Atiq Rahimi

Aarde en as

Vertaald uit het Frans door Théo Buckinx

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Khâkestar-o-khâk

Oorspronkelijke tekst © Atiq Rahimi, 1999

Copyright © P.O.L. éditeur, 2000

Published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Eerste Nederlandstalige editie © Théo Buckinx

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Eric Guichard

isbn 978 90 445 2936 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

‘Ik heb honger.’

Je pakt een appel uit de bundel van rode gol-i-seb[1] en wrijft hem op langs je stoffige jas. De appel is er alleen maar vuiler door geworden. Je stopt hem terug in de bundel en pakt een andere, die minder vuil is. Je geeft hem aan Yassin, je kleinzoon, die naast je zit, met zijn hoofd tegen je vermoeide arm. Het kind neemt de appel aan met zijn smerige handjes en brengt hem naar zijn mond. Hij heeft nog geen snijtanden. Hij probeert met zijn hoektanden in de appel te bijten. Een huivering loopt over zijn magere, gesprongen wangen. Zijn spleetogen knijpen zich nog verder dicht. De appel is zuur. Hij trekt zijn neusje samen; hij haalt het op.

Je zit met de rug naar de herfstzon gekeerd tegen de leuning van de brug; de brug die ten noorden van de stad Pol-i-Khomri de twee oevers van de drooggevallen rivier verbindt. Erover loopt de weg van het noorden van Afghanistan naar Kabul. Als je links, aan het begin van de brug, de onverharde weg neemt die zich over de woestijnachtige heuvels slingert, kom je bij de kolenmijn van Karkar …

Gezucht en gesteun van Yassin ontrukken je aan de weg naar de mijn. Kijk eens, je kleinzoon kan die appel niet bijten. Waar heb je je mes gelaten? Je doorzoekt je zakken en vindt het. Je neemt je kleinzoon de appel uit zijn handen, snijdt die in tweeën, vervolgens nog eens in tweeën en geeft hem het geheel. Je stopt het mes in een van je zakken. Je slaat opnieuw je armen op je borstkas over elkaar.

Je hebt al lang niet meer gepruimd. Waar heb je je doos met naswar[2] gelaten? Je doorzoekt opnieuw je zakken en vindt hem ten slotte. Je neemt een snufje in je mond. Alvorens de doos weer op te bergen, werp je een blik in het spiegeltje van het deksel. Je spleetogen liggen diep in hun kassen. De tijd heeft zijn stempel achtergelaten rondom je ogen, een stempel van bochtige lijnen, als door elkaar wriemelende wormen rondom twee openingen, uitgehongerde wormen die loeren op … De grote tulband om je hoofd is losgeraakt. Zijn gewicht drukt je hoofd tussen je schouders. Hij zit onder het stof. Misschien is het dat waardoor hij zo zwaar weegt. De oorspronkelijke kleur, gebleekt door de zon of het stof, is onherkenbaar geworden.

Berg die doos nu op! Denk aan iets anders, richt je blik op iets anders.

Je stopt de doos in een van je zakken. Je strijkt over je grijs wordende baard, slaat je armen om je knieën en staart naar je vermoeide schaduw, die samenvalt met de regelmatige schaduw van de brugspijlen.

Een vrachtauto van het leger met een rode ster op het portier rijdt over de brug. Hij verstoort de diepe slaap van het stof. Het stof wordt opgejaagd en verspreidt zich over de brug. Het strijkt heel langzaam neer: op de appel, op de tulband, op je oogwimpers … Je wilt met je hand Yassins appel afschermen.

‘Hou op!’

Je kleinzoon schreeuwt. Begrijp dat nu toch, je hand hindert hem bij het eten van zijn appel. ‘Dan eet je zeker liever stof!’

‘Hou op!’

Laat hem met rust. Bekommer je om jezelf. Je mond en neusgaten raken vol stof. Je spuwt de naswar ver van je af naast de andere vijf groenachtige fluimen. Met een slip van je tulband bedek je je mond en je neus. Je werpt een blik op het zwartgeschilderde wachthuisje van de bewaker aan het begin van de brug, daar waar de weg naar de mijn begint. Er komt rook uit een klein venster. Na een korte aarzeling grijp je je met één hand vast aan de geroeste brugleuning en pak je met de andere de rode bundel. Je werkt je overeind en loopt moeizaam naar het wachthuisje. Yassin staat ook op, hij houdt zich aan je jas vast en loopt mee. Jullie komen bij het huisje aan. Je steekt je hoofd door het loket, waarin geen glas meer zit. Binnen staat het vol rook. Er ontsnapt een vochtige, warme luchtstroom die naar steenkool ruikt. De bewaker zit nog precies in de houding waarin je hem daarstraks hebt zien zitten: met zijn rug tegen een van de wanden. Hij zit nog steeds te dutten. Zijn kepie is wat dieper over zijn hoofd gezakt. Maar niet veel. De rest is onveranderd, tot en met de half opgerookte sigaret die tussen zijn bloedeloze lippen bungelt …

Hoest dan toch!

Je hoesten dringt niet eens tot je eigen oren door, laat staan tot die van de bewaker! Hoest nóg eens; toe maar, hárder! Hij heeft nog steeds niets gehoord. Als hij maar niet door de kolendamp gestikt is. Je roept hem.

‘Beste broer …’

‘Wat nú weer, Bâba djân[3]?’

Godzijdank, hij praat. Hij is in leven, maar nog steeds onbeweeglijk, met de ogen gesloten in de schaduw van zijn kepie … Je tong beweegt, maakt zich op om iets te zeggen. Val hem niet in de rede!

‘… Ik word nog eens gek van jou! Ik heb het je misschien al veertig keer[4] gezegd: bij de eerste auto die voorbijkomt spring ik voor de wielen en smeek ik hem je mee te nemen naar de mijn! Wat wil je nog meer? Heb jij tot dusver al een auto gezien? Nou dan! Heb je misschien een getuige nodig?’

‘Ik zou niet durven, eerbiedwaardige broer. Ik weet heus wel dat er geen auto’s zijn gepasseerd. Maar weet jij veel? Je zou ons kunnen vergeten …’

‘Waarom zou ik je vergeten, Bâba djân? Ik ken je verhaal van buiten, als je dat soms wilt horen. Ja? Je zoon werkt in de mijn en jij bent met zijn zoontje gekomen om hem te bezoeken, je …’

‘Mijn god, je hebt alles onthouden … Ík ben degene die zijn verstand verliest, ik heb de indruk dat ik je niets heb gezegd … Soms heb ik het gevoel dat de anderen net zo vergeetachtig zijn als ik … Ik vraag je om vergiffenis, beste broer … Ik heb je gestoord.’

In werkelijkheid heb je verdriet. Het is al langgeleden dat een vriend, of zelfs een onbekende, zich om jou heeft bekommerd. Langgeleden dat het woord van een vertrouwd iemand of een vreemde je hart heeft verwarmd … Je hebt er behoefte aan iets te zeggen en een antwoord te krijgen. Vooruit dan, praat maar! Maar het is weinig waarschijnlijk dat je een antwoord krijgt! De bewaker luistert niet meer naar jou. Hij is in gedachten verzonken. Hij is met zijn eigen gedachten bezig. Hij zit opgesloten in zijn eenzaamheid. Laat hem maar.

Je blijft voor het wachthuisje staan. Zwijgend. Je wendt je blik af en laat hem over de golvende vallei waren. De vallei is schraal, een en al doornstruiken, vreedzaam … Aan het andere uiteinde van de vallei bevindt zich Mourad, je zoon.

Je wendt je blik af van de vallei. Je kijkt bij het wachthuisje naar binnen. Je zou tegen de bewaker willen zeggen dat je uitsluitend vanwege je kleinzoontje, Yassin, hier op een auto blijft wachten. Als het aan jou lag, had je je allang te voet op weg begeven. Een tocht van vier of vijf uur schrikt jou niet af. Je zou hem willen zeggen dat je van de morgen tot de avond het land bewerkt, dat je allesbehalve lui bent, dat … Ja, wat nog meer? Is het werkelijk noodzakelijk dat je dat allemaal tegen de bewaker zegt? Wat kan het hem schelen? Niets! Laat hem daarom met rust. Slaap rustig verder, beste broer … We gaan. We zullen je niet langer storen.

Maar je gaat níét. Je blijft staan, zonder iets te zeggen.

Door het geluid van stenen die, precies bij je voeten, op elkaar worden geslagen, wordt je aandacht gevestigd op Yassin, die op zijn hurken bezig is een stuk appel tussen twee stenen te verbrijzelen.

‘Wat doe je toch? Hemelse goedheid! Eet je appel op!’

Je neemt Yassin bij zijn schouders en trekt hem overeind.

‘Hou op!’ gilt de jongen. ‘Laat me los! Waarom maakt die steen geen geluid?’

Bij de steenkoollucht die uit het wachthuisje ontsnapt, voegt zich nu het gescheld van de bewaker: ‘Ik word nog eens gek van jullie! Kun je die kleinzoon van je niet even de mond snoeren?’

Je neemt de tijd niet om je excuses aan te bieden, of beter gezegd: je hebt er de moed niet toe. Je pakt Yassin snel bij zijn lurven en neemt hem met geweld mee naar de brug. Je laat je woedend op je plek tegen de leuning vallen, legt de bundel naast je neer en slaat een arm om je kleinzoontje heen. ‘Hou een beetje je gemak!’ grom je.

Tegen wie zeg je dat? Tegen Yassin? Tegen hem, die niet eens het geluid van een steen hoort? Hoe kan hij dan jouw zwakke, beverige stem horen? Yassins wereld is een andere geworden. Een stomme wereld. Hij was niet doof. Dat is hij geworden. Zelf beseft hij dat niet. Hij is verbaasd dat niets meer een geluid voortbrengt. Terwijl een paar dagen geleden alles nog anders was. Stel je eens voor dat je een kind bent als Yassin, een kind dat onlangs nog kon horen en niet wist wat het betekent doof te zijn. En dan, op een dag, hoor je niets meer. Waarom? Inderdaad, het zou idioot zijn te zeggen dat je doof bent geworden! Je hoort niet, begrijpt niet, kunt je niet voorstellen dat je niets meer hoort! Je denkt dat de anderen stom zijn geworden. De mensen hebben geen stemmen meer, de steen brengt geen geluid meer voort. De wereld is stil … Maar waarom bewegen de mensen dan hun lippen?

Yassin kruipt met zijn kleine bolletje vol vragen onder je jas.

Je blik vestigt zich op de andere kant van de brug, op de drooggevallen rivier die een bed van zwarte stenen en dorre struiken is geworden. Je kijkt over de rivier heen naar de bergen in de verte … De bergen vallen samen met de gestalte van Mourad, die nu voor je staat.

‘Wat voert je tot mij, vader?’ vraagt hij. ‘Ik hoop dat alles in orde is?’

Dit gezicht en deze vraag houden je al ruim een week dag en nacht bezig. De vraag verontrust je. Zijn je hersenen dan niet in staat een antwoord te geven? O, bestond die vraag maar niet. Kon je maar nooit waarom zeggen! Je bent gekomen om te zien hoe je zoon het maakt. Heel gewoon. Kom nou toch … je denkt als iedere andere vader zo nu en dan aan je zoon. Is dat soms verboden? Nee. Toch weet je waarom je hier bent.

Je zoekt in je zakken naar de doos met naswar. Je neemt een snufje in je handpalm en doet het onder je tong. Als alles eens eenvoudig kon zijn, een en al genoegen, net als de naswar, net als slapen … En je blik vlucht naar de andere kant van de hoge bergtoppen.

Mourads gezicht valt nog steeds samen met de bergen. De rotsen worden steeds warmer, ze worden roodgloeiend. Het lijkt wel of ze in vlammende steenkool veranderen, of de berg nog slechts een enorme vuurgloed is. De gloeiende steenkool vat vlam, stort zich naar beneden en valt vlak bij jou in de droge rivierbedding. Jij zit op de ene oever, Mourad op de andere. Mourad blijft maar vragen naar de reden van je bezoek. Waarom ben je alleen met Yassin? Waarom heb je hem geluidloze stenen gegeven?

Dan komt Mourad naar beneden, de rivierbedding in.

‘Mourad, mijn zoon, blijf staan!’ roep je. ‘Blijf waar je bent! De rivier is een en al vuur, je brandt je! Kom niet!’

Je vraagt je af wie zoiets zou kunnen geloven. Een brandende rivier? Je bent malende! Kijk maar, Mourad steekt de rivier over zonder zich te branden. Nee, hij brandt zich natuurlijk wel, maar dat laat hij niet merken. Mourad is een held. Hij huilt niet. Kijk eens. Zijn hele lichaam is drijfnat.

‘Mourad, blijf staan!’ roep je. ‘De rivier brandt!’

En Mourad komt steeds dichterbij met zijn vraag: ‘Waarom ben je gekomen? Wat ben je komen doen?’

Van ergens, van nergens weerklinkt opeens de stem van Mourads moeder.

‘Dastaguir, zeg hem dat hij blijft staan, ga jij naar hem toe, steek de rivier over! Ga zijn zweet afvegen met mijn hoofddoek van gol-i-seb, die je gebruikt hebt voor je bundel! Ik zou al mijn hoofddoeken geven voor het leven van mijn zoon!’

Je slaat je ogen op. Je voelt dat je baadt in koud zweet. Kon je maar rustig slapen. Al een week heb je niet meer vredig geslapen. Zodra je je ogen sluit, zijn er Mourad en zijn moeder, Yassin en zijn moeder, is er stof en zijn er vlammen, kreten, tranen … en word je weer wakker. Je ogen branden. Ze branden door de slapeloosheid. Je ogen kunnen niets meer zien. Ze zijn versleten, uitgeput. Van uitputting en slapeloosheid zink je elk ogenblik weg in de halfslaap. Een halfslaap waarin de beelden elkaar verdringen … Alsof je nog slechts leeft voor die herinneringen en beelden. De herinneringen aan en beelden van wat je hebt beleefd en niet had willen beleven; misschien ook het beeld van wat je nog te wachten staat en niet wilt beleven.

Je zou moeten kunnen slapen als een kind, als Yassin. Als Yassin? Yassin kreunt en huilt in zijn slaap. Zijn slaap verschilt nauwelijks van de jouwe.

Je zou moeten kunnen slapen als een zuigeling, zonder beelden, zonder herinneringen, zonder dromen. Je zou als een zuigeling het leven vanaf het begin opnieuw moeten kunnen beginnen.

Jammer genoeg kan dat niet.

Je zou opnieuw willen leven, al was het maar een dag, een uur, een minuut, zelfs een seconde.

Je denkt terug aan het moment dat Mourad het dorp verliet, het ogenblik dat hij door de deur naar buiten ging. Je had ook moeten vertrekken, met je vrouw, je kinderen en kleinkinderen, en naar elders, naar een ander dorp moeten gaan. Je had naar Pol-i-Khomri kunnen gaan. Wat maakt het uit dat je dan geen grond, geen bouwland meer had gehad? Naar de hel met het koren! Je zou met Mourad zijn meegegaan, je zou hem hebben geholpen door in de mijn te werken. Dan had je nu niet je aanwezigheid hier hoeven te verklaren.

Helaas …

In de vier jaar dat Mourad in de mijn werkt, heb je niet één keer de gelegenheid gehad hem te bezoeken. Vier jaar al vertrouwt hij je zijn jonge vrouw en zijn zoontje toe en gaat hij naar de mijn om de kost te verdienen.

In werkelijkheid is Mourad het dorp en zijn inwoners ontvlucht, hij wilde afstand nemen en is vertrokken … Hij is godzijdank vertrokken.

Vier jaar geleden heeft de verachtelijke zoon van Yakub Shah, je buurman, toenadering gezocht tot Mourads vrouw en heeft je schoondochter dit aan Mourad verteld. Gewapend met een schop haastte Mourad zich naar Yakub Shah, hij vroeg naar zijn zoon en sloeg zonder verdere uitleg diens schedel in. Yakub Shah bracht zijn gewonde zoon naar de dorpsraad en Mourad werd tot een gevangenisstraf van zes maanden veroordeeld.

Toen hij weer vrijkwam, pakte Mourad zijn spullen en vertrok hij naar de mijn. Sindsdien is hij slechts vier keer naar het dorp teruggekeerd. Na zijn laatste bezoek is er een maand voorbijgegaan, en nu kom jij met zijn zoontje. Dat roept vragen op.

‘Water!’

Op Yassins geschreeuw dwaalt je blik van de berg af naar de gebarsten rivierbedding, en van de rivierbedding naar de droge lippen van je kleinzoon, die koortsachtig om water vraagt.

‘Waar moet ik dat water vandaan halen, beste zoon?’

Je werpt een vluchtige blik op het wachthuisje van de bewaker. Je durft de bewaker niet nog een keer om water te vragen, je hebt vanmorgen al voor Yassin uit zijn kruik geput en als je nu alweer vraagt … wordt hij gegarandeerd woedend en slingert hij je zijn kruik naar je hoofd … Je kunt beter elders gaan vragen …

Je maakt met je hand boven je ogen schaduw en kijkt naar het andere uiteinde van de brug. Er is daar een winkeltje, waar je vanmorgen bent geweest om de weg naar de mijn te vragen en waar de man je heel vriendelijk heeft geantwoord. Ga ernaar terug en vraag om water! Je komt half overeind om op weg te gaan. Maar je blijft als verlamd zitten. Stel dat er ondertussen een auto langskomt … En dat de bewaker je niet meer op je plaats ziet zitten. Al die tijd tevergeefs gewacht! Nee, blijf zitten waar je zit! De bewaker is niet het type dat geduld oefent, je zoekt en roept … Nee, Dastaguir, blijf rustig zitten waar je zit.

‘Water! Water! Water!’

Yassin snikt het uit. Je gaat op je knieën zitten, neemt een appel uit de bundel en geeft hem die.

‘Nee, ik wil water! Water!’

Je laat de appel op de grond vallen, komt met je laatste krachten overeind, neemt Yassin bij de hand en rept je mopperend naar het winkeltje.

Het is een kleine barak, gemaakt van balken en drie lemen muren. Ietwat wanordelijk aangebrachte ramen vormen de voorzijde. Plastic dat op de ramen is gespannen vervangt de ruiten. Achter een loket zit een man. Hij heeft een zwarte baard. Een passementen kalotje bedekt zijn kaalgeschoren schedel. Hij heeft een zwart vest aan. Zijn schriele borstkas verdwijnt vrijwel helemaal achter een grote weegschaal. Hij zit met gebogen hoofd te lezen. Bij het horen van jouw voetstappen en gemopper slaat hij zijn ogen op en zet hij zijn bril recht. Ondanks zijn zorgelijke uiterlijk word je getroffen door de glans van zijn ogen, die door de loepbril nog wordt versterkt. Om zijn mond verschijnt een welwillende glimlach. Hij heet je welkom en vraagt: ‘Kom je terug van de mijn?’

Je spuwt je naswar op de grond en geeft nederig antwoord. ‘Helaas, beste broer. We zijn nog niet zo ver geweest. We wachten tot er een auto langskomt. Mijn kleinzoon heeft erge dorst. Als je zo goed wilt zijn hem een beetje water te geven …’

De koopman pakt de kruik en giet water in een koperen kroes.

Achter zijn rug, aan de muur, hangt een groot, geschilderd tafereel: achter een hoge rots zie je een man die de duivel bij zijn arm neemt. Beiden kijken heimelijk toe hoe een oude man in een kuil valt.

De koopman geeft de kroes aan Yassin en wendt zich tot jou: ‘Kom je van ver?’

‘Uit Abqul. Mijn zoon werkt in de mijn. Ik ga bij hem op bezoek.’

Je kijkt naar de hut van de bewaker.

‘Gaat het slecht, daarginds?’

De koopman probeert een gesprek aan te knopen, maar jij blijft naar het wachthuisje staren. Je zwijgt. Alsof je hem niet hebt gehoord. In werkelijkheid wil je hem niet horen. Of je wilt niet antwoorden. Kom, beste broer, laat Dastaguir met rust.

‘Ze zeggen dat de Russen verleden week het hele dorp met de grond gelijk hebben gemaakt. Klopt dat?’

Je krijgt dus nooit rust. Je bent gekomen om water te halen, niet om tranen te vergieten. Alleen maar een druppel water! Toe nou, broer, om Gods wil, strooi geen zout in onze wonden.

Wat is er toch, Dastaguir? Een paar minuten geleden was je nog zo verdrietig. Je was bereid om met ongeacht wie over ongeacht wat te praten. En nu is er eindelijk iemand bij wie je je hart kunt uitstorten, iemand wiens blik al een hele troost is. Zeg iets!

Zonder je ogen van het wachthuisje af te wendem, zeg je: ‘Ja, beste broer. Ik was erbij. Ik heb alles gezien. Ik ben bij mijn eigen dood aanwezig geweest.’

Je zwijgt. Als je doorgaat en het gesprek aangaat, riskeer je een voorbijkomende auto te missen.

De koopman zet zijn bril af en steekt zijn hoofd door het loket naar buiten om te zien wat er zo je aandacht trekt. Als hij het wachthuisje ziet, begrijpt hij het.

‘Het is nog te vroeg, beste broer’, zegt hij. ‘De auto komt altijd tegen twee uur langs. Je hebt nog twee uur de tijd.’

‘Om twee uur? Waarom heeft de bewaker me dan niets gezegd?’

‘Misschien omdat hij het niet weet. Je moet het hem niet kwalijk nemen. De auto’s passeren onregelmatig. Is er in dit land trouwens iets op tijd? Vandaag …’

‘Grootvader, ik wil graag senjets[5].’

De man wordt onderbroken door Yassins stem. Je neemt de kroes uit Yassins handen. Hij heeft nog niet alles gedronken.

‘Drink eerst je water op.’

‘Ik wil senjets!!!’

Je zet de kroes aan zijn mond en beduidt hem autoritair dat hij hem moet leegdrinken. Yassin wendt zijn hoofd af en herhaalt met een huilerige stem: ‘Senjets, senjets!’

De koopman geeft Yassin door het loket een handvol senjets. De jongen neemt ze aan en gaat aan je voeten op de grond zitten. Jij blijft daar staan met de kroes in je hand en probeert je kalmte te bewaren. Lâ Hawl[6]!Je haalt diep adem en zegt met een teleurgesteld gezicht: ‘Ik word nog eens gek van die jongen.’

‘Zeg dat niet, vader. Hij is nog maar een kind. Hij kan het niet begrijpen.’

Je haalt nog dieper adem en met meer moeite dan daarstraks. Je vervolgt: ‘Helaas, beste broer, het probleem is niet dat hij het niet begrijpt … Het kind is doof geworden.’

‘Moge God hem genezen! Wat is er gebeurd?’

Je drinkt de kroes van je kleinzoontje leeg en zegt: ‘Hij is doof geworden door het bombardement op het dorp. Ik weet niet meer hoe ik me verstaanbaar moet maken. Ik praat met hem als altijd, ik mopper op hem … Net als altijd …’

Al pratend geef je de kroes terug door het loket. De man neemt hem aan met een blik vol medelijden op Yassin, vervolgens op jou en ten slotte op de lege kroes … Hij geeft er de voorkeur aan te zwijgen … Zonder een woord te zeggen trekt hij zich terug in zijn winkel. Zijn hand pakt een kopje van een wandrek. Hij schenkt er thee in en biedt het je aan.

‘Neem een slokje thee, broer. Je bent uitgeput. De tijd dringt niet. Ik ken alle auto’s die naar de mijn gaan. Als er een komt, kun je op mij rekenen om je te waarschuwen.’

Je werpt een blik in de richting van het wachthuisje van de bewaker en neemt na een korte aarzeling de kop thee aan.

‘Je hebt een goed hart. Mogen je voorvaderen in vrede rusten!’

Als hij je ziet drinken, glimlacht de man welwillend. ‘Als je het koud hebt, kom dan binnen. Zo te zien heeft je kleinzoontje het ook koud.’

‘God zegene je, broer, maar het is hier heel goed, de zon schijnt. Ik wil je niet langer lastigvallen … En als er een auto langskomt … Ik drink mijn thee en neem afscheid.’

‘Ik heb je toch gezegd dat ik je zou waarschuwen als er een auto langskomt, eerbiedwaardige vader. Je kunt ze van hieruit zien aankomen. Maar als je niet wilt, is het iets anders.’

‘God is mijn getuige dat het geen kwestie van willen is, beste broer. Maar de bewaker ziet er niet naar uit dat hij een auto tegenhoudt.’

‘Geloof me, vader, voordat hij hun een vrijbrief geeft en de slagboom opent, is er heel wat tijd verstreken. Hij is trouwens geen kwaaie vent, die bewaker. Ik ken hem goed, hij brengt heel wat tijd hier door. Het verdriet heeft hem hard gemaakt.’

De man zwijgt even, plant een sigaret in zijn mondhoek en steekt deze op. Opnieuw begint hij rustig te praten.

‘Weet je, vader, verdriet is iets … het smelt en komt door de ogen naar buiten, het wordt scherp als een mes en uit zich via de mond, of het verandert in een bom die op een goede dag ontploft, zodat jij mee ontploft … Het verdriet van Fateh, de bewaker, is een beetje alle drie tegelijk. Als hij hier bij mij is, uit zijn verdriet zich in de vorm van tranen, maar zodra hij alleen in zijn wachthuisje zit, verandert het in een bom … Als hij uitgaat en andere mensen ziet, wordt zijn verdriet een mes en heeft hij zin om …’

Het vervolg hoor je niet meer. Je gaat geheel in jezelf op, in je innerlijk, waar je ontreddering schuilt. En jouw verdriet? Is het tot tranen gesmolten? Nee, dan zou je huilen. Is het tot een ponjaard geworden? Ook niet. Je hebt nog niemand verwond. Tot een bom? Je leeft nog steeds. Je bent niet in staat je verdriet te beschrijven: het heeft nog geen vorm gekregen.

Het is nog te vroeg. Kon het maar vervluchtigen, overgaan alvorens vorm aan te nemen … Ongetwijfeld zal het overgaan, ja … Op het moment dat je je zoon Mourad ziet … Mourad, waar ben je?

‘Waaraan denk je, Bâba?’

De vraag van de man onderbreekt je innerlijke reis.

‘Nergens aan, je had het over verdriet’, antwoord je nederig.

Je geeft de man zijn theekop terug. Je doorzoekt je zakken, haalt je doos met naswar tevoorschijn en stopt een snufje onder je tong. Je gaat tegen een van de houten palen zitten die het golfplaten dak van de winkel schragen. Yassin speelt stilletjes met de pitten van de senjets. Je pakt hem bij een arm en trekt hem naar je toe. Je wilt iets zeggen, maar door het geluid van voetstappen bedenk je je.

Een man in een militair uniform nadert.

‘Salam, Mirza Qadir.’

‘Walekom[7], Hashmat Khan.’

De soldaat koopt een doosje lucifers en knoopt een gesprek aan met de koopman.

[1]Gol-i-seb, letterlijk ‘appelbloesem’. Deze uitdrukking geeft een stof aan die in heel Centraal-Azië erg populair is; het is een rode stof met een witgedrukt appelbloesemmotief.

[2]Naswar, een groenachtig narcotisch mengsel.

[3]Bâba djân, letterlijk ‘dierbare vader’. Een tegelijk vertrouwelijke en respectvolle benaming voor een bejaarde.

[4]Veertig keer, waar wij ‘honderd’ zouden zeggen, geeft de Perzische taal de voorkeur aan het getal ‘veertig’, waarvan de zeer sterke symboliek afkomstig is uit de mythologie van de moslims.

[5]Senjets, kleine, rode vrucht van de jujubeboom.

[6]Lâ Hawl (Koran), letterlijk: alleen God heeft het vermogen te oordelen. Een uitroep in het volkse taalgebruik om woede te bedwingen.

[7]Walekom, een vervorming van het Arabische Al-salam alaikoem (Vrede zij u), een gebruikelijke, islamitische begroetingsformule in Afghanistan, die moet worden beantwoord met Wa alaikoem al-salam.