commandant Yu gebaarde naar de Stomme, en de Stomme knikte, waarna hij de helft van de manschappen naar het sorghumveld ten westen van de hoofdweg leidde en er in hinderlaag ging liggen. Wang Wenyi was met de Stomme meegegaan, maar de Stomme duwde hem terug naar waar hij vandaan kwam. ‘Jij steekt niet over’, zei Commandant Yu. ‘Jij blijft bij mij. Ben je bang?’

‘Nee hoor, nee hoor … Ik ben niet bang …’ zei Wang Wenyi herhaaldelijk knikkend.

Commandant Yu liet de gebroeders Fang hun kanon boven op de rivierdijk opstellen. Daarna zei hij tegen Blazer Liu, die een groot blaasinstrument in zijn handen hield: ‘Liu, jij hoeft je verder nergens om te bekommeren, maar zodra wij beginnen te schieten begin je uit alle macht te toeteren; de jappen doen het daarvan in hun broek. Heb je mij gehoord?’

Blazer Liu was een oude kameraad van Commandant Yu. In die dagen droeg de Commandant draagstoelen, en Liu was hoornblazer. Hij hield de buis van zijn grote suona[5] met allebei zijn handen vast alsof het een geweer was.

Commandant Yu richtte zich tot iedereen: ‘Eerst het slechte nieuws: iedereen die zich straks als een lafaard gedraagt, schiet ik persoonlijk dood. We moeten ons van onze beste kant laten zien voor Detachementscommandant Leng. Die klootzakken denken dat je de anderen kunt intimideren door met vlaggen te zwaaien. Nou, dat is niet mijn stijl. Hij denkt dat wij ons bij hem zullen aansluiten? Ik wil hem zover krijgen dat hij zich bij ons aansluit!’

Iedereen zat in een kring in het sorghumveld. Fang Zes haalde zijn langstelige pijp tevoorschijn en stopte tabak in het kopje; hij zocht naar zijn vuurslag en vuursteen om vuur te maken. De vuurslag was ravenzwart, de vuursteen was bruinrood als een gaargekookte kippenlever. De vuurslag maakte een krassend geluid toen hij tegen de vuursteen sloeg. Vonken, stuk voor stuk grote vonken, vlogen alle kanten op. Een van die grote vonken spatte tegen de sorghumwiek die Fang Zes tussen wijsvinger en ringvinger geklemd hield. Fang Zes tuitte zijn lippen en blies, en een kringeltje witte rook steeg op uit het tondel, dat rood opgloeide. Fang Zes stak zijn pijp aan en inhaleerde. Commandant Yu blies een mondvol lucht uit, rimpelde zijn neus en zei: ‘Klop die pijp uit. Denk je dat de jappen de brug op zullen gaan als ze ruiken dat er gerookt wordt?’

Fang Zes nam gauw nog twee trekjes voordat hij zijn pijp uitklopte en zijn tabakszakje wegstopte. Commandant Yu zei: ‘We kruipen allemaal die flauwe helling van de dijk op, zo vermijden we dat we overrompeld worden als de jappen er aankomen.’

Iedereen was wat nerveus. Daar lagen ze dan, op de rivierdijk, met hun geweren in hun handen, wetende dat ze gauw tegenover een sterke vijand zouden komen te staan. Vader lag naast Commandant Yu. ‘Ben je bang?’ vroeg Commandant Yu. ‘Nee hoor!’ zei vader.

‘Goeie jongen,’ zei Commandant Yu, ‘je bent echt de zoon van je pleegvader! Jij bent mijn koerier. Wanneer het gevecht begint wijk je niet van mijn zijde. Als ik een bevel heb, zeg ik het aan jou, en dan breng jij het over naar de westkant.’

Vader knikte. Hij staarde begerig naar de twee pistolen die Commandant Yu aan zijn heup droeg. Het ene was groot, het andere klein.

Het grote was een semi-automatische mauser van Duitse makelij, het kleine was een Franse browning. Achter elk van de twee pistolen zat een heel stuk geschiedenis.

‘Pistool!’ Het woord ontsnapte uit vaders mond.

‘Wil je een pistool?’ vroeg Commandant Yu.

‘Een pistool’, zei vader knikkend.

‘Kun je ermee overweg?’ vroeg Commandant Yu.

‘Jazeker!’ zei vader.

Commandant Yu haalde de browning uit zijn gordel en woog hem in zijn hand. Het was al een oud pistool, de emaillaag was volledig verdwenen. Commandant Yu trok de grendel terug, en een rondkoppige patroon met koperen huls sprong uit de kamer. Hij wierp de kogel in de lucht, stak zijn hand uit om hem weer op te vangen en stopte hem terug in het pistool.

‘Hier, voor jou!’ zei Commandant Yu. ‘Gebruik hem zoals ik dat doe.’

Vader pakte het pistool aan. Met het pistool in zijn handen dacht vader terug aan die avond – eergisteren was het – toen Commandant Yu met dit pistool een wijnbeker aan diggelen had geschoten.

De sikkel van de wassende maan was toen net verschenen en drukte nog laag op de takken van een verdorde boom. Met een wijnkruik in zijn armen en een koperen sleutel in zijn hand liep vader naar de stokerij om, gehoorzamend aan grootmoeders bevel, brandewijn te halen. Vader deed de poort open. Op het terrein heerste volmaakte kalmte, in de stal van de muildieren was het aardedonker. De hele stokerij baadde in de stank van rottend graan. Vader tilde het deksel van een van de vaten, en in het schijnsel van de sterren en de maan zag hij zijn eigen magere gezicht in het heldere, kalme oppervlak van de brandewijn. Met zijn korte wenkbrauwen en zijn dunne lippen vond vader dat hij er best lelijk uitzag. Hij duwde de wijnkruik in het vat omlaag, en de kruik vulde zich klokkend met drank. Terwijl hij de kruik uit het vat tilde, plonsden druppels drank terug het vat in. Vader bedacht zich, en hij goot de kruik weer helemaal leeg in het vat. Vader moest denken aan het vat waarin grootmoeder haar bebloede gezicht had gewassen. Grootmoeder was in het gezelschap van Commandant Yu en Detachementscommandant Leng in het huis aan het drinken. Grootmoeder en Commandant Yu waren allebei grote drinkers, maar Detachementscommandant Leng was al wat dronken. Vader liep naar het bewuste vat toe en zag dat het houten deksel door een molensteen op zijn plaats werd gehouden. Hij zette zijn kruik op de grond, en met inspanning van al zijn krachten tilde hij de molensteen op. De molensteen maakte een paar omwentelingen over de grond en botste tegen een ander wijnvat aan. Hij maakte een groot gat in de wand van het vat, waarlangs de sorghumbrandewijn wegliep, maar daar trok vader zich niets van aan. Vader tilde het deksel van het vat, en hij werd de geur van Oom Arhats bloed gewaar. Hij dacht terug aan het bloedende hoofd van Oom Arhat en het bebloede gezicht van grootmoeder. Het gezicht van Oom Arhat en dat van grootmoeder verschenen eindeloze malen weerspiegeld in het vat. Vader dompelde de kruik onder in het vat en vulde hem tot aan de rand met bloedbrandewijn. Met de kruik in zijn handen liep hij terug naar het huis.

Op de vierkante tafel brandden de kaarsen fel. Commandant Yu en Detachementscommandant Leng keken elkaar dreigend aan, ze hijgden allebei. Grootmoeder stond tussen hen in. Met haar linkerhand drukte ze de revolver van Detachementscommandant Leng naar beneden, met haar rechterhand de browning van Commandant Yu.

Vader hoorde grootmoeder zeggen: ‘Ook al worden jullie het niet eens, vergeet niet dat er zoiets bestaat als medemenselijkheid en gerechtigheid. Dit is niet de plaats om elkaar met wapens te lijf te gaan. Als jullie een geschil hebben, reageer het dan af op de Japanners.’

Woedend brieste Commandant Yu: ‘Ventje, mij kun je niet bang maken door met de vlag van clanhoofd Wang te zwaaien. Van dit gebied ben ík de koning. Ik heb tien jaar vuistkoeken gegeten, en van een klootzak als Grootklauw Wang trek ik me geen reet aan!’

Met een onderkoeld glimlachje zei Detachementscommandant Leng: ‘Grote broer Zhan’ao, ik heb het beste met je voor, en clanhoofd Wang heeft ook het beste met je voor. Je hoeft je maar samen met je opstandelingen bij ons aan te sluiten, en je wordt aangesteld tot bataljonscommandant. Voor de geweren en de soldij zorgt clanhoofd Wang. Da’s toch beter dan een bandietenleven.’

‘Wie is hier bandiet? En wie is er geen bandiet? Iedereen die tegen Japan vecht is een nationale held. Ik heb vorig jaar drie Japanse schildwachten beslopen en uitgeschakeld, en zo drie geweren buitgemaakt. Jij bent geen bandiet, maar hoeveel jappen heb jij doodgemaakt? Jij hebt nog niet eens een jap aan zijn haar getrokken.’

Detachementscommandant Leng ging zitten en stak een sigaret op.

Vader maakte van de gelegenheid gebruik om met de kruik in zijn armen naar hen toe te lopen. Grootmoeder pakte de kruik aan en verschoot plotseling van kleur. Ze wierp een blik vol dreiging op vader. Grootmoeder goot brandewijn in drie kommen. Elk van de drie kommen was tot de rand gevuld.

‘In deze sterkedrank zit het bloed van Oom Arhat’, zei grootmoeder. ‘Als je een echte man bent drink je hem op. En binnenkort vallen jullie samen het jappenkonvooi aan. Daarna gaan de kippen hun eigen weg en de honden de hunne. Bronwater en rivierwater hoef je niet te mengen.’

Grootmoeder bracht haar kom omhoog en dronk hem klokkend leeg.

Commandant Yu bracht zijn kom omhoog, gooide zijn hoofd in zijn nek en dronk de kom leeg.

Detachementscommandant Leng bracht zijn kom omhoog en dronk hem halfleeg. Hij zette de kom neer en zei: ‘Commandant Yu, deze drank is te sterk voor mij, ik neem afscheid!’

Grootmoeder, nog steeds met haar hand op de revolver, vroeg: ‘Gaan jullie vechten?’

‘Hem hoef je ’t niet eens te vragen’, zei Commandant Yu onstuimig. ‘Ook al gaat hij niet vechten, ik doe het wel!’

‘Ik zal vechten’, zei Detachementscommandant Leng.

Grootmoeder haalde haar hand van de revolver, en Detachementscommandant Leng stopte zijn wapen terug in zijn riem.

Detachementscommandant Leng had een blanke huid, en rond zijn neus had hij een dozijn of wat donkere pokputjes. Aan zijn heupriem hing ook nog eens een grote patroongordel, en nadat hij zijn revolver terug had gestopt zakte zijn riem door als een maansikkel.

‘Zhan’ao,’ zei grootmoeder, ‘ik vertrouw Douguan aan jou toe. Vanaf nu neem je hem met je mee.’

Commandant Yu keek mijn vader even aan en vroeg glimlachend: ‘Pleegzoon, heb je er het lef voor?’

Vader keek geringschattend naar de bruine, sterke tanden die zichtbaar waren tussen Commandant Yu’s lippen en zei geen woord.

Commandant Yu pakte een wijnbeker en zette die boven op mijn vaders hoofd, waarna hij mijn vader terug liet lopen tot hij in de deuropening stond. Hij pakte zijn browning en liep naar de hoek.

Vader keek toe hoe Commandant Yu drie stappen in de richting van de hoek deed, drie grote, trage stappen. Grootmoeders gezicht zag krijtwit. De mondhoeken van Detachementscommandant Leng vertrokken zich tot een minachtende grijns.

Toen Commandant Yu de hoek had bereikt, bleef hij staan en draaide zich abrupt om. Vader zag hoe hij zijn arm horizontaal omhoogbracht, en hoe er een rode gloed uit zijn zwarte ogen straalde. De loop van de browning spuwde wat witte rook uit. Op vaders hoofd weerklonk een luide knal, en de wijnbeker brak in stukken. Een stukje porselein belandde in vaders nek, en vader schudde zijn hoofd, waarop het stukje porselein zijn broek in gleed. Vader had geen woord gezegd. Grootmoeders gezicht was nu nog witter dan daarnet. Detachementscommandant Leng liet zich op een bank neerploffen, en het duurde een poosje voordat hij zei: ‘Goed geschoten.’

‘Goeie jongen!’ zei Commandant Yu.

Vader hield de browning in zijn hand en vond hem buitengewoon zwaar.

‘Ik hoef je niks te leren’, zei Commandant Yu. ‘Je weet hoe je moet schieten. Ga aan de Stomme zeggen dat hij en zijn mannen zich paraat moeten houden!’

Met het pistool in zijn hand baande vader zich een weg door het sorghumveld, stak de hoofdweg over en liep tot bij de Stomme. De Stomme zat in kleermakerszit met een glimmende, groene steen een lang, dun mes te slijpen. Sommige manschappen zaten, anderen lagen op de grond.

‘Jullie moeten je paraat houden’, zei vader tegen de Stomme.

De Stomme wierp vader een zijdelingse blik toe en ging door met het slijpen van zijn mes. Na een poosje scheurde hij een paar sorghumbladeren af en veegde het slijpsteenstof van het lemmet. Daarna trok hij een grashalm uit de aarde om te testen hoe scherp het zwaard was. De grashalm had het lemmet nog maar net aangeraakt of hij werd geruisloos in tweeën gedeeld.

‘Jullie moeten je paraat houden’, zei vader nogmaals.

De Stomme stak het zwaard in de schede en legde het naast zich neer. Zijn gezicht spleet zich in een woeste glimlach. Hij stak een van zijn enorme handen op en gebaarde naar vader.

‘Ng! Ng!’ zei de Stomme.

Behoedzaam liep vader naar de Stomme toe en bleef op een pas afstand van hem staan. De Stomme strekte zich naar voren en greep vader bij de voorkant van zijn jasje vast. Eén flinke ruk, en vader landde in de schoot van de Stomme. De Stomme draaide zo hard aan vaders oor dat vaders mond in een soort van grijns op de plaats van zijn wang kwam te zitten. Met de browning porde vader tegen de ruggegraat van de Stomme. Daarop drukte de Stomme vaders neus plat, en dat met zo’n kracht dat de tranen in vaders ogen stonden. De Stomme liet een vreemde lach horen.

De mannen die verspreid om de Stomme heen zaten brulden allemaal van het lachen.

‘En, lijkt hij niet vreselijk veel op Commandant Yu?’

‘Het is het zaad van Commandant Yu.’

‘Douguan, ik mis je moeder.’

‘Douguan, ik wil aan die twee jujubetaartjes van je moeder knabbelen.’

Vaders schaamtegevoel sloeg om in woede. Hij bracht zijn pistool omhoog, mikte op de man die het in zijn hoofd had gehaald om aan jujubetaartjes te knabbelen, en haalde de trekker over. De browning maakte een klik, maar uit de loop kwam geen kogel.

De man trok bleek weg, sprong overeind en pakte vader zijn pistool af. Als een razende stormde vader op de man af en trapte en beet hem.

De Stomme ging staan, pakte vader bij zijn nek beet en gooide hem met een krachtige beweging weg. Vader tuimelde door de lucht en brak tijdens zijn val een paar sorghumstengels. Vader maakte een koprol en kroop weer overeind. Vloekend en tierend stormde hij op de Stomme af, die een paar onverstaanbare klanken uitte. Vader zag zijn asgrauwe gezicht, en hij bleef staan waar hij stond. De Stomme pakte hem zijn browning af, trok aan de grendel, en een kogel viel in zijn hand. Hij hield de kogel bij de punt vast, keek naar het gaatje dat de slagpin achteraan in de huls had gemaakt, en maakte een paar gebaren naar vader. De Stomme stopte het pistool weer in vaders riem en gaf hem een paar tikjes op zijn hoofd.

‘Wat voor een gedoe was dat daar?’ vroeg Commandant Yu.

‘Ze … wilden met mijn moeder slapen’, zei vader gekrenkt.

‘En wat heb je gezegd?’ vroeg Commandant Yu met een uitgestreken gezicht.

Vader bracht zijn armen omhoog, wreef in zijn ogen en zei: ‘Ik heb op hem geschoten!’

‘Je hebt geschoten?’

‘Het pistool ging niet af.’ Vader gaf de blinkende blindganger aan Commandant Yu.

Commandant Yu pakte de kogel aan, wierp er een blik op en gooide hem achteloos weg. De kogel maakte een prachtige boog en belandde in de rivier.

‘Je bent een prima jongen!’ zei Commandant Yu. ‘Maar gebruik je pistool eerst tegen de Japanners. En als je klaar bent met de Japanners, dan schiet je iedereen die het nog aandurft te zeggen dat hij met je moeder wil slapen in zijn buik. Goed onthouden: je schiet hem niet in zijn hoofd, en ook niet in zijn borst, maar in zijn buik.’

Vader lag plat op zijn buik naast Commandant Yu. Aan diens rechterzijde bevonden zich de gebroeders Fang. Het kanon stond boven op de rivierdijk; de loop was gericht op de stenen brug. In de loop zat een bol katoenafval, en achteraan stak er een lont uit. Naast Fang Zeven lag een handvol tondel gemaakt van het hart van sorghumstengels, en een van de stengels smeulde. Een kalebas vol buskruit en een ijzeren doos vol met ijzeren bollen stonden naast Fang Zes.

Aan Commandant Yu’s linkerzijde was Wang Wenyi. Hij lag opgekruld, het ganzenroer met de lange loop hield hij in zijn handen geklemd. Zijn gewonde oor zat vastgekleefd aan de witte doek.

De zon stond intussen paalhoog. Haar sneeuwwitte kern was omgeven door een bleekrode ring. Het rivierwater glinsterde. Vanuit de leegte boven de sorghum kwam een zwerm wilde eenden aanvliegen. Na driemaal in het rond te hebben gecirkeld landde het grootste deel van de eenden met een diagonale beweging tussen de bundels gras op een van de zandbanken in de rivier. Een klein deel landde in de rivier en liet zich met de stroom meedrijven. De wilde eenden leken roerloos op het water te rusten, alleen hun beweeglijke nekken draaiden ze heen en weer. Vader kreeg het warm. Zijn kleren, die nat van de dauw waren geweest, waren nu grondig gedroogd. Hij bleef nog een poosje op zijn buik liggen, maar hij voelde hoe een steen pijnlijk in zijn borst drukte. En dus richtte hij zich op en ging overeind zitten, waardoor zijn hoofd en borst boven de dijk uitstaken. ‘Ga weer op je buik liggen’, zei Commandant Yu. Vader gehoorzaamde, zij het dan met tegenzin. Gesnurk kwam uit de neus van Fang Zes. Commandant Yu pakte een kluit aarde en gooide die in zijn gezicht. Helemaal in de war ging Fang Zes overeind zitten en geeuwde zo hard dat twee minuscule tranen uit zijn ogen werden geperst.

‘Zijn de jappen daar?’ vroeg Fang Zes luid.

‘Stomme kloot!’ zei Commandant Yu. ‘Slapen is niet toegestaan.’

Ten zuiden en ten noorden van de rivier klonk geen enkel geluid. De brede hoofdweg lag levenloos te midden van de sorghumvelden. De grote stenen brug over de rivier was prachtig. De eindeloze sorghum verwelkomde de alsmaar stijgende, alsmaar harder schijnende zon, met volle, heldere, schuchtere gezichten. In het ondiepe water zochten de wilde eenden met hun platte snavels naar iets eetbaars, en snaterden daarbij voortdurend. Vaders blik vestigde zich op de wilde eenden; hij bestudeerde hun mooie veren en hun schrandere ogen. Hij bracht de zware browning omhoog en mikte op de gladde rug van een van de eenden. Bijna had hij de trekker overgehaald, maar Commandant Yu drukte zijn hand naar beneden en zei: ‘Jij schildpaddenjong! Wat ben jij nou van plan?’

Vader werd onrustig. De hoofdweg bleef daar maar als iets doods liggen. De sorghum werd alsmaar helderder rood.

‘Dat die klootzak van een pokdalige Leng maar niet denkt dat hij een spelletje met mij kan spelen!’ siste Commandant Yu woedend. Alles was muisstil op de zuidelijke oever, van Lengs detachement was geen spoor. Vader wist dat de informatie dat het jappenkonvooi hier zou passeren Detachementscommandant Leng ter ore was gekomen, maar Detachementscommandant Leng was bang dat hij in zijn eentje de klus niet zou kunnen klaren, en alleen daarom was hij een alliantie aangegaan met de troep van Commandant Yu.

Vader was nog een tijdlang nerveus, maar daarna ontspande hij weer geleidelijk aan. Steeds opnieuw werd zijn aandacht door de wilde eenden getrokken. Hij moest terugdenken aan hoe hij met Oom Arhat op eendenjacht was geweest. Oom Arhat had een ganzenroer met een donkerrode steun en een leren draagriem. Het was het ganzenroer dat Wang Wenyi nu in zijn handen klemde.

Tranen welden op in vaders ogen, maar niet genoeg om uit zijn oogkassen te lopen. Het was net zoals die dag vorig jaar. Badend in het warme zonlicht voelde vader hoe een bijtende kou zich door zijn hele lichaam verspreidde.

Oom Arhat was samen met de twee muildieren door de jappen en hun marionetten weggevoerd, en grootmoeder had in het wijnvat het bloed van haar gezicht gewassen. Grootmoeders gezicht rook helemaal naar alcohol, en haar huid was vuurrood. Haar oogleden waren wat gezwollen, en de voorkant van haar blauwig witte katoenen hemd was doornat van de brandewijn en het bloed. Grootmoeder stond naast het vat en staarde naar de brandewijn in het vat, en naar haar gezicht, dat door de drank werd weerspiegeld. Vader herinnerde zich hoe grootmoeder zich op haar knieën had laten vallen en hoe ze voor het vat driemaal een ketou had gedaan. Daarna was ze opgestaan, ze had met haar handen brandewijn uit het vat geschept en die opgedronken. De rode kleur van haar gezicht had zich nu helemaal samengetrokken op haar wangen; haar voorhoofd en kin waren lijkbleek.

‘Op je knieën!’ beval ze vader. ‘Doe een ketou.’

Vader knielde en boog tot zijn voorhoofd de grond raakte.

‘Drink een handvol brandewijn!’

Vader schepte wat drank met zijn handen en dronk hem op.

De ene na de andere druppel bloed was draadvormig uitgerekt helemaal naar de bodem van het vat gezonken. In het vat dreef een wit wolkje, naast de plechtige gezichten van grootmoeder en vader. Uit grootmoeders fijne, langwerpige ogen schoten verzengende stralen. Vader durfde haar niet aan te kijken. Met bonzend hart stak vader nogmaals zijn handen uit en schepte nog wat brandewijn uit het vat. De druppels drank die tussen zijn vingers door liepen deden het beeld van de blauwe hemel, het witte wolkje, het grote gezicht en het kleine gezicht breken. Vader dronk nog een mondvol brandewijn, en de bloedsmaak bleef aan zijn tong kleven. De bloeddraden waren naar de bodem van het vat gezonken en vormden in het midden van de uitgestulpte bodem een troebele bol die ongeveer even groot was als een vuist. Vader en grootmoeder staarden er een hele poos naar. Grootmoeder deed het deksel op het vat en rolde een molensteen die naast de muur lag tot bij het vat. Met enige moeite tilde ze de steen op en legde hem boven op het deksel van het vat.

‘Je mag hem niet aanraken!’ zei grootmoeder.

Vader bekeek de vochtige modder en de krioelende, grijsgroene pissebedden in de groeven van de molensteen, en knikte verschrikt.

Die nacht lag vader in zijn kleine bed te luisteren hoe grootmoeder door de hof ijsbeerde. Het geklak van grootmoeders voetstappen voegde zich bij het ruisen van de sorghum in de velden, en samen vormden ze het weefsel van vaders chaotische droomwereld. In zijn droom hoorde vader onze twee prachtige, grote, zwarte muildieren hinniken.

Eenmaal, bij het ochtendgloren, werd vader wakker. In zijn blootje liep hij de hof in om er te plassen. Hij zag hoe grootmoeder nog altijd in de hof stond en als in een trance naar de hemel staarde. Vader riep eens ‘Moeder!’ maar grootmoeder antwoordde niet. Toen vader klaar was met plassen nam hij grootmoeder bij de hand en trok haar mee naar binnen. Heel gedwee draaide grootmoeder zich om en volgde vader naar het huis. Ze waren nog maar net binnen toen ze vanuit zuidoostelijke richting een golf van rumoer hoorden aanzwellen, meteen gevolgd door een geweerschot. Het schot had een buitengewoon snerpende klank, zoals wanneer een scherp mes een stuk strak gespannen zijde of satijn aan stukken rijt.

Op de plek waar vader nu plat op zijn buik lag, lag het toen vol met hopen smetteloos witte stenen platen en stukken steen. Op de dijk lag de ene na de andere hoop grof geel zand, als een rij grote graven. Naast de dijk stond de sorghum van de vroege zomer van vorig jaar diepbedroefd voor zich uit te staren. De contouren van de hoofdweg, die afstaken tegen de platgewalste sorghum, strekten zich kaarsrecht naar het noorden uit. In die tijd was de grote stenen brug nog niet gebouwd, en het houten bruggetje stond op het punt de geest te geven, afgebeuld en murw gemaakt door duizenden, tienduizenden voorbijmarcherende voeten en evenveel hoefijzers van muildieren en paarden. De geur van jonge scheuten die de geknakte, vermorzelde sorghum uitwasemde, had, versterkt als hij was door de nachtelijke mist, in de vroege ochtend een nog doordringender karakter gekregen. In alle velden was de sorghum bitter aan het wenen. Niet lang nadat vader en grootmoeder het geweerschot hadden gehoord, werden ze samen met een aantal andere dorpsbewoners – bejaarden, invaliden, vrouwen en kinderen – door Japanse soldaten hiernaartoe gedreven. Op dat moment kwam de zon tot net boven de toppen van de sorghumhalmen. Vader, grootmoeder en een menigte volk stonden ten westen van de weg aan de zuidkant van de rivier, en onder hun voeten werden de laatste resten sorghum vertrappeld. Ze zagen de enorme omheining die iets weghad van een schuur voor runderen of een kraal voor paarden, en, samengedreven tegen de buitenkant van de omheining, een grote menigte in lompen gehulde dwangarbeiders. Wat later dreven twee collaborateurs de menigte dwangarbeiders naar de westkant van de weg. Daar vormden ze een tweede groep mensen, vlak bij vader en de anderen. Vader, de andere dorpsbewoners en de dwangarbeiders stonden met hun gezicht naar de plek waar de muildieren en paarden werden vastgemaakt, de plek die de mensen later van angst zou doen verbleken. Nadat de mensen daar ik weet niet hoelang als verdord hadden gestaan, zagen ze eindelijk hoe een Japanse officier met een mager gezicht vanuit de richting van de tenten naar hen toe kwam lopen – hij had rode epauletten, aan zijn heup droeg hij een zwaard dat tot de grond reikte, hij had een wolfshond aan de leiband en droeg witte handschoenen. Achter hem liep de wolfshond met zijn felgekleurde tong uit zijn bek, en achter de wolfshond kwamen twee marionetten die het verstijfde lijk van een Japanse soldaat droegen. Helemaal achteraan liepen twee Japanse soldaten, die een zwaar toegetakelde, bloedende en door twee collaborateurs ondersteunde Oom Arhat escorteerden. Vader drukte zich uit alle macht tegen grootmoeder aan, die haar armen om hem heen sloeg.

De Japanse officier met de hond aan de leiband bleef staan op een open plek vlak bij het terrein van de muildieren en de paarden. Een vijftigtal witte vogels kwam met luid klappende vleugels vanuit de Inktrivier aanvliegen, doorkruiste de blauwe hemel boven de hoofden van de menigte, en koos dan voor het oosten, in de richting van de gouden zon. Vader keek naar de lastdieren met hun onverzorgde vacht en hun smerige koppen, en hij zag onze twee grote zwarte muildieren op de grond liggen. Een van de muildieren was dood, de ijzeren spade zat nog steeds schuin in zijn hoofd. Zwart bloed had de gebroken sorghum op de grond en het glanzende gezicht van het muildier vreselijk bezoedeld. Het andere muildier zat op de grond. Zijn hevig bloedende staart zwiepte over de grond, en de dikke huid op zijn flanken trilde hoorbaar. Uit de zich nu eens openende en dan weer sluitende neusgaten kwamen fluitende geluiden. Vader had zich er eerder nog geen rekenschap van gegeven hoezeer hij van de twee zwarte muildieren hield. Met haar borst vooruit en haar hoofd opgeheven zat grootmoeder op de rug van het muildier, en vader zat voor haar. Het muildier droeg moeder en zoon, en galoppeerde over de smalle landweg tussen de hoog optorenende sorghum. Het muildier rende zo hard dat ze schudden van het lachen, en vader en grootmoeder sprongen op en neer. De ranke poten van het muildier deden de hele weg lang wolken van stof opwaaien. Vader slaakte kreten van opwinding. Hier en daar stond een landbouwer aan de rand van het sorghumveld, met een schoffel of een ander landbouwwerktuig in zijn hand, te staren naar het betoverende, opgemaakte gezicht van de eigenares van de sorghumstokerij, en van zijn gezicht dropen de afgunst en de haat. En van onze twee grote zwarte muildieren lag er nu een dood op de grond, met zijn lippen wijd opengesperd en een rij grote, sneeuwwitte, rechthoekige tanden die in de aarde beten. Het andere zat nog overeind, maar zijn lijden was erger dan de dood. Vader zei tegen grootmoeder: ‘Moeder, onze muildieren.’ Grootmoeder stak haar hand uit en bedekte vaders mond.

Het lijk van de Japanse soldaat werd voor de voeten van de Japanse officier gelegd, die op zijn zwaard geleund stond en de hond aan de leiband hield. Twee marionetten sleepten de bloedende, murw geslagen Oom Arhat naar een van de hoge palen waaraan de paarden werden vastgemaakt. Vader had Oom Arhat niet onmiddellijk herkend. Vader keek naar een tot moes geslagen vreemdsoortig wezen met menselijke vorm. Terwijl hij overeind werd gehouden kantelde zijn hoofd plotseling naar links, en daarna plotseling naar rechts. De korst op zijn kruin deed denken aan de laag gladde modder die op ondiepe plaatsen in de rivier achterblijft wanneer het waterniveau daalt, en die daarna in de zonneschijn ligt te bakken, zodat hij begint te rimpelen en te barsten. Zijn voeten trokken kronkelige patronen in de aarde. Stilletjes deinsde de menigte achteruit. Vader voelde hoe grootmoeders handen zijn schouders stevig beetpakten. Alle mensen leken te krimpen. Sommige gezichten werden geel, andere zwart. Een tijdlang zwegen de kraaien en de mussen, en je kon het gehijg van de grote wolfshond duidelijk horen. De Japanse officier met de hond aan de leiband liet een luide scheet. Vader zag hoe de marionetten, toen ze het vreemde wezen met de menselijke vorm tot vlak bij de hoge paal hadden gesleept, heel even loslieten, waarop het vreemde wezen op de grond ineenzakte als een hoop ontbeend vlees.

Verschrikt riep vader uit: ‘Oom Arhat!’

Nogmaals sloeg grootmoeder haar handen voor vaders mond.

Aan de voet van de paal begon Oom Arhat langzaam te bewegen. Eerst stak hij zijn achterste omhoog. Hij had nu de vorm van een gewelfde brug. Daarna ging hij op zijn knieën zitten, met zijn handen op de grond, en richtte hij zijn hoofd op. Zijn gezicht was zo gezwollen dat het licht leek te geven. Zijn ogen waren gereduceerd tot nauwe spleetjes, en uit elk ervan scheen een donkergroene straal. Vader stond recht tegenover Oom Arhat, en hij was er vast van overtuigd dat Oom Arhat hem zag. Het orgaan in zijn borstkas ging bonkend tekeer, maar hij kon niet zeggen of het uit angst was of uit woede. Hij wilde het uit alle macht uitschreeuwen, maar zijn mond werd door grootmoeders handpalm stevig dichtgedrukt.

De Japanse officier met de hond aan de leiband schreeuwde iets naar de menigte, en een Chinees met kortgeschoren haar vertaalde het voor hen.

Vader verstond niet alles wat de tolk zei. Grootmoeder klemde haar hand zo hard tegen zijn mond dat hij dacht dat hij zou stikken; hij zag sterretjes en in zijn oren gonsde het.

Twee in het zwart geklede Chinezen stroopten Oom Arhats kleren af tot hij poedelnaakt was en bonden hem vast aan de houten paal. De jappenofficier wuifde even, waarop twee andere in het zwart geklede mannen Sun Vijf, een varkensslager die niet alleen in ons dorp maar in geheel Noordoost-Gaomi beroemd was, na wat duwen en trekken uit de omheining haalden.

Sun Vijf was klein van gestalte maar zat goed in het vlees en had een vooruitstekende buik. Geen haar groeide op zijn hoofd, zijn gezicht was helemaal rood, en hij had twee kleine oogjes die zo dicht bij elkaar stonden dat ze bijna achter zijn neusrug schuilgingen. In zijn linkerhand hield hij een scherp mes, en met zijn rechterhand droeg hij een emmer helder water. Bevend liep hij op Oom Arhat af.

De tolk zei: ‘Meneer de officier zegt dat je hem goed moet villen. Doe je het niet goed, dan laat hij zijn wolfshond jouw hart opeten.’

Nerveus knipperend met zijn ogen gaf Sun Vijf herhaaldelijk zijn instemming te kennen. Hij hield zijn mes tussen zijn tanden, tilde de emmer water op en goot hem over Oom Arhats schedel leeg. Door het contact met het koude water schoot Oom Arhats hoofd omhoog. Met bloed vermengd troebel water liep langs zijn gezicht en nek naar beneden, tot bij zijn hielen. Een opzichter haalde nog een emmer water uit de rivier. Sun Vijf doopte een vod in het water en begon Oom Arhat schoon te wrijven en te wassen. Terwijl Sun Vijf Oom Arhat schoonwreef schudden zijn billen heen en weer. Hij zei: ‘Grote broer …’

‘Broer,’ zei Oom Arhat, ‘steek me in één keer dood, en ik zal in de Gele Bronnen[6] je goedheid niet vergeten.’

De Japanse officier brulde iets.

De tolk zei: ‘Begin er eens aan, man!’

Sun Vijfs gezicht verschoot van kleur. Hij stak zijn korte, dikke vingers uit, pakte Oom bij een van zijn oren vast en zei: ‘Grote broer, ik heb geen andere keuze …’

Vader zag hoe het mes van Sun Vijf boven Ooms oor een zagende beweging maakte, alsof hij hout zaagde. Oom Arhat brulde aan één stuk door als een bezetene, terwijl een straal vaalgele pis in gulpen tussen zijn benen vandaan spoot. Vaders benen bibberden. Een Japanse soldaat met een witte porseleinen schotel in zijn handen kwam aanlopen en ging naast Sun Vijf staan. Sun Vijf legde Oom Arhats grote, vlezige, eerlijke oor op de witte porseleinen schotel. Daarna sneed Sun Vijf ook Oom Arhats andere oor af en legde het op de porseleinen schotel. Vader zag de stuiptrekkingen van Oom Arhats oren op de porseleinen schotel, die als gevolg daarvan resoneerde.

Met de porseleinen schotel in zijn handen liep de Japanse soldaat traagjes langs de dwangarbeiders en de mannen, de vrouwen, de bejaarden en de kinderen. Vader zag dat Oom Arhats oren krijtwit en prachtig waren. De porseleinen schotel resoneerde nu nog sterker.

De Japanse soldaat bracht de oren tot bij de Japanse officier, die even knikte. De Japanse soldaat plaatste de schotel naast het lijk van zijn kameraad, en na een poosje van stilte pakte hij de schotel weer op en plaatste hem onder de muil van de wolfshond.

De wolfshond trok zijn tong in en rook met zijn spitse, pikzwarte neus aan de oren. De hond schudde zijn kop, liet zijn tong weer uit zijn muil hangen en ging zitten.

‘Hé, doorgaan met snijden!’ riep de tolk naar Sun Vijf.

Sun Vijf liep ter plekke in het rond en mompelde tegen zichzelf. Vader zag dat zijn gezicht vettig leek van het zweet, en zijn oogleden knipperden even snel als een kip die graantjes pikt.

Op de plaats waar Oom Arhats oren hadden gezeten, liepen nu slechts een paar druppels bloed. Nu Oom Arhats oren weg waren, was zijn hoofd herleid tot zijn elementairste vorm.

Opnieuw brulde de jappenofficier iets.

‘Vlug wat! Snijden!’ riep de tolk.

Sun Vijf bukte zich, sneed met één houw Oom Arhats geslachtsdelen eraf en legde ze op de porseleinen schotel die de Japanse soldaat in zijn handen hield. Met stijf gestrekte armen en strak voor zich uit kijkend liep de Japanse soldaat als een standbeeld langs de menigte. Vader voelde hoe grootmoeders ijskoude vingers zich bijna in het vlees van zijn schouders begroeven.

De Japanse soldaat plaatste de porseleinen schotel onder de muil van de wolfshond, die een paar maal in de geslachtsdelen beet en ze toen weer uitspuugde.

Oom Arhat krijste; zijn magere, knokige lijf kronkelde hevig tegen de paal.

Sun Vijf gooide zijn mes op de grond en knielde luid huilend neer.

De Japanse officier liet de leren leiband los, en de wolfshond stormde op Sun Vijf af. Zijn voorste klauwen rukten aan Sun Vijfs schouders, en hij ontblootte zijn scherpe tanden vlak voor Sun Vijfs gezicht. Sun Vijf liet zich op de grond vallen en beschermde zijn gezicht met zijn handen.

De Japanse officier floot, en de wolfshond rende naar hem terug, de leren leiband achter zich aan slepend.

De tolk zei: ‘Vil hem! Vlug wat!’

Sun Vijf kroop overeind, pakte zijn mes en strompelde op Oom Arhat af.

Oom Arhat liet een stortvloed aan scheldwoorden op hem los, waardoor iedereen het hoofd oprichtte.

‘Grote broer …’ zei Sun Vijf, ‘Grote broer … Probeer het nog even vol te houden …’

Oom Arhat spoog een bloederige fluim in Sun Vijfs gezicht.

‘Vil hem! Vervloekt zijn je voorouders! Vil hem!’

Sun Vijf pakte zijn mes en begon te villen op de plek waar zich de gapende wond op Oom Arhats kruin bevond. Met een zacht suizend geluid werd de ene na de andere incisie gemaakt. Hij deed zijn werk buitengewoon aandachtig. Oom Arhats hoofdhuid liet los. Twee paarsgroene oogbollen kwamen bloot te liggen, en reep na reep vlees …

Vader vertelde me dat uit Oom Arhats vormeloze mond zelfs nadat zijn gezichtshuid was weggesneden geschreeuw en gegorgel bleef komen, terwijl het ene straaltje helderrood bloed na het andere van zijn roodbruine hoofdhuid naar beneden liep. Sun Vijf leek intussen al niet meer op een mens. Zijn mes bewoog met zo veel precisie dat het resultaat van zijn vilwerk één volledige, ongeschonden huid was. Nadat Oom Arhat was gereduceerd tot een kern van vlees, vormden zijn ingewanden een lillende massa, waar hele zwermen groene vliegen omheen dansten. Alle vrouwen onder de menigte knielden op de grond en huilden hartverscheurend. Toen het nacht werd viel er een zware regenbui, die de bloedsporen op de plek waar de muildieren en de paarden stonden volledig wegspoelde. Oom Arhats lijk en huid verdwenen spoorloos. Het nieuws over de verdwijning van Oom Arhats lijk verspreidde zich door het dorp. Eén mens vertelde het aan tien mensen, tien vertelden het aan honderd, de ene generatie vertelde het aan de volgende, en zo werd het uiteindelijk een prachtige legende.

‘Als hij denkt dat hij een spelletje met mij kan spelen, ruk ik zijn kop eraf en gebruik hem als pispot!’ De zon werd alsmaar kleiner naarmate hij hoger klom en zond gloeiende stralen uit. De dauw op de sorghum werd schaars. Een zwerm wilde eenden vloog weg, en een andere zwerm kwam aanvliegen. De mannen van Detachementscommandant Leng waren nog steeds niet in aantocht. Op de hoofdweg was geen enkel levend wezen te zien, met uitzondering van een enkele haas die overstak. Wat later kwam een vuurrode vos tersluiks uit het veld vandaan gesprongen. Toen Commandant Yu klaar was met het verwensen van Detachementscommandant Leng riep hij uit: ‘Hé! Iedereen overeind! Naar alle schijn heeft die klootzak van een Pokdalige Leng ons een loer gedraaid.’

De manschappen waren het allang zat plat op hun buik te moeten liggen. Het bevel was precies wat ze wilden horen. Zodra ze Commandant Yu hoorden roepen, veerden ze overeind. Sommigen gingen op de dijk zitten en sloegen vuur om er eentje te roken, anderen gingen op de dijk staan en pisten uit alle macht naar beneden.

Vader sprong op de dijk. In gedachten was hij nog steeds bij een aantal taferelen van vorig jaar. Onophoudelijk doemde het hoofd van de gevilde Oom Arhat voor hem op. De wilde eenden, opgeschrikt door de plotseling verschenen menigte mensen, vlogen allemaal tegelijk op, en landden de een na de ander op een zandbank niet ver daarvandaan. Daar waggelden ze in het rond, hun blauwgroene en geelbruine veren glinsterden tussen de planten.

De Stomme pakte het mes dat hij aan zijn heup droeg en zijn oude Hanyanggeweer en liep op Commandant Yu af. Hij zag er terneergeslagen uit, zijn blik was levenloos. Hij stak zijn hand op en wees naar de zon, die al in het zuidoosten stond. Hij liet zijn hand zakken en wees naar de hoofdweg, die er totaal verlaten bij lag. Daarna wees de Stomme naar zijn buik, maakte een grommend geluid, en zwaaide met zijn arm in de richting van het dorp. Commandant Yu dacht even na, en riep naar de mannen aan de westkant van de weg: ‘Allemaal hier komen!’

De troepen staken de hoofdweg over en verzamelden boven op de dijk.

‘Broeders,’ zei Commandant Yu, ‘als Pokdalige Leng het heeft aangedurfd ons voor de gek te houden, ruk ik zijn kop van zijn lijf! Het is nog geen middag, we zullen nog even wachten. Maar als het konvooi er op het middaguur nog altijd niet is, haasten we ons direct naar het Moeras van de Familie Tan om af te rekenen met Pokdalige Leng. Iedereen gaat eerst nog wat uitrusten in het sorghumveld, en ik stuur Douguan terug om gauw wat eten te halen. Douguan!’

Vader keek omhoog naar Commandant Yu.

Commandant Yu zei: ‘Loop terug naar huis en zeg je moeder dat ze vuistkoeken moet laten maken. Uiterlijk op het middaguur moeten ze hier zijn. Zeg tegen je moeder dat ze ze zelf moet brengen.’

Mijn vader knikte, trok zijn broek op, stopte de browning in zijn riem en holde vliegensvlug de dijk af. Hij rende een stukje over de hoofdweg naar het noorden, waarna hij het sorghumveld in dook en in noordwestelijke richting door het ruisende veld gleed. Te midden van deze zee van sorghum stootte vader op een paar rechthoekige schedels van muildieren of paarden. Hij gaf er een trap met zijn voet tegen, en uit het skelet sprongen twee veldmuizen met korte staartjes en donzige vacht. Ze keken hem een poosje allerminst geschrokken aan en verdwenen toen weer in het skelet. Vader moest opnieuw aan onze twee grote zwarte muildieren denken: zelfs lang nadat de hoofdweg was aangelegd kon je de doordringende lijkengeur nog ruiken in het dorp, telkens wanneer er een zuidoostenwind stond. In de Inktrivier hadden er het vorige jaar op een gegeven moment tientallen lijken van muildieren en paarden liggen zwellen, gisten en rotten. Ze bleven liggen in de ondiepe plekken nabij de oever, waar grassen welig tierden. Hun aan het zonlicht blootgestelde buiken zwollen zo extreem op dat ze uiteindelijk openbarstten. De schitterende darmen kwamen als bloemen naar buiten puilen, en het ene na het andere straaltje donkergroen vocht vloeide traagjes samen met het rivierwater weg.

[1] Het verschil tussen de traditionele Chinese kalender en de onze is ongeveer een maand. Een dag uit het begin van de achtste ‘maanmaand’ van 1939 valt volgens onze kalender medio september van dat jaar.

[2] Jiao-Pinghoofdweg: Gaomi, de geboorteplaats van de auteur, ligt een stuk ten westen van deze weg, die de steden Jiaozhou en Pingdu met elkaar verbindt.

[3] In het noorden van China, met zijn strenge winters, waren de huizen uitgerust met een kang of ‘stoofbed’, een meestal uit bakstenen opgetrokken slaapplatform dat werd verwarmd door de stoof eronder.

[4]Li: de Chinese ‘mijl’ komt overeen met een halve kilometer.

[5] De suona is de Chinese schalmei. De auteur maakt een onderscheid tussen de suona en de laba, maar eigenlijk is laba gewoon een volkse aanduiding voor de suona.

[6] Gele Bronnen: de Chinese Hades.