Halldór Laxness

Aan de voet van de gletsjer

Vertaald uit het IJslands door Marcel Otten

Met een nawoord van Susan Sontag

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlans Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Kristnihald undir Jökli, verschenen bij Vaka-Helgafell

Oorspronkelijke tekst © Halldór Laxness, Vaka-Helgafell hf., Reykjavik, 2004

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marcel Otten en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Raymond Gehman/Corbis

isbn 978 90 445 2946 3

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1
==
==

De bisschop wil iemand erop uitsturen

De bisschop liet ondergetekende gisteravond bij zich komen. Hij bood me een snuif aan. ‘Nee, dank u, daarvan moet ik niezen’, zei ik.

De bisschop: ‘Ha, een witte raaf! Goedkoper kan het niet! Vroeger gebruikten alle jonge theologen snuiftabak.’

Ondergetekende: ‘Och, zo’n bijzondere theoloog ben ik nou ook weer niet. Ik ben het slechts in naam.’

De bisschop: ‘Ik kan u jammer genoeg geen koffie aanbieden, want mijn vrouw is niet thuis. Zelfs de echtgenotes van bisschoppen zijn ’s avonds niet meer thuis: dat is het maatschappelijk verval. Ja, mijn beste, u bent een prachtvent. Ik heb mijn oog op u laten vallen sinds u voor ons vorig jaar de notulen van onze synode hebt bijgehouden. Dat was meesterlijk, hoe u het geklets van de parochie woord voor woord hebt weten bij te benen. We hebben nooit eerder een theoloog gehad die steno kende, bovendien kunt u met die fonograaf omgaan of hoe dat ding mag heten.’

Ondergetekende: ‘We noemen het een bandrecorder. Fonograaf is beter.’

De bisschop: ‘Ja, al dat grammofonisme heden ten dage, godallemachtig! Kunt u soms ook televisie maken? Dat is nog fantastischer! Bijna net zoals in de bioscoop: na twee minuten ben ik in slaap gevallen. Waar hebt u dat allemaal geleerd?’

Ondergetekende: ‘Het is niet zo ingewikkeld, een bandopname maken. Ze hebben mij geleerd ermee te werken toen ik een bijbaantje bij de radio-omroep had. Maar met televisie heb ik nog nooit te maken gehad.’

De bisschop: ‘Dat doet er niet toe. Bandopnames zijn voor ons voldoende. En steno. Het is toch wonderlijk hoe je zulke rattenstaarten kunt leren. Het lijkt wel Arabisch. Ze moeten u tot priester wijden. U hebt natuurlijk wel iets vasts?’

Ondergetekende: ‘Ik heb een bijbaantje als privé-leraar in talen, en ik geef ook een beetje lessen in rekenen.’

De bisschop: ‘In talen ook nog goed, nou ja!’

Ondergetekende: ‘Och, ik kan meebabbelen in de vijf, zes talen die je voor het eindexamen nodig hebt. En ook een beetje Spaans, want ik ben een keer met een groep naar Mallorca geweest en had me daarop voorbereid.’

De bisschop: ‘En de theologie, dat zit allemaal wel snor, neem ik aan?’

Ondergetekende: ‘Ik veronderstel van wel. Maar een grote fanatiekeling ben ik niet.’

De bisschop: ‘Rationalist? Dat bedoelt u ermee te zeggen! Daar moet u verdomme mee oppassen. Een kwaaie vent, Jon de Rationalist.’

Ondergetekende: ‘Ik weet niet hoe ik mezelf moet noemen. Waarschijnlijk ben ik gewoon zo’n moderne mafketel. Verder niets. Desondanks heb ik geen slechte cijfers voor theologie gekregen.’

De bisschop: ‘Wilt u zich soms tot priester laten wijden?’

Ondergetekende: ‘Daar heb ik nog niet zo over nagedacht.’

De bisschop: ‘U zou daarover moeten nadenken. Dan moet u trouwen. Zo is het bij mij gegaan. Het is ook gezond om kinderen te hebben. Dan leert men pas de schepping begrijpen. Ik wil graag iemand erop uitsturen. Als dat goed gaat, zult u ooit later een goede predikantenpost krijgen. Maar voor een vrouw zult u zelf op pad moeten.’

Ik luisterde en wachtte, maar de bisschop ging over op de Franse literatuur. ‘Franse literatuur lezen is leuk,’ zei hij, ‘vindt u ook niet?’

Ondergetekende: ‘Ja, ik geloof van wel. Als je de tijd ervoor hebt.’

De bisschop: ‘Vindt u het ook niet zonderling dat de meeste Franse schrijvers boeken over IJsland hebben geschreven die hen onsterfelijk hebben gemaakt? Victor Hugo schreef Hans d’Islande, Pierre Loti Les pêcheurs d’Islande en Jules Verne bekroonde het geheel met het geweldige meesterwerk Voyage au centre de la terre. Daar komt Arni Saknussemm in voor, de enige alchemist en filosoof die we hier op IJsland hebben gekend. Niemand is nog dezelfde nadat hij dat boek heeft gelezen. Onze landgenoten zouden nooit zo’n boek kunnen schrijven en zeker niet een over de Snæfellsgletsjer.’

Ondergetekende was het niet helemaal met de bisschop eens over dat boek, dat in zijn opsomming het hoogtepunt vormde, en ik betoogde dat ik het verhaal van de schrijver over de reis van Phileas Fogg rond de aarde hoger inschatte dan dat over de tocht van Otto Lidenbrock door de krater van de Snæfellsgletsjer.

Toen bleek dat het de bisschop onverschillig liet wat ik van Franse literatuur vond.

De bisschop: ‘Wat zou u ervan vinden de onderneming te aanvaarden naar het westen, naar de gletsjer te reizen en bij deze wereldberoemde berg het grootste onderzoek uit te voeren sinds de tijd van Jules Verne? Ik betaal overeenkomstig het ambtenarentarief.’

Ondergetekende: ‘Vraag mij alstublieft geen heldendaden te volbrengen. Bovendien heb ik gehoord dat heldendaden niet overeenkomstig het ambtenarentarief worden verricht. Het beetje mannelijkheid dat ik bezit deugt niet voor roem. Maar als ik voor u, monseigneur, een brief of iets dergelijks bij de gletsjer moet bezorgen, zou dat voor mij geen al te grote moeite zijn.’

De bisschop: ‘Ik wil u te mijnen behoeve voor een reis van ongeveer drie dagen erop uitsturen. U krijgt van mij een brief met volmachten mee voor de reis. Ik zou u willen vragen voor mij de eerwaarde Jon Primus op te zoeken en hem vertellen dat hij u moet toestaan daar te overnachten. Er moet daar in het westen iets onderzocht worden.’

Ondergetekende: ‘Wat moet er onderzocht worden, met permissie?’

De bisschop: ‘De zielzorg aan de voet van de gletsjer moet onderzocht worden.’

Ondergetekende: ‘Hoe moet een onervaren iemand als ik dat doen? Uit dit hoofd komt weinig zinnigs!’

De bisschop: ‘Het beste zou zijn om het onderzoek te beginnen met de eerwaarde oude Jon zelf. U zou bijvoorbeeld kunnen proberen erachter te komen of de man gek is of niet. Misschien is hij wel intelligenter dan wij allemaal. Hij heeft in Duitsland op een universiteit zes jaar geschiedenis gestudeerd en ten slotte is hij hier bij ons als theoloog beland. Hij is altijd een dubieus figuur geweest. Sommigen zeggen dat hij van het geloof is afgevallen.’

Ondergetekende: ‘Moet ik daar echt m’n neus insteken?’

De bisschop: ‘Daar ik een onderemployé op het departement voor Kerkelijke Aangelegenheden heet te zijn, stel ik in eerste instantie de vraag: waarom repareert die man de kerk niet? Waarom houdt hij geen diensten? Waarom doopt hij de kinderen niet? Waarom begraaft hij de doden niet? Waarom heeft hij twintig jaar zijn domineesbezoldiging niet opgehaald? Is hij soms geloviger dan wij? En wat zegt de congregatie? Op drie inspectiereizen heb ik de vent bevolen die zaken eindelijk in orde te maken. De diocees heeft hem minstens vijftig brieven geschreven. Natuurlijk is er nooit antwoord gekomen. Het is niet mogelijk iemand vaker dan drie keer te waarschuwen, laat staan te bedreigen: bij de vierde keer is het dreigement een slaapliedje geworden, daarna zit er niets anders op dan de man stilletjes zijn priestertoog afnemen. Maar waar zijn de misdaden, dat is het! Hier moet een onderzoek plaatsvinden. Nu doen allerlei sterke verhalen de ronde dat hij toestemming heeft gegeven een lijk op de Snæfellsgletsjer bij te zetten. Wat is dat voor een lijk? Het is een ongehoorde schande! Zoek dat eens uit, alstublieft! Als het een lijk is, dan moeten we het naar de bewoonde wereld terugslepen en het in gewijde grond begraven. En als het iets anders is, wat is het dan? Eervorig jaar heb ik de zogenaamde voorzitter van de raad van ouderlingen aldaar een brief geschreven, ik ben vergeten hoe hij heet. Gisteren kreeg ik na zegge en schrijve anderhalf jaar een antwoord, die gasten hebben geen haast. Wat zijn dat voor putjesscheppers, als ik vragen mag? Schermen ze elkaar af daar aan de voet van de gletsjer? Tegen ons hier! Het lijkt wel een vrijmetselaarsloge! En die vent is net zo maf als de eerwaarde Jon Primus. Ik geloof dat het absoluut noodzakelijk is hem ook een beetje aan de tand te voelen. Hier is dat vodje van hem.’

De bisschop reikte mij een beduimeld stuk papier aan dat nauwelijks met de post kon zijn gekomen, maar van gehucht naar gehucht was gegaan en in de vele gemeentes in de zakken van allerlei lieden was verkreukeld. Desalniettemin gaf de brief blijk van een geestelijke inslag, als men het zo onder woorden mag brengen, die meer in zich had dan je aan de buitenkant af kon lezen en waarvan de argumenten doel troffen op de plek waar ze hun domicilie hebben, maar op andere plekken weinig geldingskracht bezitten. De bisschop ratelde aan één stuk door, terwijl ik de brief vluchtig doornam: ‘Verder heeft hij vissers en buitenlanders toestemming gegeven om pal voor de kerk een of ander monstrueus bouwwerk neer te kwakken – zeg hem van mij dat hij dat meteen moet slopen! Bovendien moet hij van zijn vrouw scheiden. Ik heb gehoord dat hij ruim dertig jaar geleden getrouwd is, lang voordat ik bisschop ben geworden, en dat hij nog steeds niet van zijn vrouw is gescheiden, ook al heeft ze nog nooit met hem het bed gedeeld. In plaats daarvan moet hij zich met een vrouwspersoon hebben ingelaten die nota bene Dora de Stamper heet. Willen ze soms met het christendom in de clinch gaan of zo?’

Brief van de voorzitter van de raad van ouderlingen, Tumi Jonsen van Brun aan de voet van de gletsjer, aan de bisschop, inhoudende: ‘Briefschrijver dezes vraagt om verontschuldiging voor de traagheid in het beantwoorden van brieven, ouderdomsgebreken enz.; hij zal zich nu eindelijk ertoe zetten de brief van de bisschop van IJsland te beantwoorden die hij eervorig jaar in goede orde heeft ontvangen, inhoudende vragen over de christelijke beleving aan de voet van de gletsjer. Zo ook vragen naar het waarheidsgehalte van geruchten dat de parochiedominee zijn ambtelijke plichten inadequaat vervult en zijn parochiale werkzaamheden op de lange baan schuift. Item, of in de afgelopen jaren een buitengewoon transport van een niet nader omschreven kist op de gletsjer heeft plaatsgevonden en dienovereenkomstige voorvallen. De voorzitter van de raad van ouderlingen veroorlooft zich slechts datgene te berde te brengen wat zijn rotsvaste overtuiging in deze zaak is, namelijk dat in deze parochie noch op andere plaatsen rondom de gletsjer iemand te vinden is die niet erkent dat de eerwaarde Jon Jonszoon, genaamd Primus, een goud mens is.’ (De woorden ‘goud’ en ‘mens’ zijn afzonderlijk geschreven zodat duidelijk is dat de briefschrijver het woord ‘goud’ als adjectief gebruikt.) ‘Geen schepsel in dit gehucht zou het verkiezen één dag zonder de eerwaarde Jon te zijn. Alle omliggende gemeenten zouden het betreuren als ook maar één haar van zo’n nobel mens zou worden gekrenkt. Er wordt inderdaad soms beweerd dat de parochiedominee in zijn ambtelijke taken niet overhaast te werk gaat, maar ik durf in mijn gewetensvolle verantwoording als voorzitter van de raad van ouderlingen te beweren dat iedereen eervol ter aarde wordt besteld en dat het in deze als in andere bewoonde streken hier te lande rustig is, wat dat betreft. Als, aan de andere kant, hier in de buurt een of ander huishoudelijk voorwerp kapot is en derhalve niet langer te gebruiken, omdat hier te lande net zoals in het buitenland louter rotzooi wordt gemaakt, dan blijkt eens temeer wat we aan onze eerwaarde Jon hebben. Het maakt absoluut niet uit wat onbruikbaar is geworden, gereedschap of machines, pollepels of botte messen, zelfs gebroken aarden potten, in de handen van de eerwaarde Jon komt alles nieuw of zelfs beter dan nieuw tevoorschijn. Ik ben bang dat vele ruiters of autorijders hier ter plekke het een groot verlies zullen vinden als de eerwaarde Jon zou worden verwijderd, een man die aan de openbare weg is te vinden, die altijd bereid is een paard te beslaan, zowel overdag als ’s nachts, een kunstenaar die voor anderen aan defecte motoren zit te prutsen zodat ze uiteindelijk weer weg kunnen rijden. Tot slot, en dat is juist, onze kerk verkeert in slechte staat, ook al hoor je in de praktijk daar weinigen over klagen, maar de Here is groot, zegt men. Ik zal daarover niet verder uitweiden. Uwe bisschoppelijke, dierbare en dienstbare dienaar, Tumi Jonsen, Brun aan de voet van de gletsjer.

2
==
==

Gevolmachtigde van de bisschop, afgekort GeBi

Toen het zover was gekomen dat ondergetekende oren had naar de reis, zei de bisschop: ‘Eerst moet de wil er zijn, de rest is techniek.’

Ondergetekende bleef fatsoenshalve tegenwerpingen maken vanwege zijn jeugdige leeftijd en zijn gebrek aan invloed om de ambtsuitoefening van eerbiedwaardige oude mannen of de christelijke moraal op te vijzelen in streken waar zelfs de woorden van de bisschop zelf geen gewicht hadden. Wat voor ‘techniek’ kan men in een dergelijke moeilijke situatie van een domme jongen verwachten? Wat moet ik zeggen, wat doen?

De bisschop: ‘Gewoon zo weinig mogelijk zeggen en doen. Uw ogen openhouden. Over het weer praten. Vragen hoe de zomer was van vorig en eervorig jaar. Zeggen dat de bisschop reuma heeft. Als anderen reuma hebben, vragen waar het meestal pijn doet. Niet proberen orde op zaken te stellen – dat is onze taak in het departement voor Kerkelijke Aangelegenheden, zodra wij weten wat er aan de hand is. We vragen om een verslag, dat is alles. Het doet er niet toe met wat voor bijgeloof en fabeltjes ze komen aanzetten, u moet ze niet bekeren. Niets en niemand reformeren. Hun toestemming geven te praten en niet tegenspreken. En als ze zwijgen, waarover zwijgen ze? Noteren wat van belang is, ik zal het desbetreffende in een schrijven uiteenzetten. Niet buiten uw boekje gaan. Zakelijk schrijven! We willen geen ridicule verhalen uit het westen horen, we lachen hier in Reykjavik op onze eigen kosten. Schrijf zo veel mogelijk in de derde persoon. Academisch, ja, maar met mate. Leer van de fonograaf.’

De gevolmachtigde van de bisschop (GeBi, hierna als Gebi geschreven): ‘Als de dominee constant aan oude motoren zit te prutsen of braadpannen repareert en vergeet de doden te begraven zodat de lijken de gletsjer op worden getransporteerd, tja, triester dan het is kun je de farce niet maken.’

De bisschop: ‘Ik vraag om feiten. De rest is mijn zaak.’

Gebi: ‘Moet ik dan niet eens zeggen wat ik ervan vind?’

De bisschop: ‘Nee, nee, nee, beste man. Het is om het even wat u ervan vindt. Wij vragen wat u hoort en ziet, niet of het u zint. Denkt u dat wij hier kleuters zijn en dat men voor ons moet denken, voor ons conclusies moet trekken en ons op de po moet zetten?’

Gebi: ‘En als ze ermee beginnen mij van alles voor te liegen?’

De bisschop: ‘Ik betaal voor de banden. Pas op dat ze niet via u liegen. Let op dat u niet zelf gaat liegen!’

Gebi: ‘Op de een of andere manier moet ik toch verifiëren wat ze zeggen?’

De bisschop: ‘Niks verifiëren! Als ze liegen, mij best. Als ze met een of ander bijgeloof aan komen zetten, des te beter! Vergeet niet dat slechts weinigen een beetje de waarheid vertellen, niemand die de hele, laat staan de absolute waarheid vertelt. Gesproken woorden zijn feiten op zich, of ze nou waar of gelogen zijn. Als mensen praten, dan geven ze iets van zichzelf prijs, of ze nou liegen of de waarheid vertellen.’

Gebi: ‘En als ik ze op een leugen betrap?’

De bisschop: ‘Spreek nooit kwaad over iemand in uw verslag. Denk eraan dat datgene wat u zelfs met opzet wordt voorgelogen vaak meer opmerkelijke feiten kan bevatten dan een waar verhaal dat men in alle oprechtheid vertelt. Corrigeer niets en onthoud u ook maar van interpretaties. Dat is onze afdeling. Degene die bij deze lieden stand wil houden, moet ervoor waken dat hij niet zelf van zijn geloof afdwaalt.’

3
==
==

Verslag van de reis vanuit de hoofdstad westwaarts naar de gletsjer

Ik ging met de bus en had mijn spullen in een plunjebaal. De laatste dag van het wintervisseizoen, de 11de mei. Deze tijd wordt ‘tussen hooi en gras’ genoemd, gezien vanuit het gezichtspunt van het schaap: het is de tijd dat de hooivoorraad uitgeput raakt en het gras nog niet spruit. Rond deze tijd is het vaak triest gesteld met de herkauwers; de lente is op IJsland altijd de tijd geweest waarin mens en dier verhongeren.

De weinigen die rond dit jaargetijde onderweg zijn, zijn bijna net zulke zonderlingen als ondergetekende zelf: futloos en doelloos snieken ze bijna stiekem op een onverwachte plek uit de bus en verdwijnen dwars door een moeras, alsof ze daar ergens in een of ander moddergat wonen. Of de chauffeur stopt op een onverklaarbare plek midden op het platteland en gooit iets onbeduidends uit het raam wat gewoonlijk in een plas valt: een pak kranten, een bundeltje, een pakket.

De bergen aan de rechterkant van de weg zijn boven zwart. Af en toe een sneeuwjacht, verdorde berghellingen, de weidse moeraslanden tussen bergen en strand koffiebruin. Maar een vreemde, heldere glans op rivieren en meertjes begeleidt de reiziger, ook al is de lucht grauw en het doel van zijn reis misschien niet zo opzienbarend. De zon staat in deze tijd van het jaar hoog en de nachten zijn niet zo donker dat ze de moeite van het vermelden waard zijn, aan de andere kant zijn ze ook weer niet helemaal helder. De schapen lijken me nog tamelijk sloom zoals ze daar op het moeras naar iets zoeken, maar dat zal gauw beter voor ze worden. De vogels op het water en het land daarentegen zijn levendig, ze vinden eerder iets te eten dan andere dieren. De stormvogels zijn al op de meren en ze duiken lang onder water, dus ze vinden ook voedsel. Zwanen zwemmen twee aan twee op plassen, zo wit dat ze oplichten, of ze zitten in een groep op de oever, waar ze zich poetsen. Ergens in een gewest vliegt een stern landinwaarts en dan weer terug naar zee.

‘Raar om maar één stern te zien,’ zegt iemand, ‘ik heb ze altijd bij duizenden gezien.’

Daarop roept een vrouw dat het een landverkenner is, door de andere sterns erop uitgestuurd om te kijken of het land nog steeds uit zee oprijst.

‘Hoe weet die vrouw dat?’ wordt er gevraagd.

‘Dat kan iedereen toch uitrekenen,’ antwoordt de vrouw, ‘vandaag is het de elfde en de sterns komen nooit eerder dan met het kruisfeest op de veertiende.’

Vraag: ‘Hoe kun je nou beweren dat alle sterns behalve deze op de veertiende komen?’

Vrouw: ‘Zo staat het in de krant.’

De roofmeeuw is een duistere vogel; bij kalm weer vliegt hij net zoals een stuk papier dat in een storm wordt voort geblazen, zonder de vleugels merkbaar te bewegen. Hij laat de lucht het werk doen en zelf doet hij niets anders dan bijsturen; soms doet hij alsof de vliegkunst hem in de steek heeft gelaten of dat hij de sport zelfs heeft verleerd en hij fladdert en fladdert tot hij met zijn witte stuit uit de lucht valt. Beneden op de grond begint hij zich uit te sloven, het is alsof zijn vleugels zijn gebroken of uit het gelid zijn, ze klapwieken voor zijn eigen poten als hij probeert te trippelen, zodat hij half en half koprollen maakt. Wat moeten die capriolen betekenen? Is dat allemaal om een vrouwtje te verleiden?

Vreemd dat vogels niet allemaal op dezelfde manier vliegen. De lucht is toch op dezelfde plek en tegelijkertijd hetzelfde? Ik heb horen vertellen dat de vleugels van vliegtuigen zich allemaal naar dezelfde formule richten, terwijl elke vogel zich naar zijn eigen formule richt. Ontegenzeggelijk is er een niet gering voorstellingsvermogen aan te pas gekomen om zovele vogels met hun eigen formule uit te rusten en daarbij zijn kosten noch moeite gespaard. En wellicht is er nog nooit een vogel ontdekt die zo kaarsrecht als een vliegtuig vliegt. Desondanks vliegen alle vogels beter dan vliegtuigen, als ze überhaupt al kunnen vliegen. Misschien zijn alle vogels een beetje onvolkomen, omdat er nog geen algemeen geldende formule voor alle vogels is gevonden, net zoals alle romans slecht zijn omdat de juiste formule voor een roman nog niet is gevonden.

4
==
==

Avond aan de voet van de gletsjer

We zijn aan de voet van de gletsjer. De chauffeur zegt: ‘Hier moet u uitstappen.’ Aan de zeezijde van de weg, achter een groene weideheuvel, ligt een kaal lapje grond bedekt met kiezels. Erop staat een oud, gammel schuurtje van ongeveer twee bij drie meter, beschoten met golfplaten. Het zit dicht. Avond, de nevel heeft zich op de bergrand genesteld. Behalve het schuurtje is er geen teken van menselijke aanwezigheid, alleen een vermolmde houten bank die in de grond is bevestigd, bestaande uit drie planken, aan de ene kant van de deur van de hut. Ondergetekende gaat op de bank zitten met de plunjebaal naast zich en haalt de landkaart tevoorschijn. De nevel is overal van het gebergte omlaag gerold en het is nergens zo donker als op de plek waar volgens de landkaart de gletsjer moet liggen. Het motregent. In de schemering licht de groen geworden weideheuvel op en hier en daar steken er lavatanden uit.

Als ik weer de schuurdeur probeer, zie ik boven de deur een stuk hout waarop langgeleden met roet of teer letters waren geschilderd en hoewel de inscriptie vervaagd en stoffig is en het stuk hout vermolmd, kun je deze woorden ontcijferen: ‘Hier worden primussen gerepareerd.’

De weg naar het parochiehuis ligt in een halve cirkel rond de weideheuvel. Vlak aan de weg staat een kalf getuierd, een stuk ellende met een dikke pens, onder de diarree, gerimpeld, een borstelige kruin; het laat de kop hangen en loeit niet. De bezoeker staat op het erf. De lange kant van het huis is naar zee gericht en de huisweide strekt zich uit tot de klippen aan de kust waarboven witte vogels zweven.

‘Is ’t de bisschop?’ vraagt een vrouw die in de deuropening staat.

Gebi: ‘O, nee, ik ben bang van niet. Maar ik heb een brief van de bisschop.’

De vrouw: ‘U bent net zo goed een bisschop en u bent door een telegram aangekondigd. Komt u binnen. Maar de dominee is niet thuis.’

Het is een lang en smal gebouw, samengesteld uit vele afzonderlijke bouwsels; een langwerpige voorbouw van oost naar west, van hout met golfplaten aan de buitenkant, ramen en deuren aan de zijde die op zee uitkijkt. Daartegen zijn ongelijkvormige houten keten aangebouwd, die geleidelijk overgaan in een ontelbaar aantal wankele of compleet vervallen turfhutten; degene die het verst weg liggen, zijn vergroeid met de groene hellingen op de huisweide. Deze architectuur, met de ene hut die uit de andere steekt, is op de een of andere manier verwant aan koraal- of cactusgroei. De vrouw laat me de ontvangstkamer binnen. Dan verdwijnt ze.

Ik wacht. Alle deuren staan open. Een vochtige tocht dringt naar binnen en het schrille geschreeuw van de meeuwen op de rotsen vult het open huis in de schemering. De buitendeur ligt uit zijn hengsels, de deur van de ontvangstkamer leidt naar de gang en hij knarst indringend als je probeert er beweging in te krijgen. De kamer is in vroeger tijden lichtblauw geschilderd, maar de verf is afgebladderd en eronder zitten donkerrode vlekken van een nog oudere verflaag en in die vlekken hebben zich weer andere vlekken gevormd; deze binnenste vlekken zijn gifgroen. In de kamer staat een enorm lange tafel met erlangs aan beide zijden houten banken. Alles is van onbewerkte planken die met vierduimsspijkers aan elkaar zijn getimmerd; het huisraad bestaat verder uit een commode, een schrijftafel en een bureau, alles in een verwaarloosde staat, en het is niet makkelijk je voor te stellen wat er van de laden is geworden, want ze zijn allemaal uit die meubels verdwenen. Als de gevolmachtigde van de bisschop een uur lang heeft gezeten, begint hij in die vochtige kou te rillen. Wat moet uw gevolmachtigde met zichzelf aanvangen? Moet hij soms de vrouw zoeken en zeggen dat hij het koud heeft? Is hij in dit onbekende huis gekomen om over zijn eigen lot te klagen? Hij komt tot de conclusie dat hij niet het recht heeft om te klagen. Hij is voor niets anders hierheen gestuurd dan het zoeken naar feiten. Als hij hier vannacht onverzorgd moet blijven zitten, dan is dat een mooi feit voor het verslag, net als elk ander feit. Het is even onwetenschappelijk als onredelijk om op ethische gronden een wetenschappelijk proces middenin af te breken omdat je bijvoorbeeld koude voeten hebt gekregen.

De gevolmachtigde heeft het eerste uur zijn tijd benut om het reisverslag van die dag in steno neer te krabbelen, maar hij is er vanwege de kou mee opgehouden en bovendien is er nog amper licht om bij te schrijven en daarom breekt het reisverslag abrupt af bij de roofmeeuw in het gewest van Kolbeinsplek. Hij staat op, rekt zich uit, worstelt een beetje met de knarsende deur en gaat daarop naar buiten, in de richting van de zee; hij komt bij de rotswand. Deze is overal zo’n zeventig meter hoog, op sommige plekken op z’n minst honderd meter. Deze pikzwarte rots lijkt met sneeuw bedekt, zo dicht zitten de witte vogels in de nachtelijke schemer op elkaar. Op een richel van niet meer dan een hand breed wonen vele families. Het is een kolonie drieteenmeeuwen.

Zelfs om middernacht is een drieteenmeeuwenkolonie zelden stil rond deze tijd van het jaar, tenminste niet lang met z’n allen tegelijk. Ook al lijken ze allen met hun avondgebed klaar te zijn, toch duurt het niet lang eer er eentje met een sologeluid in schril falset begint, alsof de brandklok luidt. Soms klinkt het abrupt en pijnlijk, als het gejank van een hond die wakker wordt wanneer iemand op zijn staart trapt. Soms als een kleuter, die vanuit een diepe slaap begint te huilen, wakker geworden uit een woordloze droom die hooguit veroorzaakt wordt door een onbehaaglijk gevoel in de borst. De kolonie drieteenmeeuwen is dan klaarwakker en doet eventjes met die ene meeuw mee tot het volkje het eens wordt om nog een keer het onzevader te bidden en op de volgende wekroep te wachten. Het is de bedoeling dat ondergetekende zijn lijf opwarmt, maar het koudegevoel is eerder erger geworden door ’s nachts in het vroege voorjaar in de vochtige koude te luisteren naar het geschreeuw van de meeuwen.