Halldór Laxness

Onafhankelijke mensen

Uit het IJslands vertaald door Marcel Otten

Met een nawoord van de vertaler

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Sjálfstætt fólk, verschenen bij Vaka-Helgafell

Oorspronkelijke tekst © Auður Laxness

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marcel Otten en De Geus BV, Breda 2002

Nawoord © Marcel Otten, 2001

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2948 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1 - Kolumkilli

Kolumkilli

IJslandse kronieken beschrijven dat zich in vroeger tijden in dit land Ieren ophielden, die kruisen, klokken en andere magische voorwerpen achterlieten. In Latijnse bronnen worden de namen van mensen genoemd die in de vroege dagen van het pauselijk gezag vanuit de Britse Eilanden hierheen zijn gezeild. Hun aanvoerder heette Kolumkilli de Ier, een fameus geestenbezweerder. In die dagen was IJsland een zeer vruchtbaar land. Maar toen de Noormannen zich hier vestigden, vluchtten de Ierse tovenaars het land uit en oude geschriften vertellen dat Kolumkilli het nieuwe volk de vloek heeft opgelegd dat het hen in dit land nooit voorspoedig zou gaan en nog meer dingen van dien aard, wat sindsdien veelvuldig in vervulling is gegaan. Veel later vielen de Noormannen op IJsland van hun ware geloof af en gaven ze zich over aan de magie van vreemde volksstammen. Toen werd alles op IJsland op zijn kop gezet, de noordse goden werden bespot en nieuwe goden en heiligen aangenomen, sommige uit het Morgenland, andere uit het Avondland. Volgens de overlevering werd toen voor Kolumkilli een kerk gebouwd in het dal waar later het gehucht Elleboogplek op de Heide heeft gestaan. In vroeger tijden was dit een herenhoeve. Jon Reykdalin, de districtsvoorzitter van Buitenroodmoeras, verzamelde veel wetenswaardigheden over dit heidedal toen het gehucht na de grote spookverschijningen in 1750 uiteindelijk aan het verval werd overgelaten. De districtsvoorzitter was zelf oor- en ooggetuige van de verscheidene absurde gebeurtenissen die zich daar afspeelden, zoals in zijn bekende verslagen over het Monster van Elleboogplek is te lezen. Vanaf begin februari tot ver na Pinksteren kon je het spook hard horen praten in de boerderij zodat het volk naar hun woningen in het dal vluchtte. Tot tweemaal toe noemde het spook zijn naam in het oor van de districtsvoorzitter, maar op andere vragen antwoordde het – zoals de districtsrechter het uitdrukte – met ‘obscene Latijnse spreuken en schaamteloze vulgariteiten’.

Het beroemdste verhaal over dit plattelandsboerderijtje speelde zich af lang voor de tijd van districtsvoorzitter Jon en het is niet misplaatst er nog eens bij stil te staan om degenen een plezier te doen die nog niet over de grazige weiden langs de rivier zijn gereden, waar de eeuwen zij aan zij liggen in ongelijke, overgroeide, door paarden uit vervlogen tijden platgetreden paden en die misschien op hun weg door het dal een blik op de oude hoeveheuvel werpen.

Het kan niet later dan tegen het einde van de ambtstermijn van bisschop Gudbrand geweest zijn, toen hier in Elleboogplek op de Heide een echtpaar woonde. De naam van de boer is niet vermeld, maar zijn vrouw heette Gunnvör of Gudvör. Ze voelde zich heel wat, neigde naar occulte gebruiken en men beweerde dat ze een andere gedaante kon aannemen. Steeds zat zij haar man op zijn huid, waardoor iedereen hem als een laffe hond beschouwde.

Aanvankelijk verging het de echtelieden niet goed en ze hadden niet veel knechten. Het gerucht gaat dat de vrouw haar man dwong hun pasgeboren kinderen aan de elementen over te laten om te sterven. Sommigen werden op de berg onder een steenplaat gelegd en in het vroege voorjaar kan men bij de berg, als de sneeuw begint te smelten, hun gejammer horen. De anderen bond de boer een steen om en verzonk ze in het meer en midden in de winter bij het schijnsel van de maan kan men ze nog vanuit het meer horen huilen, vooral bij vorst of vlak voor noodweer.

Maar toen, volgens het verhaal, vrouw Gunnvör ouder werd, kreeg ze steeds meer dorst naar mensenbloed. Ook hongerde ze naar mensenvlees. Er wordt ook verteld dat ze bloed aftapte bij haar kinderen die al wat groter waren en het bloed met haar mond opving. Ze had aan de achterkant van haar huis een heksenaltaar laten bouwen en in vuur en rook zong ze daar op herfstavonden missen voor het monster Kolumkilli.

Ooit, zo wordt verhaald, wou haar man ervandoor gaan en haar schandelijke gedrag aan de andere bewoners van het dal uit de doeken doen, maar zij ging hem achterna, haalde hem in op de Roodmoeraspas, sloeg hem met stenen dood en verminkte zijn lijk. Zijn gebeente nam ze mee naar haar altaar, maar het vlees en de ingewanden liet ze op de pas achter als vraat voor de vogels en ze deed het voorkomen dat hij in de bergen bij het schapen zoeken was omgekomen.

Maar vanaf die tijd begon het vermogen van vrouw Gunnvör te groeien en ze kwam in het bezit van een aantal goede paarden; men schreef dat toe aan haar kwalijke verbond met Kolumkilli.

In die tijd kwam er veel volk in het district, zowel in de winter als men bij de Gletsjer ging vissen, alsook in het voorjaar als men vanuit andere landstreken zijn stokvis kwam halen. In de loop der tijd deed in het district het gerucht de ronde dat hoe meer paarden vrouw Gunnvör verwierf des te humeuriger ze tegenover de reizigers werd. En hoewel ze, naar de gewoonte van die tijd, een trouw kerkgangster was, wordt in de annalen vermeld dat zij op pinksterzondag na de mis in de kerk van Roodmoeras zelfs bij heldere hemel de zon niet kon zien.

Kort en goed, er deden geruchten de ronde over het lot van haar man en ook dat zij mensen vermoordde, de een om zijn geld, de ander om zijn vlees of bloed en ook dat ze sommigen in de bergen achterna was gereden. Nu is het zo dat in het dal niet ver van het gehucht zuidelijk van Elleboogplek een stilstaand water ligt, het Egelmeer genaamd, dat tot op de dag van vandaag nog die naam draagt. De vrouw vermoordde haar gasten gewoonlijk ’s nachts met een groot mes als ze sliepen, beet hun keel door, sneed hun ledematen aan stukken en maakte van hun botten speelgoed voor zichzelf en het monster Kolumkilli. Anderen zat ze over de heide achterna en dan zwaaide ze zo met haar mes dat het lemmet betoverend blikkerde en overweldigde hen, want ze was net zo sterk als willekeurig welke kerel en daarbij had ze hulp van de duivel. Je kan op het hoogste punt van de heide nog steeds bloedspetters in de sneeuw zien, vooral vlak voor kerst. Hun lijken droeg ze omlaag in het dal, verzwaarde ze met stenen en verzonk ze in het meer. De bagage van haar gasten pikte ze in, evenals hun kleren, hun paarden, en hun geld als ze iets bij zich hadden. Maar al haar kinderen werden waanzinnig en blaften als honden op het dak van de hoeve, of ze zaten op de stenen plaat voor de deur in een afzichtelijk, stompzinnig gegrijns verzonken en beten naar de mensen, want het monster had ze spraak en verstand ontnomen. Daarom wordt nog tot op de dag van vandaag voor de kinderen in de gemeenten aan beide zijden van de hoogvlakte dit slaapliedje gezongen:

Niemand blijft te gast bij Gunnvör

met goede kleren aan.

Ze drijft ze naar de Egelplas

en wiegel waggelt ze.

Het bloed vloeit op de holle weg,

ik wieg je, wichtje.

Niemand blijft te gast bij Gunnvör

die een eigen paard heeft.

Vol tover blikkert haar grote mes

van wiebel wabbel woei.

Het bloed vloeit op de holle weg,

ik wieg je, wichtje.

Niemand blijft te gast bij Gunnvör

met mensenbloed.

Niemand met merg in z’n leden,

ze wiegel waggelt ze.

Het bloed vloeit op de holle weg,

ik wieg je, wichtje.

Niemand blijft te gast bij Gunnvör

die in God gelooft

ze brak mijn rib, een been

hier een knokkel, daar een koot

vrat vies vol.

Het bloed vloeit op de holle weg,

ik wieg je, wichtje.

Als je Kolumkilli kent

dan zegt-ie zus:

merg en bloed, merg en bloed

en fits fats foetsie.

Het bloed vloeit op de holle weg,

ik wieg je, wichtje.

Zo kwamen ten slotte de daden van vrouw Gunnvör aan het licht, dat ze op die manier velen had vermoord, mannen, vrouwen en kinderen en dat ze ’s nachts missen voor het monster Kolumkilli had gezongen. Op het jaarlijkse Ding van het district werd ze ter dood veroordeeld en op Drievuldigheidszondag werd ze bij het kerkhofportaal van de kerk van Roodmoeras geradbraakt, haar armen en benen werden afgehakt en ten slotte werd haar hoofd van de romp gescheiden. Ze verdroeg haar dood goed en ze verwenste iedereen met raadselachtige spreuken. Haar lichaam: haar hoofd, armen en benen werden in een leren zak verzameld en naar de pas westelijk van Elleboogplek gesleept en op het hoogste punt in een grafheuvel gezet. Tot op de huidige dag kan je daar de grafheuvel nog zien, rondom is het nu met gras begroeid en later is het Gunna’s Graf genoemd. De reiziger, wiens weg voor het eerst over de pas voert, gooit een steen op de grafheuvel: men denkt hiermee het ongeluk af te wenden, maar sommigen gooien telkens als ze hier langskomen een steen op die heuvel om zo voor zichzelf rust en vrede af te kopen.

Maar ook al vonden de mensen Gunnvör tijdens haar leven meedogenloos, haar kwalijke doen en laten begon pas echt nadat ze terechtgesteld was; ze leek in haar grafheuvel weinig rust te vinden en vaak ging ze ervandoor naar haar boerderij. Ze wekte ook de mannen, vrouwen en kinderen wier leven ze had vernietigd, op van de dood en als het ’s nachts donker werd konden de mensen thuis in Elleboogplek het amper uithouden door allerlei drukte en ook nam ze weer haar toevlucht tot haar vroegere praktijken zoals het kwellen van levenden en doden; zodra het nacht werd kon je in het gehucht steeds het harde geschreeuw en gehuil horen alsof hele scharen gepijnigde zielen op het dak en aan de vensters hun enorme ellende en hun weinige rust beklaagden, maar soms was het alsof de aarde een gigantische zwavelstank uitbraakte, waarbij de damp tot in alle delen van het gehucht doordrong zodat de mensen in bed lagen te stikken en de honden zaten te blaffen alsof ze dol waren geworden. Soms reed Gunnvör ’s nachts met zo veel kabaal over het dak dat elke balk knarste en ten slotte werd geen enkel gebouw veilig geacht voor haar woedende gebeuk en haar schaamteloze nachtritten. Ze bereed zelfs mensen en vee, vermorzelde koeien, maakte kinderen en vrouwen krankzinnig, joeg oude mensen de schrik op het lijf en was ongevoelig voor kruistekens of hekserij. De geschiedenis vertelt dat de dominee van Roodmoeras ten slotte bereid werd gevonden haar te verdrijven en dat ze voor zijn verbazingwekkende geleerdheid de berg in is gevlucht en deze heeft gespleten op de plek waar nu boven in de berg een scheur te zien is. Sommigen menen dat ze in de berg is gaan wonen en het is niet onwaarschijnlijk dat ze dat deed in de gedaante van een trol. Anderen geloven dat ze zich vaak in het meer ophoudt in de gedaante van een gedrocht, iets in de trant van een centaur, en het is algemeen bekend dat er nu sinds vele generaties een gedrocht in het meer heeft geleefd en dat het zich aan ontelbaren, zelfs aan slechtzienden, heeft vertoond die dit ook onder ede hebben bezworen. Sommigen zeggen dat de spookverschijning tot driemaal – anderen zeggen tot zevenmaal – toe de boerderij in Elleboogplek heeft vernietigd, tot geen boer het nog langer uithield en dat de boerderij vanwege de onophoudelijke onrust van schimmen in allerlei gestalten verlaten werd en het was in de tijd van districtsvoorzitter Jon Reykdalin dat het voorgoed werd toegevoegd aan het land van Buitenroodmoeras, eerst in de winter als schapenstal, waardoor het in later tijden het Winterhuis ging heten, en vervolgens deed het dienst als schaapskooi.

2 - De boerenwoning

De boerenwoning

Op een lage terp in het moeras staan de oude resten van een huis.

Misschien is deze terp maar in zekere mate het werk van de natuur, misschien is dit het werk van allang overleden boeren die hier op de grazige oever van de beek hun boerderij bouwden, generatie op generatie, de een op de ruïnes van de ander. Maar hier is nu al meer dan honderd jaar een schaapskooi, hier hebben al meer dan honderd lentes lammeren geblaat. Vanaf de schaapskooi op de terp, vooral in zuidelijke richting, breiden de moerassen zich mijlenver uit met hier en daar een heide-eilandje en uit de Roodmoeraspas stroomt een riviertje omlaag naar het moeras en een tweede vanaf het meer naar het oosten door de dalen van de oostelijke heide. Noordelijk van de terp torent een steile berg omhoog met aardverzakkingen tot boven op de hellingen en tussen de landtongen is hij bedekt met heidekruid, terwijl de rotswanden als kantelen omhoogrijzen uit de aardverzakkingen en op één plek tegenover de schaapskooi is de berg gekliefd; daar ligt een ravijn van basalt en boven in het ravijn stort zich in de lente een lange, smalle waterval omlaag. Nu en dan staat de zuidenwind op de waterval die de watervlagen over de bergrand vaagt. Dan vloeit de waterval tegen de stroom in. Aan de voet van de berg liggen rotsen verstrooid. Deze schaapsweide, waar vroeger het gehucht Elleboogplek op de Heide lag, werd door de laatste generaties het Winterhuis genoemd.

Een beekje stroomt langs de schaapsweide, ze stroomt in een halve cirkel om de weide heen, klaar en koud en ze laat het nooit afweten. In de zomer spelen de zonnestralen vrolijk in het stroompje en het schaap ligt herkauwend op de oever en strekt haar voorpoot uit in het gras. Dan is de hemel blauw. Dan glinstert het fraai op het zwanenmeer en op de stille forellenrivier in het moeras. Dan kwettert het blij in poelen en plassen.

Het dal is aan alle zijden door passen en bergpaden omringd. In het westen ligt een nauwe pas en de naaste gehuchten aan de andere kant zijn Buitenroodmoeras, Roodmoeras en Moeras, de zetel van de gemeentebestuurder die tot nu toe eigenaar was van dit heidedal. Verderop beginnen uitgestrekte nederzettingen. De oostelijke heide, waar de weg omlaag naar de marktplaats aan de fjorden ligt, wordt tussen de nederzettingen geschat op vijf uur met lastpaarden. In het zuiden rijzen achter het dal lage, golvende heidevlakten op, die steeds hoger worden tot de Blauwbergen de horizon bedekken alsof de bergen daar in gepeins met de hemel versmelten en ze zijn voor Johannesdag slechts zelden sneeuwvrij. En wat komt er achter de Blauwbergen? Daar ligt het onherbergzame gebied van IJsland.

En de voorjaarswind blaast door het dal.

En als de voorjaarswind door het dal blaast, als de lentezon op het witte verlepte gras op de rivieroever schijnt, over het meer en de twee witte zwanen van het meer en het eerste groen aan de sponzige grond van moeras en weide ontlokt – wie zou dan geloven dat dit begraste vredige dal de verhalen van ons vroegere leven met al zijn schrikbeelden herbergt? De mensen rijden langs de rivier waar paarden in voorbije tijden op een breed oppervlak eeuw na eeuw pad na pad platgetreden hebben – en een frisse lentebries trekt in het zonlicht door het dal. Op zulke dagen is de zon sterker dan het verleden.

Een nieuwe generatie vergeet de schrikbeelden die de generaties voor hen gekweld kunnen hebben.

Hoe vaak is het gehucht Elleboogplek op de Heide door fantomen vernietigd? En opnieuw opgebouwd, ondanks deze fantomen? Eeuw na eeuw komt het keuterboertje uit de gemeente op deze schapenheuvel tussen het meer en de bergspleet zijn geluk beproeven, vastbesloten om de hogere machten uit te dagen die de boerenwoning in hun greep gevangen hielden en zijn bloed en beenderen opeisten. Steeds maar opnieuw heft het keuterboertje zijn lied aan zonder acht te slaan op de hogere machten die tot zijn laatste ademtocht aanspraak maken op zijn gestel en zijn lot. De geschiedenis der eeuwen in het dal is de geschiedenis van de onafhankelijke man die met blote handen met het fantoom worstelt dat steeds maar weer met een andere naam tegenover hem staat. De ene keer is het fantoom een halfgoddelijke duivel die het land in zijn greep gevangen houdt. De andere keer breekt het zijn botten in de gedaante van een norn. Nu eens maakt het zijn naasten waanzinnig in de gedaante van een spook. Dan weer sloopt het zijn boerderij in de gedaante van een gedrocht. Maar altijd is het hetzelfde fantoom dat dezelfde mensen kwelt, eeuw na eeuw.

‘Nee’, zegt hij koppig.

Dat is de man die naar Elleboogplek op de Heide onderweg is, anderhalve eeuw nadat de boerderij de laatste keer vernietigd werd. En terwijl hij aan Gunnvörs graf op de pas voorbijgaat, spuugt hij het woedend uit: ‘Vervloekt is de steen die jij van me krijgt, ouwe heks’ – en hij verdomt het haar een steen te geven.

Zijn bewegingen zijn een antwoord op de bries, zijn gang past zich aan het oneffen land onder zijn voeten aan, en een gelige teef volgt hem, een straathond met een smalle snuit en onder de luizen, want ze werpt zich steeds op de grond, bijt zich heftig en rolt tussen de graspollen met dat typisch nerveuze gejank van luizige honden. De teef heeft vitaminegebrek, want ze vreet gras. Het is ook overduidelijk dat ze wormen heeft. En de man keert zijn gezicht naar de frisse meiwind. De zon schijnt op de rechtopstaande manen van paarden uit vroeger tijden en in de wind hoor je het geklop van lang verdwenen hoeven: het zijn de paarden uit lang vervlogen tijden op de platgetreden paden van de rivieroever, eeuw na eeuw, generatie op generatie en nog steeds wordt de weg begaan – en nu komt hij, met zijn hond, met grootse gedachten, de nieuwste landeigenaar, de IJslandse kolonist uit het dertigste geslacht, hij blijft op de eeuwenoude weg staan en laat zijn oog glijden over zijn dal in het zonlicht van de meimaand.

Daar komt de teef en springt kwispelend tegen hem op. Ze boort haar snoet in zijn harde knuisten, laat ze daar een tijdje rusten, blijft met haar staart kwispelen en beweegt rusteloos heen en weer. De man bekijkt het dier eventjes bedachtzaam. Bij de aanblik van de onderworpenheid van zijn hond smaakt hij het bewustzijn van zijn macht en bij hem komt de grootse droom van de menselijke natuur op zoals bij een legeraanvoerder, die zijn onoverwinnelijke leger overziet en weet dat hij ze voor de aanval kan ophitsen en een paar seconden gaan zo voorbij en de hond is voor hem op de oever gaan zitten, kijkt hem vragend aan en hij antwoordt: ‘Ja, wat de mens zoekt, vindt hij … bij de hond.’

Hij blijft over dit onderwerp in zichzelf praten nadat hij van de weg is afgebogen naar de moerasweiden in de richting van zijn thuis op de lammerweiden en hij herhaalt het voor zichzelf op verschillende manieren: ‘Wat de hond zoekt, vindt hij bij de mens; zoekt en gij zult vinden.’ Hij buigt voorover, voelt met zijn dikke vingers aan de moerasklaver en meet hem met zijn vingers, trekt wat klaver uit het veen, veegt het leem af aan zijn broek, steekt de klaver in zijn mond als een schaap, denkt terwijl hij kauwt en begint te denken als een schaap. Het heeft een bittere smaak, maar hij spuugt het niet uit, hij smakt met zijn lippen en merkt de smaak van de wortel in zijn keelgat. Het heeft menig leven na een lange winter met weinig hooi gered, er zit een soort honing in, ook al is de smaak bitter. Het is namelijk deze moerasklaver die het schaap in de lente nieuw leven geeft en het schaap geeft de mens nieuw leven in de herfst. En de man praat in zichzelf verder over de klaver en haalt ze in allerlei variaties met filosofie door elkaar tot hij thuis op de lammerweide is aangekomen.

Hij staat op het hoogste punt van de schaapsheuvel als een kolonist die zijn beste uitkijkpost heeft gevonden, hij kijkt om zich heen en laat zijn water lopen, eerst naar het noorden in de richting van de bergen, dan naar het oosten naar de moerasvlakten en het meer waar de rivier kalmpjes vanuit het meer naar het moeras vloeit, dan naar de heidevelden in het zuiden waar de nog met sneeuw bedekte Blauwbergen in overpeinzing de horizon afdekken. En de zon schijnt aan de heldere hemel.

Op de zuidzijde van de heuvel staan twee schapen uit Buitenroodmoeras te grazen van het groen van de lammerweide en hij jaagt ze weg ook al zijn het ooien van zijn huismeester, hij verdrijft ze eigenhandig voor de eerste keer van zijn weide: ‘Dit is mijn land.’

Maar bij nader inzien krijgt hij er spijt van, misschien is het land nog niet volledig afbetaald en in plaats van de hond achter ze aan te laten jagen, roept hij ‘koest!’ tegen haar. En hij beschouwt de wereld verder vanuit zijn eigen weide, de wereld die hij heeft gekocht. De zomer klimt juist op dat ogenblik over deze wereld.

Daarom zegt hij tegen de hond: ‘Het is helemaal fout dat deze boerderij het Winterhuis heet, dat is geen naam. En Elleboogplek op de Heide – dat is ook geen naam, dat is alleen maar een volksverhaal uit de nonsens van het papendom. De duivel mag me halen als mijn boerderij een naam moet hebben die verbonden blijft met de fantomen van de verleden tijd. Ik heet Bjart: Helder. Daarom moet de boerderij het Zomerhuis heten.’

En Bjart van het Zomerhuis loopt rond zijn eigen weide, onderzoekt de met gras begroeide ruïnes, bekijkt aandachtig de stenen in de muren van de schaapskooi en in gedachten breekt hij dezelfde boerderij waarin hij ten oosten van de heide was geboren en getogen, af en bouwt hem weer op.

‘Het hangt niet van de hoogte af’, zegt hij luid tegen de hond, alsof hij haar ervan verdenkt er te grote ideeën op na te houden. ‘Je kunt je op mij beroepen: de vrijheid is meer waard dan de hoogte van een dakspant, temeer omdat ik er achttien jaar voor heb gewerkt. De man die zijn eigen land bezit, is een onafhankelijke man in zijn land. Niemand heeft iets over hem te zeggen. Als ik mijn schapen erdoorheen sleep en van jaar tot jaar mijn verplichtingen nakom – dan kom ik mijn verplichtingen na en heb ik mijn schapen erdoorheen gesleept. Nee, het is de vrijheid in dit land waarnaar we allemaal op zoek zijn, m’n Titla. Wie zijn verplichtingen nakomt is koning. Wie zijn schapen erdoorheen sleept woont in een kasteel.’

En als de hond dat hoort, wordt ze ook blij. Vanaf nu zijn er geen donkere schaduwen meer. Ze rent onnozel blaffend in rondjes om de man heen, gaat jachtlustig met haar snoet op de grond liggen, neemt hem op de korrel en het volgende ogenblik springt ze weer op en rent weer een rondje.

‘Nou, nou,’ zegt hij ernstig, ‘geen gekkigheid hier. Of ren ik soms rondjes en blaf? Ga ik soms met m’n snoet op de grond liggen met malligheid die van m’n gezicht is af te lezen en neem ik anderen op de korrel? Nee, daarvoor heb ik mijn onafhankelijkheid te duur gekocht: achttien jaar werken voor de gemeentebestuurder van Buitenroodmoeras en voor de dichteres en voor Ingolf Arnarszoon Jonszoon die nu klaarblijkelijk naar Denemarken is gestuurd. Waren het misschien soms uitjes die ik hierheen naar het zuiden maakte, naar de bergweides om naar hun schapen te snuffelen, ook al zaten we al in de kerstmaand? Nee, maar ik heb me in de sneeuwhopen ingegraven. En het was niet aan hun te danken, dat goede volk, dat ik er de volgende ochtend met enig teken van leven uit kroop.’

Bij deze vermaning werd het dier beduidend stiller, ging zitten en begon zich te vlooien.

‘Maar niemand kan achter mijn rug vertellen dat ik mijn voetstappen heb geteld en bovendien ben ik mijn verplichtingen nagekomen met de eerste afbetaling voor de hut op eerste paasdag, zoals afgesproken. En vijfentwintig ooien heb ik, met vacht en lammeren, en menigeen is met minder begonnen en nog meer zijn heel hun leven andermans slaaf geweest zonder ook maar ooit eigen vee te bezitten. Mijn vader is tachtig geworden zonder dat-ie de tweehonderd kronen ziektegeld kon terugbetalen die hij als jongeling de gemeente schuldig was.’

De hond kijkt hem even vertwijfeld aan alsof ze dit niet gelooft, ze was van plan te gaan blaffen maar daar komt niets van, ze trekt alleen maar haar bek open voor een lange geeuw alsof ze iets wil vragen.

‘Ja, het is niet te verwachten dat je dat begrijpt’, zegt de man. ‘Erbarmelijk is de hond, maar nog erbarmelijker is de mens. Maar hoe het ook zij, het moet raar lopen als mijn Rosa na een huishouden van drieëntwintig jaar hier in het Zomerhuis haar naasten op kerstavond de botten van een ouwe knol voorzet, zoals de dichteres van Buitenroodmoeras gepast vond en dat gebeurde nog maar vorig jaar.’

De hond begon zich weer heftig te vlooien.

‘Ja, geen wonder dat die straathond van hun onder de luizen zit en gras vreet als zelfs de huishoudster in geen twintig jaar de sleutel van de voorraadkast te zien krijgt. En volgens mij zouden de paarden van de gemeentebestuurder die hij ’s winters buiten houdt een mooi verhaal kunnen vertellen als hij hun tongriem los zou maken, die ellendige dieren, om over zijn schapen maar te zwijgen: al die jaren is het voor hun een eindeloos gevecht geweest en sommige lui komt het waarlijk goed uit dat het schaap geen rechterstoel in de hemel heeft, het arme dier.’

Boven van de berg kwam de toekomstige huisbeek in een rechte loop af op de lammerheuvel en boog in een halve cirkel om de heuvel en vervolgde haar weg omlaag naar de moerassen naar het westen. Er zaten twee kniehoge watervallen in en twee kniediepe poelen. Op de bodem lagen kiezels, grind en zand. Ze stroomde in vele bochten. In elke bocht zat een bijzondere toon, maar ze had geen diepe toon, ze was vrolijk en zanglustig als de jeugd, maar toch had ze verschillende snaren en ze speelde haar muziek, zich niet bekommerend om toehoorders en het was haar om het even, ook al luisterde in geen honderd jaar iemand naar haar, als een ware dichter. De man onderzocht het allemaal grondig, bleef bij de bovenste waterval staan en zei; ‘Hier kan je sokken spoelen.’ Bij de onderste waterval zei hij: ‘Hier kan je stokvis weken.’ De hond rekte haar snoet uit naar het water en lebberde. De man ging ook plat op zijn buik op de oever liggen, dronk en kreeg een beetje water in zijn neus. ‘Dat is uitstekend water’, zei Bjart van het Zomerhuis en keek de hond aan, terwijl hij zijn gezicht met zijn mouw afveegde. ‘Ik zou bijna geloven dat het wijwater is.’

Waarschijnlijk kwam het bij hem op dat hij zich met deze opmerking voor de onbekende machten kwetsbaar maakte, want hij draaide zich plotsklaps om in de voorjaarswind, draaide helemaal in de rondte en zei tegen alle windrichtingen: ‘Niet dat het belangrijk is, het water zou voor mijn part ook niet gewijd kunnen zijn: voor jou ben ik niet bang, Gunnvör. Het zal je zwaar vallen tegen mijn geluk in te gaan, ouwe toverkol, voor spoken ben ik niet bang!’ Hij balde zijn vuisten en met vuur in zijn ogen blikte hij naar de bergspleet, naar de pas in het westen, naar het meer in het zuiden, mompelde tussen zijn tanden nog wat krachttermen in de stijl van de oude saga’s – ‘Dat zal nooit gebeuren!’

Maar de hond sprong op en raasde in verwarring tussen de schapen onderaan de lammerweide, beet ze in hun achterpoten want ze dacht dat de man kwaad was, terwijl hij alleen maar vervuld was van de moderne tijd en vastbesloten in zijn land een vrij man te zijn met dezelfde onafhankelijkheid als de andere generaties die zich hier vóór hem gevestigd hadden.

‘Kolumkilli!’ zei hij en lachte verachtelijk nadat hij de hond terug had geroepen: ‘Dat zou mooi zijn – dat hebben die wijven zich door een of andere mafketel voor laten liegen!’

3 - Bruiloft

Bruiloft

Begin juni groeien de voortreffelijke planten van IJsland het snelst en op de goed bemeste weiden staat zelfs al maaibaar gras, het schaap heeft al wat vlees aan zijn botten en richt zijn nek omhoog, maar in het moeras ligt het oogloze gezicht van een karkas verzonken in het gras, ja, dan is het een plezier om te leven, dan is de tijd gekomen om te gaan trouwen: alle muizennesten in de oude bouwvallen zijn uitgeroeid en een nieuwe boerderij is gebouwd. Het is de boerderij van Bjart van het Zomerhuis. Stenen zijn aangesleept, graszoden gesneden, turf gestoken, timmerhout gehaald, muren gemetseld, een staketsel opgericht, dakspanten opgetrokken, planken voor een daklaag gespijkerd, een graslaag op het dak aangelegd, een fornuis gemetseld, een schoorsteen geplaatst – en daar staat de boerderij als onderdeel van de natuur.

In een soortgelijke boerderij beneden in de gemeente, Nederstulp, bij de ouders van de bruid, vond de bruiloft plaats en de bruiloftsgasten kwamen veelal van soortgelijke boerderijen die onderaan de berghellingen staan of die zich verschuilen onder de kammen aan de zuidkant. Door de huisweide stroomt een kleine beek, onderaan de weide ligt een moeras en door het moeras stroomt een kalme rivier. Als je van de ene boerderij naar de andere gaat, dan lijkt niets aannemelijker dan dat al deze boerderijen dezelfde naam hebben en dat dezelfde man en dezelfde vrouw in al die boerderijen wonen; toch is dat niet zo. Door de jaren heen had bijvoorbeeld de oude Thord uit Nederstulp de droom gekoesterd aan de boerderijbeek een kleine molen te bouwen, want er stond een beetje stroming in de beek en dan kon hij voor anderen gerst malen om zo een beetje extra inkomsten te hebben. Maar zodra hij de molen had gebouwd, werd er geen ongemalen graan meer ingevoerd en nam men liever het gemalen graan. Op de avondloze lentedagen van de jeugd speelden de kinderen van het echtpaar bij de molenschuur, de hemel was blauw en ze vergaten de molen zolang ze leefden niet.

Ze waren met z’n zevenen en verdwenen naar ver gelegen plekken, twee zonen verdronken in een verre zee, een zoon en een dochter verdwenen naar een nog verder gelegen land, Amerika, dat verder weg ligt dan de dood. Maar misschien is er geen grotere afstand dan die welke arme verwanten in hetzelfde land scheidt: twee dochters waren getrouwd in vissersdorpen, de ene was weduwe met een grote kinderschare, de andere afhankelijk van de gemeente, ze trouwde een tbc-patiënt – wat is een mensenleven?

De jongste dochter, Rosa, was het langst thuisgebleven en ten slotte dienstmeisje geworden bij de gemeentebestuurder van Buitenroodmoeras. Zo bleef er niemand over op de boerderij behalve het oude echtpaar en een oude vrouw die bij hen was gebleven en ook een tachtigjarige man, een pauper, hun toegewezen door de gemeente. En vandaag zou Rosa trouwen: dat had ze eruit geschraapt. Morgen vertrekt ze voorgoed. En de molenschuur staat aan de beek – zo is het leven.

Hoewel Bjart sinds zijn jonge jaren zijn leven had doorgebracht op een landgoed, koos hij liever zijn kennissen uit de schare keuterboertjes beneden uit de gemeente, schapenhoeders zoals hij, mannen die zich alle dagen van het jaar afbeulden voor hun dieren tot ze stierven zonder het tot speculant te hebben gebracht. Sommigen bereikten een vorm van cultuur omdat ze een woning van hout bouwden in de vorm van een doos met een golfplaten dak, maar in dergelijke huizen vormt zich tocht en vocht, en tocht veroorzaakt reumatiek, in de klamheid gedijt de tering. De meesten prezen zich echter gelukkig als ze, ondanks hun grotere dromen, de ene of de andere muur van hun aarden hutten eens in de vijf jaar konden vernieuwen, maar in elke woning woont de droom van iets groters, beters, en sinds duizend jaar hebben de mensen zich ingebeeld dat ze op een mysterieuze manier uit hun moeilijkheden zouden geraken, een landgoed zouden verwerven en herenboer zouden worden, de eeuwige droom. Sommigen menen dat die droom pas in de hemel vervuld zal worden.

Ze leefden voor hun schapen en dreven hun handel in Fjord met koopman Bruni (Tulinius Jensen), iedereen behalve de gemeentebestuurder, hij handelde in Vik, hij bepaalde zelf de prijs van zijn vee en sommigen zeggen dat hij deel uitmaakte van de handel in Vik.

Aan de andere kant zag men het als een goed teken als je in de boeken van Bruni terechtkwam. In feite kreeg niemand vanaf die dag nog contant geld te zien, maar het was nagenoeg zeker dat men zich onder zijn beschermende vleugels door het leven sloeg en roggemeel, visafval en koffie kon krijgen om zijn kinderen te voeden, tenminste degenen die niet stierven (de anderen werden vergeten) en bovendien was één maaltijd per dag in de lente gebruikelijk. Bruni hielp ze zelfs met het kopen van land, als – zoals het heette – de mensen hem bevielen, en dan waren ze in het bezit van land, in naam tenminste, en op de beschikkingen van de gemeente- en kerkbelastingen werden ze als landeigenaar betiteld en als ze waren overleden, stonden ze in de kerkregisters te boek voor onderzoek door genealogen.

Het waren geen onderdanige mensen en ze behoorden ook niet tot de massa, ze hadden hun eigen verantwoordelijkheden, de onafhankelijkheid was hun grootste kapitaal, het waren individuen met ondernemingslust en als ze brandewijn kregen, citeerden ze bovendien uit de oude saga’s en ballades. Het waren geharde mannen voor wie geen enkele lichamelijke inspanning onoverkomelijk was, zelfs niet om met hun gezin te hongeren om de laatste wintermaanden door te komen. Toch waren het ook geen slappe materialisten die hun maag voor hun god hielden, ze kenden vele hekeldichten uit hun hoofd, waaronder zeer gekunstelde en sommigen konden voor de vuist weg verzen maken, over hun buurman, over de zware omstandigheden waarin ze leefden of over het levensgevaar of de natuur of over de hoop op redelijke dagen die pas in de hemel vervuld zou worden, ja zelfs over de liefde (in obscene verzen). Een van hen was Bjart. Ze kenden ook vele verhalen over zonderlinge mannen of vrouwen, meestal imbecielen, en ook over excentrieke dominees. Ze hadden zelf het geluk gehad een excentrieke zielzorger te krijgen en geen domkop of bedrieger en ze konden over hun geestelijke Gudmund vele prachtige verhalen vertellen. Daarenboven waren ze die dominee in het bijzonder dank verschuldigd voor het voortreffelijke schapenras dat hij naar het gebied had meegenomen, het zogenaamde Dominee Gudmund-ras. En hoewel de dominee nooit moe werd tegen het schaap te prediken en over de diersoort kwaad te spreken, omdat hij van mening was dat het de harten der mensen van God afwendde, had hij hen met zijn rammen meer geholpen dan wie dan ook voor of na hem, want deze schapen zaten goed in het vlees en hadden veel weerstand, hoewel ze niet bijzonder groot waren. Daarom hadden de mensen respect voor de dominee en vergaven ze hem meer dan anderen.

Maar het was niet alleen het schaap dat volgens het oordeel van de dominee de mensen verwarde in de juiste manier van denken en hun harten afwendde van God en de verlossing, die alleen aan Hem is toevertrouwd. Dezelfde beschuldiging rustte ook op de beroemde dichteres, de huisvrouw van Buitenroodmoeras, die velen liever Mevrouw noemden. Laten we nu het verhaal naar haar wenden.

Deze vrouw was de dochter van een boer en eigenaar van een vissersboot uit Vik en ze was onderwezen op de landelijke meisjesschool. Naar eigen zeggen was ze louter uit interesse voor het idyllische landleven met boer Jon getrouwd. Met deze idylle was zij in het ouderlijk huis in aanraking gekomen door buitenlandse literatuur, in het bijzonder die van Björnstjerne Björnson en later ook op de meisjesschool. Toen ze de eerste keer zwanger was verscheen in een droom voor haar de eerste kolonist van IJsland, Ingolf Arnarszoon, die haar in fraaie bewoordingen over het boerenbedrijf toesprak en van haar verlangde dat het kind zijn naam zou krijgen.

In het bedrijf had zij land ter waarde van 120 koeien ingebracht en later, toen haar een erfenis toeviel, dezelfde waarde in baar geld. Ze hield bovenal van de boeren in het dal en stelde alles in het werk om ze te overtuigen van de voordelen van het idyllische leven op het land en van het geluk dat besloten ligt in het leven en sterven in een met gras bedekte behuizing. Ze was een spirituele zon voor de hele omgeving, ze was de initiatiefneemster en voorzitster van de gewestelijke vrouwenvereniging, schreef artikelen en gedichten voor de kranten van Reykjavik over de voordelen van het idyllische landleven en over de gezondheid van het leven en welzijn dat voortkomt uit het bezit van een met gras bedekte behuizing. Naar haar mening had de thuisindustrie het enige bestaansrecht op IJsland en ze beoefende het kruisweefsel met grote vaardigheid. Daarom werd ze als gedelegeerde gekozen voor de conferentie van het landelijk vrouwenverbond in de hoofdstad waar over de thuisindustrie en andere morele waarden werd gediscussieerd die door het idyllische leven op het land werden bevorderd en die alleen in staat zijn ons volk te redden van de gevaren waar zij in deze zware tijden voor staan. Deze vrouw kon genieten van de schoonheid die verborgen ligt in de gelaatsuitdrukking van de jaargetijden en de blauwe bergen, als ze aan haar raam in Buitenroodmoeras zat en ze wist bovendien deze schoonheid op vergaderingen te benoemen, ze sprak erover met net zoveel gevoel als toeristen op een zomeruitstapje. Het werk buiten in de natuur was in haar ogen een voor de gezondheid goede lichamelijke oefening te midden van de onbeschrijflijke schoonheid van het land. Bovendien benijdde zij de kleine boeren omdat ze zo weinig zorgen hadden. Ze hadden ook zo weinig uitgaven. Haar man daarentegen had zich in de schulden gestort met enorme gebouwen, bodemverbetering en landbouwwerktuigen, om maar te zwijgen over het personeel in deze zware tijden, terwijl de boeren uit het dal ’s ochtends maar één uur vroeger hoefden op te staan en ’s avonds maar één uur langer te werken om volmaakt gelukkig te worden; rijke mensen zijn nooit gelukkig, maar arme mensen zijn bijna zonder uitzondering gelukkig.

Telkens als een arme man trouwde en zich in de dalen vestigde, trouwde zij in de geest met hem mee. Daarom leende zij ook voor Bjarts bruiloftsfeest de grote tent uit, zodat men beschut rustig zijn koffie kon drinken en een rede kon houden.

De boeren stonden op het erf voor de boerderij of leunden tegen de muur, snoven met grote grimassen hun snuiftabak en praatten met de bruidegom. Het was de onveranderlijke gespreksstof van het voorjaar, hoofdzakelijk over de talrijke schapenziektes. Jarenlang was de lintworm de ergste vijand van de staat geweest maar met de voortschrijdende successen van het hondenlaxeermiddel had deze kwelgeest het hoofd moeten buigen. De laatste jaren had zich echter met nog minder patriottisme dan de oude een nieuwe worm in het vee genesteld: dat was de longworm. En hoewel de lintworm nooit helemaal was opgehouden onderwerp van actuele gespreksstof te zijn, toch werden de lentes talrijker waarbij hij in de gesprekken de ereplaats moest inruimen voor de nieuwe worm.

‘Ik ben altijd van mening geweest’, zei Thorir uit Ravijnveld, ‘dat als het je lukt ze ’s winters vrij van buikloop te houden, er niets valt te vrezen. Zelfs als de maden uit hun neus kruipen, dan denk ik dat er niets valt te vrezen zolang hun maag rein is. En zolang de maag rein is, moeten ze het jonge lentegras kunnen verdragen. Maar het kan ook zijn dat ik me hierin vergis, net zoals in andere zaken.’

‘Nee,’ zei de bruidegom, ‘dat heeft iemand als Thorarin van Gruishut, die nu op sterven ligt, ook ondervonden: hij was een meester in de behandeling van buikloop. Wat lammeren betrof had hij het grootste vertrouwen in pruimtabak. Ik herinner me dat hij me jaren geleden vertelde, toen ik bij hem overnachtte, dat er winters waren waarin hij zijn lammeren wel een vierde van een krachtige rol gaf en hij zei ook dat hij thuis liever koffie uitspaarde, om over suiker maar te zwijgen, dan pruim voor zijn lammeren.’

‘Ja, ik ben weliswaar nooit een bijzonder goede boer geweest,’ zei Einar van Benedenhelling, de dichter van psalmen en klaagliederen van de gemeente, ‘maar ik heb gemerkt dat het hun het slechtst vergaat die zich de grootste zorgen maken over hun eten, daarom maakt de Voorzienigheid ze ook belachelijk. Maar als ik mijn zegje erover mag doen, volgens mijn eigen gezonde verstand, dan ben ik van mening dat als het voer niets uithaalt tegen de maden bij het jonge spul, dat pruimtabak dat dan nog minder doet. Het is wellicht denkbaar dat pruimtabak een beetje helpt als we in de penarie zitten. Maar alles goed en wel beschouwd, pruimtabak is pruimtabak en voer is voer.’

‘Daar is natuurlijk ieder woord van waar,’ zei Olaf uit Stoldal, een rappe prater met een nogal schreeuwerige stem, ‘voer is nou eenmaal voer. Maar je hebt desalniettemin een verschil tussen voer en voer, vind ik, wat ook ieder voor zich zeggen kan, gezien wat zelfs de zoölogen telkens in de kranten gezegd hebben. En het is ongetwijfeld helemaal waar dat in sommig voer die vervloekte ziektebacterie zit verstopt waar die maden uit groeien. En een bacterie is nou eenmaal een bacterie en geen enkele made is ontstaan zonder bacteriën, dat denk ik, wat ook ieder voor zich zeggen kan. En waar komt dan die bacterie vandaan als-ie niet in het voer zit, vraag ik me af?’

‘Ik weet het niet, ik wil dat verder niet ontkennen,’ zei Thorir uit Ravijnveld, ‘je probeert ervoor te zorgen dat die dieren goed voer krijgen en je probeert ervoor te zorgen dat je kinderen goed christelijk worden opgevoed. Het is onmogelijk te zeggen waar de worm vandaan komt, noch in het dierenrijk noch in de samenleving.’

De vrouwen zaten binnen in huis en fluisterden net over Steinka uit Ravijnveld die werd verondersteld voor haar vader te zorgen. Ze had namelijk afgelopen week een kind gekregen en verschillende vrouwen waren graag bereid zich bij deze gelegenheid als vrijwilliger thuis op de boerderij op te werpen zoals gebruikelijk was als iemand een buitenechtelijk kind kreeg: dan wil iedereen helpen, tenminste de eerste week, zolang niemand weet van wie het kind is. Ze had een behoorlijk zware bevalling gehad, het arme ding, en het kind was niet gezond en het was maar de vraag of het in leven bleef. Maar langzamerhand kreeg het gesprek van de vrouwen een draai naar hun eigen kraambed, ziektes en de slechte gezondheid van de kinderen in het algemeen, en het lijkt erop dat de natie vandaag de dag verre van gezond is en toch wijst niets op ernstige ziektes uit het verleden als pokken of de zwarte dood, het zijn de eeuwige kwalen: kiespijn, uitslag, gezwollen ledematen, hartbeklemming, ademnood gepaard gaande met zware hoestaanvallen, aanhoudende steken in de borstkas of druk in de nek, om maar te zwijgen over dat vreemde gerommel dat je krijgt van wind in de ingewanden; maar misschien is geen enkele kwaal zo slopend voor leven en welzijn als de zenuwen.

De huisvrouw van Buitenroodmoeras vluchtte het huis uit en liep het erf op waar de mannen stonden. Maar toen ze het gespreksonderwerp hoorde, vroeg ze hun met dergelijk gezwets op te houden. Ze maakte grote indruk, want ze was een waardige verschijning met haar brede gezicht, haar bril, een indrukwekkend uiterlijk zoals op foto’s van de paus. Ze vroeg hun een ander onderwerp te kiezen, dat beter paste bij deze heerlijke lentedag en ze wees op de dierbare blauwe bergen en de heldere hemel erboven, de weiden die zich al groen tooiden: ‘Hier hebben we toch minstens twee plaatselijk beroemde dichters, allereerst moet ik de bruidegom zelf noemen en daarbij Einar van Benedenhelling. En dan heb je Olaf uit Stoldal die zo van wetenschappelijke theorieën houdt en die in de Vereniging van Vrienden voor het Volk zit. Iets moois moet jullie toch in deze lente buiten in de gezegende natuur zijn ingevallen.’

Maar deze dichters waren nooit zo terughoudend hun gedichten voor te dragen als in de aanwezigheid van deze vrouw, want hoewel zij maar al te graag haar vriendschap en bewondering voor hun levensomstandigheden benadrukte, was haar glimlach zo kil dat ze het gevoel hadden dat de kloof tussen hen en haar onoverbrugbaar was. Voor hen beiden was hun manier van denken ver verwijderd van de vrouw van Buitenroodmoeras. Deze vrouw dweepte met de grote dichters van de wereld en kon de schoonheid van dit leven maar niet genoeg bewonderen. Ze geloofde vast aan een God die dit leven stuurt, was van mening dat Hij in alle dingen woonde en dat de enige taak van de mensheid was Hem te steunen en te helpen zowel in goede als in slechte tijden; voor enig andere vorm van leven had zij totaal geen interesse. Een dergelijke manier van denken zag de dominee als je reinste heidendom. Einar van Benedenhelling daarentegen stond kritisch tegenover de wereld, hij dichtte het liefst over mensen als ze dood waren en vond troost in het Opperwezen van wie hij aannam dat Hij de boeren in het hiernamaals meer zou bijstaan dan in dit aardse leven. Maar de dominee verbood hem zijn klaagliederen bij begrafenissen te zingen, want hij vond het niet passend dat eenvoudige boeren, die onkundig waren in de theologie, op dat gebied wedijverden met door de staat erkende psalmendichters. Bjart, op zijn beurt, dweepte met de oude ziel van de natie die rondwaart in de oude ballades en hij hield het meest van hen die vertrouwden op hun kracht en kunnen, zoals Bernotus de Held van Borneiland, de Jomsvikingen en andere grote figuren uit het verleden, en alles wat minder gecompliceerd was dan kwatrijnen met binnen- en eindrijm beschouwde hij als goedkope en onvolmaakte dichtkunst. Op dat ogenblik kwam de dominee aangereden en met een diepe zucht steeg hij van zijn paard af, een man groot van gestalte, een donker uiterlijk en grijs haar, nors in zijn antwoorden, nooit dezelfde mening als anderen, en de zaak werd er niet beter op toen hij hier als eerste de dichteres ontwaarde.

‘Ik zie niet in waarom ze mij eigenlijk hierheen slepen’, zei hij. ‘Hier zijn ongetwijfeld mensen die meer verstand hebben van spreken in het openbaar dan ik.’

‘Ja,’ zei Bjart met een grijns en nam zijn paarden over, ‘maar het is toch beter als er een of andere naam aan de liefde wordt gegeven.’

‘Mooie liefde’, mompelde de dominee terwijl hij over het erf in de richting van de huisdeur beende. Hij wou voor de ceremonie zijn koffie hebben want hij had haast, het was zaterdag en hij moest voor de avond nog een kind dopen en ook nog naar het noorden over de Heide van Zandravijn naar zijn hulpkerk. ‘Ik zeg geen woord méér dan wat er in het handboek staat, ik heb al vaak genoeg mijn vingers gebrand aan die huwelijkspreken, ze storten zich in een uitzichtloze toestand zonder een flauw benul te hebben van de instelling die hoort bij de ware christelijke huwelijksband en waar loopt het allemaal op uit? Twaalf echtparen heb ik al getrouwd die uiteindelijk van de gemeente afhankelijk zijn geworden en voor zulke lui moet ik een preek houden!’ – en hij boog onder de deurbalk door en verdween in het huis.

Kort daarop werd de bruid door de vrouw van de gemeentebestuurder naar de tent geleid, met gebogen hoofd, in klederdracht en van haar ene schele oog was de radeloosheid af te lezen. Daarachter kwamen de vrouwen, toen de mannen en de honden en ten slotte de dominee in een verkreukelde toog, hij had net zijn koffie gedronken. Rosa uit Nederstulp was zesentwintig toen ze trouwde, een bol gezicht, zei weinig en loensde een beetje, rode wangen, forsgebouwd, maar niet bijzonder groot. Ze bleef haar blik op haar schort gericht houden. Bij de binnenste tentpaal stond een kleine tafel, dat was het altaar. De dominee ging erachter staan en begon in het handboek te bladeren.

Niemand zei een woord, alleen de koorzangers fluisterden iets tegen elkaar en een paar rauwe, valse stemmen barstten in verschillende melodieën en verschillende toonhoogten los met de huwelijkspsalm ‘Hoe Goed en Schoon en Heerlijk’, de vrouwen wisten de tranen uit hun ogen, de dominee tastte in zijn zak en viste zijn horloge op voor de ogen van het bruidspaar. Vervolgens trouwde hij hen volgens het handboek. Daarna werd er geen psalm meer gezongen, de dominee feliciteerde het bruidspaar ambtshalve en vroeg de bruidegom of iemand zijn knollen klaar kon zetten want hij had ‘voor dit hier geen tijd meer’. Bjart ging er blij vandoor naar zijn paarden en de vrouwen dreven de bruid in een hoek om haar te kussen. Toen was het tijd om aan de koffie te denken.

Tafels en banken werden neergezet en de gasten waren zo vrij plaats te nemen, de vrouw van de gemeentebestuurder ging naast het bruidspaar zitten omdat de dominee ervandoor was, er werden borden met vette krullen en kersttulband met overheerlijke rozijnen binnengebracht en de mannen gingen verder met hun snuiftabak en hun gesprek over schapen. Toen kwam de koffie.

Het gezelschap was lang nogal ongeïnspireerd, de mannen slurpten plichtbewust ieder vier tot acht koppen koffie en hier en daar werd een rozijnenpit gekraakt.

‘Drink maar sloten koffie,’ zei Bjart stralend van gastvriendelijkheid, ‘en wees maar niet bang voor die dekselse happen!’

Ten slotte had niemand trek in nog meer koffie. Buiten kon je het gerol van de regenwulp horen, het was ook zijn tijd. Toen stond de vrouw van Roodmoeras op, de dichteres, haar gezicht lichtte imponerend op over de schare in haar pauselijke waardigheid, ze greep in haar rokzakken en haalde een paar beschreven bladen tevoorschijn.

Ze zei dat ze op dit plechtige moment, dat de harten op deze plek verenigde, niet kon afzien van een paar woorden. Het betaamde wellicht meer dat anderen hun licht zouden laten schijnen over dit jonge bruidspaar, dat nu in het leven stapte om zijn plicht tegenover het vaderland te vervullen, de fraaiste plicht die men mogelijk voor het vaderland en voor God kon vervullen. Maar het was zoals in de oude parabel: die geroepen waren lieten het erbij zitten en gebruikten allerlei uitvluchten, zodat het duidelijk was dat zij maar een kleine rede moest houden, zoals elke andere eenvoudige vrouw, en ze kon niet nalaten iets te zeggen over dit bruidspaar die in zekere zin haar kinderen waren, een deel van haar zelf, ze hadden haar huis trouw gediend, de bruidegom zelfs achttien jaar en ze kon de gedachte niet verdragen dat zij zich op de heilige weg van het leven begaven zonder dat er een paar woorden ter aansporing en bemoediging gezegd zouden worden. Ze zei dat ze geboren was met het harde lot nooit een gelegenheid te moeten laten voorbijgaan om de verdiensten van de boerenstand te loven, ze was weliswaar zelf opgegroeid in de stad, maar de Voorzienigheid had gewild dat ze boerenvrouw zou worden. En dat, zo zei ze, heeft zij waarlijk nooit betreurd, want de natuur is het verhevenste dat God geschapen heeft en het leven dat in de natuur wordt geleefd is het volmaakte leven en in vergelijking daarmee is al het andere leven schuim en as.

‘Stadsen’, zei de vrouw, ‘hebben geen idee van de vrede die moedertje natuur schenkt en zolang men deze vrede niet gevonden heeft, moet de geest gelaafd worden met momentane nieuwigheden. Wat is natuurlijker dan dat zoiets onevenwichtige mensen vormt die op het momentum gericht zijn, die het meest met hun uiterlijk en hun kleren bezig zijn en de bevrediging van het moment vinden in een belachelijke mode en ander waardeloos vermaak? Maar dan de plattelander: hij stapt naar buiten op de grazige weiden in een reine, klare atmosfeer en als hij deze inademt stroomt een onvermoede levenskracht door lichaam en ziel. De vrede die heerst in de natuur maakt het gemoed onwillekeurig rustig en blij, het opgesmukte groene, met bloemen gloeiende gras onder zijn voeten wekt het schoonheidsgevoel, ja, haast ontzag, het is aangenaam daarin uit te rusten, de geur is zoet, de stilte betoverend. De hellingen, de kommen, watervallen en bergen worden jeugdvrienden die je nooit vergeet. Ze zijn majesteitelijk en imposant, onze bergen. Weinig heeft zo’n diepe indruk op onze harten gemaakt dan juist hun reine en majesteitelijke uitstraling. Ze geven ons bescherming in hun dalen en wijzen ons er meteen op allen bescherming te geven die kleiner en zwakker zijn dan wijzelf. Waar’, vroeg de dichteres, ‘is er een weldadiger vrede te vinden dan in de stille, bloemrijke bergdalen, waar de bloemen, deze engelenogen, als ik me zo mag uitdrukken, naar de hemel wijzen en de mensen gebieden neer te knielen voor de Almachtige, de schoonheid, de wijsheid en de liefde?

Ja, waarlijk, dit alles is machtig en alomvattend.’

De vrouw zei dat het van grote waarde was zulke invloeden te ervaren.

‘In de Middeleeuwen was het ridderlijk om de verdrukten te beschermen’, zei zij. ‘Waarom zou het vandaag de dag niet nog zo zijn?’ Tot de verdrukten wou zij allen rekenen die zwakker zijn dan wijzelf en die hun toevlucht moeten zoeken in onze bescherming. ‘Het voederen en hoeden van het vee in de winter is een edel werk. En als ik deze woorden zeg, dan zijn ze begeleid met vele woorden van dank voor jou, Bjart, van onze schapen van Buitenroodmoeras. Een groot en edel werk heb jij bij ons thuis als schapenhoeder verricht. “Je moet van de herders houden als van je eigen bloed”, staat in een oud leerdicht.

De schapenhoeder staat ’s morgens vroeg op en gaat naar buiten in de kou om naar het spraakloze dier in de stallen te kijken. Maar hij huivert niet’, zei zij. ‘Mededogen drijft hem voort. De ijzige sneeuwstorm hardt en staalt hem. Hij voelt een kracht in zich die hij vroeger niet kende. In de strijd tegen de storm ontwaakt in hem het heldendom; hij krijgt het warm tot in de vezels van zijn hart bij de gedachte dat hij zich deze moeite getroost ten goede van het hulpeloze schepsel. Zo schoon is het leven op het land. Het is de beste pedagogische leerschool voor het volk. En op de schouders van de boer rust de plattelandscultuur. Bij hem heeft een bedachtzame ernst haar ereplaats, tot zegen van land en lieden.’

De dichteres las haar rede met warmte en overtuiging voor en daarbij kwam nog de hitte in de tent. Het zweet stroomde in straaltjes van haar brede voorhoofd naar haar bloeiende wangen; ze pakte haar zakdoek en droogde haar gezicht af. Vervolgens ging ze verder: ‘Ik weet niet of jullie de religie van de Perzen kennen.

Deze volksstam geloofde dat de god van het licht en de god van de duisternis in een constante strijd verwikkeld waren en dat het de taak van de mensen was de god van het licht in zijn gevecht bij te staan door de akkers te bewerken en de bodem vruchtbaar te maken. Dat is precies wat de boeren doen. Ze helpen God, als ik het zo mag uitdrukken, ze arbeiden met God door het telen van planten, dieren en mensen. Een edeler bezigheid is hier niet op aarde. Daarom wil ik mijn woorden richten tot alle boeren, maar allereerst vandaag tot onze bruidegom: jullie boeren en knechten die vaak drukke dagen kennen met weinig rust, wees ervan bewust dat het een goed en edel werk is dat jullie verrichten.

En vergeet nooit dat Hij het is die jullie zal belonen.’

Hierna wou de vrouw graag enkele woorden tot Rosa richten: ‘Dit welopgevoede en stille meisje hier uit Nederstulp, dat wij al het goede gunden en dat wij zo hoog gewaardeerd hebben de afgelopen twee jaar dat ze ons thuis in Buitenroodmoeras hielp, vandaag onze bruid, de toekomstige huismoeder van het Zomerhuis. Huismoeder – het was niet voor niets dat deze erenaam werd gegeven aan de beheerder van elk huis, want onze vaders en voorvaders hebben ondervonden dat zij de moederlijke zorgen droeg voor de huisgenoten, dat zij niet alleen zorgde voor wat het lichaam nodig had, maar dat ze haar moederschap liet schijnen over de hele gemeenschap. Maar iedere vrouw die de eervolle taak van moeder voor de kinderen en de zorg voor het huis toebedeeld krijgt, moet er rekening mee houden dat deze plichten zo veelomvattend en verheven zijn dat ze zegen brengen tot in het derde en vierde geslacht, ja zelfs tot in het duizendste geslacht.

Het is zwaar vrouw en huismoeder te zijn, het is zwaar te weten aan het lot onderworpen te zijn de grootste en verhevenste taak te vervullen die er is.

Ik twijfel er niet aan dat vele vrouwen het als een onmogelijke opgave zien hun huis zo in te richten dat waar men ook kijkt men een heldere glimlach ziet, en om elke kleinigheid de kracht mee te geven dat ze in de borst van hen die tot het huis behoren een engelachtig schijnsel in zich draagt; om zo’n rust en vrede binnen de vier muren te verspreiden dat alle haat en bitterheid uit de hoofden verdwijnt en dat iedereen voelt dat hij de kracht tot grote daden heeft; dat het de huisgenoten lijkt alsof God zelf hen door de lenteweiden van eeuwige idealen leidt; dat allen voelen rein, vrij en moedig te zijn en dat zij hun verwantschap met God en de liefde voelen. Dat is zeker een zware en moeilijke opgave. Maar dat is nu eenmaal je taak, huismoeder, de taak die God zelf je heeft gegeven om aan te werken. En je hebt de kracht ertoe, ook al weet je het zelf niet. Daartoe ben je alleen in staat als het je niet ontbreekt aan geloof in de liefde die in je woont. Niet alleen de vrouw die aan de zonzijde van het leven woont en onderwijs genoten heeft, maar ook de vrouw die weinig heeft geleerd en aan de schaduwzijde van het leven zit en die woont in een eenvoudig huis met weinig middelen; in haar woont ze ook, deze kracht, want jullie behoren allen tot dezelfde edele stam: Gods kinderen zijn jullie. De kracht van de vrouw die haar huis tot de glorie van het aardse geluk kan verheffen, is zo natuurlijk dat zij de laagste hut en het hoogste huis gelijk maakt. Hetzelfde licht. Dezelfde warmte. Deze kracht is het ware socialisme.

Denk eraan, Rosa, dat je elke dag een golfbeweging weet op te wekken die zich uitbreidt tot de grenzen van het bestaan, je weet golven op te wekken die breken op de stranden van de eeuwigheid zelf. En het is van groot belang of het golven van licht zijn die je verstuurt die overal warmte en helderheid in zich dragen of golven van de schemering waarop ellende en ongeluk voortdrijft die een gletsjersprong veroorzaken die de ijstijd in het volkshart teweegbrengt.

Heb de liefde voor ogen in haar meest volmaakte vorm, in haar onvoorwaardelijk offer, in haar betrekking tot alles wat het hoogste en edelste is in het zielenleven der mensen. Heb haar macht voor ogen over alles wat laag en onrein is in het leven. Bedenk dat de kracht van de liefde in staat is een schuur in een kasteel te veranderen, de armoe in een rozenbed en de koude in een zomerland.’

Het bruidspaar en de bruiloftsgasten luisterden in stilte naar deze rede die alleen af en toe werd onderbroken door de verstopte, snorkende snuiftabaksadem, twee zoemende bromvliegen rond de nokpaal en het gekwetter van de zomervogels buiten. Niet voordat de vrouw was gaan zitten waagde men het zijn neus te snuiten. Sommige vrouwen fluisterden elkaar vol bewondering voor de rede iets toe. Daarna was het weer stil. Men keek stom van de hitte voor zich uit, sloom van de vele koffie die men had gedronken, gehypnotiseerd door de tentwanden die felwit oplichtten in de zon en het gezoem van de vliegen.

Ten slotte werd het zwijgen opnieuw doorbroken. Het was Hrollaug uit Bron, een oude boer met een grote neus en een grijze baard, die zich tot Bjart richtte en zo uit het niets vroeg: ‘Is het waar, Bjart, dat bij jullie in Buitenroodmoeras dit voorjaar de draaiziekte is uitgebroken?’

Deze op het juiste moment gestelde vraag schudde het gezelschap wakker uit hun lethargie en dromerigheid en vulde ze met nieuwe interesse voor het leven. Ze somden nauwgezet alle gevallen van draaiziekte op die dat voorjaar in de gemeente bekend waren geworden en het gaf lucht aan enkele minder hoffelijke opmerkingen over de lintworm. Allen waren het erover eens dat het laxeren van de honden hier in de gemeente de afgelopen twee jaar zwaar onder de maat was geweest en sommigen wilden de schuld geven aan de bergkoning en koster van de gemeente, die zich met hulp van de dominee dat ambt had toegeëigend.

‘Ik ben tenminste vastbesloten mijn teefje deze herfst op eigen houtje te laxeren’, zei de bruidegom.

Allen waren het erover eens dat een gezonde hond een van de levensvoorwaarden voor de mens was en dat het alle perken te buiten ging hoe achteloos lui met een gezwel omgingen en dat zelfs op de betere boerderijen.

‘Als de lui met een gezwel weten om te gaan,’ zei Thorir uit Ravijnveld, die door ervaring wijs geworden was, ‘dan valt er niets te vrezen. Maar het is met een gezwel net zoals met een menselijk wezen, een slappe controle is de oorzaak van de meeste ellende en als het de mensen duidelijk is dat het hoofdzaak is op de juiste manier met een gezwel om te gaan, dan valt er niets te vrezen voor de honden. Men kan het alleen zichzelf aanrekenen.’

Toen werd er van voor naar achter gedebatteerd en de een na de ander had wel iets in te brengen. Einar van Benedenhelling verklaarde dat hij geen vertrouwen had in menselijke maatregelen in deze zaken, ten eerste omdat de hele wereld haar ondergang tegemoet ging en geen enkel medicijn, geen enkele dokter of geen enkele wetenschap daar iets aan kon veranderen, waarvoor onze tijd het beste bewijs leverde en bovendien was een hond een hond, een gezwel een gezwel en een schaap een schaap. Olaf uit Stoldal ontkende dat en zei dat de lintworm bij de hond en dientengevolge de draaiworm bij de schapen en de gezwelziekte bij de mensen slechts het bewijs waren dat de dosering van het hondenlaxeermiddel van begin af aan niet wetenschappelijk was: ‘Want,’ zo zei hij, ‘als het middel van begin af aan wetenschappelijk was geweest, dan moeten de honden zich laxeren.’

4 - Donkere wolken

Donkere wolken

De dag erna voer Bjart zijn vrouw op Bles naar huis; hij leidde het veulen bij de teugels want het was slecht bereden, koppig en steigerde gauw. Hij droeg haar dekbed in een zak op zijn rug en zij had wat huwelijksgeschenken in twee zakken voor zich dwars over de zadelknop, waaronder een pollepel en een pot die tegen elkaar aan kletterden waardoor het veulen telkens weer schichtig werd en ervandoor wou gaan, maar Bjart hing in de teugels als een anker. De teef waggelde erachteraan met dat achteloze gesnuffel dat honden eigen is op geurende lentedagen, maar telkens als het veulen schichtig werd, werd de teef woest en sprong naar zijn benen waardoor hij, maar vooral de vrouw, nog banger werd. De man kon niets anders doen dan hond en paard uitschelden. Iets anders werd op de weg naar de pas niet gezegd.

Maar als ze bij Gunna’s Graf komen, wil de bruid Rosa afstijgen, ze wil een steen op Gunnvörs graf gooien, ze houdt dat voor een goed teken, Gunnvör smacht naar een steen, zij houdt de rekening bij van allen die over de pas gaan.

‘Nee, dat kan geen goed teken zijn,’ zei Bjart, ‘ik wil geen flauwekul met spoken. Voor mij kan ze blijven liggen waar ze ligt, die ouwe heks.’

‘Ik wil van het paard af en een steen gooien’, zei de vrouw.

‘Wat wil je verdomme met een steen doen? Geen steen van mij of de mijnen. Voor mij is het belangrijker dat we onze schulden betalen aan hun die leven, in plaats van aan degenen die vele eeuwen geleden naar de duivel zijn gereden.’

‘Bjart, laat me van het paard af’, zei de vrouw.

‘Ik wil niet naar paapse ketterij luisteren’, zei de man.

‘Bjart, ik wil een steen gooien.’

‘Ik weet niet beter dan dat ik gisteren meteen de dominee de trouwbelasting heb betaald ook al heeft-ie mij belazerd met zijn preek. Ik ben niemendal niets schuldig.’

‘Bjart, als je me niet van mijn paard laat gaan dan zal het volgens mij slecht met ons aflopen.’

‘Ik dacht dat het voldoende was om in de geestelijke Gudmund te geloven, ook als je niet op de koop toe nog in de duivel gelooft. Ik ben een vrij man. En jij bent een vrije vrouw.’

‘Lieve Bjart,’ smeekte de vrouw met tranen in haar keel, ‘ik ben bang dat het slecht met mij zal aflopen als ik geen steen voor haar neergooi, het is een oud geloof.’

‘Laat ze toch duizendmaal in de hel vastgespijkerd zijn, die ouwe heks, vort Bles en hou jij je waffel, Titla.’

De vrouw hield zich als een kind met beide handen vast aan de manen van Bles, ze liet als een kind haar mond hangen en durfde niets meer te zeggen; zo trokken ze verder.

Toen ze op de kam aan de andere kant van de pas kwamen, konden ze het Zomerhuis zien en Bjart bleef staan, leunde tegen de hals van de bles en leidde de blik van de vrouw in de richting van de nieuwe behuizing in het dal, hoe gunstig hij erbij stond op de weidegroene heuvel met de bergen erboven en het moeras ervoor en het meer en de stille stroom in het moeras. De boerderij zag er nog zwart uit door het vers gestoken turf en het gras dat nog niet uitgelopen was.

‘Daar is het’, zei Bjart.

Hij had ernaar uitgekeken haar de boerderij vanuit de verte te laten zien, juist hier vanaf de rand van de hoogvlakte en hij had verwacht dat ze verheugd zou zijn over dit uitzicht, maar ze keek stom in de richting van het dal, de schaduw van haar pijn over zijn ontoegeeflijkheid bij de grafheuvel was nog van haar gezicht te lezen, maar hij dacht dat ze ontevreden was dat de boerderij nog niet groen was: ‘Het valt niet te verwachten’, zei hij, ‘dat de boerderij al met gras begroeid is. Maar de volgende zomer zal je niet veel verschil zien tussen het dak en de huisweide.’

Ze zei niets.

‘Het is een mooie boerderij’, zei hij.

Toen vroeg ze: ‘Waarom heb je me bij het graf niet van het paard laten gaan?’

‘Je bent toch niet nog steeds treurig dat je geen steen hebt mogen gooien naar de kont van die ouwe heks?’ antwoordde hij.

Maar de vrouw staarde weer naar de hals van het paard, koppig en stom, en plotseling was er een schaduw over het heidedal gevallen, want het was een van die vroegzomerdagen die een levendig gezicht laten zien, waarbij witte wolkenflarden als gedachten langs de hemel gaan en schaduwen over het land heen glijden en de zon uit een heel gewest wegnemen, ook al staan de bergen eromheen volop in de zon en toen de vrouw hem negeerde, liet Bjart de manen van het paard los, pakte opnieuw de leidsels, riep de hond hoewel dat niet nodig was en mende het paard van zijn bruid, en de huwelijksgeschenken in de zak over de zadelknop kletterden verder.

De weg naar beneden langs de rand van het ravijn, waar de Roodplekrivier door de pas snijdt, was begonnen te hellen en uit de wolken boven het dal kwam de motregen naar beneden en dan verbreekt de vrouw het stilzwijgen en roept haar man. ‘Bjart’, zegt zij.

‘Wat is er?’ vraagt hij en draait zich om.

‘Niets’, zegt zij. ‘Wil je mij van het paard afhelpen, ik wil naar huis.’

Hij bleef weer staan en keek zijn vrouw een ogenblik aan.

‘Ben je gek geworden, Rosa?’ vroeg hij.

‘Ik wil naar huis’, zei zij.

‘Waar naar huis?’

‘Naar huis.’

‘Zo heb je je nog nooit gedragen, Rosa’, zei de man en mende haar paard in de richting die hem goeddunkte en de tranen sprongen in haar ogen, niets is heerlijker voor het hart dan huilen, het huilen weet zijn banden te breken. Zo gingen ze hun weg verder omlaag in het dal. De teef waggelde er zo onopvallend mogelijk achter aan. En toen ze onder tegenover de boerderij waren aangekomen, mende Bjart het paard van de weg af en door het moeras naar huis. Het was een rottend moeras met diepe poelen. In een veenpoel bleef het paard tot zijn onderbuik steken en toen het zich er met een ruk uit bevrijdde, werd de vrouw van zijn rug afgeworpen en belandde ze in de veenpoel, in het water en het leem. Bjart trok haar overeind en veegde met zijn zakdoek het leem af. ‘Het vrouwelijk geslacht is nu eenmaal zwakker dan het mannelijke’, zei hij. Daarop hield ze op met huilen en ze liep de rest van de weg naast hem. Ze ging bij de boerderijbeek zitten en maakte haar rokken schoon, maar de boer zadelde het paard af en bond het bij de benen vast en de schaduwen waren uit het dal gevlucht en er was zon over de kleine huisweide.

De boerderij en de stal waren een geheel, het enige hout dat van buitenaf zichtbaar was, was dat van de deurposten en de deur, een kleine, lage deur, een hoge drempel, je moest je bukken. Beneden in de stal was het donker en koud, een zure lucht van aarde, een rottende schimmel, maar als het valluik werd geopend kwam een zwak licht vanuit de bovenverdieping. Langs de wanden waren voederbakken en aan de achterwand was een klein gat naar buiten waar een hooischuur achter de boerderij was gepland. Een ladder met zeven sporten leidde naar de bovenverdieping en Bjart ging zijn vrouw voor, de ladder op, om haar te laten zien dat het veilig was. Ze kwam achter hem aan naar de bovenverdieping en keek om zich heen. Ze vond het raam maar klein.

‘Je doet alsof je in een slot bent opgegroeid’, zei hij. ‘Ik denk maar zo: er is genoeg zonlicht buiten.’

‘Ik ben bang dat het voor mij toch anders is na de grote ramen van Buitenroodmoeras’, zei zij.

‘Kan het niet zijn dat je iets anders van Moeras mist’, zei hij bitter.

‘Wat bedoel je?’ zei zij. ‘Je moest je schamen.’

De woonruimte mat zo’n drie en een halve meter en liet het niet toe dat Bjart rechtop onder de nokbalken kon staan, twee bedden waren met spijkers aan de wand vastgemaakt, getimmerd van hetzelfde hout als het geklinkerde dak en de vloer, de tafel zat met spijkers vast aan de zitbank in de vensternis. Links van het valluik stond een kriel fornuis en een tweede raamopening met een ruitje – niet veel groter dan een handbreed – was schuin boven het fornuis, aan de zijkant groeiden een paar grashalmen die bewogen in de wind. Maar de muren buiten het raam waren dik en onttrokken al het zonlicht, hier kwam geen straaltje licht binnen, behalve als de zon recht op het raam scheen. In het bed aan de noordzijde lagen matrassen van gedroogde zoden, het echtelijke bed. De vloer was onder het bed niet van planken voorzien, maar open naar de stal beneden. Aan het voeteneind van het echtelijke bed stonden kisten met waren uit de stad, want Bjart had al voor voorraden gezorgd: roggemeel en suiker, de beste soort van Bruni, en wellicht een handvol meel voor pannenkoeken als het zo uitkwam en wie weet of zich ergens een paar zakjes rozijnen verstopt houden, als je goed zoekt. Onder werd een mooi bundeltje visafval bewaard. Bovendien had Krusi uit Ravijn ze als huwelijksgeschenk een paardenlast mest gegeven, voor het veulen dat Bjart eervorig jaar uit een diep watergat had getrokken, maar met zoiets moest je spaarzaam omgaan en voorlopig heidekruid en mos gebruiken, bovendien ligt de turf ten oosten van de boerderijheuvel maar vier spaden diep in het moeras. De vrouw ging op de zoden in het echtelijke bed zitten, met rode ogen en leem op de ellebogen en ze keek naar haar grote radeloze handen in haar schoot.

‘Bevalt het je soms niet?’ vroeg Bjart van het Zomerhuis.

‘Dacht je dat ik iets beters had verwacht?’ vroeg zij.

‘Nou, niemand in deze boerderij hoeft zich tenminste in de huishouding af te beulen,’ zei hij, ‘en ik heb altijd gedacht dat je genoeg verstand had om de onafhankelijkheid te waarderen, want als eerste van alles komt het onafhankelijk zijn. Ik zeg maar zo, dat je wordt misdeeld in het leven tot het moment dat je onafhankelijk wordt. Mensen die niet onafhankelijk zijn, dat zijn geen mensen. Een man die niet zijn eigen meester is, is als een man zonder hond.’

‘Zonder hond?’ vroeg zij onverschillig en haalde haar neus op.

Hij keek een tijdje door het raam boven het fornuis in de richting van de bergen, zonder zijn gedachtegang ook maar nader te verklaren.

‘Hij laat zijn dieren niet in de steek, dat land hier in de dalen’, zei hij.

De vrouw wreef met de rug van haar hand over de punt van haar neus.

‘Waar het schaap leeft, daar leeft de mens’, zei de bruidegom. ‘Het is zoals mijn vader zei: Tot op zekere hoogte zijn mens en schaap één.’

‘Ik heb zo slecht gedroomd’, zei de vrouw.

Hij keek haar van opzij aan en antwoordde met verachting: ‘Is zoiets serieus te nemen? Dromen worden veroorzaakt doordat het bloed naar boven stroomt, ze komen op als je slecht ligt of als er een bobbel onder je zit. Ik droomde bijvoorbeeld in de lente toen ik hier bezig was de stenen uit de ruïne te slopen dat ik een verduveld mooie vrouw uit de berg zag komen.’

‘Ja,’ zei de vrouw, ‘over rokkenjagen hoef je jullie niets te vertellen.’

‘Ik voorspel wat het betekent,’ ging Bjart verder die niet in dromen geloofde, ‘het betekent dat ik meteen in de herfst potige lammeren op mijn tegoed kan laten bijschrijven.’

‘Iedereen zegt dat die Gunnvör hier het licht laat spoken,’ zei de vrouw, ‘nog eervorig jaar werd iemands paard schichtig op klaarlichte dag.’

‘Ik wil over die vervloekte Gunnvör niets horen’, zei hij.

‘Toch zijn velen hier op de heide voor haar weggevlucht.’

‘Dat zijn een paar van die boeren geweest die nergens voor deugen’, zei hij. ‘Ze verzinnen maar wat om de schuld aan te geven als ze er de brui aan geven.’

‘Geloof jij soms dat het kwaad niet bestaat?’

‘Dat zeg ik niet. Er bestaat levensgevaar op zee en op het land, maar wat wil dat zeggen? Als je erin belandt dan kom je om of je komt ermee weg. Maar om nou te zeggen dat er gedrochten en duivels of dergelijke dingen bestaan, dat komt alleen maar door schommelingen in het bloed.’

‘Toch zien honden nu eenmaal veel’, zei de vrouw.

‘Een hond is een hond.’

‘Ja, ik weet niet beter dan dat jij gelooft dat honden alles weten.’

‘Nee,’ wierp hij tegen, ‘dat heb ik nooit gezegd, ik zeg alleen maar dat de hond het enige schepsel is dat de mens begrijpt. Maar een hond is een hond en een mens is een mens, zoals Einar van Benedenhelling zou zeggen.’

‘Alle helderzienden zijn van mening dat het hier in het dal spookt’, zei de vrouw.

‘Ik heb met helderzienden niks te maken’, zei hij. ‘Naar de hel met dat volk dat zijn eigen zinnen niet onder controle heeft. Daar horen en zien ze overal de duivel in, net zoals die halvegare van een zwerver over wie iedereen in Fjord een paar jaar geleden zo’n toestanden maakte, die raakte klaarblijkelijk in trance en leuterde van allerlei larie erop los over het hiernamaals, over Jezus Christus, Berdlu-Kari en Christaan de Negende en ten slotte belandde-ie in de gevangenis omdat-ie het handschrift van de districtsvoorzitter had vervalst.’

‘Ik weet zeker dat jij niet eens in God gelooft, Bjart’, zei de vrouw.

‘Daarover zeg ik niets,’ antwoordde hij, ‘maar ik zal nooit ontkennen dat dominee Gudmund een goed schapenras heeft, het beste dat we hier in de buurt kennen.’

‘Zeg jij echt niet eens ’s avonds je gebeden op, Bjart?’

‘Ja, als ze in stafrijm zijn, dan zeg ik zo nu en dan een of ander gebed op om de tijd te verdrijven voor ik inslaap,’ zei hij, ‘of ik deed dat toen ik minder aan mijn hoofd had, maar nooit het onzevader, want dat is nou echt geen dichtkunst. En zolang je niet eens in de duivel gelooft dan zie ik niet in waarom je er iets mee van doen moet hebben. Dus we praten er niet meer over, we kunnen beter een pot koffie zetten om weer fris te worden.’

‘Mijn hemel! Jou zo te horen praten, Gudbjart’, zei de vrouw. ‘Ik weet zeker dat het de engel Gods weg zou jagen, de manier waarop jij praat. Je ontkent namelijk alles behalve wat je zelf wilt zien, zo’n mens ben jij.’

‘Ik heb mijn vijf zintuigen,’ zei hij, ‘en ik zou niet weten waarom je er meer nodig hebt.’

‘Maar ik ken mensen die hoger in de samenleving staan dan jij en die geloven wel in goed en kwaad.’

‘Ja’, zei Bjart. ‘Ik denk dat ik wel weet wie dat is. Zou het soms niet degeen zijn die van de lente in Moeras bij jullie vrouwvolk zat en jullie spookverhalen vertelde om jullie bang en gedwee te maken?’

‘Wie, ons?’ vroeg zij en keek op en voor de eerste keer glinsterde het in haar schele oog. ‘Wat bedoel je daar eigenlijk mee?’

Maar hij neuriede al een keerrijm uit een oud gedicht, zocht naar de ketel, want hij was vastbesloten water voor koffie te gaan halen. Op de ladder draaide hij zich om en liet deze opmerking in de lucht hangen: ‘O, misschien dat de een zo dicht bij de ander kwam, precies zoals hij het graag wou hebben. Het zou me niks verbazen.’

5 - Een geheim

Een geheim

De zin van die opmerking die Bjart over de rand van het luik wierp leek, vluchtig gezien, nogal vaag en van weinig gewicht en toch was nauwelijks iets anders van grotere invloed op het huiselijke leven in het Zomerhuis dan die impliciete insinuatie en in het bijzonder dat ene feit dat zij meteen de eerste avond leek te bevestigen.

‘Nee,’ zei de vrouw, ‘het is niet waar.’

Ze draaide zich koppig naar de wand, ongelukkig, teleurgesteld.

‘Wie was het?’ vroeg hij.

‘Het is niet waar.’

‘In jouw plaats zou ik het vertellen.’

‘Jij vertelt ook niets over jezelf.’

‘Jawel,’ zei hij, ‘daar maak ik geen geheim van.’

‘Ik wil het niet horen!’

‘Het kon niet uitblijven, hè, dat je er op de trouwdag al zo verlegen als een domme gans uitzag. En toch weet niemand waar je overal in bed hebt gelegen. Je laat voor iemand een lijk in de kast van de liefde liggen nadat de wolf de ogen eruit heeft gevreten.’

‘Jij bent zeker een engel’, zei zij.

‘Was het dat joch uit de Piek?’

‘Vraag het hem.’

‘Of die knuppel uit Fjord, die ploegde?’

‘Misschien.’

‘Hopelijk was het toch niet die rokkenjager van een leraar die een kind heeft bij Steinka uit Ravijnveld?’

‘Kan je niet beter alle rokkenjagers van het hele land opnoemen?’

‘Het zou me niks verbazen als je ze allemaal hebt gehad. De muis die sluipt is niet beter dan de muis die rent.’

Toen kwam ze woedend overeind en zei hartstochtelijk: ‘God weet en Jezus Christus dat als ik ergens spijt van heb dan is ’t dat ik ze niet allemaal heb gehad, in plaats van met jou te trouwen die het schaap ver boven de mensenziel plaatst en in honden gelooft. Ik wou dat ik genoeg verstand had nog vandaag om te keren en naar huis te gaan, naar papa en mama.’

‘O, ik wist al meteen dat je niet uit angst voor die boze geest wou omkeren. Een man heeft iets door nog voordat de kaken van elkaar gaan. Je moet niet denken dat ik jou zo nodig verder uit moet horen, er zijn geen trucjes voor nodig om het vrouwvolk te doorgronden. Jullie doen dit: jullie houden van hun die groot genoeg zijn om jullie weg te smijten en trouwen met hun die jullie minachten.’

‘Dat is gelogen’, zei de vrouw.

‘Dus daarom was je overdag zo slaperig toen hij van de landbouwschool kwam? Dus dat was jouw onafhankelijkheidsideaal. Dat was jouw vrijheidsideaal. Je dacht dat zijn soort hoger op de ladder stond dan de mijne, omdat zijn vader te gierig was om fatsoenlijk te eten toen-ie bij de Gletsjer ging vissen en zijn braadvet met teer mengde en zijn maten het vel over de oren trok met aangelengde brandewijn en toen hij in het zuiden voor zijn seizoensloon ouwe versleten knollen kocht en op de paardenmarkt pleisters met mosterd onder hun staart plakte zodat ze zich gedroegen alsof ze ongetemd waren. Je kunt de grote vent uithangen en ’s nachts de hittepetitjes in bed slepen en overdag slapen als je het geluk hebt een vader te hebben die zowel een woekeraar als een dief is.’

‘Dat is gelogen, gelogen’, schreeuwde de vrouw buiten zichzelf.

‘En voor dat hellegebroed heb ik mezelf achttien jaar lang afgebeuld, achttien jaar van mijn leven heb ik betaald voor zijn rijpaarden, zijn reizen naar het buitenland en zijn schoolgeld en voor dat hellegebroed liet jij het over je heen gaan dat de gemeentebestuurder je standjes gaf als je naar zijn zin niet met voldoende poeha zijn weide met zijn po’s bewaterde. En nu zou ik niks anders te doen hebben dan zijn hoerenkinderen in mijn huis opvoeden.’

En nu had Bjart zich zo kwaad gemaakt dat hij uit het bed sprong en het dekbed van zijn halfnaakte vrouw wegtrok alsof hij van plan was haar te gaan slaan. Toen werd de vrouw bang, ging op haar knieën op het bed zitten, legde haar armen om zijn hals en zwoer dure eden dat ze met geen enkele man iets had gehad en in geen geval, in geen geval, in geen geval – ‘Almachtige God, help me als ik lieg, ik weet dat op deze lammerweide een vloek rust, de boerderij is zeven keer door spoken en duvels vernietigd en wat heeft het voor zin je boerderij Zomerhuis te noemen als je van plan bent je vrouw in de huwelijksnacht dood te slaan en mijn botten aan Kolumkilli te geven.’ En zo ging ze door met onsamenhangende smeekbeden en bidden om vergeving onder een stroom van tranen tot hij ten slotte medelijden met haar had. Want hij wist dat het vrouwelijk geslacht nog steeds zwakker was dan het mannelijke, hij nam een snuif, ging liggen en viel in slaap. De huwelijksnacht, een zomernacht.

Zo was hun huwelijk.