Renate van der Zee

Een meisje voor dag en nacht

Waargebeurd verhaal over een Marokkaanse vrouw die afrekent met haar jeugd

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Renate van der Zee, 2010

Omslagillustratie © Christine Rodin, Trevillion Images

isbn 978 90 445 2937 1

nur 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Het is zaterdagochtend en de zon schijnt. Mijn broers rennen joelend het huis uit om buiten te gaan spelen. Dat wil ik ook. Maar ik moet dat soort dingen anders aanpakken.

Ik loop naar de keuken waar mijn moeder bezig is het middageten klaar te maken. We eten ’s middags altijd warm, dus staat mijn moeder ’s ochtends al in de keuken. Na het middageten verdwijnt ze trouwens weer naar de keuken om weer eten klaar te maken. Want als mijn broers thuiskomen en roepen dat ze honger hebben, krijgen ze een maaltijd, ongeacht het tijdstip. Soms hebben mijn broers geen zin in het eten dat mijn moeder heeft gekookt en willen ze patat of een omelet. Dan gaat mijn moeder terug naar de keuken.

Goed nadenken nu. Misschien kan ik aanbieden een extra klus te doen in het huishouden. De afwas of zo. Misschien kan ik zeggen dat ik maar een kwartiertje naar buiten ga. Of dat ik op de stoep voor de deur blijf. Als ik maar eenmaal buiten ben, dat is het belangrijkste. Dan zijn er mogelijkheden.

Niet dat de wereld buiten zo opwindend is. Hij bestaat uit drie straten. Er is de straat waarin wij wonen, met schuin aan de overkant een soort speelplein en iets verderop een kleiner speelpleintje met een zandbank en wat struiken. In de zomer fladderen daar vlinders rond. Geen idee waar die vandaan komen.

Dan is er de weg naar de kleuterschool. Die voert langs een café waar het naar bier stinkt en langs de kerk waarvan ik de klok altijd hoor slaan als ik ’s avonds in bed lig. Dat vind ik een veilig geluid, die klok.

En dan heb je nog de straat naast de onze, waar tante Fatima woont en waar op de hoek een kruidenier is. Als je bij die kruidenier bent geweest en je steekt over, kom je bij een groot, donker gebouw. Het staat al jaren leeg. Het is overwoekerd door klimop, er groeit onkruid tussen de verweerde bakstenen. Er zitten planken voor de hoge ramen. Ik heb geen idee wat dit voor gebouw is, maar één ding weet ik wel: hierachter houdt de wereld op. Ik denk dat er een soort afgrond is. Maar dat ga ik niet uitzoeken.

Mijn moeder is tajine met gehaktballetjes in tomatensaus aan het maken. Met haar mollige handen, waarvan de palmen donkerrood zijn van de henna, snippert ze een ui boven een grote pan. Het is koud in de keuken en ze heeft zoals altijd haar dikke, lichtgroene vest aan. Haar hoofddoek zit losjes om haar hoofd en om haar middel heeft ze een mendil gewikkeld, de rood-wit gestreepte doek die alle Noord-Marokkaanse dorpsvrouwen dragen. Ondanks het zonnige weer brandt er een lamp in de keuken. Het kleine raam laat te weinig licht binnen omdat mijn vader het binnenplaatsje dat achter de keuken ligt, heeft overdekt.

Mijn moeder kijkt heel even op als ik de keuken binnenkom en gaat zwijgend verder met haar ui. Haar gezicht staat streng. Maar dat zegt niets. Ze kan stiekem toch een goed humeur hebben.

‘Mama, het is heel erg lekker weer en de jongens zijn allemaal buiten.’

Mijn moeder laat het laatste stukje ui in de pan vallen. Ze pakt een pollepel en roert even. Ik ruik de geur van gebakken uien.

‘Mag ik ook even naar buiten, mama, eventjes maar?’

Mijn moeder pakt een nieuwe ui, haalt met een handig gebaar de schil eraf en begint weer te snipperen boven de pan.

‘Ik blijf maar een kwartiertje weg, mag het, mama, mag het?’

Het mes blijft bewegen door de ui. Mijn moeder stopt alleen even om met de rug van haar hand een traan van haar wang te vegen.

Maar ik laat me niet uit het veld slaan. Nog niet, in ieder geval.

‘Ik beloof dat ik voor de deur blijf.’

Zonder op te kijken zegt mijn moeder: ‘Voor de deur? En als er mannen naar je kijken?’

Daar heb ik niet van terug. De kans dat er mannen naar mij kijken als ik voor de deur van het huis speel, is erg groot. Tegenover ons huis zit een garage waar de hele tijd mannen in en uit lopen. Die zullen mij zeker zien als ik op de stoep voor het huis zit. Bovendien zijn het annasara – geen Marokkanen. En dat maakt het nog erger.

Ik zal het over een andere boeg moeten gooien.

‘Als ik naar buiten mag, doe ik de afwas.’

Mijn moeder legt haar mes neer en kijkt me aan met haar zachte, zwarte ogen.

‘Je bent een meisje, Ibtisam, en je bent al zes jaar oud. Je hebt buiten niets te zoeken. Buiten zijn alleen jongens.’

Dat kan ik met geen mogelijkheid ontkennen. Neem mijn oudere zus Hanan: die peinst er niet over om buiten te gaan spelen. Ze gaat alleen de straat op als ze daar een heel goede reden voor heeft, bijvoorbeeld als ze voor mijn moeder een boodschap moet doen bij de kruidenier op de hoek. En de dochters van de Berberse buren, die van onze leeftijd zijn, komen helemaal nooit buiten. Ze komen zelfs niet bij ons binnen spelen. Hun ouders vinden ons te modern.

De zeldzame momenten dat ik naar buiten mag, speel ik altijd met jongens. Het liefst met Patrick, de jongen die schuin tegenover ons woont. Samen klimmen we in de bomen op het grote speelplein. Zo hoog mogelijk. Of we gaan knikkeren – met zijn knikkers, want zelf heb ik die niet. Of we graven onszelf in in de zandbak op het kleine pleintje.

Als ik met Patrick in de zandbak zit, beeld ik me in dat ik later met hem ga trouwen. Onzin natuurlijk, ik weet heel goed dat het huis te klein zou zijn als ik met een annasrani zou thuiskomen. En ik weet zeker dat de vader van Patrick ook geen Marokkaanse schoondochter wil. Als die weer eens gedronken heeft en we bellen aan om te vragen of Patrick buiten komt spelen, scheldt hij ons uit voor bruine apen.

Ik loop schoorvoetend de keuken uit. Als ik echt naar buiten wil, zit er niets anders op dan te wachten tot mijn vader thuiskomt.

Ik dwaal door het smalle huis waar nauwelijks meubels staan en nooit speelgoed rondslingert. Dit is het huis dat mijn vader huurde toen mijn moeder met Ali, Rachid, Hanan en Mohammed uit Marokko overkwam. Veel was het niet, maar de huur was laag.

Het huis was vroeger een café en daarom heb je er geen hal of portaal. Als je door de voordeur komt, sta je meteen in de woonkamer. Langs de muur van de woonkamer staan houten banken die mijn vader heeft getimmerd, met kussens die mijn moeder heeft genaaid en gevuld met schapenwol. Verder is er een kolenkachel, de enige in het huis, een eettafel en een zwart-wittelevisie.

Ik vind de televisie geweldig. Ik kijk met open mond naar Paulus de boskabouter. Maar helaas heeft hij een groot nadeel, die televisie: mijn vader zet hem regelmatig zomaar uit. Zit ik lekker te kijken naar een film over een man die op een of ander feest een blonde vrouw in een avondjurk ontmoet en net als hij haar iets in haar oor wil fluisteren, drukt mijn vader op de uitknop. Je kunt dan smeken wat je wilt, maar dat heeft geen effect. Het ding blijft uit.

In onze woonkamer is het altijd een beetje schemerig. Er is maar één raam en het vaalwitte gordijn dat daarvoor hangt, blijft altijd dicht. Het raam wordt ook nooit opengezet. Dat kan niet eens, mijn vader heeft het dichtgeschilderd.

De benedenverdieping van dit huis zit nogal raar in elkaar. Achter de woonkamer is een soort hal die op de keuken uitkomt en daarnaast ligt weer een gang, die eigenlijk nergens naar leidt. In die gang doet mijn moeder de was. Bij het licht van een peertje wast ze al onze vuile kleren in een teil met een stuk zeep en een houten wasbord dat ze heeft meegenomen uit Marokko. Ze wast ons ook, in dezelfde teil, met hetzelfde stuk zeep.

In die gang stalt mijn vader ook de schapen waarmee hij regelmatig thuiskomt. Hij slacht de beesten zelf, want dat is goedkoper dan vlees kopen bij de slager. Het is een heel gedoe, dat slachten. Er is geen afvoerputje.

Het ruikt altijd naar mottenballen in die gang. Dat komt omdat mijn vader er allerlei troep heeft opgeslagen: winterjassen, oude schoenen, gereedschap, dekens en de vachten van de schapen die daar geslacht zijn. Als er familieleden blijven overnachten, halen we die schapenvachten tevoorschijn en spreiden ze uit over de woonkamervloer. Daar slapen ze dan op.

Die stapel schapenvachten is ook de plek waar ik mijn grootste schat heb verstopt: vijf barbies die de moeder van een buurmeisje mij ooit heeft toegestopt. Waarschijnlijk had ze ze willen weggooien, maar dacht ze op het laatste moment: misschien kan dat Marokkaanse buurkind er nog wat mee.

Ik weet dat die barbies er anders uitzien dan de barbies die in de etalage van de speelgoedwinkel staan. Bij sommige zijn er happen uit hun haar en bij eentje is het haar veranderd in een onontwarbare klittenbal. Maar wat kan mij dat schelen? Ik vind ze prachtig. Ze zijn van mij.

Maar toen ik zingend van geluk met een plastic tas met barbies thuiskwam en me op de bank installeerde om het haar van die ene uit de klit te halen, begon mijn broer Ali zich onmiddellijk druk te maken. ‘Van wie heb je die gekregen?’ riep hij kwaad. ‘Wat moet je daarmee? Dat is haram!’

Poppen zijn afbeeldingen van levende wezens en dat is haram, dat weet iedereen. En barbies zijn bovendien geen gewone, onschuldige poppen. Het zijn poppen met borsten.

Ali griste de barbies van de bank, deed ze terug in de plastic tas en wierp ze met een woedend gebaar in de prullenbak. Ik zette een enorme keel op. Niet dat ik dacht dat dat iets zou uithalen, want ik wist heus wel dat Ali geen medelijden met me zou krijgen bij het zien van mijn tranen.

Die dag had ik geluk. Mijn vader, die in de keuken was, hoorde mijn gehuil en liep de kamer in om te zien wat voor drama zich daar afspeelde. Ik klampte me aan hem vast en gilde: ‘Ali heeft mijn barbies weggegooid!’ en zette weer een enorme keel op. Mijn vaders gezicht vertrok. Ik zag dat hij helemaal naar werd van mijn gejammer. Hij pakte Ali hardhandig bij zijn arm en zei: ‘Waar zijn die barbies?’

‘Haram!’ riep Ali. ‘Ze mag daar niet mee spelen.’

‘Jij bent niet de baas hier. Waar zijn ze?’

Ali deed zijn mond open om iets terug te zeggen, maar zag dat hij hem beter weer dicht kon doen. Hij wees naar de prullenbak en beende kwaad de kamer uit.

Mijn vader viste de plastic zak uit de prullenbak en gaf hem aan mij. Toen keek hij mij ernstig aan. ‘Berg ze heel goed op’, zei hij, ‘en speel er nooit mee waar andere mensen bij zijn.’

Vandaag is mijn grote kans, want er is niemand thuis. Behalve mijn moeder dan, maar die staat voorlopig nog wel in de keuken. Niemand kan mij betrappen op het spelen met poppen met borsten. Ik woel tussen de schapenvachten op zoek naar de plastic zak waarin ik mijn barbies bewaar. De geur van mottenballen komt me tegemoet als ik de barbies uit hun schuilplaats bevrijd.

Ik ga op de grond zitten en zet ze in een kring. Die met het kortste haar is de vader, die met de klittenbal de moeder. De andere drie zijn de kinderen. Ik probeer ze aan te kleden, maar dat is eigenlijk onbegonnen werk. Ik heb maar twee jurkjes, één plastic schoentje en er is geen broek voor de vader. Maar dat mijn barbies halfnaakt zijn, maakt mij niet uit. Mijn barbies zijn samen een gelukkig gezin. Ze hebben nooit ruzie met elkaar, ze delen altijd alles. Ik zorg ervoor dat ze altijd lief voor elkaar zijn.

Ik ga zo op in mijn spel dat ik niet merk dat Ali thuiskomt. Opeens hoor ik hem roepen. ‘Sááám!’ Hij roept mij heel vaak, Ali. Mijn andere broers ook, trouwens. Ze hebben voortdurend kleine karweitjes voor me. Een paar sokken halen boven, een glas water brengen, iets pakken wat aan de andere kant van de kamer ligt, zodat ze zelf niet hoeven op te staan. En als ze roepen, is het de bedoeling dat ik meteen kom.

Ik doe mijn barbies snel in de plastic zak. ‘Sááám!’ Mijn broer roept mij voor de tweede keer. Vanuit de keuken klinkt ook de stem van mijn moeder: ‘Ibtisam, je broer roept je, ga naar hem toe.’

Ik probeer de zak haastig te verstoppen tussen de schapenvachten. Maar ik ben niet snel genoeg. Mijn broer staat plotseling voor mijn neus. Zijn zwarte ogen glinsteren. Met ongecontroleerde bewegingen graait hij tussen de schapenvellen naar de zak met barbies. Hij grist de barbies eruit en begint uitzinnig aan de poppen te rukken. Hij rukt de haren uit hun hoofd. Hij rukt ze de hoofden, benen en armen van het lijf. De ledematen vliegen door de lucht. De rompjes gooit hij op de grond en hij stampt erop. Hij staat erbovenop te springen. En ondertussen schreeuwt hij: ‘Dit krijg je als je niet luistert! Dit zal je leren! Dit zal je leren niet te luisteren!’

Ik roep huilend: ‘Ik ga het tegen papa zeggen!’ Maar mijn vader is niet thuis. Hij kan me niet beschermen tegen de woede van Ali. Dan, plotseling, alsof er een storm is overgewaaid, houdt Ali op met schreeuwen en stampen. Hij pakt me bij mijn arm, kijkt me aan en sist: ‘En nu ga jij boven schone sokken voor mij halen.’

Trillend loop ik de trap op en pak een paar sokken uit de kast in de grote slaapkamer. Ik ga weer naar beneden, naar de woonkamer waar mijn broer inmiddels op de bank hangt. Hij wijst naar de tafel. Ik leg de sokken neer en ga naar de gang waar de resten van mijn barbies liggen. Er is niets meer aan te doen. Ze zijn allemaal zo kapot dat je er met geen mogelijkheid meer mee kan spelen. Ik raap alles bij elkaar, doe het in de plastic zak en berg die op. Tussen de schapenvellen. Wat haat ik de lucht van mottenballen.

Mijn moeder loopt de gang in en zegt: ‘Als je broer roept, moet je luisteren, Ibtisam.’ Ik geef geen antwoord. Ik blijf zitten in de gang en staar naar de lichtblauwe verf die mijn vader jaren geleden op de muren heeft gesmeerd om dit huis bewoonbaar te maken voor zijn gezin.

2

‘Waarom heet ik eigenlijk Ibtisam?’

Ik sta bij mijn moeder in haar schemerige keuken. Ze gaat brood bakken. Een grote homp deeg ligt in een aluminium bak en ze slaat er met haar vuisten in.

‘Waarom heet ik niet gewoon Aicha of Fatima?’

Mijn moeder kijkt me met niet-begrijpende ogen aan. Misschien heeft ze me niet goed verstaan.

‘Waarom heet ik Ibtisam?’ herhaal ik. ‘Op school vinden ze het een gekke naam. Ik moet altijd twee keer zeggen hoe ik heet.’

‘Je bent gewoon zo genoemd’, zegt mijn moeder en richt haar aandacht weer op het deeg. Ze trekt het uit elkaar en vouwt het op. Ze drukt het aan. Dan trekt ze het weer uit elkaar en vouwt het weer op.

‘Wie heeft mijn naam dan bedacht?’

‘Dat weet ik niet. Je vader, denk ik’, zegt ze.

‘Waarom weet je dat niet?’

‘Je moet niet zo veel vragen stellen, Ibtisam. Het is hachouma voor een meisje om nieuwsgierig te zijn.’

Mijn moeder begint, voorover leunend met een gestrekte rug, het deeg uit te rollen. Elke keer als ze naar voren buigt, wipt haar grote, ronde achterste omhoog.

Ik kijk naar de kleine vrouw in het lichtgroene vest en de rood-witte mendil. Ze heeft acht kinderen gebaard en haar leven is helemaal gewijd aan het grootbrengen van de zes die in leven zijn gebleven, maar ze weet niet wie hun namen heeft bedacht.

Vrouwen uit de afgelegen bergen van Noord-Marokko hebben wel wat anders aan hun hoofd dan zich af te vragen waarom hun dochter Ibtisam heet.

In het dorp waar mijn moeder werd geboren, woonden de mensen in lemen huizen. Ze leefden van wat ze op het land verbouwden en van de dieren die ze hielden. Water haalden ze uit een put waarvoor je een heel eind moest lopen en ’s avonds verlichtten ze hun huizen met petroleumlampen. Met mensen die verderop woonden, legden ze contact door te zingen. De kale bergwanden weerkaatsten het geluid. Als je naar de stad wilde, was dat een heel gedoe, want er waren nauwelijks wegen. Het was een streek waar geen vreemdelingen kwamen.

Soms aten de bewoners van de streek het vlees van wilde zwijnen. Omdat ze niet wisten wat dat eigenlijk voor beesten waren. Of misschien wisten ze het wel, maar wilden ze zo’n stuk gratis vlees niet laten lopen. Het was een gebied waar hongersnood uitbrak als de regen te lang op zich liet wachten.

In het dorp van mijn moeder stond één stenen huis. Dat was van mijn grootvader Abubakr. Hij was de smid van het dorp. Hij werkte hard en verdiende net voldoende om in een stenen huis te kunnen wonen in plaats van een lemen hut. Voldoende ook, om zich op een gegeven moment een tweede vrouw te kunnen veroorloven. Toen dat gebeurde was mijn moeder nog een klein meisje. Maar als ze al een gelukkige jeugd had gehad, dan was die daarna voorgoed voorbij.

Mijn grootmoeder Karima was woedend dat haar man een tweede vrouw nam. Ze voelde zich vernederd, maar wat kon ze eraan doen? Voor de Koran mocht mijn grootvader wel vier vrouwen trouwen. Er was niemand in het dorp die het afkeurde dat Abubakr met een nieuwe, jonge bruid thuiskwam.

Van het begin af aan was het oorlog tussen de twee vrouwen van Abubakr. Karima probeerde haar gezag als eerste echtgenote te laten gelden, maar haar rivale liet zich niet commanderen en Abubakr hield haar de hand boven het hoofd. Er waren voortdurend hooglopende ruzies en dat ging jarenlang zo door. Totdat Karima het niet meer volhield. Ze nam een besluit. Abubakr zou zijn tweede echtgenote nooit wegsturen, dus zijzelf moest vertrekken. Dat kon alleen als ze onder het gezag van een mannelijk familielid bleef. Er was maar één mogelijkheid. Het huis van haar volwassen zoon in Tetouan.

Toen Karima aankondigde dat ze met haar drie dochters haar zoon in de stad ging bezoeken, maakte Abubakr geen bezwaar. Hij was het geruzie tussen zijn vrouwen zat. De jarenlange strijd die in zijn huis was uitgevochten, had hem murw gemaakt.

De dag dat ze zou vertrekken, bakte Karima extra brood voor de lange reis en kleedde haar dochters netjes aan. Maar toen ze op het punt stond het huis te verlaten, legde Abubakr zijn handen op de schouders van zijn oudste dochter Naima, die ooit mijn moeder zou worden. ‘Zij blijft hier.’

Hij was onverbiddelijk, Karima kreeg het kind niet mee. Zo verzekerde Abubakr zich ervan dat zijn eerste echtgenote niet voorgoed vertrok.

De dagen nadat haar moeder en haar zusjes zomaar waren verdwenen, huilde Naima. Maar er was niemand die het zag. Haar stiefmoeder had, nu Karima er niet meer was om haar aandeel in het huishouden te leveren, niet eens tijd voor haar eigen kinderen, laat staan voor het kind van een ander.

Naima huilde elke avond als ze in bed lag. Overdag had ze geen tijd om te huilen. Overdag moest ze water halen. Graan malen. Brood bakken. Op haar halfbroertjes en -zusjes passen. Geiten hoeden. Hout sprokkelen.

Dat was zwaar werk, hout sprokkelen. De tocht door de rotsachtige bergen die ze samen met haar stiefmoeder maakte, was lang en vermoeiend. Alle takken die ze vonden, bonden de vrouwen in een grote bundel op hun rug. Terwijl de zon steeds heter aan de hemel brandde, werd de bundel steeds zwaarder. De grootste bundel droeg haar stiefmoeder. Je zag haar bijna niet, zo hoog was de stapel hout op haar rug.

Geiten hoeden, dat vond Naima leuk. Dan zwierf ze samen met de andere dorpskinderen die het vee van hun familie hoedden, door het veld. Dan waren er geen volwassenen die haar riepen voor huishoudelijk werk. Geen jengelende broertjes en zusjes met snotneuzen. Alleen de wind en de geiten die met hun gemekker de ijle stilte van het platteland doorbraken.

Mijn moeder was een dromerig kind; ze was er vaak met haar gedachten niet bij. Op een dag ontbrak er een geit aan de kudde toen ze thuiskwam. Abubakr telde voor de zekerheid nog een keer, kwam tot de conclusie dat zijn dochter een van zijn geiten had laten stelen en zei: ‘Ze hebben een geit meegenomen en jij hebt het niet gezien. Jij gaat niet meer met die beesten naar buiten.’

Het leukste werk werd haar zomaar afgenomen, maar mijn moeder durfde niets te zeggen. Ze durfde haar ogen niet eens op te slaan als haar vader tegen haar sprak. Later, toen ze volwassen was, zou ze zich het gezicht van Abubakr niet kunnen herinneren. Ze had hem nooit aangekeken.

Mijn moeder zweeg, maar de volgende morgen stond ze heel vroeg op en sloop in de ochtendschemering naar de geitenstal. Als ze vertrok voordat haar vader wakker was, zou niemand haar tegenhouden.

Aangekomen bij de geitenstal zag ze een donkere gestalte in de deuropening. Het was Abubakr. Hij had haar opgewacht. ‘Wegwezen’, zei hij.

Die ochtend verschanste mijn moeder zich achter het huis, waar ze urenlang met steentjes speelde. Als haar stiefmoeder haar riep om in de keuken te helpen, gaf ze geen antwoord. Ze wilde niet helpen in de keuken. Ze wilde met de geiten naar buiten.

Toen Abubakr ’s middags thuiskwam om te eten, zei zijn tweede vrouw: ‘Naima geeft geen antwoord als ik roep.’ Abubakr haalde zijn wenkbrauwen hoog op, stak zijn hoofd uit het raam aan de achterkant van het huis en zag zijn dochter met steentjes spelen. ‘Roep haar nog eens’, zei hij tegen zijn vrouw. Er kwam weer geen antwoord. Toen haalde Abubakr zijn riem uit zijn broek, sleurde het kind achter het huis vandaan en gaf haar een pak rammel. Toen het gegil overging in schor gekrijs, probeerde zijn tweede vrouw tussenbeide te komen. ‘Ze is nog jong, Abubakr! Ze is nog jong!’ Abubakr draaide zich om, gaf zijn vrouw een harde klap in haar gezicht en zei: ‘Het is jouw schuld! Jij voedt haar verkeerd op.’ Toen wendde hij zich tot Naima, die huilend op de grond lag, en zei: ‘Dit zal je leren niet te luisteren.’

Het was de laatste keer in haar leven dat mijn moeder ongehoorzaam was.

Mijn grootvader Abubakr was een man met gezag, maar mijn overgrootvader Ibrahim was de echte baas in huis. Toen mijn moeder een jaar of tien was, nam Ibrahim een besluit dat haar leven ingrijpend zou veranderen.

In de smidse van Abubakr werkte zo nu en dan een jongen, Aziz genaamd. Een rustige jongen die wist van aanpakken. Hij kwam uit een dorp een heel eind verderop en logeerde in de smidse als er werk was. Hij was de zoon van de weduwe Loubna, een flinke vrouw die het respect van de dorpsbewoners had.

Toen Loubna op een goede dag een bezoek bracht aan Ibrahim om onder de boom voor het huis een gesprek te voeren over de toekomst van de kinderen, zei Ibrahim tegen haar: ‘Mijn oudste kleindochter is voor jouw zoon.’

Mijn moeder, die buiten aan het schommelen was, hoorde wat er werd gezegd, maar ze begreep het niet meteen. Ze wist wie Aziz was. Ze had hem een paar keer van een afstand gezien. Een keer was hij op haar afgestapt toen ze water haalde bij de put. Hij had geprobeerd haar iets te vragen, maar ze was snel weggerend.

Toen Abubakr ’s avonds thuiskwam, zei Ibrahim: ‘Je oudste dochter gaat trouwen met Aziz.’

‘Naima is nog te jong om te trouwen’, wierp Abubakr tegen.

Ibrahim keek hem aan en zei, zonder zijn stem te verheffen: ‘Ik ben je vader en mijn woord is mijn woord.’

En dat was dat.

Diezelfde dag nog werd mijn moeder eropuit gestuurd om samen met twee buurmeisjes alle dorpelingen uit te nodigen voor haar huwelijksfeest, dat meteen diezelfde avond plaats had. Het feest stelde niet veel voor. Er werd een schaap geslacht en dat werd opgegeten. De genodigden brachten allemaal iets mee om de feestvreugde te verhogen: een kegel suiker, een schaal zelfgebakken koekjes, een fles limonade. De bruidegom, de man die mijn vader zou worden, was niet aanwezig. Die vierde zijn bruiloft in zijn eigen dorp.

De volgende dag arriveerde Mohammed, de oudste broer van mijn vader, met zijn ezel. Hij kwam om Naima naar het dorp van haar schoonfamilie te brengen. Ze stond op het punt te vertrekken, toen er plotseling een vreemde vrouw op het erf verscheen. Naima was sprakeloos. Het was haar moeder.

Karima was op bezoek geweest bij een familielid in een naburig dorp toen het nieuws van de bruiloft van haar dochter, dat als een lopend vuurtje door de dorpen ging, haar bereikte. Ze had gezworen dat ze nooit meer een voet in het huis van Abubakr zou zetten, maar het verlangen om haar dochter geluk te wensen, was sterker.

Naima huilde. Ze had haar moeder zo lang niet gezien. Maar Mohammed wilde niet langer dan een half uur wachten. Hij zette mijn moeder op de ezel die haar naar haar nieuwe leven zou brengen.

Het was een tocht van ongeveer zes uur door de bergen. Er was geen weg, maar als je de bedding van een uitgedroogde rivier volgde, schoot je redelijk snel op.

De rit ging langs de waterput waar mijn moeder haar jeugd lang water had gehaald en voerde door een landschap van rotsen, cactussen, dor struikgewas en heel af en toe een vijgenboom die een sterke zoete geur verspreidde. Mijn moeder huilde het hele eind. Haar gesnik en het getjilp van de krekels waren de enige geluiden die te horen waren in de zinderende middagstilte. De hele weg zei Mohammed geen woord.

Na zes uur lopen veranderde het landschap. Het werd groener, er stonden bomen. Ze hadden het dorp van mijn vader bereikt. Mijn moeders tranen waren op. Toen draaide Mohammed zich eindelijk om en vroeg: ‘Ben je nu klaar met huilen?’

Mijn moeder zou haar ouderlijk huis nooit meer terugzien. Maar ze zou in het huis van haar schoonmoeder meer liefde ontvangen dan ze ooit in het huis van haar vader had gekregen. Loubna had niet alleen haar man, maar ook twee dochters verloren en dankte Allah dat er weer een meisje onder haar dak kwam wonen. Ze verwelkomde haar schoondochter met open armen. Ze zei: ‘Ze is nog te jong, ze menstrueert nog niet eens. Voorlopig slaapt ze bij mij in bed.’

Loubna leerde haar koken, legde haar geduldig alles uit wat een goede huisvrouw moest weten en werd nooit boos. Mijn moeder liep als een kuikentje achter Loubna aan.

Ongeveer een jaar nadat ze bij Loubna was ingetrokken, werd mijn moeder voor het eerst ongesteld. Toen ze aan Loubna vroeg wat er met haar aan de hand was, vertelde die haar dat het nu tijd was voor de huwelijksnacht en dat ze voortaan bij Aziz zou slapen. Het enige dat mijn moeder over de huwelijksnacht wist, was dat ze zou bloeden en dat dat heel belangrijk was. En eigenlijk wist mijn vader niet veel meer.

De huwelijksnacht was geen pretje. Mijn moeder was bang en mijn vader onhandig. Loubna bleef er de hele tijd bij, ze wilde zeker weten dat mijn moeder bloedde. En bloeden, dat deed mijn moeder. Het deed heel veel pijn, maar ze maakte haar familie niet te schande. De volgende ochtend liet Loubna de bloedvlekken op het laken aan de dorpsbewoners zien. Haar schoondochter was een eerbaar meisje.

Loubna had drie zoons, maar zij was de baas in huis. Ze nam mijn moeder altijd in bescherming. Toen mijn moeder op een ochtend had vergeten suiker in de thee te doen en mijn vader haar, nadat hij de thee kwaad had uitgespuugd een klap wilde geven, greep Loubna hem met een snel gebaar bij de pols. Ze zei: ‘Als jij ooit je vrouw slaat, krijg je met mij te maken.’

Mijn vader heeft nooit meer zijn hand opgeheven tegen mijn moeder. Ook later niet, toen ze in Europa woonden.

Het eerste kind was een jongetje. Hij werd Fouad genoemd. Maar toen hij een kleuter van een jaar of vijf was en mijn moeder haar tweede kind verwachtte, werd hij ziek. Niemand begreep wat er met hem aan de hand was. Hij had diarree, maar niemand wist hoe hij kon worden genezen. In die tijd zochten de mensen hun heil bij huismiddeltjes als ze ziek werden. Soms hielpen die, soms niet. Een dokter raadplegen betekende een lange reis naar de stad. Dat kostte geld. En niet alleen de reis, ook de dokter kostte geld. En de medicijnen.

Het tweede kind was een dochtertje: Aicha. Maar met Fouad ging het achteruit. Het jongetje stierf op de naamdag van zijn zusje. Mijn moeder was nog aan het herstellen van de bevalling, maar ze klom zo goed en zo kwaad als het ging uit het kraambed om zich naar het kamertje te slepen waar haar dode kind lag opgebaard. Ze raakte voorzichtig zijn koude hoofdje aan. Ze durfde niet te huilen. Want als je huilde, zo hadden ze haar verteld, zou dat de reis van de overledene naar de hemel vertragen. Dus huilde Naima in haar hart.

Loubna troostte mijn moeder en nam haar de zorg voor het pasgeboren meisje uit handen. Maar ook dat kind werd ziek. En weer was er niemand die wist wat er met haar aan de hand was. Het meisje stierf toen het anderhalf jaar oud was en mijn moeder kon niets doen om haar te redden.

Mijn moeder leed onder het verlies van haar kinderen. Maar vrouwen op het platteland van Noord-Marokko hebben geen tijd voor verdriet. Er moet graan worden gemalen, brood gebakken, water gehaald, hout gesprokkeld. De geiten moeten worden gemolken.

Voor de derde maal werd mijn moeder zwanger. Het was een jongetje en ze noemden hem Ali. Hij was gezond. Hij bleef in leven.

Ondertussen maakte mijn vader plannen voor de toekomst. Op een dag riep hij mijn moeder bij zich en zei: ‘We gaan naar de stad. Er is hier geen toekomst.’ Mijn moeder werd bleek. Ze was nog nooit in de stad geweest. Ze kende alleen het leven op het platteland. Ze smeekte mijn vader of ze met Ali bij haar schoonmoeder kon blijven wonen, maar mijn vader wilde naar Tetouan en als hij daar eenmaal woonde, had hij iemand nodig om zijn eten te koken en zijn kleren te wassen.

In Tetouan kwamen ze op een klein kamertje terecht, ergens in een smalle doodlopende steeg in de medina. De keuken en de badruimte deelden ze met het gezin van een achternicht van mijn moeder.

Mijn vader was niet naar school geweest en had nooit een vak geleerd. Hij verdiende een beetje geld door in de omgeving van de stad projectielen uit de strijd tegen de Spanjaarden op te graven. Hij haalde het kruit eruit en dat liet hij ontploffen op zee. De dode vissen die dan boven kwamen drijven, verkocht hij op de markt.

Het opgraven van projectielen was niet alleen gevaarlijk maar ook verboden. Op een dag werd mijn vader betrapt. Hij verdween zonder pardon in de gevangenis en mijn moeder bleef achter met inmiddels drie kinderen om voor te zorgen: de jongens Ali en Rachid, en een meisje, Hanan. Gelukkig woonden er familieleden in Tetouan die haar ondersteunden. Haar moeder, die bij een Spaanse familie als hulp in de huishouding werkte, stopte haar zo nu en dan wat geld toe. En een halfzus van mijn vader gaf haar af en toe wat kleingeld of een stuk brood. Ze leden geen honger, maar het was een moeizaam bestaan. En dat bleef zo, ook toen mijn vader weer vrijkwam.

In 1964 hoorde mijn vader dat ze in Europa mannen zochten om te werken in de fabrieken. Hij was meteen enthousiast. Hij riep mijn moeder bij zich. ‘Luister, Zahra, blondje van me’, zei hij. Want zo noemde hij haar, omdat ze als klein meisje rossig was geweest. ‘In Europa kun je veel geld verdienen. Ik blijf niet lang weg. Als ik genoeg geld heb verdiend om een huis te bouwen, kom ik terug. We gaan een beter leven tegemoet.’

Een week nadat hij dit tegen mijn moeder had gezegd, vertrok mijn vader. Hij kon meerijden met een kennis die ook naar Europa ging. Mijn vader vond werk in Nederland, achter de lopende band in een papierfabriek. Hij sliep met vijf andere Marokkanen op een klein kamertje zonder verwarming.

Maar na enige tijd realiseerde mijn vader zich dat het langer zou duren dan hij had gedacht om voldoende geld te verdienen voor een eigen huis. Het leven in het rijke Westen was duur voor een Marokkaanse gastarbeider. Duur en eenzaam.

In 1966 huurde hij voor weinig geld een oud, tochtig huis met vier kamers. Hij deed zijn best die een beetje op te knappen, zodat hij er kon wonen met zijn vrouw en, inmiddels, vier kinderen. Mijn moeder vond het al heel wat. Ze had nooit anders dan armoede gekend. Ze was nooit verder dan Tetouan geweest.

Maar ze had het in haar leven nog nooit zo koud gehad als die winter.

3

Het is ’s ochtends vroeg en er is weer eens gedoe in huis. Mijn vader staat midden in de woonkamer. Zijn ogen schieten vuur en zijn kleine gestalte blaast zich helemaal op. Hij houdt een groen, wollen colbert omhoog. Dat is het jasje dat hij dag in, dag uit draagt en dat hij ’s avonds altijd ophangt aan een haak in de hoek van de kamer. Het jasje waarin hij zijn geld opbergt. Kleingeld in de rechterzak. Papiergeld in de binnenzak.

Hij heeft ons allemaal naar de woonkamer geroepen. Ali, Rachid, Mohammed, Mimoun en mij. Hanan komt ook aangelopen, maar haar stuurt hij met een ongeduldig gebaar terug naar de keuken. Hanan is altijd braaf en gehoorzaam, dat weet iedereen. Ze hoeft niet te worden verhoord.

Mijn vader kijkt ons aan. Zijn lippen trillen een beetje. ‘Er is geld verdwenen uit de binnenzak van dit jasje. Ik mis een briefje van vijf. Wie heeft dat gedaan?’ Een voor een ontkennen we. Vooral Rachid doet zijn best mijn vader te overtuigen van zijn onschuld. Hij zweert dat hij zelfs niet in de buurt van het jasje is geweest.

Maar zo makkelijk laat mijn vader zich niet overtuigen. ‘Legen jullie je zakken maar’, beveelt hij. Ik ben snel klaar. Ik draag een rokje waarin helemaal geen zakken zitten en een bloesje waar wel een zakje is opgestikt, maar je kunt zo zien dat ik daar niets in heb gestopt. Ali, Mohammed en Mimoun keren hun broekzakken binnenstebuiten. Leeg. Maar Rachid staat te treuzelen: ‘Waarvoor zou ik mijn zakken moeten legen? Je kunt toch zo ook zien dat er helemaal niets in zit?’ zegt hij.

Maar met dit soort tegenwerpingen heeft mijn vader geen geduld. Zeker niet als het om geld gaat. Hij loopt met driftige passen naar het andere einde van de kamer en grist zijn wandelstok uit de hoek. ‘Ik wil weten wie mijn geld heeft gestolen!’ schreeuwt hij. ‘Jullie gaan niet naar buiten! Jullie gaan vandaag niet naar school! Jullie gaan de hele week niet naar school! Als jullie niet vertellen wie het heeft gedaan, dan ram ik het er wel uit!’ De wandelstok zwiept in de richting van Rachid. ‘Rachid! Maak je zakken leeg!’

Rachid keert zijn zakken binnenstebuiten. Eerst zijn linkerzak. Leeg. Dan zijn rechterzak. En kijk eens, daar blijkt een verfomfaaid briefje van vijf gulden in te zitten. Rachid kijkt er verbaasd naar, alsof hij nog nooit een briefje van vijf heeft gezien. Maar ik zie hoe zijn zwarte ogen heen en weer schieten onder zijn dikke wenkbrauwen.

‘Ik weet niet hoe dat geld daar komt, echt niet’, zegt hij. ‘Ik heb nooit aan dat jasje gezeten. Wallah, echt waar, ik zweer het je. Ik wist niet eens dat er geld in dat jasje zat.’

Mijn vader buigt zich dreigend naar hem over. ‘Als jij het niet hebt gedaan,’ gromt hij, ‘wie heeft het dan wel gedaan?’ ‘Mimoun!’ zegt Rachid snel. ‘Mimoun heeft het gedaan. Ik heb gezien dat hij met zijn handen in de zakken van dat jasje zat. Hij moet het geld stiekem in mijn broekzak hebben gedaan.’

Mimoun, die pas vijf jaar oud is, begint keihard te huilen. ‘Niet waar!’ roept hij uit. ‘Ik heb dat geld niet gepakt!’ Mijn vader keurt hem niet eens een blik waardig. Hij kijkt strak naar Rachid en zegt met trillende stem: ‘Houd je handpalmen op.’

‘Ik heb het niet gedaan! Het was Mimoun! Of misschien Sam!’ jammert Rachid.

‘Houd je handpalmen op!’ schreeuwt mijn vader en hij tilt zijn wandelstok omhoog.

Rachid houdt zijn handpalmen op, de stok zwaait hard naar beneden en hij gilt het uit.

‘Nog een keer’, zegt mijn vader. ‘Houd je handpalmen op.’ Rachid houdt zijn handpalmen nogmaals op, maar net als de stok naar beneden zwaait, trekt hij zijn handen terug en rent de kamer uit. Mijn vader rent achter hem aan en slaat hem ondertussen met de vlakke hand tegen zijn hoofd. ‘Wallah! Ik heb het echt niet gedaan! Het was Mimoun!’ hoor ik Rachid gillen. Hij blijft volhouden dat hij onschuldig is.

Na een tijdje verstommen de geluiden in de gang en komt mijn vader met een bezweet voorhoofd de woonkamer weer in. Hij ploft op de bank. Het duurt even, maar dan waagt ook Rachid zich weer in de woonkamer, met een verongelijkt gezicht. Hij is opeens het zieligste jongetje op aarde. Maar buiten het gezichtsveld van mijn vader werpt hij mij een woedende blik toe. ‘Moet je kijken’, sist hij en hij laat me de rode zwellingen op zijn handpalmen zien. ‘Het is jullie schuld. Jullie hadden me moeten helpen. Mimoun had de schuld op zich moeten nemen. Dat had hij makkelijk kunnen doen. En jij had ook kunnen zeggen dat je het had gedaan, hoor. Papa slaat jullie toch nooit.’

Ik weet niet wat ik terug moet zeggen.

Mijn moeder, die zich tijdens de ruzie in de keuken heeft teruggetrokken, komt de woonkamer in en zet het ontbijt op tafel. Zelfgebakken brood, boter en thee. We eten in stilte. Later, als ik aan de hand van mijn zus de deur uit loop om naar school te gaan, kijk ik nog even om en zie ik dat mijn vader nog steeds zwijgend aan de eettafel zit.

Als ik ’s middags thuiskom uit school, ligt mijn vader op de bank. Ik ga naast hem zitten. Zo zitten we vaak, mijn vader en ik. Dan vertelt hij mij over het leven. Volgens mijn vader staat alles in het leven van tevoren vast en kan de mens daar niets aan veranderen. ‘Alles staat geschreven’, zegt hij. ‘En jij mag van geluk spreken dat je geboren bent in een moslimgezin en niet in een familie van annasara, want die gaan allemaal naar de hel. Jij hebt geluk dat je ouders hebt die je leren hoe een meisje hoort te leven. Je zult later een goed leven hebben als echtgenote van een Marokkaanse man, die hard zal werken om de kost te verdienen. En je zult op jouw beurt voor je man en voor al je kinderen zorgen. Zo gaat dat in het leven van goede moslims.’

Maar een toekomst als Marokkaanse huisvrouw trekt mij, zo klein als ik ben, niet erg aan. ‘Ik wil later met een man trouwen die voor míj zorgt’, zeg ik. ‘En waar wil je die dan vinden?’ vraagt mijn vader lachend. Hij lacht altijd als ik hem tegenspreek. ‘Je bent veel te eigenwijs voor een meisje’, zegt hij. ‘Ik heb medelijden met de man die met jou trouwt.’

Sinds een paar maanden zit mijn vader thuis. Hij heeft pijn in zijn rug, zegt hij. Hij houdt het werk op de papierfabriek niet vol. Maar misschien zit de pijn niet in zijn rug, maar ergens anders. Het leven in Nederland is anders dan in Marokko. Anders ook dan hij zich had voorgesteld toen hij in 1964 naar Europa reisde, het hoofd vol van de verhalen die ze ongeletterde Marokkaanse jongens vertelden over bergen geld verdienen in Europa.

Bergen geld verdienen was er niet bij, in de Nederlandse papierfabriek. Maar de droom om ooit een huis te bouwen in Marokko heeft mijn vader nog steeds niet opgegeven. Hij draait ieder dubbeltje drie keer om en elke cent die hij kan missen, legt hij opzij. Hanan en ik krijgen nooit nieuwe jurken. Mijn vader koopt onze kleren in de tweedehandswinkel op de hoek. De spullen die hij daar vandaan haalt, ruiken muf. We dragen ook de afdankertjes van de dochters van tante Fatima, met wie mijn ouders vroeger een huis deelden in Tetouan, maar die tegenwoordig bij ons om de hoek woont.

De dochters van tante Fatima krijgen snoep en frisdrank. Zij hebben spelletjes en kleurtjes waarmee ze mooie tekeningen maken. Bij ons is nooit papier in huis. En spelen, dat doe ik met mijn broertje Mimoun.

De dochters van tante Fatima zitten op de padvinderij. Ze gaan picknicken in het park en dan eten ze broodjes met krabsalade. Wij gaan nooit picknicken. Alleen als het kermis is, dan neemt mijn vader Mimoun en mij mee. Dan mogen we in de draaimolen. Eén keer. Natuurlijk zeuren we mijn vader daarna de hele tijd aan zijn hoofd of we nog een keer mogen, maar hij laat zich nooit ompraten. Hij zegt: ‘Baraka! Genoeg!’ Dan hangen we nog tijdje rond de snoepkramen en de gokmachines en dan lopen we weer naar huis.

Nu mijn vader niet meer werkt, bestaat zijn dag voornamelijk uit op de bank hangen. Hij kijkt veel televisie, altijd naar het nieuws. Hij verstaat niet wat er wordt gezegd, maar toch mogen wij er niet doorheen praten. Soms merk ik dat mijn vader niet heeft begrepen waar het over gaat. Dan denkt hij dat er iets heel anders is gezegd.

Boodschappen doen is mijn vaders taak. Snoep en frisdrank mag hij dan een overbodige luxe vinden, hij koopt wel altijd goed vlees en mooie groenten. Als hij thuiskomt met geurige bossen munt en koriander en donkerrode tomaten, kijkt hij tevreden. Dat heb ik maar weer mooi voor mijn vrouw en kinderen geregeld, zegt zijn gezicht.

Op vrijdag, als hij thuiskomt uit de moskee, duikt hij vaak de keuken in om eten te koken. Dan kun je hem horen zingen terwijl het in huis naar gebakken vis en komijn gaat ruiken. Koken kan hij goed, die vader van mij. Hij heeft lang voor zichzelf moeten zorgen in Nederland en toen hij nog in Tetouan woonde, was hij dagenlang van huis om in de bergen projectielen op te graven. Ik vind zijn tajine van sardientjes met tomaat en ui de lekkerste tajine van de hele wereld.

Waar mijn vader is, ben ik meestal ook te vinden. Ik hang altijd om hem heen. Als hij aan het klussen is in huis, sta ik er bij te kijken in de hoop dat ik mag helpen. Hij legt mij uitgebreid uit hoe hij alles doet. Als hij in de keuken staat, mag ik hem helpen met het schoonmaken van de sardientjes. Als hij een schaap gaat slachten in de gang mag ik samen met mijn broers het beest vasthouden. Als hij zich ’s ochtends in de keuken staat te scheren, imiteer ik zijn grimassen. Dan moet hij lachen. Ik maak mijn vader vaak aan het lachen. Op mij kan hij niet goed boos worden, hoe eigenwijs ik ook ben.

Maar vandaag lacht mijn vader niet. Misschien zit dat gedoe van vanochtend hem nog steeds dwars. Of misschien is hij er nog steeds niet aan gewend om dag in, dag uit een groot gezin om zich heen te hebben. In Marokko was hij altijd buiten. En in Nederland bracht hij tot voor kort zijn dagen door in de fabriek. Maar nu zit hij thuis met zoons die niet willen gehoorzamen.

Op Rachid blijft hij nog lang boos. Hij telt voortaan elke avond duidelijk zichtbaar zijn geld. Maar Rachid is niet zijn grootste zorg. De meeste zorgen maakt hij zich om het gedrag van zijn oudste zoon. Want Ali wil niet naar school.

Mijn vader droomt van zoons die een diploma halen, een goede baan vinden en geld verdienen. Geld dat ze dan aan hun vader kunnen afdragen, zodat dat huis in Marokko dichterbij komt. Maar Ali spijbelt. Mijn vader probeert hem tot schoolgaan over te halen door spullen voor hem te kopen, zoals een radio, een tweedehandsbrommer, mooie kleren. Ali is de enige van de kinderen die nooit tweedehandskleren draagt. Dat weigert hij gewoon. En mijn vader accepteert het.

Op dit moment woedt er tussen Ali en mijn vader een strijd om een witte broek met wijde pijpen die Ali per se wil hebben. Elk moment dat hij thuis is, zeurt hij om die broek. Zodra hij binnenkomt, begint hij erover. ‘Die broek die ik zo graag wil hebben, hangt nog steeds in de winkel’, zegt hij met een veelbetekenende blik tegen mijn vader. Maar mijn vader ziet niets in een modieuze broek met wijde pijpen voor zijn zoon. Een witte broek nog wel, die wordt heel snel vies, vooral als een jongen als Ali hem draagt, die de hele dag aan brommers sleutelt en altijd onder de smeerolie thuiskomt.

Het werkelijke probleem zit hem niet in het model of de kleur van de broek, maar in de prijs. Mijn vader vindt hem veel te duur. Maar als je dacht dat Ali zich daardoor liet ontmoedigen, dan vergis je je.

‘Het is een mooie broek, pa’, zegt hij maar weer eens tegen mijn vader.

‘En wat gaan we deze maand eten als ik al mijn geld uitgeef aan een broek voor jou?’ werpt mijn vader tegen.

‘Maar ik heb helemaal geen broeken meer.’

‘Je hebt broeken genoeg.’

‘Ik? Ik loop altijd in oude kleren rond. Hoe ga ik het respect van de andere jongens krijgen als ik er zo uitzie? Ik heb die nieuwe broek nodig, pa, ik zweer het je.’

‘En je broers en je zussen dan? Als die dan opeens ook zo’n broek willen?’

‘Als ik die broek niet krijg, dan steel ik het geld en koop ik hem zelf’, dreigt Ali. Stelen, dat is na de scène met Rachid van vanochtend een pijnlijk punt. Ik zie dat mijn vader schrikt.

‘Als je dat maar uit je hoofd laat’, zegt hij. ‘Dan breng ik die broek onmiddellijk terug naar de winkel.’

‘Maar iedereen heeft zo’n broek. Hoe kan ik erbij horen als ik de enige ben die oude kleren draagt?’

‘Je draagt helemaal geen oude kleren, Ali. Ik koop ze altijd nieuw voor jou.’

‘Maar als ik die broek heb, dan is iedereen jaloers, dan ga ik met plezier naar school.’

Bingo. Hij heeft het argument te pakken.

Ik zie mijn vader nadenken en tot een conclusie komen.

Na een korte tijd staat hij moeizaam op en zegt: ‘Goed, ik ga mee met je naar de winkel, maar ik beloof niets.’