Halldór Laxness

De klok van IJsland

Uit het IJslands vertaald door Marcel Otten

Met een nawoord van de vertaler

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Íslandsklukkan, verschenen bij Vaka-Helgafell

Oorspronkelijke tekst © Auður Laxness

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marcel Otten en De Geus BV, Breda 2005

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Galen Rowell/Corbis/TCS

isbn 978 90 445 2947 0

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Er was een tijd, zoals in boeken wordt verhaald, dat het IJslandse volk maar één nationaal bezit had waarvan de waarde in geld kon worden uitgedrukt. Dat was een klok. Deze klok hing aan een nokbalk voor de gevel van het gerechtsgebouw op de Dingvelden[1] bij de Bijlrivier. Ze werd geluid bij rechtszittingen en terechtstellingen. De klok was zo oud dat niemand met zekerheid wist hoe oud ze wel was. Bij het begin van dit verhaal zat er al lang een barst in die klok en oudere mensen konden zich nog herinneren dat ze een helderder klank had. Desondanks koesterden de ouderen deze klok. In aanwezigheid van de landvoogd, de rechter en de beul, de man die onthoofd of de vrouw die verdronken zou worden, kon je vaak op windstille midzomerdagen in het briesje van het Zuilengebergte en de geur van het struikgewas van het Blauwbos horen hoe het geluid van de klok zich mengde met het gemurmel van de Bijlrivier.

Maar in het jaar dat de bevolking door een besluit van hogerhand al het brons en koper – dat nodig was voor de wederopbouw van Kopenhagen na de oorlog – aan de koning moest afdragen, werd men erop uitgestuurd om de oude klok van de Dingvelden bij de Bijlrivier te halen.

Een paar dagen na de ontbinding van het Alding kwamen twee man met een aantal lastpaarden aangereden over de weg langs de westkant van het meer, de ravijnhelling tegenover de riviermonding omlaag, het water door, en ze stegen af aan de rand van het lavaveld bij het gerechtsgebouw. Een van de mannen was bleek, met bolle wangen en kleine ogen. Hij liep met z’n ellebogen breeduit zoals kinderen die heren van stand nadoen en hij had een versleten aristocratenjas aan die hem veel te klein was. De ander had zwart haar, was lelijk en haveloos gekleed.

Een oude man kwam met zijn hond van het lavaveld en ging op het pad voor de reizigers staan.

‘En wie zijn jullie wel?’

De dikke antwoordde: ‘Ik ben Zijne Majesteits opzichter en scherprechter.’

‘Toe maar’, mompelde de oude man met hese stem, die van ver leek te komen. ‘Maar het is de Schepper die alles beschikt.’

‘Ik heb een brief om het te bewijzen’, zei de opzichter van de koning.

‘Ja, dat ken ik’, zei de oude man. ‘Brieven heb je vandaag de dag in allerlei soorten en maten.’

‘Denk je soms dat ik lieg, ouwe zak?’ vroeg de opzichter van de koning.

De oude man waagde het niet dichter bij de reizigers te komen, maar ging op het afgebrokkelde muurtje rond het gerechtsgebouw zitten en keek naar hen. Hij zag er niet anders uit dan andere oude mannen: een grijze baard, rode ogen, een hoge muts, knokige benen, en hij klemde zijn blauwe handen om zijn wandelstok en leunde er trillend voorovergebogen op. Zijn hond liep de ommuring binnen en snuffelde aan de mannen zonder te blaffen, zoals honden doen om hun valse aard te verbergen.

‘In de oude saga’s hadden ze geen brieven’, bromde de oude man binnensmonds.

Toen riep de zwartharige, de metgezel van de bleke: ‘Gelijk heb je, vriend. Gunnar van Heuveleinde[2] had geen brieven.’

‘Wie ben jij?’ vroeg de oude man.

‘O, die daar is van Akranes, hij heeft vislijnen gestolen. Sinds Pasen zit-ie in Bessaplek in de Slavenkist[3]’, antwoordde de opzichter van de koning en hij trapte kwaad naar de hond.

De man met het zwarte haar nam het woord, grijnsde en liet zijn witte tanden zien: ‘Dat is de beul van de koning uit Bessaplek. Alle honden zeiken hem onder.’

De oude man op de afgebrokkelde muur zei niets en zijn gezichtsuitdrukking verried ook niets, maar hij bleef hen aankijken, knipperde een beetje met de ogen en trilde.

‘Klim jij ’ns op het huis, Jon Hreggvidszoon, lamlendeling die je d’r bent,’ zei de beul van de koning, ‘en kap het touw van die klok maar door. Ik verheug me al op de dag dat mijn allergenadigste heer mij het bevel geeft hier op deze plek de strop om je nek te hangen en er geen klok wordt geluid.’

‘Schei uit dat ding belachelijk te maken, jongens’, zei de oude man. ‘Dat is een ouwe klok.’

‘Als je bij de dominee in dienst bent,’ zei de beul van de koning, ‘zeg hem dan van mij dat dat gejammer hier geen zin heeft. We hebben opdracht voor achttien klokken en deze hier, de negentiende. We slaan ze kapot en brengen ze naar het schip in Holm. Ik hoef niemand verantwoording af te leggen, behalve de koning.’

Hij nam een snuif uit zijn hoorntje zonder zijn metgezel iets aan te bieden.

‘God zegene de koning’, zei de oude man. ‘Alle kerkklokken die de paus vroeger had, zijn nu van de koning. Maar dit is geen kerkklok. Dit is de klok van het land. Ik ben hier op de Blauwbosheide geboren.’

‘Heb je tabak?’ vroeg de zwartharige. ‘Die hufter van een beul is te gierig om een ander een snuif te geven.’

‘Nee’, zei de oude man. ‘Ons soort mensen heeft nooit tabak. Het is een zwaar jaar geweest. Mijn twee kleinkinderen zijn van de lente gestorven. Ik ben nu een ouwe man. Die klok daar is altijd van IJsland geweest.’

‘Wie heeft de papieren om dat te bewijzen?’ vroeg de beul.

‘Mijn vader is hier op de Blauwbosheide opgegroeid’, zei de oude man.

‘Niemand bezit iets als-ie geen papieren heeft’, zei de beul van de koning.

‘Volgens mij staat in de oude boeken’, zei de oude man, ‘dat toen de Noren hier in dit lege land kwamen, ze die klok in een grot aan zee vonden, samen met een kruis dat nu verloren is gegaan.’

‘Mijn brief is van de koning, zeg ik’, zei de beul. ‘En nu als de donder dat dak op, Jon Hreggvidszoon, vuile dief!’

‘Die klok mag niet kapotgeslagen worden’, zei de oude man terwijl hij opstond. ‘Ze mag niet naar het schip van Holm worden gebracht. Ze heeft bij het Alding aan de Bijlrivier geluid sinds het Alding is ingesteld – lang voor de tijd van de koning, sommigen zeggen voor de tijd van de paus.’

‘Dat kan me niks schelen’, zei de beul van de koning. ‘Kopenhagen moet opgebouwd worden. Die stad heeft oorlog gevoerd en die Zweden, die vuile rotzakken, dat tuig heeft de stad met kanonnen bestookt.’

‘Mijn opa heeft op Fiflaveld gewoond, niet ver van hier op de Blauwbosheide’, zei de oude man, alsof hij aan een lang verhaal wou beginnen. Maar hij kwam niet verder.

‘Nooit zou de koning met zijn sterke arm

Een mooie maagd willen vangen

Een mooie maagd willen vangen …’

De vuile dief Jon Hreggvidszoon zat schrijlings op het dak met zijn benen bungelend over de gevelpunt De oudere ballade van Pontus te zingen. De klok was met een dik touw om de balk vastgemaakt en hij hakte met een bijl op het touw tot de klok op het plaveisel voor de deur van het gebouw neerviel:

‘Een mooie maagd willen vangen

– tenzij ze jong was en met goud beha-ha-hangen.

…en nu, zegt men, heeft mijn Allergenadigste Sire een derde bijslaap erbij genomen’, voegde hij vanaf het dak eraan toe, alsof hij de oude man het laatste nieuwtje wou meedelen en hij keek ondertussen naar de snede van zijn bijl. ‘En ze moet de dikste van hen allemaal zijn. In zoverre verschillen de koning en ik van Siggi Snorri’szoon.’

De oude man gaf geen antwoord.

‘Die woorden zullen je duur komen te staan, Jon Hreggvidszoon’, zei de beul.

‘Gunnar van Heuveleinde zou niet voor zo’n bleke vetzak uit Alftanes zijn weggelopen’, zei Jon Hreggvidszoon.

De bleke opzichter pakte een moker uit zijn bagage, legde de oude klok van IJsland op de stenen deurplaat van het gerechtshof, hief hem hoog op en gaf de klok een klap. Maar ze gleed alleen met een dof, dreigend geluid onder de slag een stukje weg.

Jon Hreggvidszoon riep van bovenaf het dak: ‘“Je breekt zelden botten op een holle ondergrond, beste man”, zei Axlar-Björn[4].’

Maar toen de beul van de koning de klok tegen de deurplaat als slagblok had neergelegd en hij op de binnenkant sloeg, brak ze op de barst in stukken. De oude man was weer op de afgebrokkelde muur gaan zitten. Trillend keek hij in het luchtledige met zijn geaderde handen om de stok gekromd.

De beul nam weer een snuif. Op het dak kon je Jon Hreggvidszoons voetzolen zien.

‘Ga je de hele dag daarboven het huis berijden?’ riep de beul naar de dief.

Jon Hreggvidszoon zong op het dak van het gerechtshof:

‘Nooit zal ik in mijn armen vangen

In mijn donzen bed een jonge maagd

In mijn donzen bed een jonge maagd

Tenzij ze vet is en met goud omkra-a-aagd.’

Ze laadden de brokstukken van de klok in een zak die ze aan een zadelpen hingen, met de voorhamer en de bijl als tegengewicht. Vervolgens stegen ze in het zadel. De man met het zwarte haar mende de lastpaarden. De bleke reed op een afstand naast de groep pakdieren volgens de gewoonte van een voornaam iemand.

‘Het ga je goed, ouwe Blauwbosduivel’, zei hij. ‘En doe namens God en mij de groeten aan de dominee van de Dingvelden en zeg hem dat Zijne Majesteits koninklijke opzichter en scherprechter Sigurd Snorri’szoon hier is geweest.’

Jon Hreggvidszoon zong:

‘Voorwaarts stormt met zijn knapen

’s Lands koning met zijn jonkvrouwen

’s Lands koning met zijn jonkvrouwen

’s Lands koning met zijn jonkvrouwen

– op zijn hengsten die ’t bit kau-au-auwen.’

Ze reden met hun last dezelfde kant op als vanwaar ze waren gekomen, door het water van de Bijlrivier, de helling van het ravijn tegenover de riviermonding op en de weg ten westen van het meer in zuidelijke richting naar de Mosfellsheide.

[1]de Dingvelden (ingvellir) – een historische plaats waar het Alding werd gehouden (in het Nederlands is het woord ‘ding’ nog terug te vinden in ‘een kort geding’). Van oudsher werden hier in juni bijeenkomsten gehouden en geschillen geregeld. Het was het hoogtepunt van het jaar op IJsland, er werd gefeest, huwelijksovereenkomsten werden aangegaan, er werden zaken gedaan, er werd recht gesproken, men beoefende sporten, en iedereen die wat te vertellen had, ging bij de Allemanskloof (Almannagjá) staan en deed zijn zegje. Ook werd vanaf deze plek, die een natuurlijke klankkast had vanwege een steil oprijzende rotswand erachter, ieder jaar een derde gedeelte van de IJslandse wetgeving voorgelezen. Op deze plek is in het jaar 999 zonder bloedvergieten het christendom ingevoerd en ook het eerste Europese democratische parlement werd hier gevestigd. Tot op de dag van vandaag worden hier belangrijke festiviteiten gehouden. In de roman van Laxness ligt de nadruk op de minder plezierige kant van de Dingvelden als plaats van executie.

[2]Gunnar van Heuveleinde – een van de hoofdpersonages uit De saga van Njal, een van de belangrijkste IJslandse saga’s, een koppige, maar eerlijke man. Hij is door omstandigheden gedwongen vele tegenstanders te doden, hetgeen hem een verbanning oplevert. Hij weigert echter IJsland te verlaten en moet dit met de dood bekopen.

[3]de Slavenkist (rælakista) – een gevangenis waar dwangarbeid werd verricht.

[4]Axlar-Björn – een beruchte crimineel; hij vermoordde 18 mensen, meestal reizigers die hij onderdak had gegeven, en hij zonk hun lichamen af in een poel bij zijn huis. Hij werd in 1596 terechtgesteld.

2

Eigenlijk was er niets bijzonders tegen Jon Hreggvidszoon bewezen, ook al was er, zoals gewoonlijk, een aanklacht tegen hem opgesteld. Overigens probeerde iedereen die het kon, te stelen als er iets te stelen viel uit de droogschuren van de vissers op Skagi in de ruwe lente; sommigen stalen vis, anderen touw voor vislijnen. Elke lente was ruw. Maar op Bessaplek was steevast gebrek aan werklui en de regent was altijd blij als de districtsbestuurders hem dieven stuurden naar het werkhuis – dat ook wel de Slavenkist werd genoemd – en degenen die van diefstal verdacht werden, waren net zo welkom als degenen van wie bewezen was dat ze hadden gestolen. Maar aan het begin van de hooioogst liet de overheid van Borgarfjord de regent weten dat de schurk Jon weer naar huis naar Rein op Akranes moest worden gestuurd, omdat zijn familie geen kostwinner had en op het randje van de hongerdood zweefde.

De boerderij stond aan de voet van een berg waar het gevaar voor aardverschuivingen en lawines het grootst was. Christus was de eigenaar van het land en de boerderij ter waarde van zes koeien. Lang geleden had de bisschop van Skalholt het aan de Here vermaakt met de bepaling dat het tot nut moest zijn van een vrome, deugdzame en kinderrijke weduwe uit de gemeente Akranes, en als zo iemand niet in die gemeente kon worden gevonden, moest naar haar in de gemeente Skorradal worden gezocht. Na een lange zoektocht was in deze beide gemeentes niet een dergelijke weduwe gevonden, dus Jon Hreggvidszoon werd pachter van de boer Jezus.

De toestanden thuis waren voorspelbaar omdat de huisgenoten óf lepralijders óf halvegaren waren, als ze het niet beide waren. Jon Hreggvidszoon had een flinke slok op toen hij thuiskwam en hij begon meteen zijn vrouw en zijn idiote zoon te slaan. Zijn veertienjarige dochter die hem uitlachte sloeg hij niet zo hard en ook niet zijn bejaarde moeder, die hem met tranen in de ogen omarmde. Zijn zuster en tante, die beiden leproos waren, de een kaal en verlamd, de ander onder de knobbels en zweren, zaten terneergeslagen met zwarte sjaals om hun hoofd buiten bij de mesthoop, hielden elkaars hand vast en loofden God.

De ochtend daarop wette de boer zijn zeis en begon te maaien. Hij zong luid De ballade van Pontus. De zwarte sjaals gingen traag het erf af en begonnen met de hark te rommelen. De idioot en de hond zaten op een grasbult. De dochter verscheen blootsvoets bij de deur in een onderrok vol scheuren om de geur van het vers gemaaide gras in zich op te nemen; ze had donker haar, en was bleek en mager. Uit de schoorsteen kwam rook.

Een paar dagen verstreken.

Toen gebeurde het dat een jongen op een fraai paard gewichtig bij Rein kwam om Jon Hreggvidszoon de boodschap te brengen dat hij over een week bij de districtsvoorzitter in het gerechtshof van Skagi diende te verschijnen. Op de vastgestelde dag zadelde Jon zijn knol en reed naar Skagi. De beul Sigurd Snorri’szoon was daar al. Ze kregen zure wei te drinken. De rechtszitting werd gehouden in de woonkamer van de districtsvoorzitter en Jon Hreggvidszoon werd ervan beschuldigd op de Dingvelden bij de Bijlrivier Onze Allerhoogste Hoogheid en Majesteit, graaf van Holstein, Onze Allergoedertierenste Koning en Sire, te hebben beledigd met onfatsoenlijke en spottende opmerkingen met de strekking dat onze Sire buiten zijn echtverbintenis nu drie concubines erbij had genomen. Jon Hreggvidszoon ontkende botweg ooit zulke dingen gezegd te hebben over zijn geliefde koning en Allergoedertierenste Sire, Hoogheid en Majesteit en graaf van Holstein, en vroeg om getuigen. Sigurd Snorri’szoon zwoer dat Jon Hreggvidszoon het zo had gezegd. Jon Hreggvidszoon vroeg dit af te mogen zweren, maar elkaar tegensprekende eden waren in een en dezelfde rechtszaak niet geoorloofd. Toen de boer het verzoek om een eed af te leggen was geweigerd zei hij dat het feitelijk waar was dat hij die woorden had gezegd, maar dat het in de Slavenkist van Bessaplek een overbekend verhaal was, en dat het absoluut niet waar was dat hij hiermee zijn koning had willen krenken, integendeel, hij had de koning willen prijzen, die zo voortreffelijk was om naast de koningin drie bijslapen tegelijk te hebben, en daarbij had hij ook de draak willen steken met zijn goede vriend Sigurd Snorri’szoon, die voorzover men wist nog nooit een vrouw had gehad. Maar zelfs al had hij die woorden zelf gezegd over Zijne Allergoedertierenste Koning dan wist hij zeker dat Zijne Hoogheid zo goedgunstig was een arme dommerik en warrige bedelaar zulk onzinnig geklets te vergeven. Daarop werd de rechtszitting beëindigd en een oordeel in de zaak werd als volgt uitgesproken, dat Jon Hreggvidszoon binnen een maand de koning drie rijksdaalders moest betalen en dat hij bij gebreke het met zijn vel moest bekopen. In de beschikking van het gerecht heette het dat het vonnis, ‘niet zozeer was geveld op grond van een groot aantal getuigen, maar volgens het afdoende bewijs dat in de getuigenverklaring besloten lag’. Met dat vonnis reed Jon Hreggvidszoon naar huis. Voor het overige gebeurde er tijdens de hooioogst niets bijzonders en de boer nam ook niet de moeite zijn schuld aan de koning in te lossen.

In de herfst werd in Kjalardal een ding gehouden. Jon Hreggvidszoon was naar het ding ontboden en twee boeren waren op gezag van de districtsvoorzitter erop uitgestuurd om hem erheen te begeleiden. De moeder van Jon repareerde zijn schoenen voor hij op weg ging. De merrie van de boer van Rein hinkte, waardoor hun reis langzaam verliep en ze kwamen laat op de dag tegen het einde van het ding in Kjalardal aan. Toen bleek dat Jon Hreggvidszoon op het ding met vierentwintig zweepslagen gegeseld zou worden. Sigurd Snorri’szoon was al ten tonele verschenen met zijn leren knoet en beulsmantel. De meeste boeren waren al van het ding weggereden, maar een paar jongelui van de boerderijen uit de buurt waren gekomen om voor hun plezier naar de geseling te kijken. Dat gebeurde in een schaapskooi waar zomers de ooien werden gemolken. In het midden was een kribbe waar de boosdoener overheen werd gelegd terwijl gerechtigheid geschiedde. De belangrijke figuren stonden dan in de schaapskooi aan beide zijden van de kribbe, terwijl de kinderen, honden en landlopers op de muur zaten.

Een klein groepje mensen had zich hier verzameld tegen de tijd dat Jon Hreggvidszoon de schaapskooi werd binnengeleid. Sigurd Snorri’szoon had de beulsmantel tot zijn hals dichtgeknoopt en was klaar met het voorlezen van het onzevader. De geloofsbelijdenis las hij echter alleen voor als hij iemand onthoofdde. Hij haalde zijn knoet uit de zak en streelde hem zorgvuldig en eerbiedig en hij testte ernstig het handvat, terwijl hij wachtte op de districtsvoorzitter en de officiële getuigen – hij had dikke, blauwe, geschilferde handen met stroopnagels. Twee boeren hielden Jon Hreggvidszoon tussen hen in vast, terwijl Sigurd Snorri’szoon oefende met het richten van de knoet. Het regende. De mannen keken afwezig, hetgeen ze altijd deden als het regende, de natte jongelui staarden stom voor zich uit en de loopse honden blaften dof. Ten slotte begon Jon Hreggvidszoon zich te vervelen.

‘Die bijslapen bezorgen mij en Siggi Snorri’szoon een hoop gedoe’, zei hij.

Een paar gezichten plooiden zich in een vermoeide, vreugdeloze glimlach.

‘Ik heb het onzevader al voorgelezen’, zei de beul kalm.

‘Laat ons ook de geloofsbelijdenis horen, schat’, zei Jon Hreggvidszoon.

‘Vandaag niet’, zei Sigurd Snorri’szoon glimlachend. ‘Later.’

Hij streelde de knoet kalm en voorzichtig, op z’n gemak. ‘Je kunt op z’n minst een paar knopen in die zielige knoet maken, beste Siggi,’ zei Jon Hreggvidszoon, ‘al is het maar voor de koningin.’

De beul zei niets.

‘Zoiets tartends uit de mond van Jon Hreggvidszoon hoeft een voortreffelijk dienaar van de koning als Sigurd Snorri’szoon niet te dulden’, zei een zwerver op de muur in de stijl van de oude saga’s.

‘Mijn dierbeminde koning’, zei Jon Hreggvidszoon.

Sigurd Snorri’szoon beet op zijn lip en legde knopen in de knoet.

Jon Hreggvidszoon lachte met een schittering in zijn ogen en zijn witte tanden glansden in de zwarte baard. ‘Nu knoopt-ie z’n eerste bijslaap’, zei hij. ‘Het is echt geen mietje. Leg er nog een knoop in, schat.’

Nu begon er wat leven te komen in de toeschouwers, zoals omstanders bij spelers die hoog inzetten.

‘O, dienaar van Onze Koninklijke Hoogheid, gedenkt den Here!’ zei een stem, die eerder in de oude sagastijl had gesproken, op stichtelijke toon boven op de muur en de beul, die meende dat iedereen daar aan zijn kant en die van de koning stond, keek glimlachend om zich heen van muur naar muur terwijl hij nog een knoop in de knoet legde. Hij had kleine, stompe tanden en een groot deel van zijn tandvlees lag bloot.

‘Ja, ja, nu is-ie bij de laatste … en de dikste’, zei Jon Hreggvidszoon. ‘Vele beste mensen hebben hun laatste handeltje gedreven tegen de tijd dat de dikste stevig in de knoop zat.’

Precies op dat moment kwam de districtsvoorzitter samen met twee gerechtelijke getuigen, twee welgestelde boeren. Ze duwden het volk opzij en gingen de schaapskooi in. Ze zagen dat de beul knopen in de knoet legde en met de uitspraak dat hier gerechtigheid moest geschieden en niet de spot moest worden gedreven beval de districtsvoorzitter hem de knopen eruit te halen. Vervolgens beval hij dat de beul met zijn werk moest beginnen.

De boer werd gezegd zijn kleren los te maken en een doek werd over de kribbe gelegd. Vervolgens werd de man op zijn buik erop gelegd en Sigurd Snorri’szoon trok z’n broek omlaag en rolde het hemd op over zijn hoofd. De boer had een mager lijf, maar hij was goedgebouwd met gewelfde spieren, die zich bij elke beweging spanden. Op zijn stevige achterste zat een beetje zwart haar en ook op zijn dijen tot aan zijn knieën, maar voor de rest was zijn lichaam blank.

Sigurd Snorri’szoon maakte een kruisteken, spuugde in zijn handen en zette zich aan het werk.

Jon Hreggvidszoon bewoog niet bij de eerste slagen, maar bij de vierde en vijfde slag vertrok zijn lichaam van top tot teen in een kramp. Zijn benen, gezicht en het bovenste gedeelte van zijn borst gingen omhoog, zodat zijn gewicht rustte op zijn gespannen buik, zijn vuisten kromden zich, zijn voeten rekten weg bij de enkels, zijn ledematen verstijfden en zijn spieren verhardden zich. Je kon aan zijn voetzolen zien dat zijn schoenen pas gerepareerd waren. De honden sprongen op de rand van de muur en blaften de schaapskooi in. Na de achtste slag zei de districtsvoorzitter dat men even moest ophouden: de misdadiger had recht op een pauze. Hoewel zijn rug net rood begon te worden, wou Jon Hreggvidszoon niets van een pauze weten en hij schreeuwde met het hemd over het hoofd: ‘Doorgaan, vervloekt nog an toe, man!’

Het werk werd hervat zonder verder oponthoud.

Na twaalf slagen was de rug van Jon Hreggvidszoon een beetje gekneusd en bloederig en bij de zestiende slag begon de rug boven bij de schouderbladen en op de ruggengraat behoorlijk open te springen. De honden op de muur blaften wild, maar de man lag er als een stevig houtblok onbeweeglijk bij.

Bij de zestiende slag zei de districtsvoorzitter dat de misdadiger nu weer recht op een pauze had.

Men hoorde Jon Hreggvidszoon schreeuwen: ‘In duivelsnaam, in duivelsnaam, in duivelsnaam!’

De beul van de koning spuugde nog eens in zijn handen en legde het handvat van de knoet weer goed in zijn greep.

‘Nu begint-ie aan de laatste … en de dikste’, zei de man op de muur en hij moest zo hard lachen dat hij niet meer kon ophouden.

Sigurd Snorri’szoon zette met zijn linkervoet een pas naar voren en probeerde met zijn rechtervoet vaste steun te krijgen op de glibberige vloer van de schaapskooi, hij beet op zijn lip en hief zijn arm voor de slag. De schittering in zijn samengeknepen ogen verried dat hij zich met overgave op zijn werk concentreerde: zijn gezicht liep blauw aan. De honden blaften niet meer. Bij de twintigste slag sijpelde het bloed uit bijna elk plekje over de lengte van de rug van de boer, de knoet was vochtig en week geworden en tegen de tijd dat het voorbij was, spatte het bloed alle kanten op, ook bij sommigen in het gezicht, de zweep was heet en kleddernat en de rug van de man was één open, bloedende wonde. Toen de autoriteit het teken gaf op te houden was de boer echter nog niet zo uitgeput dat hij om hulp gebaarde om zijn broek op te trekken en hij lachte met glinsterende ogen naar de mannen, honden en kinderen op de muren van de schaapskooi en zijn witte tanden glansden in de zwarte baard. Terwijl hij zijn gordel omdeed zong hij luid de strofe uit De oudere ballade van Pontus:

‘De paus hield een feest, een machtig banket,

Keizers en koningen, heel hun hof

Dronken zich lam en waren vol lof.’

Het liep al tegen de avond toen de laatste treuzelaars van het ding naar huis reden, elke groep zijns weegs. Als allerlaatsten gingen de districtsbestuurder en de twee getuigen: de herenboeren Sivert Magnussen en Bendix Jonszoon en ook een paar boeren uit Skagi, samen met de beul Sigurd Snorri’szoon, en niet te vergeten Jon Hreggvidszoon van Rein.

Bendix Jonszoon woonde in Galtarholt en omdat de lui van Skagi nog een lange weg te gaan hadden, nodigde hij de ploeg bij hem thuis uit om iets te drinken voor ze verder zouden rijden. Bendix had een vat brandewijn in zijn voorraadschuur, want hij was in goeden doen, een echte seigneur. Hij bood Jon Hreggvidszoon een vislijn met een stel vishaken te leen aan, hetgeen een genereuze geste was, gezien het tekort aan vistuig en de hongersnood die het land in zijn greep hield.

Een afgescheide verhoging lag op het achterste eind van de voorraadschuur en de herenboer leidde de districtsbestuurder, de beul van de koning en monsieur Sivert Magnussen daarheen en in het voorste gedeelte kregen de drie mindere boeren samen met de man die gegeseld was, plaatsen aangewezen op zadelturf en meelkisten. Bendix schonk snel de bekertjes vol en in de schuur werd het één grote, vrolijke boel. Algauw was elke afscheiding tussen de verhoging en het voorste gedeelte overbodig geworden. De mannen gingen in het voorste gedeelte in een kring zitten en men begon heldenverhalen te vertellen, tegen elkaar op te bieden, te dichten en zich op andere manieren te vermaken. Men vergat algauw de dagelijkse beslommeringen en met handdrukken en omarmingen sloot iedereen broederschap met elkaar. De beul van de koning lag op de vloer en kuste met tranen in de ogen de voeten van Jon Hreggvidszoon, terwijl de boer zingend met zijn beker zwaaide. Seigneur Bendix was de enige nuchtere van het gezelschap, zoals het een gastheer betaamt.

Het was diep in de nacht toen de mannen van Galtarholt wegreden en ze waren allemaal behoorlijk dronken. Bij gebrek aan nog meer drank raakten ze meteen de weg kwijt toen ze de huisweide af gingen en opeens kwamen ze terecht in een smerig stinkend moeras met diepe poelen, met mos begroeide modder, plassen en turfkuilen. Dit landschap leek geen einde te hebben en de reizigers ploeterden het grootste gedeelte van de nacht in dit voorgeborchte van de hel. Monsieur Sivert Magnussen reed in een turfkuil en riep God aan. Het was een oude gewoonte om in zulke poelen honden te verdrinken en omdat het moeilijk was om uit te maken wat een levend iemand of een dode hond was, duurde het een tijdje eer de reisgenoten de herenboer eruit konden trekken. Ten slotte was het hun gelukt de man op de oever te krijgen – hetgeen vooral aan Gods genade was te danken – en daar viel hij in slaap. Het laatste wat Jon Hreggvidszoon zich herinnerde was dat hij weer probeerde op de rug van zijn merrie te komen nadat hij monsieur Sivert Magnussen uit de kuil had getrokken. Maar zijn zadel had geen stijgbeugels meer, bovendien leek het hem dat zijn paard hoger dan eerst was geworden en daarbij kwam dat ze constant met haar achterpoten trapte. Of hij op het paard was gekomen óf dat iets hem van zijn voornemen had afgehouden in de totale duisternis van die herfstnacht kon hij zich later onmogelijk herinneren.

Bij het aanbreken van de dag maakte hij de mensen op Galtarholt wakker. Vreselijk toegetakeld, doornat, onder de modder en tandenklapperend vroeg hij naar seigneur Bendix. Hij zat op het paard van de beul met de beulskap op zijn hoofd. Bendix hielp de man van het paard af, sleepte hem de boerderij binnen, trok zijn kleren uit en legde hem in bed. De boer was er ellendig aan toe, stijf, en hij lag op zijn buik vanwege zijn gezwollen rug en viel meteen in slaap.

Toen hij rond negenen wakker werd, vroeg hij Bendix met hem mee naar het moeras te gaan, want hij was zijn hoed, handschoenen, zweep, vislijn en merrie kwijt.

De merrie stond niet ver weg bij een stel paarden met het zadel onder haar buik. Het moeras was niet zo groot als het ’s nachts was geweest. Ze zochten een tijdje naar de verloren voorwerpen langs een moerasbeekje, waar Jon Hreggvidszoon zich meende te herinneren te hebben gelegen, hetgeen klopte want ze vonden zijn spullen op de oever van de beek, waar in de greep van een van zijn handschoenen de zweep lag en in de buurt de vislijn. Een paar passen omlaag vonden ze de dode beul. Hij zat op zijn knieën, geklemd tussen de oevers in de beek, die zo smal was dat een lijk van een man voldoende was om haar af te dammen. Een klein meertje had zich tegen het lijk gevormd, zodat het water dat anders slechts kniediep was tot zijn oksels was gestegen. De ogen en mond van het lijk waren gesloten. Bendix keek er een tijdje naar, keek vervolgens Jon Hreggvidszoon aan en vroeg: ‘Hoe komt het dat jij zijn muts op je hoofd hebt?’

‘Ik ben blootshoofds wakker geworden’, zei Jon Hreggvidszoon. ‘En toen ik een paar passen had gezet, vond ik die beulskap. Toen heb ik hard “Ho-ho!” geroepen, maar niemand antwoordde, dus heb ik hem opgezet.’

‘Waarom zijn z’n ogen en mond gesloten?’ vroeg seigneur Bendix.

‘Dat mag de duivel weten’, zei Jon Hreggvidszoon. ‘Ik heb hem niet afgelegd.’

Hij wou zijn zweep, handschoenen en vislijn oprapen, maar Bendix hield hem tegen en zei: ‘Als ik in jouw schoenen zou staan, zou ik eerst zes getuigen vragen om naar de sporen te kijken.’

Dit was op een zondag. Men besloot dat Jon Hreggvidszoon naar Saurdorp zou rijden om daar een aantal kerkgangers te vragen het lijk van de beul Sigurd Snorri’szoon te bekijken in de houding hoe hij was gevonden. Een grote groep reed uit nieuwsgierigheid mee terug om de dode beul te onderzoeken en zes man verklaarden zich bereid een eed af te leggen dat op het lijk geen verwondingen waren te zien, noch enig ander teken dat tegen de man geweld was gebruikt, afgezien van het feit dat de ogen, neus en mond waren gesloten.

Het lijk van de beul werd naar Galtarholt gesleept, waarna eenieder naar zijn eigen huis reed.

3

De dag erop was het helder en kalm weer en op het land en de zee waren de mensen met allerhande arbeid bezig, maar Jon Hreggvidszoon lag op zijn buik op bed, vervloekte zijn vrouw en vroeg de Here onder pijnlijk gekreun om hem tabak, brandewijn en drie bijslapen te geven. De halvegare zat op de vloer wol uit elkaar te plukken en schaterlachte. De doordringende stank van de lepralijders overheerste alle andere luchtjes in de woonkamer.

Plotseling begon de hond op het dak heftig te blaffen en een gedreun van vele paardenhoeven klonk van buiten. Algauw hoorde je het gerinkel van paardenbitten en mannenstemmen voor de deur; een gebiedende stem deelde bevelen uit aan de paardenknechten. Jon Hreggvidszoon verroerde zich niet. Zijn vrouw kwam de kamer binnengerend en zei, happend naar adem: ‘De Here Jezus zij mij genadig, de hoge heren zijn gekomen.’

‘Hoge heren?’ zei Jon Hreggvidszoon. ‘Zijn ze nog niet klaar met het aftrekken van mijn vel? Wat willen ze nog meer?’

Maar er was geen tijd voor uitvoerig geklets; het geruis van kleren, voetstappen en mannenstemmen drong van de gang naar binnen. De gasten hadden zichzelf binnen genodigd.

Als eerste kwam over de drempel van Jon Hreggvidszoon een gedrongen voorname heer met rode konen in een wijde mantel met een hoed onder zijn kin vastgebonden, een zware gouden ring om zijn vinger, een zilveren kruis aan een ketting en een kostbare rijzweep in zijn hand. Achter hem kwam een vrouw met een gele hoge muts, in een donkerbruine open rijmantel en een rode zijden sjaal, nog niet van middelbare leeftijd, met blozende wangen, hoewel haar gedrag verried dat de veerkracht van haar jeugd was verslapt; ze begon gezetter te worden en haar uiterlijk had al wereldse trekken aangenomen. In haar voetspoor kwam een andere, zeer jonge vrouw. Ze was in dezelfde mate een lyrisch tegenbeeld van de eerste, omdat ze nog weinig van de dingen die een vrouw tot vrouw maken had ervaren, blootshoofds met haar stralende, losse haar. Soepel in haar slanke lichaam had ze meer weg van een kind, haar ogen zo onaards als het hemels blauw. Ze was slechts vertrouwd met de schoonheid der dingen en niet met hun gebruikswaarde en daarom had haar glimlach niets van doen met het echte leven zoals ze dit huis binnenkwam. Haar mantel was indigoblauw met een zilveren gesp bij de halsopening, haar middel was hoog opgebonden en met haar smalle vingers hield ze de mantel opgetrokken waardoor rode, geribbelde sokken over haar schoenen te zien waren.

Als laatste van dit voorname gezelschap kwam een edelman; zijn optreden was kalm, aandachtig, in zichzelf gekeerd. Deze man zag er goed uit en het was moeilijk zijn leeftijd te bepalen; zijn gezicht was glad met een rechte neus, de trekken om zijn mond waren zowel zacht als triest, bijna vrouwelijk, evenwel niet grillig. Zijn beheerste bewegingen getuigden van jaren zelfdiscipline. Hoewel zijn blik zeker en rustig was, waren zijn ogen ontvankelijk, groot en helder, en ze gaven de indruk dat zijn blikveld breder was dan dat van anderen, zodat minder ervoor verborgen kon blijven. Deze ogen, die alles waarnamen, meer door hun natuur dan uit nieuwsgierigheid, meer door hun gave dan door inspanning, zo kalm als het oppervlak van een meer, waren het wezen van deze man. Eigenlijk leek de bezoeker door zijn gedrag meer op een wijs iemand uit het gewone volk dan op een aristocraat, als zijn kleding niet de doorslag had gegeven. De meeste aristocraten zijn herkenbaar door hun optreden, maar deze man onderscheidde zich door zijn ongekunstelde, zorgvuldige smaak. De estheet sprak uit hem in elke zoom, elke plooi, elke vouw in de snit van zijn kleding; zijn laarzen waren van fijn Engels leer. De pruik, die hij zelfs bij boerenkinkels en bedelaars onder zijn breedgerande hoed droeg, was van een voortreffelijke kwaliteit en piekfijn gekamd alsof hij op audiëntie bij de koning ging.

Een beetje achter dit nette gezelschap kwam Jon Hreggvidszoons zielzorger, de pastoor van Gardar, samen met zijn herdershond, die met zijn krulstaart alles besnuffelde. Het was een gedrang met zovele voorname lieden in de woonkamer en de vrouw van Jon Hreggvidszoon trok de hansworst op het bed zodat de hoge heren meer plek hadden.

‘Ja, ja, mijn beste Jon Hreggvidszoon van Rein, dus dit moest jou net overkomen,’ zei de dominee, ‘de bisschop van Skalholt is hier in eigen persoon gekomen, samen met zijn madame Jorun en haar zuster, de bloem aller maagden, mejuffrouw Snæfrid, dochter van rechter Eydalin, en ten slotte de assessor[5] Arnas Arnæus, rechterhand van Onze Allergoedertierenste Koning en Sire, professor aan de Universiteit van Kopenhagen – allemaal bij jou hier over de vloer.’

Jon Hreggvidszoon snoof alleen maar, verder niets.

‘Is de boer ziek?’ vroeg de bisschop, die als enige van de bezoekers hem de hand met de zware gouden ring reikte.

‘Och, zo zou ik het eigenlijk niet kunnen noemen’, zei Jon Hreggvidszoon. ‘Ik ben gisteren gegeseld.’

‘Dat liegt-ie, hij is eergisteren gegeseld. Gisteren heeft-ie iemand vermoord, de imbeciel’, zei de vrouw snel en hard, waarop ze zo vlug als ze kon achter de bezoekers de deur uit glipte.

Daarop zei Jon Hreggvidszoon: ‘Ik verzoek mijn achtbare excellenties aan dat vrouwspersoon geen aandacht te schenken, want wat voor eentje dat is valt het best te zien aan dat scharminkel van haar daar op het bed en rot jij eens op, mafkop, en vertoon je niet voor fatsoenlijk volk! Kleine Gunna, Gunna! Waar is mijn lieve Gunna die tenminste mijn ogen heeft?’

Maar ook al riep hij haar, het meisje kwam niet en de bisschop wendde zich tot de dominee en vroeg of deze arme drommels geen beneficium[6] ten deel was gevallen en hij kreeg als antwoord dat ze daar nooit om hadden gevraagd. De vrouw van de bisschop greep zijn arm vast en leunde tegen hem aan. Snæfrid Eydalin keek haar zwijgzame begeleider aan en haar natuurlijke glimlach stierf geleidelijk weg en maakte plaats voor een panische angst.

De bisschop vroeg de eerwaarde Thorstein om het doel van de assessor kenbaar te maken om daarna alle huisbewoners bij elkaar te roepen, want hij wilde hun zijn zegen geven.

De eerwaarde Thorstein nam het woord en herhaalde nogmaals met nadruk dat een hooggeleerde man uit de grote stad Kopenhagen was gekomen, Arnas Arnæus, vriend van de koning, vakbroeder van graven en baronnen, en de ware trots van dit arme land onder andere volkeren. Het was zijn wens elk beschreven vod uit vroeger tijden op te kopen, of het van koeienhuid was of van papier, perkamenten rollen, lappen, alles wat leek op een document of een boek en wat nu gaandeweg lag te verrotten in het bezit van de arme, verkommerde bewoners van dit ellendige land, omdat ze geen verstand hadden van zulk soort zaken als gevolg van de hongersnood en andere straffen Gods die het volk troffen dat geen berouw toonde en hen die ondankbaar jegens Christus waren. ‘Deze arme boeken’, zei de dominee, ‘zullen vervolgens door hem een onderdak vinden in zijn eigen grote paleis overzee in de stad Kopenhagen om daar voor alle eeuwigheid bewaard te worden, zodat geleerden uit de hele wereld overtuigd kunnen worden dat ooit op IJsland een volk heeft geleefd van mensen die als mannen te boek staan, zoals Gunnar van Heuveleinde en boer Njal[7] en zijn zonen.’ Daarop legde de eerwaarde Thorstein uit dat zijn meester de wetenschap had bereikt, door middel van de aangeboren gave van de profetie, die alleen aan hooggeleerde getuigen in de goddelijke wijsheid was verleend, dat de onbenul Jon Hreggvidszoon te Rein enige oude snippers perkament met teksten uit het paapse tijdperk in zijn bezit zou hebben en daarom had dit hoge gezelschap, dat vanuit Eydal in het westen naar Skalholt onderweg was, hierheen naar Akranes een omweg gemaakt om deze armzalige pachtboer van Christus te spreken die hier pas gegeseld op zijn bed een dutje deed. De assessor zou heel graag die vodjes willen inzien, als ze nog bestonden, en ze te leen willen krijgen als ze te leen waren of ze kopen als ze te koop waren.

Jon Hreggvidszoon had jammer genoeg geen flauw benul of hij dergelijke snippers perkament, vodjes of lappen in zijn bezit had die de herinnering aan lieden uit vroeger tijden hooghielden en hij vond het triest dat zo’n voornaam gezelschap zo’n lange reis tevergeefs had gemaakt. In dit huis was geen boek behalve een aan flarden gescheurde Graduale en de krom rijmende psalmen van De School van het Kruis door de eerwaarde Halldor van Prestholar, en Gunnar van Heuveleinde zou nooit dergelijke psalmen gedicht hebben. Hier op de boerderij was er niemand die fatsoenlijk kon lezen behalve Jon Hreggvidszoons moeder, die zich dat eigen had gemaakt doordat haar vader boekbinder was geweest bij de eerwaarde Gudmund zaliger uit het westen in Holt en die zich tot zijn verscheiden met oude boeken had beziggehouden. Zelf las hij niet, zei Jon Hreggvidszoon, behalve als hij ertoe gedwongen werd, hoewel hij door zijn moeder met alle belangrijke saga’s en balladen vertrouwd was gemaakt en ook met de oude genealogieën, en hij rekende zich van vaderszijde tot afstammeling van de Deense koning, Harald Oorlogstand[8]. Hij zei dat hij nooit zulke voortreffelijke helden uit vroeger tijden zou vergeten als Gunnar van Heuveleinde, koning Pontus en Od met de Pijlen[9], die twaalf el lang waren geweest en driehonderd jaar oud zouden zijn geworden als hun niets was overkomen en als hij een dergelijk boek had gehad, zou hij het meteen voor niks naar de koning en zijn graven gestuurd hebben als bewijs dat hier op IJsland ooit echte mannen waren geweest. Aan de andere kant was hij van mening dat het niet uit gebrek aan berouw was dat de IJslanders nu door de armoede waren getroffen, want wanneer had Gunnar van Heuveleinde berouw getoond? Nooit. Hij zei dat zijn moeder nooit moe was geworden de boetepsalmen van de eerwaarde Halldor uit Prestholar te zingen, maar ze had er weinig aan gehad. Daarentegen, zei hij, had het gebrek aan vistuig de IJslanders meer schade toegebracht dan het gebrek aan berouw en zijn eigen ongeluk was ermee begonnen dat hij zich tot een stukje vislijn had laten verleiden. Maar niemand moest denken, en mijn beste meneer de bisschop nog wel het minst, dat hij ondankbaar jegens Christus was of dat hij op de een of andere manier Zijn have en goed naar de knoppen zou laten gaan, integendeel, hij vond dat deze grondbezitter en hemelse boer altijd mild en vergevensgezind tegenover Zijn armzalige leenman was geweest en ze hadden altijd goed met elkaar kunnen opschieten.

Terwijl de boer praatte, kwam het volk naar binnen om de zegen van de bisschop van Skalholt te ontvangen en de tante, die met de knobbels en de ontvelde knokkels, en de zuster, die met de zweren en het aangevreten gezicht, hadden geen rust eer ze zich voor de neus van de gasten hadden gedrongen, oog in oog met de franje van de wereld. Mismaakten – net zoals sommige leprozen – grijpen graag de gelegenheid aan hun abcessen tentoon te stellen, vooral bij degenen die een zekere autoriteit bezitten, vaak met een provocerende trots, die zelfs de moedigste held ontwapent en de mooiste schoonheid in haar eigen ogen belachelijk maakt: kijk, dit heeft de Here mij in Zijn genade toebedeeld, dit is mijn verdiende loon van de Here, zeggen deze schepsels en tegelijkertijd vragen ze: wat is jouw loon, hoe heeft de Here jou begiftigd? Of zelfs: om jouwentwil heeft de Here mij met deze wonden geslagen.

De halvegare was altijd jaloers op de beide leprozen en hij kon het slecht verdragen dat zij dichter bij de actie waren nu zo’n grote gebeurtenis plaatsvond, dus hij treiterde en pestte ze op allerlei mogelijke manieren met schoppen, knijpen en spugen, zodat Jon Hreggvidszoon steeds maar weer tegen hem moest schreeuwen op te donderen. De hond van de eerwaarde Thorstein trok de staart tussen zijn poten en glipte naar buiten. De vrouw van de bisschop probeerde vriendelijk tegen de beide leprozen te glimlachen, die met hun zwarte gezichten naar haar opkeken, maar mejuffrouw Snæfrid wendde zich met een kreet af van deze aanblik, sloeg onwillekeurig haar armen om de schouders van Arnæus die naast haar stond, begroef plotsklaps haar hoofd trillend tegen zijn borst, rukte zich weer van hem los en probeerde zich goed te houden en zei toen met onderdrukte stem, die een beetje moeilijk verstaanbaar was: ‘Waarom heb je mij naar dit vreselijke huis gesleept, vriend?’

De rest van de huisgenoten, de moeder, de dochter en de echtgenote, waren nu bijeengekomen om de zegen te ontvangen. De oude moeder viel voor de bisschop op haar knieën en kuste naar oud gebruik zijn ring en Zijne Eminentie hielp haar weer overeind. De donkere, angstige ogen van het meisje, rond en sprankelend, waren het sieraad van het huis. De echtgenote stond weer in de deuropening met haar scherpe neus en schelle stem, klaar om te verdwijnen mocht er iets gebeuren.

‘Het lijkt erop, zoals ik mijn heer al vele malen heb gezegd, dat hier geen grote schat te vinden is’, zei de eerwaarde Thorstein. ‘Zelfs de genade van de Here is ten enenmale verder verwijderd van dit huis dan van de andere huizen in de kerkgemeente.’

In dit nette gezelschap was er één man die niet door verbijstering was getroffen en voor wie niets als een verrassing kwam, hier noch ergens anders, en wiens aristocratische kalmte niet bewogen kon worden. Niets in Arnas Arnæus’ gelaat verried iets anders dan dat hij zich in dit huis opperbest voelde. Hij had juist met de oude vrouw een gesprek aangeknoopt en sprak langzaam, bescheiden en zonder pretenties, als een plattelander die in zijn eenzaamheid veel heeft nagedacht. Het zachte in zijn diepe stem was meer verwant met fluweel dan met dons. En zo gebeurde het opmerkelijke dat hij, vertrouweling van de koning, disgenoot van graven, onze trots onder de volkeren, deze bereisde wereldburger die nauwelijks een IJslander genoemd kon worden behalve in verband met dromen en sprookjes, nauwkeurig op de hoogte was van de afkomst en herkomst van deze onbeduidende oude vrouw, op de hoogte was van haar verwanten in het westen, en met een vriendelijke glimlach zei hij dat hij meer dan eens boekdeeltjes in zijn handen had gehouden die haar vader – die al meer dan honderd jaar dood was – voor een zekere dominee Gudmund had gebonden.

‘Jammer genoeg,’ voegde hij eraan toe terwijl hij de bisschop aankeek, ‘…jammer genoeg had wijlen dominee Gudmund uit Holt de gewoonte oude perkamenten boeken met roemrijke saga’s los te scheuren, waarbij elke afzonderlijke bladzijde – zelfs als het maar een halve bladzijde was of het minste snippertje – auro carior was, kostbaarder dan goud, en waarvan sommige op zich met een landgoed niet overbetaald zouden zijn. Vervolgens liet hij deze perkamentbladen gebruiken als omslagen of involucra[10] voor gebeden- en psalmboeken, die hij ongebonden van de drukkerij uit Holar kreeg en erna aan zijn parochianen tegen vis verkocht.’

Daarop richtte hij zich weer tot de oude vrouw. ‘Nu is het mij een genoegen te vragen of mijn oude moedertje niet een of andere plek zou kunnen laten zien, onder het bed, in de keuken, buiten in de schuur of op de hooizolder, waar soms versleten resten van een opgelapte leren broek of afgetrapte schoenen in een hoek rondslingeren, of tussen de wandlatten van het gemak waar soms ’s winters nutteloze vodden in de reten worden gestopt zodat de sneeuw niet naar binnen komt, en dan heb ik het er niet eens over of er misschien een oude zak is of een rommelkist die ik een beetje overhoop zou kunnen halen in de hoop iets te vinden, al is het maar een reepje van een boekomslag uit de tijd van dominee Gudmund uit Holt.’

Maar in deze behuizing was geen zak of rommelkist, niet eens een hooizolder. Desondanks maakte de assessor geen aanstalten om te vertrekken, en hoewel de bisschop een beetje ongeduldig werd en de zegening graag wou afsluiten, bleef de vriend van de koning vriendelijk tegen de familie glimlachen.

‘Er is niets, tenzij je het bij het bedstel van mijn moeder wilt proberen’, zei Jon Hreggvidszoon.

‘O ja, natuurlijk, en waarop ligt ons deugdzame ouwe mensje dan wel niet?’ vroeg de assessor, en hij haalde snuiftabak uit zijn buideltje en bood iedereen een snuif aan, zelfs de halvegare en de beide leprozen.

Nadat Jon Hreggvidszoon van deze uitstekende tabak een snuif had genomen, besefte hij plotseling dat er iets gebeurd moest zijn met de restanten van de oude huid waarmee men een paar jaar geleden zijn broek had willen oplappen, maar dat men dit voornemen desalniettemin had laten varen.

Stof en een giftige stank walmden op toen ze in het bed van het oude mens begonnen te rommelen, want het hooi op de bodem van het bed was oud en beschimmeld. In het hooi was het een allegaartje van allerhande troep zoals schoenen zonder zolen, stukjes leer om dingen op te lappen, oude beenstukken van kousen, vergane wollen lompen, stukjes vissnoer, eindjes visnet, gebroken hoefijzers, hoorn, been, kieuwen, glasharde visstaarten, kapotte houten deurgrendels en andere stukjes hout, gewichten van weefgetouwen, mosselschelpen, slakkenhuisjes en zeesterren. Ertussen waren ook bruikbare, zelfs bijzondere dingen te vinden zoals koperen zadelriemgespen, zeebonen, zweepschachten en oeroude koperen munten.

Jon Hreggvidszoon was zelf uit zijn bed gekropen om de professor antiquitatum[11] te helpen het bed van het oude mens overhoop te halen. De twee schone dames waren naar buiten in de frisse lucht gegaan, maar de leprozen bleven bij de bisschop. De oude vrouw stond afzijdig en haar gerimpelde wangen werden rood toen ze de boel overhoop gingen halen, haar pupillen verwijdden zich en des te langer ze in het bed rommelden en des te meer ze aanraakten, des te meer zenuwen bij haar zelf werden beroerd, tot ze uiteindelijk begon te trillen. Ten slotte tilde ze haar rok tot haar ogen op en huilde stilletjes. De bisschop van Skalholt had ernaast gestaan en de methode van de assessor sceptisch gadegeslagen, maar toen de oude vrouw begon te huilen, streelde hij met christelijke mildheid haar natte, week geworden wangen en probeerde haar te verzekeren dat ze niets van haar zouden afpakken dat voor haar van waarde was.

Na een lange, intensieve zoektocht trok de edele bezoeker een paar verfrommelde perkamentflarden uit het muffe hooi, zo stijf, uitgedroogd en keihard dat het onmogelijk was ze glad te strijken.

Terwijl hij in deze troep aan het zoeken was, hadden de rustige ogen van de edelman een bescheiden, verontschuldigende geamuseerdheid, maar dit veranderde plotseling in een zichzelf wegcijferende, zakelijke ernst terwijl hij zijn vondst omhooghield tegen het zachte licht dat door het raampje viel en de glimlach verdween. Nu eens blies hij op het perkament en bestudeerde het, dan weer trok hij een zijden zakdoek uit zijn borstzak en streek ermee over het perkament of stofte het af.

‘Membrana[12]’, zei hij ten slotte, keek even naar zijn vriend de bisschop en toen onderzochten ze het beiden: een paar kalfshuiden bladen, gevouwen en op de rug genaaid, maar de draad was allang versleten of weggerot. Hoewel de buitenkant van de huid zwart en vuil was, kon je toch makkelijk een tekst in gotisch schrift onderscheiden. Hun interesse was omgeslagen in diepe eerbied; ze bevoelden deze verweerde restanten uiterst voorzichtig als een vliesloos embryo, terwijl ze Latijnse woorden mompelden als pretiosissima, thesaurus en cimelium.[13]

‘Het schrift is van rond 1300’, zei Arnas Arnæus. ‘Voorzover ik zie, hebben we hier niets minder dan bladen uit de Skalda[14] zelf.’

Daarop wendde hij zich tot de oude vrouw en zei dat dit zes bladen uit een oud handschrift waren en vroeg hoeveel het er oorspronkelijk geweest zouden kunnen zijn.

De oude vrouw hield op met huilen toen ze zag dat ze geen dingen van meer waarde uit de bodem van haar bed wilden hebben, en ze antwoordde dat het nooit meer dan nog een blad geweest kon zijn, want ze kon zich nog herinneren dat ze ooit lang geleden deze perkamenten wirwar week had gemaakt en er één blad uit had gescheurd om daarmee Jons broek op te lappen, maar het was totaal onbruikbaar omdat de draad niet bleek te houden. Toen de bezoeker vroeg wat er van dat blad geworden was, antwoordde de vrouw eerst dat het nooit haar gewoonte was iets bruikbaars weg te gooien, stukjes huid nog wel het minst, bij al het gebrek aan materiaal voor schoeisel waar ze het altijd mee moest zien te redden met al die vele voeten. Het was gewis een armzalig stukje huid dat in die zware tijden nergens toe diende, toen velen gedwongen waren hun schoenen op te eten, al was het niet meer dan een eindje schoenveter dat je bij de kinderen in de mond stopte om op te sabbelen. De heren moesten niet geloven dat het zonder een gegronde reden was dat ze niets van deze stukjes had kunnen maken.

Ze keken beiden de oude vrouw aan hoe ze snikkend haar tranen droogde. Daarop zei Arnas Arnæus zachtjes tegen de bisschop: ‘Ik heb nu zeven jaar het hele land afgezocht en navraag gedaan of er niet ergens een stukje te vinden zou zijn, al was het maar een minutissima particula[15] van de veertien bladen die ik mis uit de Skalda, want in dit unieke handschrift zijn de mooiste gedichten van het noordelijk halfrond opgetekend. Zes zijn er nu gevonden, weliswaar verschrompeld en moeilijk leesbaar, maar toch sine exemplo[16].’

De bisschop feliciteerde zijn vriend met een handdruk.

Nu verhief Arnas Arnæus zijn stem en wendde zich weer tot de oude vrouw. ‘Ik neem dus deze armzalige restanten mee’, zei hij. ‘Er valt moeilijk een broek mee op te lappen of een schoen mee te verzolen en het ziet er niet naar uit dat er zo’n hongersnood over IJsland komt dat het als eetbaar kan worden beschouwd. Maar een zilveren muntstuk krijg je van mij voor het ongerief, beste vrouw.’

Hij wikkelde de stukken perkament in de zijden zakdoek en stak ze onder zijn mantel, terwijl hij tegen de eerwaarde Thorstein op een vrolijke, achteloze toon sprak die je meestal aanslaat in een vriendschappelijk gesprek met een behulpzame begeleider met wie je verder niets gemeen hebt: ‘Zover is het nu gekomen, mijn beste dominee Thorstein, dat deze mensen, die sinds antiquus[17] de meest bijzondere literae[18] van het noordelijk halfrond bezitten, het verkiezen op kalfshuid te lopen of kalfshuid te eten in plaats van het oude schrift op de kalfshuid te lezen.’

Daarop gaf de bisschop de huisgenoten zijn zegen.

De edelvrouwen hadden buiten in het avondrood op hun escorte gewacht en gingen hun nu glimlachend tegemoet. Een tiental loslopende paarden knabbelde snuivend aan de rand van de huisweide gretig van het gras. De paardenknechten leidden vier ervan het erf op. Vervolgens steeg de aristocratie te paard en de paarden stoven het stenen pad af terwijl de vonken van hun hoeven vlogen.

[5]assessor – raadgever.

[6]beneficium – weldaad, liefdadigheid.

[7]boer Njal – de trouwe vriend van Gunnar van Heuveleinde uit de saga die zijn naam draagt.

[8]Harald Oorlogstand – een semi-legendarische Deense koning uit de achtste eeuw die door Odin zou zijn gedood (zie: Gesta Danorum van Saxo Grammaticus).

[9]Od met de Pijlen – de hoofdfiguur uit De saga van Od met de Pijlen (Örvar Odds saga). Jon Hreggvidszoon haalt de zaken door elkaar, volgens de overlevering is Od driehonderd jaar oud geworden.

[10]involucra – foedralen.

[11]professor antiquitatum – professor in de oudheden.

[12]membrana – perkament.

[13]pretiosissima, thesaurus en cimelium – uiterst kostbaar, een schat, een juweel.

[14]Skalda – de manier waarop Arnas Arnæus nu de bladzijden en later het boek beschrijft, suggereert dat het de Edda is, en wel de zogenaamde Poëtische Edda, de belangrijkste verzameling goden- en heldenliederen uit de dertiende eeuw, ‘de ziel van de noordse volkeren’, zoals hij later zegt. Laxness gebruikt deze naam als representatief voorbeeld van een oud en belangrijk manuscript.

[15]minutissima particula – het kleinste deeltje.

[16]sine exemplo – uniek, zonder weerga.

[17]antiquus – de oudheid.

[18]literae – literatuur.

4

Een paar dagen later reed Jon Hreggvidszoon naar Skagi om zijn vossenloon te innen. Hij verdelgde namelijk vossenholen voor de boeren uit de omtrek. Het loon werd in vis uitbetaald maar zoals gewoonlijk was er een tekort aan touw, dus kreeg hij de inval naar de districtsbestuurder te rijden en bij hem een stukje touw te lenen om de vis aan elkaar te binden. De districtsbestuurder stond buiten voor de deur samen met een paar boeren uit Skagi toen Jon Hreggvidszoon met zijn vis het erf op reed.

‘Een goeie dag’, zei Jon Hreggvidszoon.

Zijn groet werd met apathie beantwoord.

‘Ik zou graag de overheid willen vragen mij een klein stukje touw te lenen’, zei Jon Hreggvidszoon.

‘Je kunt inderdaad een stuk touw krijgen, Jon Hreggvidszoon’, zei de districtsbestuurder en hij draaide zich om naar zijn mannen en zei: ‘Grijp hem nu, in jezusnaam!’

Behalve de districtsbestuurder waren ze met z’n drieën, allen goede bekenden van Jon. Twee man pakten hem ruw vast, terwijl eentje afzijdig stond. Jon ging er meteen tegenin, worstelde met de boeren afwisselend, sloeg ze, duwde ze weg en smeet ze in de modder, zodat ze het zwaar te verduren kregen tot de districtsbestuurder, die een krachtpatser was, ze te hulp kwam. Algauw kregen ze de overhand op de boer en de vis werd in het handgemeen onder de voeten van de mannen in het slijk vertrapt. Vervolgens haalde de districtsbestuurder ijzers die hij de boer omdeed met de woorden dat hij nooit meer onder zijn eigen dak zou slapen. De gevangene werd in de hal van het dienstbodenvertrek van de residentie van de districtsbestuurder gevoerd, waar de hele dag door mensen in- en uitgingen en daar werd hij twee weken lang, geketend aan zijn voeten, onder bewaking vastgehouden. Hij moest paardenhaar kaarden of koren malen en de knechten moesten hem afwisselend bewaken. ’s Nachts mocht hij op een kist liggen. Knechten en dienstmeisjes zetten hem voor gek als ze de deur uit gingen en een oud wijf gooide de inhoud van de po over hem heen omdat-ie ’s nachts De ballade van Pontus zong en de mensen van hun nachtrust afhield. Maar een arme weduwe en haar twee kinderen hadden medelijden met hem en gaven hem warme reuzel met kaantjes.

Ten slotte reed men met de boer naar Kjalardal waar een zitting over zijn zaak werd gehouden. De districtsbestuurder besliste dat hij conform de wet gearresteerd was op beschuldiging dat hij de beul Sigurd Snorri’szoon had vermoord en hij moest zich van deze smaad met de eden van twaalf getuigen verschonen en de getuigen diende hij zelf te bezorgen. Maar de zes kerkgangers van Saurdorp zwoeren dat de ogen, neus en mond van het lijk van Sigurd Snorri’szoon gesloten waren toen ze hem in de beek bereikten. Monsieur Sivert Magnussen – degene die uit de turfkuil was getrokken – zwoer dat de beul en Jon Hreggvidszoon van de anderen in de duisternis van de reeds genoemde nacht waren weggereden. Geen enkele eed werkte in het voordeel van Jon Hreggvidszoon. Na een proces van twee dagen werd hij voor de moord op Sigurd Snorri’szoon ter dood veroordeeld. Het werd hem toegestaan om bij de rechter op het Alding tegen het oordeel van het districtshof in beroep te gaan.

Het was al laat in de herfst. Er lag een sneeuwkorst die goed begaanbaar was en iedereen ging te voet behalve de districtsbestuurder en zijn secretaris. Op weg naar huis naar Skagi reed de districtsbestuurder langs bij Rein en hij liet de gevangene geboeid en onder bewaking buiten op zijn eigen erf staan, terwijl de districtsbestuurder de boerderij binnenging.

De huisbewoners kregen in de gaten wie er was gekomen en de moeder van Jon Hreggvidszoon melkte de koe en bracht de boer de lauwe melk in een kom. Toen hij had gedronken streek zij de haren uit zijn ogen. Het meisje, zijn dochter, kwam ook het erf op, ging bij de man staan en keek naar hem.

De districtsbestuurder ging de woonkamer van Rein binnen zonder op de deur te kloppen.

‘Je vent is wegens moord veroordeeld’, zei de districtsbestuurder.

‘Ja, d’n dieje is het ergste van het ergste’, zei de vrouw. ‘Dat heb ik altijd al gezegd.’

‘Waar is z’n geweer?’ vroeg de districtsbestuurder. ‘Moordwapens zijn overbodig hier in huis.’

‘Ja, het is een wonder dat hij ons niet allemaal al meer dan eens heeft vermoord met dat geweer’, zei de vrouw en ze gaf hem het geweer.

Vervolgens pakte ze een nieuw, netjes opgevouwen grof wollen hemd, reikte het de districtsbestuurder aan en zei: ‘Zoals iedereen kan zien ben ik al ’n tijd zwanger en bovendien maar een zwak mens en niet bepaald de mooiste, in elk geval kijkt hij niet echt graag naar mij. Maar ik wou de districtsbestuurder vragen hem dit kledingstuk te geven; het is warm, mocht-ie lang van huis zijn.’

De districtsbestuurder griste het hemd uit haar handen, sloeg haar ermee in het gezicht en zei, terwijl hij het kledingstuk weggooide: ‘Ik ben niet jullie bediende, stelletje tuig van Rein!’

De jongen schaterlachte, want hij vond het altijd leuk als zijn moeder mishandeld werd, om het even door wie. De twee leprozen, de een met de knobbels en de ander met de zweren, zaten samen op één bed, hielden elkaar trillend bij de vingerkootjes vast en loofden God.

Omdat het winter was geworden en het niet waarschijnlijk was dat de zaak van Jon Hreggvidszoon nog voor het Alding zou worden afgesloten, werd besloten de gevangene over te brengen naar Bessaplek, omdat andere plaatsen slechter waren ingericht om gevangenen voor langere tijd te herbergen. Een paar man werden met een boot naar Alftanes erop uitgestuurd, met de gevangene op de achtersteven. Het was koud en de golven sproeiden over de boot. De mannen hielden zich warm door te roeien en te hozen. Jon Hreggvidszoon zong De oudere ballade van Pontus. Als ze hem aankeken hield hij een ogenblik op met zingen, een schittering kwam in zijn ogen, hij lachte uitdagend waarbij zijn witte tanden in zijn zwarte baard oplichtten en hij begon vervolgens weer te zingen.

In Bessaplek werd de gevangene door de bewindvoerder van de landvoogd, de secretaris en twee Deense bedienden overgenomen. Dit keer werd de boer niet in de Slavenkist ondergebracht, maar meteen naar de kerker gesleept. Een steenruïne, die iets weg had van een ommuurde waterput, was voorzien van zware luiken met grendels en stevige sloten; eronder lag een groot diep gat met gekalkte muren. Een touwladder werd neergelaten en men liet Jon naar beneden klimmen tot hij op de bodem was gekomen, waarna de bedienden van de landvoogd achter hem omlaag klommen om hem in de ijzers te leggen. Er was geen ander comfort dan een smalle plank met een schapenvel, een pispot en een hakblok. Een forse bijl lag op het hakblok en ernaast een aarden kruik met water. De lantaarn van de bewindvoerder verlichtte eventjes dit tafereel – hakblok, bijl en aarden kruik – waarna de mannen weggingen. Ze klommen weer omhoog, trokken de touwladder achter zich op, sloten de luiken, schoven vanbuiten de grendels ervoor en draaiden de sleutels om in de sloten. Toen was alles stil. Het was stikdonker, je zag geen hand voor ogen. Jon Hreggvidszoon zong:

‘De soldaat vroeg en kreeg zijn zin

Een vrouw om naast te liggen als vriendin

Groots bloeide de liefde tussen hem en zijn heldin

Groots bloeide de liefde tussen hem en zijn heldin

– ook al was ze niet willig in het begin.’

In deze gevangenis zong Jon Hreggvidszoon de hele winter en tot ver in de zomer De oudere ballade van Pontus.

Op die plek verstreek de tijd niet in uren en nog minder in dagen; er was geen verschil tussen dag en nacht en hij had niets om de tijd te verdrijven. Zijn eten werd eenmaal, soms tweemaal per dag in een mand naar hem neergelaten. Gezelschap had hij weinig en met onregelmatige tussenpozen.

Eigenlijk was hij vergeten wat mensen waren toen de eerste gasten bij hem werden neergelaten, dus hij begroette ze met blijdschap. Ze waren met z’n tweeën, beiden zeer terneergeslagen en ze beantwoordden apathisch zijn groet. Hij vroeg hoe ze heetten en waar ze vandaan kwamen, maar ze gaven met tegenzin antwoord. Ten slotte kreeg hij uit hen getrokken dat de een uit Seltjarnes kwam en Asbjörn Joakimszoon heette en de andere was Holmfast Gudmundszoon uit Lavaveld.

‘Ja,’ zei Jon Hreggvidszoon, ‘de lui van Lavaveld zijn altijd vervloekt schoelje geweest. Maar de lui van Seltjarnes heb ik altijd goedmoedig volk gevonden.’

Beide mannen zouden gegeseld worden. Het was duidelijk te merken, zowel omdat ze met tegenzin antwoord gaven en door hun hooghartige manier van praten, alsook aan de ernst waarmee ze hun lot overpeinsden dat het mannen van aanzien waren. Jon Hreggvidszoon bleef vragen en ratelde aan één stuk door. Het kwam boven water dat de ene, Asbjörn Joakimszoon, geweigerd had afgezanten van de landvoogd de Skerjafjord over te roeien. Holmfast Gudmundszoon was veroordeeld tot het stropen van zijn vel, omdat hij in Hafnarfjord vier vissen voor een eindje vislijn had verkocht in plaats van de vis af te leveren bij de koopman van Keflibaai, want zijn boerderij behoorde tot het district van deze koopman volgens de nieuwe koninklijke verordening inzake de verdeling van de handel in de diverse districten.

‘Waarom heb je de vis niet afgeleverd in het district waar je volgens het bevel van mijn Allergoedertierenste Sire handel moest drijven?’ vroeg Jon Hreggvidszoon.

De man zei dat er bij de koopman, wie de koning Keflibaai had toebedeeld, geen vislijn was te krijgen – weliswaar ook niet bij de koopman in Hafnarfjord, maar een vriendelijk iemand in de winkel had hem voor die vier vissen een klein stukje touw gegeven. ‘En dat moet mij, Holmfast Gudmundszoon, nou net overkomen’, zei de man ten slotte.

‘Je had je beter met dat stuk touw kunnen verhangen’, zei Jon Hreggvidszoon.

Asbjörn Joakimszoon was nog minder een prater dan zijn geselbroeder.

‘Ik ben doodop’, zei hij. ‘Kun je hier ergens zitten?’

‘Nee’, zei Jon Hreggvidszoon. ‘Dit hier is geen zitkamer. Deze plank is voor mij alleen en die geef ik niet weg. En hou op met dat gedrentel daar rond het hakblok, dadelijk gooi je mijn kruik met water nog om.’

Toen was het weer stil totdat in de duisternis een diepe zucht was te horen.

‘Uitgerekend ik, die Holmfast Gudmundszoon heet.’

‘Nou, wat dan nog?’ zei de ander. ‘Heb ik soms geen naam? Hebben we soms niet allemaal een naam? Volgens mij maakt het niet uit hoe we heten.’

‘Wanneer heeft er ooit iemand in oude boeken gelezen dat de Denen een man met mijn naam in zijn eigen land hier op IJsland tot de zweep hebben veroordeeld?’

‘De Denen hebben zelfs bisschop Jon Ari’szoon[19] onthoofd’, zei Asbjörn Joakimszoon.

‘Als iemand hier van plan is mijn rechtmatige koning te beledigen, dan ben ik zijn rechtmatige dienaar’, zei Jon Hreggvidszoon.

Toen was het een lange tijd stil. Tot je in de duisternis de man van Lavaveld zijn naam kon horen mompelen: ‘Holmfast Gudmundszoon.’

En hij herhaalde het bijna geluidloos, alsof het een of ander obscuur orakel was: ‘Holmfast Gudmundszoon.’

Vervolgens was het weer stil.

‘Wie heeft beweerd dat de Denen bisschop Jon Ari’szoon hebben onthoofd?’ vroeg Holmfast Gudmundszoon toen.

‘Ik’, zei Asbjörn Joakimszoon. ‘En als ze zelfs Jon Ari’szoon hebben onthoofd, denk je dat het ze dan iets kan schelen of de koning boeren zoals wij laat geselen?’

‘Het is een eer om te worden onthoofd’, zei Holmfast Gudmundszoon. ‘Zelfs een boerenkinkel wordt een echte vent als-ie wordt onthoofd. Een kinkel kan een vers dichten als hij naar het blok wordt geleid, zoals Thorir de Gletsjer[20] die een vers dichtte en onthoofd werd, en zijn naam zal blijven leven zolang het land bewoond wordt. Daarentegen wordt elke man gekleineerd als-ie gegeseld wordt. Er is geen man, al is-ie nog zo voornaam, die niet belachelijk wordt als-ie met de zweep krijgt.’

Hij voegde met een zachte stem eraan toe: ‘Holmfast Gudmundszoon, heeft iemand ooit een naam gehoord die meer IJslands is? En de herinnering van deze IJslandse naam zal eeuwenlang verbonden zijn met een Deense zweep, in het bewustzijn van een volk dat alles in boeken opschrijft en nooit iets kan vergeten.’

‘Ik werd er niet minder op toen ik werd gegeseld’, zei Jon Hreggvidszoon. ‘En niemand heeft mij uitgelachen. Ik was de enige die lachte.’

‘Het doet een man, de man zelf, niets dat-ie gegeseld wordt’, zei Asbjörn Joakimszoon. ‘Daarentegen kan ik niet ontkennen dat het voor de kinderen van de man een beetje onaangenaam is om als ze opgroeien te horen dat hun vader is gegeseld. Andere kinderen wijzen naar hen en zeggen: “Zijn papa heeft de zweep gekregen!” Ik heb drie dochtertjes. Maar na drie of vier generaties is het vergeten. Ik kan me tenminste niet voorstellen dat Asbjörn Joakimszoon zo’n bijzondere naam is dat-ie in boeken zal worden opgeschreven en eeuwenlang wordt gelezen, integendeel, ik ben als iedere andere naamloze man, vandaag gezond, morgen dood. Aan de andere kant zal het IJslandse volk de eeuwen door blijven leven als ze niet toegeven, wat er ook gebeurt. Ik heb geweigerd een dienaar van de koning de Skerjafjord over te zetten, dat is waar. “Over mijn lijk”, zei ik. Ik krijg met de zweep en dat is goed. Maar als ik had toegegeven, ook al was het die ene keer, en als iedereen altijd en overal toegeeft, toegeeft aan de koopman en de regent, toegeeft aan de duivel en z’n moer, toegeeft aan de pokken en de pest, toegeeft aan de koning en de beul – waar zou dat volk dan het recht hebben om te wonen? Zelfs de hel zou voor zo’n volk te goed zijn.’

Holmfast antwoordde niet, maar bleef stilletjes zijn naam herhalen. Jon Hreggvidszoon was vastbesloten ze niet bij hem op de plank te laten. Even later hoorde je het geratel van zijn kettingen niet meer en het eerste gesnurk begon, het hortende uitademen aan de oppervlakte van de zintuigen dat geleidelijk aan dieper en regelmatiger werd.

Met het verstrijken van de winter gebeurde het vaker dat dieven bij Jon Hreggvidszoon naar beneden werden gesmeten, soms meerdere tegelijk, en men sloot ze daar ’s nachts op voordat ze gebrandmerkt of hun handen afgehakt werden. Hij was dan doodsbenauwd dat ze de aarden kruik of, erger nog, de bijl zouden stelen. Ook anderen die op hun straf wachtten, werden tijdelijk bij hem naar beneden gegooid, meestal lui uit het district Gullbringa. Een pachtboer die geweigerd had de landvoogd zijn paard te lenen met de opmerking dat lui die zelf niet één paard bezaten maar wél negentig rijpaarden moesten hebben om hun luie reet te verkassen, net zo goed thuis konden blijven zitten; Gunnar van Heuveleinde had nooit iemand gevraagd hem een paard te lenen. Een ander, Halldor Finnbogi’szoon uit de Moerassen, had geweigerd de communie te ontvangen en werd beschuldigd van publieke godslastering en heiligschennis. Beiden waren veroordeeld tot het uitrukken van de tong. De laatste schold en vloekte de hele nacht voordat zijn tong werd uitgerukt. Hij verwenste onder andere zijn vader en moeder, zodat Jon Hreggvidszoon niet kon slapen en uiteindelijk zo kwaad werd dat hij zei dat degene die niet naar het altaar ging een idioot was en hij begon De ballade van Jezus te zingen, die hij jammer genoeg niet zo goed kende. Afgezien van de dieven waren de meeste gasten mensen die op de een of andere manier schuldig waren aan een vergrijp tegen het koninklijke handelsmonopolie. Eentje was gepakt met Engelse tabak. Een ander had zijn wol voor het gewicht met zand aangevuld. Sommigen hadden illegaal meel gekocht in Eyrarbakki omdat het meel in Keflibaai beschimmeld was en krioelde van de maden. Sommigen hadden hun koopman een dief genoemd. Zo ging het eindeloos door en ze werden allemaal gegeseld. De zweep van de koning klapte vrolijk en onophoudelijk op de ruggen van naakte, uitgemergelde IJslanders die plat voorover werden gelegd. Ten slotte werden er een paar onverbeterlijke criminelen van hetzelfde slag als Jon Hreggvidszoon ondergebracht, mannen die óf geëxecuteerd óf in Denemarken naar Bremerholm gestuurd zouden worden, de plek in dat verre land waar de IJslanders het meest vertrouwd mee waren.

Nooit kreeg Jon Hreggvidszoon het daglicht te zien in die vierentwintig weken, afgezien van een onbeduidende lichtglimp met Kerstmis en Pasen toen hij naar de kerk werd gebracht om Gods woord aan te horen. Op deze beide feestdagen kwamen mannen van de magistratuur naar beneden in zijn kerker, trokken een zak over zijn hoofd, maakten zijn ketenen los en begeleidden hem naar de kerk waar hij op de achterste bank tussen twee gespierde kerels werd neergezet om met de zak over zijn hoofd stichting te verkrijgen. Het touw was echter niet zo strak om zijn hals getrokken, zodat hij daar in Gods huis vaag zijn omgeving kon zien. Verder zag hij die winter niets.

Tegen Pasen werd een man uit de Oostfjorden bij de boer neergelaten die tot Bremerholm was veroordeeld voor een van de schandelijkste vergrijpen die men op IJsland kon begaan: hij was naar een Hollandse dogger geroeid en had naaigaren gekocht. Zijn zaak was in de herfst voor het gerecht gekomen en hij zou in de lente met een schip dat vanwege het handelsmonopolie in Zuidernes voor anker lag, naar het buitenland worden gestuurd. Gedurende de winter was hij van de ene districtsbestuurder naar de andere gestuurd, tot hij uiteindelijk hier was beland.

‘Nee,’ zei Guttorm Guttormszoon, ‘ze konden niet bewijzen dat ik meer had dan die ene spoel. De hielenlikkers van de koopman hadden mij daarentegen bespioneerd toen ik naar die dogger roeide. Bij mij in de buurt roeit iedereen naar de doggers. Een man die nog nooit een Hollandse gouden dukaat heeft gezien, weet niet wat het is geleefd te hebben.’

Het was een man die gepassioneerd praatte, tot tranen toe was geroerd en naar adem hapte, telkens als hij het over Hollands geld had.

‘Ze zijn zó groot’, zei hij terwijl hij Jon Hreggvidszoon bij de schouder pakte en in het donker bij hem op het voorhoofd een cirkeltje maakte.

‘Het zou nooit bij mij opkomen mijn koning en sire voor zo’n judaspenning te bedriegen’, zei Jon Hreggvidszoon.

‘De Hollanders zijn een volk van goud’, zei hij. ‘’s Nachts, als ik wakker word en niet meer kan slapen, denk ik aan die gezegende grote munten en dan gaat het weer een stuk beter met me. Die omvang! Dat gewicht! Die glans!’

‘Heb je er veel?’ vroeg Jon Hreggvidszoon.

‘Veel?’ zei Guttorm Guttormszoon. ‘Of ik er nou veel of weinig heb – dat gaat je overigens geen moer aan – ik weet wat het is geleefd te hebben. Ik heb vele gelukkige dagen beleefd. Jullie lui van Zuidernes hebben nog nooit een gelukkige dag beleefd.’

‘Dat lieg je’, zei Jon Hreggvidszoon. ‘Wij houden van onze koning en eren hem.’

‘Wij van de Oostfjorden zijn nooit een slavenbende geweest’, zei Guttorm Guttormszoon.

Toen ze elkaar beter hadden leren kennen, liet de man van de Oostfjorden zich beetje bij beetje ontvallen dat, hoewel hij geen andere misdaad had begaan dan naaigaren van de dogger te kopen – want een misdaad is pas een misdaad als hij aan het licht komt – hij al sinds jaar en dag met de Hollanders handel had gedreven en goeie zaken gedaan. Zijn vrouw breide ’s winters voor hen, in de zomer bracht hij ze boter en kaas, kalveren, lammeren en kinderen. In ruil ervoor kreeg hij meel van voortreffelijke kwaliteit, touw, piekijzer, vishaken, tabak, stoffen, rode wijn, jenever en voor de kinderen gouden dukaten.

‘Kinderen?’ zei Jon Hreggvidszoon.

‘Ja, één dukaat voor een meisje, twee dukaten voor een jongen’, zei Guttorm Guttormszoon.

Ergens in de afgelopen honderd jaar was het bij de Oostfjorders in zwang gekomen om de Hollanders op de doggers kinderen te verkopen, met als gevolg dat er in de Oostfjorden minder vaak kindermoorden voorkwamen dan elders in het land. Guttorm Guttormszoon had de Hollanders twee kinderen verkocht, een zevenjarig jongetje en een blond meisje van vijf.

‘Dus je hebt niet meer dan drie dukaten?’ zei Jon Hreggvidszoon.

‘Hoeveel dukaten heb jij?’ vroeg Guttorm Guttormszoon.

‘Twee’, zei Jon Hreggvidszoon. ‘Ik heb bij mij thuis op Rein in Akranes twee dukaten – twee levende dukaten die mij aankijken.’

‘Wat heb je ervoor gegeven?’ vroeg de Oostfjorder.

‘Als je denkt dat ik ze voor visvoer heb gekregen, vergis je je, maat’, zei Jon Hreggvidszoon.

Uit de papieren van de man bleek dat hij een meestersmid was en ongevraagd werd hij na een kort oponthoud uit het zwarte gat gesleept en in de Slavenkist gezet om zich nuttig te maken terwijl hij op transport naar Bremerholm wachtte, dus Jon Hreggvidszoon zag of hoorde niets meer van deze voortreffelijke man.

Daarentegen kreeg hij in de laatste wintermaanden een nieuwe kameraad, die bleef. Het was een tovenaar uit de Westfjorden, een zekere Jon Theofilszoon. Het was een nogal dunne, magere veertiger, die met zijn zuster van middelbare leeftijd in een dal in een boerderijtje woonde. Hij had niet veel geluk bij de vrouwen gehad, vooral omdat hij geen schapen bezat, dus had hij geprobeerd beide tekorten met magie te verhelpen, hetgeen lange tijd in de Westfjorden gebruikelijk was – weliswaar met wisselend resultaat. Een andere man, een geslaagde schapenboer, had het hart gewonnen van de domineesdochter waar Jon Theofilszoon ook een oogje op had en dus had Jon geprobeerd het kwaad over die man af te roepen. Maar door zijn onhandigheid was de kwade geest overgegaan op de koe van de dominee en deze had haar gedood. Een tijdje later verdronk het veulen van de rivaal in een poel die op onverklaarbare wijze was ontstaan. Toen werd Jon Theofilszoon gegrepen en bij hem thuis werd een windgat en het runenteken van een broek van de huid van een lijk[21] gevonden. Terwijl de zaak onderzocht werd, werd de broer van de rivaal ziek en stierf. De duivel, die door de tovenaar Pok werd genoemd, openbaarde zich aan het sterfbed van deze man en hij verklaarde dat Jon Theofilszoon zijn ziel aan hem had verpand en dat hij de oorzaak was van de ziekte van de broer en de dodelijke ongevallen met de koe en het paard. Deze openbaring bevestigde de man met een eed op de dag dat hij stierf. Op deze manier was de duivel kroongetuige geworden in de zaak tegen Jon Theofilszoon en zijn getuigenis bracht de man ten val.

Jon Theofilszoon maakte zich er behoorlijk ongerust over dat hij zou worden verbrand en hij sprak er vaak fluisterend over; hij wou liever onthoofd worden.

‘Wat moeten ze met jou hier in het zuiden? Waarom verbranden ze jou niet in het westen, hufter?’ vroeg Jon Hreggvidszoon.

‘De lui van Kabeljauwfjord weigerden brandhout te leveren’, zei de man.

‘Dat is het nieuwste, dat ze hier in het zuiden brandhout overhebben voor iemand uit een ander gewest’, zei Jon Hreggvidszoon. ‘Je moet ze vragen je hier met mij te laten onthoofden, het liefst hier op dit hakblok, want ik ben ervan overtuigd dat er in het hele land geen beter hakblok te vinden is. Ik heb van de winter uit verveling de tijd verdreven met het aanpassen van de groef in het blok aan mijn nek.’

‘De hele winter heb ik God gebeden om onthoofd in plaats van verbrand te worden’, zei de man.

‘Man, waarom heb je de duivel niet aangeroepen?’ zei Jon Hreggvidszoon.

‘Hij heeft me belazerd’, zei de man jammerend. ‘Als Pok je belazert, ga je tot God bidden.’

‘Zo te horen ben je een waardeloos figuur’, zei Jon Hreggvidszoon. ‘Hou ’ns op met dat gesnotter en laat me liever zo’n runenteken zien.’

‘Nee’, zei de man jankend.

‘Je kunt me altijd leren de duivel op te roepen’, zei Jon Hreggvidszoon.

‘Dat is me zelf nooit gelukt’, zei de man. ‘Ook al heeft Pok het beweerd en mij zo voor het gerecht ten val gebracht, dan nog is het een grote leugen. Aan de andere kant heb ik een windgat gemaakt en ik heb daarmee wat gefoezeld vanwege een meisje. Bovendien had ik nog het runenteken van een lijkbroek.’

‘Watte?’ zei Jon Hreggvidszoon. ‘Een windgat? Vanwege een meisje?’

‘Ja,’ zei de man, ‘maar dat is misgegaan.’

‘Heb je hier zo’n windgat?’ vroeg Jon Hreggvidszoon. ‘Beter laat dan nooit. Wie weet kunnen we zo’n geile del hierheen toveren. Wat vroeger vaak behoefte was, is nu noodzaak geworden.’

De overheid had echter het windgat van de man al geconfisqueerd.

‘Kunnen we niet zelf een windgat maken?’ vroeg Jon Hreggvidszoon. ‘Kunnen we niet zo’n kloterunenteken met de punt van de bijl in het hakblok kerven en zo’n lekker mollig wijf vannacht hierheen krijgen, nu meteen, het liefst drie tegelijk?’

Maar het was niet zo makkelijk zo’n runenteken tevoorschijn te toveren, want daarvoor had je een ruimere toegang nodig tot het dierenrijk en de krachten der natuur dan de omstandigheden op die plek toelieten. Een windgat moest getekend worden met de gal van een raaf op de binnenkant van het vel van een bruine teef en vervolgens moest er bloed gesprenkeld worden in het teken van een zwarte kater wiens nek bij vollemaan was opengesneden door een reine maagd.

‘Waar heb je een reine maagd vandaan gehaald om een zwarte kater open te snijden?’ vroeg Jon Hreggvidszoon.

‘Mijn zuster heeft dat gedaan’, zei de man. ‘Het heeft ons drie jaar gekost om aan de gal van een raaf te komen. Maar de eerste nacht dat ik het windgat op het dak van de slaapkamer van de domineesdochter omhooghield en de toverspreuk prevelde, was het voor mij bekeken en de koe was dood.’

‘En het meisje?’ vroeg Jon Hreggvidszoon.

‘Een vent sliep bij d’r’, zei Jon Theofilszoon in tranen.

Jon Hreggvidszoon schudde zijn hoofd.

‘Tussen haakjes, had je het niet over een lijkbroek? Ik zie niet in hoe je zo in de problemen bent geraakt als je een lijkbroek had, want ze hebben mij verteld dat er altijd geld in zit als je hem goed nakijkt.’

‘Ik had het runenteken van een lijkbroek te pakken gekregen en geld van een weduwe gestolen om in die lijkbroek te stoppen. Maar de lijkbroek zelf heb ik nooit bezeten, want de man met wie ik had afgesproken z’n huid af te stropen is nog steeds niet dood en hij loopt al tegen de negentig. Hoe dan ook, het was allemaal te laat, want de koe was dood en het veulen was in de poel gevallen. En kort daarna verscheen Pok aan het sterfbed van Sigurd zaliger, die tegen mij getuigde.’

Er heerste even een zwijgen, afgezien van het feit dat je de tovenaar in het duister hoorde snotteren. Na een tijdje zei Jon Hreggvidszoon zachtjes: ‘Jij wordt vast en zeker verbrand.’

De tovenaar bleef janken.

[19]Jon Ari’szoon (Jón Arason) – de laatste katholieke bisschop van Holar (1484-1550) die zich heftig verzette tegen de opkomst van het lutheranisme. Op bevel van de Deense koning onthoofd. Hij is nog steeds het symbool van het onafhankelijke IJsland.

[20]Thorir de Gletsjer (órir jökull Steinfinnsson) – een personage uit De saga van de Sturlungen. Hij werd dodelijk verwond in een slag en dichtte onaangedaan een vers dat hem beroemd maakte.

[21]een broek van de huid van een lijk – met het aantrekken van een dergelijke broek kon men magische bezweringen uitspreken om zichzelf te verrijken. De voorbeelden in de saga’s over bezweringen met runentekens met catastrofale gevolgen zijn legio.