Kader Abdolah

De meisjes en de partizanen

Verhalen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Kader Abdolah 1995

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Dolf Kruger

isbn 978 90 445 2934 0

nur 303

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2000.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

En toen waren wij aan de beurt

#

Wij waren met z’n elven. Elf kleine jongens, de zonen van mijn vader. Elf jongetjes met elk een zakdoek in de broekzak.

Ons huis had lange muren en er stond een treurwilg midden in de tuin. Oud.

Het liep tegen de avond. Opa begon zijn avondwandeling in de zwarte schaduw van de muur. Tegelijkertijd gingen wij met z’n allen naar de treurwilg. Net als alle andere avonden.

Mijn vader rolde het tapijt uit onder de treurwilg. Hij ging zitten en leunde tegen de stam.

Wij zaten op onze hurken om hem heen.

Hij begon zijn verhalen te vertellen.

‘Er zat magie in zijn gedichten’, zo luidde de openingszin van het verhaal.

Wij wisten dat het verhaal over de vader van opa ging. Over de vader van de vader van onze vader.

‘Hij was de dichter van zijn volk’, zo vervolgde mijn vader zijn verhaal. ‘En hij was tegen. Tegen de vader van de vader van de sjah.’

We keken naar opa. Hij steunde op zijn wandelstok en luisterde.

‘De mensen leerden zijn gedichten uit het hoofd’, zei mijn vader.

‘Op een nacht slopen de mannen van de sjah zijn huis binnen.

Hij zat aan de tafel te dichten.

Ze grepen hem van achteren vast en propten een zakdoek in zijn mond.’

‘Ja, opa? Is het waar?’

‘Waar. Het is waar, mijn kleinzonen.’

‘En toen? En toen vader?’

‘De mannen vermoordden hem.’

Opa haalde zijn zakdoek uit zijn broekzak en er viel even een stilte.

Wij fluisterden zachtjes. Een gesprek tussen de elf zonen van mijn vader: ‘Hij had magie in de toppen van zijn vingers. Stel je voor! De mensen leerden zijn gedichten uit het hoofd. En hij was tegen. Tegen de …’

‘Daarna,’ vervolgde mijn vader het verhaal, ‘daarna moest zijn vrouw – de moeder van opa – het huis verlaten. Wegvluchten.’

‘Ja, opa?’

Opa bedekte zijn ogen met zijn zakdoek en knikte.

‘Zij nam haar kinderen mee’, zei mijn vader, ‘en ontsnapte in het donker.’

‘Waarnaartoe? Waar kon zij naartoe vluchten met zo veel kinderen?’

‘Weg. Ver weg uit de buurt van de sjah.’

‘Wat gebeurde er daarna?’

‘Zij wachtte tot opa volwassen werd. Daarna kwamen ze hier wonen. Opa bouwde dit huis met zijn lange muren en plantte deze treurwilg in de tuin.’

‘Ja, opa?’

‘Ja, jongens.’

Als het verhaal uit was, wandelde opa naar de kraan om zijn zakdoek te wassen.

Hij waste zijn zakdoek en hing hem aan een tak van de treurwilg. Net als op alle andere avonden.

Tegelijkertijd kwam mijn vader overeind. Hij rolde het tapijt op en zette het tegen de stam van de boom. Daarna ging hij naar de kraan om zich te verfrissen.

Toen waren wij aan de beurt. We liepen met z’n allen naar de kraan, gooiden het water in ons verhitte gelaat. Vervolgens, om ons gezicht af te drogen, haalden wij onze kleine zakdoeken tevoorschijn. En ten slotte liepen we naar de treurwilg om ze aan de tak te hangen.

Twee van hen en elf van ons.

We spraken er met elkaar over. We moesten wel.

‘Maar … vader? Wat gebeurde er met die gedichten?’

‘Ze leven voort in de gedachten van de mensen’, zei mijn vader.

‘En de magie? Ging die dood? Verdween die ook?’

‘Nee. De magie kon niet dood.’

‘Waar blijft die dan?’

‘Die zit nu misschien in de toppen van de vingers van een van jullie.’

De duisternis nam ons huis van achteren vast in haar handen. We zochten naar de sporen van de vermoede magie in de toppen van onze vingers. De wind speelde met de zakdoeken op de tak. De angst kroop met het donker onder ons vel.

Onaangekondigd kwam een volle maan tevoorschijn. En zij gaf ons troost.

Rivieren zijn getuigen

#

Rivieren zijn getuigen in mijn vaderland. Ze verbloemen niets. Ze komen uit de hoge bergen. Soms zingen ze. Soms schreeuwen ze, soms huilen ze stil met ons mee.

Soms zijn ze lief, soms boos, soms brengen ze bloemen mee. Soms een lijk.

Rivieren zijn rivieren of ze nu hier stromen of in mijn vaderland.

Als ik hier langs de IJssel wandel, verwacht ik dat de rivier iets meevoert en dat zij me iets onverwachts zal laten zien.

Rivieren kunnen soms iets creëren. Iets vormgeven of iets ontcijferen.

In mijn vaderland voeren de rivieren vaak een lijk mee. Soms slaan ze het lijk hard tegen de rotsen als iets onreins. Ze spugen het op de oever en stromen verlost door.

Soms brengt een rivier een heel ander soort lijk mee. Je ziet dat de stroom het lijk in zijn armen wiegt. Je hoort dat de rivier zelf huilt, je ziet dat zij zich als een getuige gedraagt. Zij slaat het lijk niet tegen de rotsen. Zij laat het lijk niet langs de oever achter. Zij draagt het een lange weg in haar armen mee en laat het iedereen zien. Daarna voert zij het mee naar de zee, naar de oceaan.

Zo stromen de rivieren in mijn vaderland. En zo stromen ze in mijn hoofd.

In mijn vaderland zijn de rivieren met het volk verbonden. Zij vervullen een belangrijke plaats in het leven van mensen. Ze zijn betrouwbaar. Ze verraden niemand. Zij luisteren naar de mensen en nemen hun geheimen mee.

Soms zie je ’s avonds laat een vrouw, een vrouw die gehuld in een chador stiekem naar de rivier loopt. Op de verlaten oever begint ze te praten, ze huilt en praat. Zij huilt en vertelt de rivier wat er aan de hand is, ze vertelt haar geheimen. Bevrijd van haar zorgen keert ze later stilletjes naar huis terug.

Soms helpt huilen niet meer. De vrouw waadt in het donker naar het midden van de rivier en geeft zich aan de wilde golven over.

In de gedachten van mijn landgenoten stroomt een rivier en de rivier voert het lijk van een man mee. De man heeft z’n bril op en houdt een tas vol verboden literatuur nog in zijn hand.

Het is Samad Behrangi, een partizaan zonder geweer maar mét verhalen.

In mijn herinnering stroomt de Sefiedgani, de rivier van mijn kindertijd.

De Sefiedgani stroomde langs mijn ouderlijk huis. Een houten brug verbond onze wijk met de druiventuinen, een eenvoudige brug, waar de koeien niet overheen durfden.

Wij speelden altijd aan de andere kant van de rivier op de paden van de druiventuinen. We zochten vaak slangen door hun sporen te volgen. Als we de slangenholen gevonden hadden, staken we er stokken in.

Voor mij blijven rivieren en slangen met elkaar verbonden. Een associatie die steeds terugkomt.

Als het warm was, zag je een groep oude, kleurige slangen die ritselend via een tuinpad naar de rivier kropen om zich te verfrissen. Ze wachtten even bij de oever, keken naar rechts, dan naar links en als er niemand was, schoven ze met z’n allen de rivier in. Ze lieten zich eerst met de wilde golven meevoeren, daarna zwommen ze tegen de stroom in en kropen weer de oever op, terug naar de druivenvelden.

Als ik hier langs de IJssel wandel, zoek ik onbewust naar slangen, maar ik heb ze nog nooit gezien.

De IJssel misleidt me soms. Ik denk een groepje slangen te zien dat naar de oever zwemt. Het zijn geen slangen, maar wel kleine, rustige golven die tegen de oever slaan en dan terugkeren.

Ik hoor altijd het gehuil van een jongetje in het geluid van de golven. Als ik ’s avonds laat langs de rivier wandel, hoor ik hem. Ik hoor dat het jongetje iemand smeekt.

Wie is het jongetje, dat als ik langs de IJssel wandel, in mij begint te huilen?

In mijn vaderland had ik het zo druk dat ik zijn gehuil niet opmerkte.

Nu ik hier langs de IJssel wandel, kan ik me vaag een gezicht uit mijn kindertijd herinneren.

Ik was acht jaar oud en het was warm die dag. Ik speelde aan de andere kant van de rivier bij de druivenvelden. Ineens hoorde ik een gil. Iemand gilde ergens tussen de druiven. Ik rende erheen. Ik zag niemand, maar ik hoorde hem huilen en smeken: ‘Laat me los, laat me in godsnaam gaan.’

Ik rende van de ene rij bomen naar de andere en riep: ‘Wie huilt daar?’

Plotseling kwam er een gespierde man met zijn broek omlaag tussen de bomen tevoorschijn. Een jongetje vluchtte als een gewond konijn weg, tussen de benen van de man door. De man trok zijn broek omhoog en rende hem achterna. De jongen passeerde de tuinen en rende naar de rivier. Hij holde de brug op. Ineens raakte hij zijn evenwicht kwijt en viel in het water. Ik hoorde hem schreeuwen, maar toen ik bij het water arriveerde, was hij niet meer te zien.

Hier, langs de IJssel, verwacht ik die man ieder moment tussen de bomen te zien opduiken. In mijn verbeelding zie ik dat hij zich achter een boom verschuilt.

Men noemde hem Zabih de Verstopper, want hij verstopte zich achter bomen, of in kuilen, of bij de pijlers van de brug om knaapjes te lokken.

Hier zie ik hoe hij zich verschuilt tussen de koeien. Ik zie zijn benen tussen de poten van Nederlandse koeien die op de oevers grazen.

Als hij geen jongetje kon lokken, liep hij achter de koeien aan. Die waren bang voor hem. Zodra ze hem van ver zagen aankomen, holden ze haastig weg. Hij rende ze achterna, greep er een beet bij het oor en trok haar mee naar een helling, waar hij zijn daad verrichtte.

Als hij klaar was, ging hij naar de rivier om zijn ding te wassen. De vrouwen die bij de rivier de was deden, lieten hun wasgoed in de steek en renden naar huis. Zo ontsnapten zij aan het vreemde wezen: Zabih de Verstopper.

Zabih was een aanhanger van de sjah. Daarom durfde niemand een klacht tegen hem in te dienen. Hij had een portret van de sjah op zijn borst laten tatoeëren: het hoofd met een grote kroon erop.

Deze tatoeage had ik zelf gezien toen hij zich waste bij de rivier. Ik stond op de houten brug en keek verbaasd naar dat grote hoofd van de sjah op zijn borst. Gehurkt verborg ik me achter de leuning. Ik durfde me nu niet meer te bewegen, ik was doodsbang. Hij had een paar keer geprobeerd me te pakken te krijgen, maar dat was niet gelukt. Ineens zag hij me en rende naar me toe terwijl hij riep: ‘Ik pak je, ik pak je, klootzak. Ik zal je zo …’

Ik rende de brug over en vluchtte naar huis.

‘Ik zal het zó met je doen dat je het je leven lang niet zult vergeten!’ riep hij luid.

Ik rende haastig het huis binnen.

De politieagenten van de stad waren met hem bevriend, niet echt, maar ze waren bang voor hem. Als er gedemonstreerd werd voor de sjah, liep Zabih de Verstopper voorop. Hij deed de knopen van zijn overhemd open en riep luid: ‘Lang leve de sjah! Lang leve …’

Hij had altijd een stiletto bij zich. Hij klikte het mes open en liet het blote metaal zien. Hij zwaaide ermee boven zijn hoofd en riep: ‘Dit heb ik voor de vijanden van de sjah!’

Langs de IJssel staan voornamelijk boerderijen, maar langs de Sefiedgani zijn het simpele huizen die men met eigen handen gebouwd heeft. De eenvoudige huisjes hebben raampjes die uitzicht bieden op de druiventuinen en op de hoge bergen met hun oude witte hoeden. Iets verder, buiten onze wijk, stond een nieuw ziekenhuis, twee verdiepingen hoog. Als je tussen de huizen liep, kon je het ziekenhuis niet zien, maar bij de rivier zag je wel de ramen van het gebouw waarin het licht van de zon weerkaatst werd.

Op een dag, ’s ochtends vroeg, toen ik onze binnenplaats opliep, zag ik ineens iets vreemds in de lucht, een nieuw hoog gebouw, in de buurt van het ziekenhuis. Ik begreep er niets van. Ik rende naar buiten, naar de rivier. Het ziekenhuis was uitgegroeid. Op de plaats van het oude gebouw stond nu een nieuw, met zijn nek hoog in de lucht.

Het leek wel of een tovenaar het kleine ziekenhuis in een groot veranderd had.

Waarom had ik dat niet eerder gezien?

Ik was wel ziek geweest. Ik had in bed gelegen en was ruim een week thuisgebleven, maar het leek me onmogelijk dat in zo’n korte tijd zo’n hoog gebouw zou kunnen verrijzen. Of ik het kon geloven of niet, het stond er. Ik zag dat er op die vroege ochtend mensen aan het werk waren. Vrachtwagens reden af en aan en hijskranen tilden ladingen omhoog. Ik rende ernaartoe om alles van dichtbij te bekijken. Ik kon mijn ogen niet geloven. Tientallen bouwvakkers liepen door elkaar. De vrachtwagens reden volgeladen met stenen, zand en kalk het ziekenhuis binnen. De lege vrachtwagens keerden snel om en reden weg. Graafmachines groeven in de grond. De kabelleggers legden dikke kabels in de lange sleuven. De bouwvakkers vulden de sleuven weer met zand. De lassers lasten lange, ijzeren balken en de hijskranen tilden ze onmiddellijk omhoog. De elektriciens haastten zich van de ene naar de andere kant van het gebouw. De timmerlieden zetten de kozijnen in de nieuwe muren. De glaszetters zetten de ruiten meteen in de kozijnen en de schilders schilderden de muren die nog vochtig waren. De directeur van het ziekenhuis had werkkleding aangetrokken en liep overal rond. Ik begreep er niets van. Zulke dingen kun je alleen maar dromen. Het was net een film.

Op school ontdekte ik het geheim van het nieuwe ziekenhuis. De sjah zou voor het eerst onze arme stad bezoeken. Hij was eigenlijk op doorreis naar het zuiden, maar hij wilde ook onze stad aandoen. Het was voor de autoriteiten een ramp, ze hadden niets om de sjah te laten openen. Ze moesten dus iets verzinnen en ze hadden maar twee weken de tijd. De directeur van het ziekenhuis was een slimme man. Hij zei: ‘Het is nu het moment om mijn dromen te laten uitkomen. Ik wilde altijd al het grootste ziekenhuis van het land hebben, een ziekenhuis dat mijn naam zal dragen. Ik heb het fundament van het huidige ziekenhuis zo stevig laten maken dat we er zelfs nog negen verdiepingen op kunnen bouwen. Van jullie kant een hypotheek met een lage rente, van mijn kant een groot ziekenhuis.’

’s Avonds laat ondertekenden ze het contract in het gemeentehuis. De ziekenhuisdirecteur ging meteen aan de slag om zijn oude droom te verwezenlijken.

De patiënten werden snel met militaire vrachtauto’s naar een oude kazerne vervoerd. De volgende dag stonden tientallen bouwvakkers klaar voor de deur van het ziekenhuis. Vrachtwagens, bulldozers en hijskranen reden het ziekenhuis binnen. Men begon in drie ploegen te werken. Een ploeg bouwvakkers verliet het gebouw na acht uur hard werken en daarna kwamen er tientallen verse krachten tegelijkertijd binnen.

Uiteindelijk gebeurde er wat nergens anders ter wereld zou kunnen.

Op de vroege ochtend van de dertiende dag was het ziekenhuis klaar. De eerste drie verdiepingen waren klaar voor gebruik, de rest stond nog leeg.

‘Zodra de zon scheen, kwam een mooi wit ziekenhuis in de lucht tevoorschijn’, zeiden mensen in de stad.

Het ziekenhuis had de hoge bergen als achtergrond en de Sefiedgani stroomde ervoor langs.

De eenvoudige, lelijke huizen die nu in de weg stonden, pasten niet meer bij het ziekenhuis. Ze moesten opgeruimd worden.

Op de veertiende dag stonden er geen huizen meer. De bulldozers ruimden ze allemaal op. In plaats van de huizen was er nu een brede asfaltweg gekomen die naar het centrum liep.

Alles was klaar om de sjah te ontvangen. Om twee uur gingen alle bedrijven, kantoren en scholen dicht. Iedereen liep, met een portret van de sjah in zijn handen, richting het nieuwe ziekenhuis om hem te verwelkomen.

Langs de kant stonden scholieren en belangstellenden.

De zon scheen fel en het nog nieuwe asfalt smolt en plakte aan de zolen van onze schoenen. De autoriteiten hadden grote tapijten laten uitrollen: een lange straat bedekt met allemaal grote, prachtige tapijten.

Om kwart over twee landde de sjah persoonlijk met zijn privévliegtuig op het kleine vliegveld van de kazerne.

De lucht rook naar verf en teer en we wachtten op zijn komst.

Zenuwachtig telden we de seconden tot we de man zouden ontmoeten die we alleen van foto’s kenden.

Ik rekte mijn hals uit om te kijken of de auto van de sjah er al aankwam. Ineens stond Zabih de Verstopper als een muur voor mij, ik schrok me dood. Hij zei niets. Ik wist dat hij me nu niets kon doen, maar ik was bang dat hij me in aanwezigheid van mijn klasgenoten zou aanraken. De kinderen kenden hem en waarschijnlijk waren er wel meer scholieren die het slachtoffer van hem waren. Ik vreesde dat iemand zou kunnen denken dat ik iets met hem had. Zabih keek me recht aan en ik zag de griezelige ogen van een slang. God sta me bij, dacht ik en ik wierp een blik om mij heen. Hij kwam achter me staan en stak zijn hand voorzichtig naar mijn achterwerk uit. Mijn bloed bevroor in mijn aders. Van angst durfde ik niet te bewegen. Zijn hand gleed onder mijn broekriem. Ik voelde de toppen van zijn lange vingers op mijn huid, maar ineens juichten de scholieren luid: ‘Hoera! Hoera! Lang leve de sjah.’

Zabih liet me los en sprong naar voren.

Een grote, zwarte, fonkelende auto kwam aanrijden. Het dak was open en de sjah stond op de achterbank. Hij was in militair tenue en had een grote pet op. Men klapte, juichte, gilde, en de sjah zwaaide ons afwezig toe. De grote zwarte auto passeerde ons nu. De sjah nam zijn pet af en zwaaide ermee naar ons, naar Zabih. Deze kon zijn emoties niet meer bedwingen, sprong plotseling naar het midden van de straat, rende achter de auto aan en riep luidkeels: ‘Lang leve de koning der koningen.’

De politieagenten renden achter hem aan en hielden hem vast. De sjah draaide zich geschrokken om. Zabih riep overstuur: ‘Lang leve de koning.’

De sjah maande de agenten hem los te laten. Zabih scheurde de kraag van zijn witte overhemd en liet de tatoeage zien. De sjah begreep er eerst niets van. Hij keek verbaasd naar Zabih, die zijn gescheurde kraag wijd openhield en hysterisch riep: ‘Lang leve de sjah! Lang leve …’

De sjah beval de chauffeur de auto stoppen. Zabih rukte het overhemd van zijn lijf en liet zijn borstspieren zwellen. De tatoeage, het hoofd van de sjah, kwam op zijn borst in beweging. De sjah zette zijn bril op en bekeek hem aandachtig. Daarna zette hij zijn bril af, knikte koel naar Zabih en glimlachte. Toen kwam de auto weer in beweging.

De volgende dag stond er een grote foto van de sjah en Zabih op de eerste pagina van de krant die als spreekbuis van de sjah dienstdeed. De sjah met een koninklijke glimlach en met de bril in zijn hand, en Zabih de Verstopper met de tatoeage op zijn blote borst.

Die tijd is nu al lang voorbij. Als ik op mijn kindertijd terugkijk, zie ik dat Zabih toen mijn grootste angst was. Hij had met zijn aanwezigheid mijn leven ommuurd. Ik durfde niet weg te vliegen. De hoge bergen aan het eind van de druiventuinen trokken mijn ziel aan, maar Zabih had ze ontoegankelijk voor mij gemaakt. Hij stond als een monster op mijn weg naar de bergen.

Ik voelde overal zijn aanwezigheid. Ik moest goed opletten om niet in zijn val terecht te komen, maar ik ontkwam er toch niet aan.

Op een warme zondagmiddag speelde ik aan de andere kant van de rivier. Ineens stak een kleurige slang zijn geelbruine kop uit een gat. Ik hield mijn adem in en bleef hulpeloos staan. De slang keek mij recht aan. Als ik niet angstig was, als ik even bleef stilstaan, kroop hij waarschijnlijk terug in zijn hol, maar ik was bang, zó bang dat mijn knieën knikten. Ik wierp een blik om me heen, draaide me om en rende eensklaps naar de tuinen. Ik rende hard, maar of het waar was of niet, ik voelde dat de slang me achtervolgde. Ik hoorde dat hij haastig tussen het gras en de struiken achter mij aan kroop. Ik zag niets voor mij. Al mijn energie ging naar mijn gehoor om de geluiden achter mijn rug waar te nemen. Plotseling kwam Zabih vanachter een boom tevoorschijn. Met mijn hoofd botste ik tegen zijn buik en viel op de grond. Ik keek naar hem op. Van angst kreeg ik een droge mond en proefde iets bitters op mijn tong.

‘Ik heb je, klootzak! Eindelijk heb ik je te pakken gekregen.’

Hij boog zijn grote lichaam, stak zijn rechterhand uit en greep me bij mijn kraag. Hij tilde me hoog in de lucht. Opeens schreeuwde ik hard, zó hard, zó bang dat hij me van schrik liet vallen. Haastig kroop ik een stukje, kwam daarna overeind en vluchtte verder naar de brug. Midden op de brug verloor ik mijn evenwicht en viel in de rivier. Ik schreeuwde, de wilde golven namen me mee.

Hoelang het duurde, ik weet er niets van. Ik lag bijna bewusteloos half in het water, half op de oever. Ineens hoorde ik vrouwen, ik hoorde vaag hun geschreeuw, ze kwamen huilend rondom mij heen staan. Ze dachten dat ik dood was, maar zodra ze merkten dat ik ademhaalde, stopten ze met huilen. Ze wisten niet wat ze met mij moesten doen. Ze vonden altijd een dode bij de rivier, maar nooit een halfdode.

Eén vrouw verbrak de stilte met een juichkreet en toen juichten ze allemaal. Ze wilden me naar onze wijk, naar ons huis sjouwen toen een van hen riep: ‘Wacht! Eerst moet het water uit zijn buik.’

Ze verzamelden een stapel dode takken en stookten een vuur. Daarna tilde een vrouw me bij mijn benen op als een dood konijn en begon me met mijn hoofd naar beneden boven het vuur uit te schudden. Ik hoorde hun gejuich. Ik hoorde hun gehuil. Ze schudden me om de beurt. Ik voelde de vlammen op mijn gezicht. Op een gegeven moment spuugde ik al het water van de Sefiedgani uit.

De vrouwen begonnen weer te juichen. Ze brachten me zingend naar huis en gaven me met verschroeide haren en wenkbrauwen aan mijn moeder.

‘Gefeliciteerd, op het voorhoofd van je zoon is geschreven dat hij een lang leven zal leiden,’ zei een oude vrouw, ‘de Sefiedgani heeft hem levend achtergelaten. Eens zal hij een belangrijk iemand worden.’

Nu zijn er jaren, of eeuwen, voorbijgegaan en ik werd niemand. Op mijn voorhoofd staat niets anders dan ‘vlucht’ geschreven en ‘eeuwig heimwee’.

De vrouwen wilden in hun donkere toekomst een licht hebben, maar ik was geen licht, geen hoop. Niemand zal aan hén denken.

Ik heb nu nog een paar littekens op mijn lichaam van het vuur, van het reddingsvuur. Het zijn de enige herinneringen die ik nog heb aan die gebeurtenis.

Ik loop langs de IJssel en ik zie Zabih de Verstopper weer. Ik zie hem tussen de bomen, tussen de weghollende koeien. Ik zie hem terwijl hij zich achter een pijler van de oude IJsselbrug verstopt om een Nederlands jongetje te lokken.

Ik weet het niet, maar ik denk dat ballingschap een thuisbasis is van waaruit je terug kunt vliegen naar je kindertijd.

Voordat ik de IJssel leerde kennen, was ik Zabih de Verstopper totaal vergeten. Toen de IJssel in mijn gedachten begon te stromen, voerde zij al die herinneringen in mij terug.

Later, toen ik ouder werd, was ik niet bang meer voor Zabih. Ik zag hem eigenlijk niet meer. Ik had de boeken ontdekt. Ik had mijn blik afgewend van de prachtige bergen aan het eind van de druiventuinen en richtte mijn aandacht nu op de boeken. Ik las prachtige, onvoorstelbare dingen over andere rivieren en andere slangen, en heel veel andere zaken die alleen in de gedachten van een jongen in een arme stad vorm konden krijgen. Zabih de Verstopper was dus geleidelijk verdwenen uit mijn leven. Ik had hem ook in mijn herinnering in een donker hoekje begraven, zó diep dat hij ook niet in mijn dromen kon komen. Later verhuisde ik naar de hoofdstad om naar de universiteit te gaan. Daar kwam ik in contact met een ondergrondse beweging tegen de sjah. Toen brak de revolutie uit en de sjah werd van zijn troon gestoten. Khomeini nam de macht over en zijn aanhangers kregen de controle over de steden. Zij waren bang voor links.

Op de toegangswegen van de steden controleerden ze de auto’s op zoek naar de oppositieleiders. Op een avond toen ik van Teheran naar mijn geboortestad wilde, kwam een militair uit zijn wachthokje bij de ingang van de stad, in het licht van de schijnwerpers tevoorschijn. Met zijn geweer maande hij mij te stoppen. Ik remde. De militair kwam naar voren, hij had een baard die tot zijn borst kwam, een lang geweer in zijn beide handen en op de linkerkant van zijn borst droeg hij een klein portret van Khomeini.

Ik draaide het raampje van mijn auto open en hij boog naar voren. ‘Papieren’, riep hij bevelend.

Ineens zag ik het gezicht van Zabih de Verstopper achter de lange, grijze baard.

‘Papieren, zei ik!’ riep hij weer.

Ik keek hem recht in zijn ogen. Plots verscheen een blik van herkenning in zijn ogen. Hij trok zich snel terug, nam afstand van de auto en zei dat ik door mocht rijden.

Ik weet niet wat hij bij die onverwachte ontmoeting gedacht heeft, maar ik kon mij niet bij de situatie neerleggen. En ik wist dat ik niet de enige was. Hij had zich nu achter Khomeini verstopt en bekleedde de twee verfoeilijkste posities in de stad: hij behoorde tot Khomeini’s fanatiekste aanhangers en was hoofd van de martelkamer van de gevangenis waar men de politieke gevangenen opgesloten hield. Hij was een groot gevaar, niet alleen voor de politieke gevangenen, maar voor iedereen. De mensen die het geweten van de stad vormden, konden het niet accepteren.

Een paar avonden later stond ik in mijn ouderlijk huis bij het raam en keek in het donker naar buiten, naar de onrustige rivier, naar de druiventuinen waar de slangen tussen de takken zaten verscholen en daar waarschijnlijk naar de rivier luisterden. Ineens hoorde ik de vrouwen, de vrouwen die bij de oever de was deden. Ik kon niet horen of ze juichten of huilden, maar ik rende naar buiten, naar ze toe. De vrouwen vormden een kring rond een lijk. Daar in het maanlicht lag een militair, half in het water, half op de oever. De maan scheen op zijn grijze baard en er zat een portret van Khomeini op zijn borst gespeld.

Volgens de traditie moesten we hem nu in een wit laken wikkelen en hem naar de begraafplaats brengen, maar we deden niets. We keerden stilletjes in het donker terug naar huis en slopen op onze tenen naar binnen.

Ik ging in het donker weer bij het raam staan en keek naar buiten. De maan scheen. Het lijk lag op de oever en de rivier stroomde voorzichtig door.

Marcia

#

Soms, een heel enkele keer, komen mensen uit het niets in mijn leven. Ze blijven een poosje bij me, dan gaan ze weg.

Ze verdwijnen, maar eigenlijk blijven ze voorgoed bij me.

Marcia ging ook weg.

Ze mag dan weg zijn, toch blijft ze bij me.

Haar bureau is nu leeg, maar ik zie haar daar nog steeds zitten.

Hoewel ze er niet meer is, ruik ik toch nog de geur van haar lange, golvende haar.

Marcia was een stagiaire die een poosje bij de oude stadsbibliotheek kwam werken.

Ze was een Nederlandse, maar haar golvende, lange haren, die zo donker waren als de nacht, verrieden dat haar wortels in een ander land lagen.

Ik zat – net als nu – in de kelder, in mijn werkruimte, achter de computer. Ineens hoorde ik voetstappen in de gang. De voetstappen van een vrouw.

Het tikken van de hakken kwam me bekend voor. Het geluid zat in een hoekje van de kelder van mijn geheugen opgesloten.

Er verscheen een silhouet achter het matglas van de deur. Het duurde even voordat de deur langzaam geopend werd. Een meisje stak haar hoofd naar binnen.

‘Hallo, ik dacht dat ik hier moest zijn. Ik ben Marcia.’

Haar zwarte tas zette ze op het bureau – dat nu leeg is – en ze ging naast de kachel staan.

Ze wees met haar hoofd naar het bureau en zei: ‘Ik hoop niet dat dat mijn bureau is … Het is zo lelijk en zo leeg!’

Ik legde een stapel oude boeken op haar bureau en een paar diskettes ernaast.

‘Nu is het niet lelijk meer.’

Toen ze me aankeek, zag ik dat ze groene ogen had. Een oude herinnering kwam ineens bij me op. Ik dacht: kijk, weer iemand die me nooit zou verlaten.

Die middag op weg naar huis voelde ik me niet lekker. Er brandde iets binnen in me, iets als een kachel.

Een onbestemd gevoel maakte zich van mij meester zodat ik naar bed ging en diep onder de dekens kroop.

Ik viel direct in slaap en droomde. In mijn droom was het donker. De wind voerde vanuit het niets een sluier naar mij toe. Dichterbij gekomen leek hij op de zwarte chador van mijn zuster. De chador die zij om zich heen sloeg die avond toen ze wegging. Nu herkende ik ook haar lange, wapperende haar. Uiteindelijk kwam ze zelf tevoorschijn.

Ze bleef niet lang bij me. Weer verdween ze in het donker. Het was alsof de wind haar meevoerde ver van mij weg.

Ik had nooit eerder over haar gedroomd. Ik bleef op haar wachten, maar ze kwam niet meer terug.

Hoeveel jaren had ik haar niet gezien?

Negen? Honderd? Driehonderdvijfenvijftig jaar?

Ik weet het niet. Ik wist alleen dat ik eeuwen niet over haar gedroomd had en haar nog veel meer eeuwen niet gezien had.

Mijn werkruimte bevindt zich in de kelder, in de gang van het depot. De bibliotheek heeft een grote bewaarplaats. Er staan kilometers boeken die nog niet geregistreerd zijn, duizenden, eeuwenoude boeken.

Sommige zijn zo oud dat je ze niet meer mag aanraken. Ze zouden als poeder uit elkaar vallen.

Niemand weet hoe ze hier terecht zijn gekomen. Er zijn erbij die uit oude bibliotheken komen, bibliotheken die inmiddels al lang gesloopt zijn. Ook zijn er boeken afkomstig uit particuliere verzamelingen. Ze moeten allemaal geregistreerd worden voordat het publiek ze mag inkijken.

De enige die de boeken van het depot registreert, ben ik. Iedere dag loop ik tussen de oude stellingen, pak een stapel boeken en neem die mee naar mijn werkkamer.

Ik maak ze schoon met een doekje, verwijder alle stof tussen de bladeren met een dikke kwast en maak daarna voor ieder boek een samenvatting die ik vervolgens in de computer invoer.

Mijn medewerkers voelen er niets voor om hier in de kelder te komen werken. Daarom blijf ik altijd alleen met die oude, trage computer.

Soms komen er stagiaires bij me werken. Ze vinden het hier ook niet leuk, ze willen liever niet apart zitten. Het is ook niet zo prettig om je eerste werkervaring in een kelder, en dan ook nog met een buitenlander, op te doen.

Maar het is niet altijd zo. Marcia bijvoorbeeld was anders dan de anderen.

Op de tweede dag liep ik met Marcia door de lange gang van de kelder naar het depot. Ik wilde haar alles laten zien.

Ik opende de oude, bruine deur voor haar en draaide de lichtknop om. Er brandden een paar lampjes, maar het was nog donker. Ze moest even wachten tot haar ogen eraan gewend raakten.

‘Wat een boeken!’ riep ze toen verbaasd uit.

Ze liep langs de stellingen en ging lezend van het ene boek naar het andere. Ik observeerde haar.

Er was iets in haar wat met mijn verleden te maken had, maar wat?

Ik deed mijn ogen dicht om me even te concentreren, maar ik hoorde weer de voetstappen, het zachte tikken van haar hakken op de tegels van de vloer. Ik kende die voetstappen …

‘Ik ruik hier het verleden’, riep ze.

Ik liep naar haar toe. Ze veegde een spinnenweb tussen de planken van de kast met de stadskranten weg.

‘Je kunt het je gewoon niet voorstellen. Eeuwenlang hebben mensen al kranten gemaakt. In werkelijkheid zijn die mensen er niet meer, maar toch bestaan ze nog’, zei ze.

Ze vouwde een van de kranten open en bladerde die voorzichtig door. Ze boog zich over een tekst – een gedicht – en probeerde te lezen.

Boven het gedicht stond een tekening, een portret van de dichter.

‘Luister, als ik dit lees, komt de dichter naar me toe’, zei ze. Ze bleef even staan, spitste haar oren.

‘Hoor je dat? Hij komt, hij loopt naar me toe.’

Ik stond stil, maar in plaats van dat iemand dichterbij kwam, hoorde ik iemand van mij wegrennen.

‘Grappig, hè,’ lachte ze, ‘vind je niet?’

Ze liep verder, van de ene kast naar de andere, tot haar gestalte in het donker oploste.

Zo verdween mijn zuster ook in het donker.

Dat overkomt mij altijd. Zodra ik iemand in mijn hart gesloten heb, gaat ze van mij weg. Ze verdwijnt in het duister.

Ik had mijn zuster eigenlijk nooit goed leren kennen. Ik weet niet of haar ogen altijd zo groen waren.

Toen ze klein was, zag ik haar niet veel. Ze was met haar eigen wereldje bezig. Ze was gewoon mijn zusje dat thuis woonde en naar school ging.

Iedere keer als ik thuis bij mijn ouders was, viel het me op dat ze iets gegroeid was. Maar ze had nog niet van dat golvende, lange haar.

Vanwege het gevaar opgepakt, vermoord of verraden te worden, iets wat in mijn land aan de orde van de dag was, kon ik een aantal jaren niet meer naar huis gaan.

De situatie was te gevaarlijk zodat ik alle banden met mijn verleden moest verbreken.

Op een keer verlangde ik zo intens naar huis dat ik mijn koffer pakte en ’s avonds in het geheim naar mijn geboortestad ging.

Thuis was alles veranderd. Mijn ouders waren inmiddels oud, de muren kapot, de ramen verkleurd, de trappen versleten en de bomen waren gegroeid.

In ieder hoekje van het huis zat een stukje van mijn verleden verborgen.

Op de binnenplaats ging ik de trap op naar mijn oude slaapkamer, die nu van mijn zuster was.

De kachel brandde net als vroeger, mijn boeken stonden nog steeds op de plank die ik zelf aan de muur bevestigd had en mijn kleren hingen net als vroeger in de kast.

Ik zette mijn koffer op mijn oude bureau en ging weer naar beneden, naar mijn ouders.

Ze waren blij dat ik er was, maar ik las ook de angst in hun ogen. Ze vreesden een inval van een doodseskader om me te arresteren.

’s Avonds laat toen ik boven naast de kachel zat te lezen, hoorde ik voetstappen op de trap.

Iemand kwam voorzichtig naar boven. Ik hoorde het getik van vrouwenhakken.

Het waren niet de voetstappen van mijn moeder. Er was geen andere vrouw thuis. Wie kon dat zijn?

Er verscheen een silhouet voor het glas in de deur. Ze bleef even staan, toen ging de deur langzaam open.

‘Ben je wakker?’ riep ze zachtjes.

Op het eerste moment herkende ik haar niet eens. Het was Marsi.

‘Hé, ben jij het, Marsi. Wat heb jij lang haar tegenwoordig!’

Ze kwam binnen.

‘Weet je …’ zei ze.

Ik zag dat ze erg bang was.

‘Wat is er met je?’

‘Ik denk dat je vanavond beter niet hier kunt blijven.’

‘Waarom niet?’

‘Ik denk dat je beter weg kunt gaan.’

‘Weggaan? Hoezo?’

‘Weet je, ik bedoel dat ik vanavond … iets ga doen.’

Ineens kreeg ik kippenvel. Binnen een paar seconden drong het tot mij door. Ik begreep dat ze iets gevaarlijks zou gaan doen en zich zorgen om mij maakte.

‘Ik moet nu weg’, zei ze en ze sloeg een zwarte chador om.

Ik stond op. Ik vond dat ik iets moest zeggen, dat ik haar moest waarschuwen hoe gevaarlijk het was, maar ik zweeg.

Zij was nu van top tot teen bedekt met die zwarte chador. Het was alsof er een vreemd meisje bij me stond, dat ik niet meer kende.

Alleen twee bekende, groene ogen, die vol tranen stonden, keken me aan. Ik spreidde mijn armen. Ze kwam naar mij toe, kuste me op de linkerwang en ging weg.

Staande in de deuropening keek ik haar na. Ik wilde haar terug roepen om haar nog eens te zien, maar deed het niet. Ik bleef staan tot ze in het donker was verdwenen, daarna trok ik mijn jas aan, pakte mijn koffer en ging voorzichtig de trap af: straks gaat er iets gebeuren. Iets wat ik niet tegen kan houden. Sinds wanneer zit ze in het verzet? Wat kan ik doen? Wat moet ik tegen mijn ouders zeggen? Ze wakker maken? Nee, ik laat ze vannacht rustig slapen. Morgen zodra de zon op is, zullen ze zelf wel zien wat de nacht hun gebracht heeft.

Buiten was het koud. Er heerste een geheimzinnige stilte in onze straat. Eigenlijk moest ik vlug weggaan, maar ik kon het niet. In plaats daarvan bleef ik haar zoeken. Ik mocht mezelf niet in gevaar brengen, maar ik kon me er niet tegen verzetten.

Ze moest hier ergens in de buurt zijn. Ik zou me niet met haar bemoeien, maar als ze in gevaar was, zou ik haar kunnen helpen.

Met mijn koffer in de hand dwaalde ik door de straten. De stad was stil. Het leek op de stilte voor een storm.

Waar zou ze kunnen zijn? Wat wilde ze onder dekking van die stille, zwarte nacht doen? Wraak nemen? God, een wraakactie! Waar begon ze aan?

Wilde ze met twee kogels de moordenaar treffen? Wraak nemen op de twee kogels in het hoofd van onze broer?

Ik stond stil en luisterde naar de nacht. Plotseling werd er geschoten. Ergens suisde een kogel door de lucht. Ik hield mijn adem in. Er vielen weer schoten.

Ik rende in de richting van de straat waar de grootste moskee van de stad stond. Uit welke richting de schoten kwamen, was moeilijk te bepalen. Daarom wist ik niet welke kant ik uit moest.

Op een kruispunt bleef ik hijgend even staan. Opeens hoorde ik iemand in de straat bij de moskee wegrennen. Eventjes verscheen een vrouw in een zwarte chador in het schijnsel voor de moskee. Ze rende richting de bazaar en verdween weer in het donker.

Was dat Marsi? Nee, ze was het niet … Ja, toch …

Het harde tikken van haar hakken weerklonk in de lege straat.

Verdomme, waarom droeg ze ook van die stomme schoenen.

Ik rende haar achterna. Nauwelijks was ik bij de moskee of ik hoorde geroep in de nacht.

Er verscheen een groepje bebaarde mannen met pistolen. Ik verstopte me in een steegje en zag niets meer, maar ik hoorde de laarzen van de mannen die hard in de richting van de bazaar renden.

Mijn zuster ging die avond weg, ik heb haar nooit teruggezien.

Ze kon dan net als vele anderen weggaan, toch is ze nog altijd bij me. Nog altijd rent ze door een duistere straat van mijn geheugen.

Ik moest de afgelopen maanden vaak aan haar denken maar ze kwam zelfs niet meer in mijn dromen voor.

Ze zat waarschijnlijk zo diep weggestopt in mijn geheugen dat ze niet tevoorschijn kon komen.

Het was als een film die klaarlag, maar niet vertoond werd.

Zodra Marcia kwam, kwam Marsi ook bij mij, maar ze bleef niet lang. De wind voerde haar weer van me weg.

Marcia kwam elke dag iets eerder dan ik.

Ze ging naar het depot en bracht een stapel boeken mee die ze op haar bureau legde en wachtte dan tot ik kwam.

Op een dag toen we met het invoeren van gegevens bezig waren, stopte ze ineens met voorlezen en spitste haar oren.

‘Luister! Ik hoor voetstappen boven. Hoor je dat niet?’

‘Het zijn de voetstappen van het publiek in de studiezaal’, zei ik.

Ze bleef er stil naar luisteren.

‘Leuk! Voordat ik hier kwam werken, had ik een heel ander idee van een bibliotheek. Ik dacht dat er alleen maar studiezalen waren, maar nu … Wat leuk! We zitten hier eigenlijk achter gordijnen. Het publiek weet er niets van. Wij horen hen, maar zij horen ons niet. Luister! Luister, boven rende iemand weg. Hoorde je die vlugge voetstappen? Dat was een vrouw. Heb je dat ook gehoord?’

Ja, dacht ik, ik heb het wel gemerkt, maar ik hoef mijn oren niet te spitsen. Ik hoor gewoon altijd een vrouw wegrennen.

Ze pakte in gedachten verzonken een pakje sigaretten uit haar tas, nam een sigaret tussen haar lippen en stak die met een lucifer aan. Ze was niet gewend te roken. Even kon ik door de rook haar gezicht niet meer zien. Ik dacht bij mezelf: zij is weg nu, ook zij is verdwenen.

Marcia is voorgoed weg, verdwenen.

Ze kwam op een dag naar me toe en zei: ‘Ik ga weg … Ik moet weg.’

Ik wilde vragen waar ze naartoe ging, maar deed het niet. Ik had altijd geweten dat ze eens weer weg zou moeten, maar het kwam toch nog onverwacht.

Verbaasd bleef ik haar aanstaren. Ze kwam naar mij toe, kuste me op mijn wang en ging.

Ik wilde haar achterna gaan, haar nakijken, maar deed het niet.

Ik wachtte tot het tikken van haar hakken verdwenen was. Daarna ging ik pas de gang in.

Die was leeg en alleen de muskusgeur van haar haar hing nog in de ruimte.

Ik geloof niet in lotsbeschikking, maar ik ben iemand die, als hij van iemand houdt, door haar wordt verlaten. Ze gaat van mij weg en komt nooit weer bij me terug.

Ik denk dat ik niet de enige ben die zo’n lot treft of die zo’n verleden heeft.

Volgens mij wist Marcia dat ook.

‘Ik heb iets uit het depot voor je’, zei ze op een dag.

‘Voor mij?’

‘Ja, voor jou’, zei ze nadrukkelijk.

Ze legde een oud boek op mijn bureau.

Ik pakte het. Het was stoffig. Ik veegde het stof er met een doek af. In de loop van de tijd waren de bladzijden beschadigd en losgeraakt. Ik zocht naar een datum, maar er was niets te vinden. Muizen hadden de datum weggeknaagd.

Het boek was met de hand geschreven en er stond een oude stempel op het schutblad. Een stempel dat bewees dat het boek uit een particuliere collectie afkomstig was.

Hier, in de bibliotheek had ik Oudnederlands leren lezen, maar dit stamde uit een nog oudere periode en was moeilijker.

‘Wat is het voor een boek?’

‘Het is een dagboek, denk ik.’

‘Van wie? Wie heeft het geschreven?’

‘Een Portugese dichter.’

Ik bladerde het door.

‘Een Portugees? In het Nederlands?’

De bladen waren van handgeschept papier gemaakt. Aan het begin van ieder verhaal stond een tekening die met de tekst te maken had. De tekening liet een man zien die zich in een steegje had verstopt en voorzichtig ergens naar keek. Op een andere tekening bevond zich een groep agenten die rennend naar iets of iemand zochten. Ergens anders vluchtte een meisje.

Opeens zag ik boven aan de volgende bladzijde een duidelijke tekening van dat meisje, in zwarte en groene inkt. Een lok van haar donkere haren kwam uit haar hoofddoek.

Mijn hart begon wild te kloppen. Ik sloeg het boek dicht.

‘Waar lag dit?’

‘In een donker hoekje, in die oude kast.’

‘Wat zou die Portugese dichter hier gezocht hebben?’

‘Hij was gevlucht voor de inquisitie.’

Verder zei ze niets meer.

Reden genoeg om het boek weer door te bladeren, maar ik deed het niet, durfde niet. Ik was bang dat ik op een van de bladzijden een portret van de dichter tegen zou komen.

Marcia is weg en het boek ligt in de la van mijn bureau. Ik heb het niet meer ingekeken. Men zegt dat de geschiedenis zich herhaalt. Ik geloof dat niet, maar toch ben ik bang dat het waar is dat de geschiedenis zich tenminste in mijn geval herhaalt.

Ten slotte kan ik me niet meer beheersen. Ik geloof immers niet in het lot, dan hoef ik dus ook niet bang te zijn.

Ik open de la van mijn bureau en haal het boek eruit, knip het bureaulampje aan en ik sla het boek open. Ik weet dat het portret van de dichter ergens moet staan. Mijn handen trillen maar ik blader verder.

Boven aan bladzijde 49 vind ik zijn portret, hij zit achter een tafel, een jaar of 38 oud, licht grijzend aan de slapen.

Er ligt een oud boek open voor hem en zijn houding verraadt dat hij naar iets zoekt.