Halldór Laxness

Salka Valka

Vertaald uit het IJslands door Marcel Otten

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

=

Oorspronkelijke titel Salka Valka, verschenen bij Vaka-Helgafell

Oorspronkelijke tekst © Auður Laxness

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marcel Otten en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Masterfile

ISBN 978 90 445 2949 4

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De kustvaarder vindt zijn weg bij elk weer, glijdt tussen de bergen midden in de fjord, laat zich leiden door sterren en bergtoppen en komt punctueel aan in Oseyri aan de Axlarfjord terwijl de scheepsfluit door de sneeuwjacht huilt. In de rooksalon van de eerste klas zitten twee keurig geklede reizigers uit de hoofdstad te praten over de matte lichtjes van het dorpje, zo in de trant van: ‘Als je in zo’n ijskoude midwinternacht langs deze kusten vaart, dan zou je denken dat er in de hele wereld amper zoiets waardeloos en futiels te vinden is als zo’n klein dorpje aan zulke hoge bergen. Hoe leven de mensen in zo’n gat? En hoe sterven ze? Wat zouden die mensen tegen elkaar zeggen als ze ’s ochtends wakker worden? Hoe zouden ze elkaar op zondag aankijken? En wat zou de dominee voelen als hij met Kerstmis of Pasen de kansel bestijgt? Ik bedoel niet wat hij zou zeggen, maar in alle eerlijkheid, wat zou hij denken? Zou hij niet de futiliteit van dit alles inzien? En wat zouden de dochters van de koopman denken voor ze gaan slapen? Ja, wat voor vreugde en wat voor zorgen zouden er daadwerkelijk bestaan rondom die kleine, matte oliepitjes? In een dergelijk gat moeten de mensen in elkaars ogen de overtuiging van de zinloosheid van het bestaan weerspiegeld zien. Want iedereen moet toch erkennen dat het volkomen zinloos is op zo’n plek te leven, want hier is geen laagland afgezien van dat kleine dal dat zijn grond aan het slib van de rivier te danken lijkt te hebben. Elke beschaving en ieders welbehagen gedijt op laagland. Op een plek waar je nooit van weg kunt en waar je nooit een vreemdeling zult tegenkomen, dat is toch uitzichtloos? Hoe zou het bijvoorbeeld gaan als de zoon van de dominee geen zin meer heeft om verliefd te worden op de dochter van de koopman? Ja, wat dan? Ik vraag het maar.’

Nu wordt vanaf land een boot te water gelaten en een paar schorre, norse kerels met baarden die over hun mond omlaag zijn gegroeid, zien kans langszij te komen. ‘Hier met de post en de passagiers!’ brullen ze op een toon alsof ze een woeste piratenaanval ondernemen. Een handelsreiziger uit de hoofdstad drukt zijn muts van otterhuid over zijn oren, knoopt zijn jas dicht en klimt voorzichtig de touwladder omlaag in de boot. Een half gevulde postzak wordt de bootslui aangereikt.

‘Niet meer?’

‘Ja,’ roept iemand van boven op het dek, ‘er is hier een vrouw met een meisje uit de derde klas. Ze zegt dat ze hier aan land wil. Vertrek niet zonder hen. Ze komen er zo aan.’

‘Ja, maar we hebben van koopman Johann Bogesen geen opdracht gekregen hier de hele nacht rond te hangen voor een of ander armzalig vrouwmens. Passagiers horen klaar te staan’, antwoordde degene die de gezagvoerder was.

Toen werd van bovenaf het dek geroepen: ‘We konden de vrouw niet eerder uit haar kooi krijgen. Ze had krampen door de zeeziekte.’

‘Ja, wat kan ons dat nou schelen of ze krampen heeft of niet. We hebben hiervoor geen opdracht van Johann Bogesen gekregen.’

Ondanks het feit dat niemand zich op een opdracht van Johann Bogesen kon beroepen, verscheen de vrouw even later samen met haar kind. Het kind was redelijk goed ingepakt in wollen sjaals, maar de vrouw zelf was schrijnend slecht uitgerust voor een winterreis op deze noordelijke breedtegraad, met haar oude, verschoten confectiemantel die overal strak om haar lijf zat, vuile katoenen kousen en versleten laarzen, waarvan er een halverwege haar been was dichtgeregen en waar bij de andere de veter van was geknapt zodat de laars los om haar been hing. Om haar hoofd had ze een schamel hoofddoekje geknoopt. Met de ene hand hield ze haar kind vast en in de andere had ze een kleine zak die haar aardse weelde bevatte. Ze keek in paniek omlaag naar de boot die op de deining heen en weer schommelde.

‘Omlaag met jou, mens’, zeiden de bootslui.

‘God sta ons bij, Salka, als we daar omlaag moeten.’

‘Ja, het heeft geen zin daar als haaienvoer te blijven hangen’, zei een van de mannen.

Een matroos tilde het kind de touwladder omlaag, terwijl een van de bootslui halverwege de ladder op klom en het omlaag in de boot hielp.

‘Mama, ik ben er’, zei het kind. ‘Het was hartstikke leuk.’

Vervolgens hielpen ze de vrouw op dezelfde manier omlaag in de boot. Ze was tamelijk zwaar, breed in de heupen, had plompe benen en een stevig achterwerk, kortom een enorm gevaarte. Haar gezicht was grauw en slap van het overgeven en het ongemak, maar haar handen waren knalrood en opgezwollen als pas gekookt pekelvlees.

Moeder en dochter kregen een plek op een dwarsbank tegenover een van de roeiers. De vrouw hield haar bagage op schoot zodat die niet nat kon worden. Het was een gewone jutezak die vijftig kilo kon bevatten en waarin een klein kistje leek te zitten en misschien nog wat kledingstukken. De golven rezen en daalden en de lege boot schommelde ongenadig; de vrouw keek paniekerig in de duisternis, maar het meisje naast haar was nergens bang voor. Net toen de boot hoog op een golf werd getild, vroeg ze aan haar moeder: ‘Mama, waarom gaan we hier aan land? Waarom gaan we niet verder, naar de hoofdstad?’

De vrouw hield zich in een doodsgreep aan de dwarsbank vast terwijl de boot in het volgende dal van de golven omlaag zakte, wendde haar van angst vertrokken gezicht af van het stuivende zeewater en de sneeuwjacht en antwoordde ten slotte: ‘We proberen hier een tijdje te blijven en we gaan pas met de lente naar de hoofdstad.’

‘Waarom gaan we niet meteen naar de hoofdstad, zoals je hebt gezegd? Ik heb me er zo op verheugd om naar de hoofdstad te gaan.’

Het eerste wat onmiddellijk aan dit meisje opviel was dat ze met een diepe stem sprak die bijna mannelijk klonk. Ze had het zenuwtrekje om haar ogen en mond dicht te knijpen, zowel als ze praatte als wanneer ze zweeg; soms bewoog ze haar hoofd met een ruk en ze kon haar voeten niet stilhouden. Haar hele lichaam zat vol weerspannige energie.

‘Vanaf het moment dat we vertrokken heb ik me erop verheugd om naar de hoofdstad te gaan en die grote, geverfde huizen te zien en die chique woonkamers en de schilderijen aan de muren, zoals je hebt verteld, mama. Ik wil in zo’n kamer wonen. En iedereen heeft zondagse kleren aan, mama, altijd. Is dat dan niet waar?’

‘Ja, maar we kunnen toch voorlopig niet verder reizen, lieve Salka. Ik voel me zo beroerd. We zullen van de winter hier blijven en proberen werk te vinden. En met de lente gaan we naar de hoofdstad waar het steeds mooi weer is.’

‘Is het dan altijd mooi weer in de hoofdstad? Nee, mama, laten we nu meteen verder varen. Nog maar vijf dagen …’

‘Ik voel me zo beroerd. En we kunnen toch makkelijk hier tot de lente wachten. Ik weet dat we het samen zullen redden zoals we tot nu steeds hebben gedaan. Je zult toch niet boos op je mama zijn omdat ze met haar kleine Salka niet meteen naar de hoofdstad is gegaan? Wij zullen altijd goede vrienden blijven.’

‘Ja, mama, maar toch is het ontzettend jammer.’

Toen begon de roeier tegenover hen te praten. Hij keek het meisje aan en zei: ‘We moeten ons op God verlaten.’

Het meisje keek naar hem in het schijnsel van de lantaarn aan de steven, trok een grimas en zweeg. En met dit hemelse antwoord was de beslissing over het doel van de twee reizigers gevallen.

Maar toen het antwoord van de roeier geen echo leek te krijgen, was het alsof hij het gepast vond zich te verontschuldigen omdat hij zich had bemoeid met een privé-aangelegenheid van zijn passagiers: ‘Ja, dat moet niet zo worden opgevat dat ik deze kleine, arme handelsplaats vreemden aanbeveel. Bovendien ben ik het niet zelf die dat zegt, maar de wijsheid uit de Heilige Schrift, want het is onze goede God die bepaalt waar ons nachtverblijf is. Het is waar dat dit dorp nogal armzalig is. Ik heb hier nu eens in het dal en dan weer in het dorp, afgezien van drie jaar, bijna vijftig jaar gewoond en hier is nog nooit iets gebeurd. Maar toch heeft God ons niet vergeten. Hij heeft ons het gezegende Leger des Heils van onze Here Jezus Christus gestuurd om ons de gelegenheid te geven ons in de Verlosser te verheugen. Tot dan toe hadden we alleen maar de proost, maar die is nu oud en gebrekkig geworden. En hoe armzalig en zinloos het leven in zo’n nederzetting ook mag lijken, het valt onmogelijk te ontkennen dat daar waar de zielen knielen voor de gekruisigde Jezus een waarlijk Kanaän van Gods heerlijkheid is. Ik veronderstel niet dat je al verlost bent?’

De vrouw dacht na terwijl de boot akelig bleef doorplonzen op de steile, zware golven van de binnenfjord, en ten slotte antwoordde ze: ‘Nee, maar ik hoop dat God mij bijstaat en zo barmhartig zal zijn dat Hij mij wat werk geeft zodat ik voor mij en mijn kleine meisje de kost kan verdienen. Denk je dat ik hier in het dorp misschien een tijdje werk kan krijgen?’

‘Hoe heet je?’ vroeg de man.

‘Ik heet Sigurlina.’

De man zweeg even, alsof hij overwoog wat voor een vrouw met zo’n naam de mogelijkheden zouden zijn om werk te kunnen krijgen.

‘Het gaat stormen’, zei de man.

‘Hoor ’ns, mama’, zei het meisje. ‘Ik weet zeker dat ik meer bonen had kunnen eten als we meer tijd hadden gehad, en ook meer pekelvlees.’

‘Ze is wel een brutaaltje, die kleine’, zei de man. ‘Neem me niet kwalijk dat ik het vraag, ben je weduwe?’

‘Nee.’

‘Neem me niet kwalijk dat ik het vraag, waarom ben je niet verder naar Reykjavik gevaren?’

‘Ik hoop dat God net zo goed hier in Oseyri aan de Axlarfjord als in Reykjavik woont’, zei de vrouw, waarmee ze de man meteen met zijn eigen wapens versloeg.

‘Heb je hier verwanten?’

‘Nee, maar ik hoop dat ik hier ergens een plek krijg om te overnachten, want ik kan ervoor betalen.’

‘Je moet je laten verlossen’, zei de man. ‘Overigens weet ik niet of het Leger des Heils vrouwen onderdak geeft.’

Nu waren ze nog maar een paar roeislagen van land af.

‘Zou je, beste man, zo vriendelijk willen zijn me te helpen en mij de weg naar het Leger des Heils te wijzen?’

‘Ik kan je er misschien even heen brengen,’ zei de man, ‘maar eerst moet ik meehelpen met het lossen van de kustvaarder.’

De handelsreiziger uit de eerste klas stapte met een kwinkslag op de aanlegsteiger, struinde weg en verdween. De vrouw bleef met de zak in haar ene en het kind aan de andere hand aan de rand van de aanlegsteiger wachten tot de roeier klaar was om haar naar het Leger des Heils te begeleiden. Nog nooit was er zo’n onbeduidende vrouw in zo’n onbeduidend dorp aan land gegaan. Ten slotte gaf hij hun een wenk hem te volgen.

Het sneeuwde hard, de sneeuw was nog niet platgetrapt, de weg was zwaar begaanbaar. De sneeuwjacht stond recht in hun gezicht, zoals altijd bij dergelijk volk. Ze liepen langs een paar visloodsen en bogen linksaf met de richting van het strand mee. Dof lichtschijnsel drong uit de raampjes van de vissershutjes. Het kwam niet bij de begeleider op om aan te bieden de zak van de vrouw te dragen. Ten slotte kwamen ze bij een houten keet met een laag dak en verschillende uit- en aanbouwsels waar vanuit een paar ramen licht scheen.

‘Daar is de ingang’, zei de man. ‘En mocht je soms later hier in het dorp iets nodig hebben, vraag dan naar cadet Gudmund Jonszoon. Ik sta bij de koopman Johann Bogesen goed aangeschreven, maar als ik jou was zou ik me eerst tot zijn vrouw wenden. Een fantastische vrouw. Doe de groeten aan kapitein Anderszoon. Een goeie nacht. En als je mevrouw Bogesen gaat opzoeken, dan kan je ook haar de groeten doen van de oude cadet Jonszoon, ze weet wie dat is, het goede mens.’

Moeder en dochter gingen een paar treden omhoog, kwamen in een hal en schudden de sneeuw van zich af. De vrouw deed de doek van haar hoofd, schudde hem uit en fatsoeneerde haar asgrauwe, onverzorgde haar. Vanuit een kamer ernaast waren luide mannenstemmen te horen die niet vriendelijk klonken. Desondanks trok de vrouw de stoute schoenen aan en klopte op de deur. Na een tijdje werd er van binnenuit geschreeuwd: ‘Kom binnen, godverdomme.’

Ze deed aarzelend de deur open, zoals verloren zielen gewoon zijn, en keek naar binnen. Ook het meisje keek naar binnen. In de kamer zat een flink aantal mannen in de tabak- en brandewijnlucht aan een ongedekte tafel. Ieder voor zich had op tafel een fles staan met een etiket erop die in elke kroeg wettelijk is toegestaan, maar hoewel niemand daarbinnen echt dronken was, wees hun gemoedstoestand er over het algemeen op dat ze in hun achterzak een sterker goedje hadden. Een paar mannen keken geïrriteerd naar de deur en niemand leek zich bepaald geroepen te voelen die onbekende vrouw van dienst te zijn.

‘Zou ik misschien de commandant kunnen spreken?’ vroeg zij.

‘Dicht die deur. Het is hier verdomme nou niet bepaald warm.’

Moeder en dochter stapten over de drempel en deden de deur dicht. Aan de wand hing een foto van generaal Booth en nog een foto van de vrouw van een dronkelap die haar kind in haar armen beschermt tegen haar man die met gescheurde kleren straalbezopen thuiskomt en van plan is alles kort en klein te slaan. Verder hingen er fleurig versierde platen met bijbelspreuken in het Deens. De vrouw streek met haar hand door haar haar en fatsoeneerde het een beetje zodat niemand aan haar vrouwelijke waardigheid kon twijfelen: dit was niet een hobbezak van een vrouw, ook al zag ze er beroerd uit na de beproevingen op zee en ook al waren haar lippen bloedeloos, toch waren ze bloeiend genoeg dat het volstrekt niet uitgesloten was dat ze dronken zeelui, die vanwege het slechte weer aan wal moeten blijven, nog zou kunnen verleiden. Ze deed alsof er geen vuiltje aan de lucht was.

‘Wat moet die hier?’ vroeg er eentje van de groep.

‘De commandant’, antwoordde een ander.

‘Ik regel dit wel’, zei een derde. Het was een lange man van rond de dertig, met donker haar en pokkenlittekens in zijn koperrode gezicht. Hij had regelmatige, krachtige trekken en in zijn lichtbruine ogen brandde een vulgaire, tegendraadse en ongetemde gloed. Zijn krachtige, donkere stem beschikte daarentegen over vele nuances, die soms iets lyrisch kregen en zodoende een volkomen contrast vormden met zijn lompe, onverschillige gebaren. Hij had een blauwe broek en een grauwe trui aan met een rode zakdoek om zijn hals.

‘Welkom, mijn beste’, zei hij en hij kietelde de vrouw enthousiast onder haar kin, terwijl hij het meisje geen blik waardig keurde. ‘Ben je met de postboot gekomen? Ga zitten, ik zal alles voor je doen wat je wilt en zelfs meer dan je wilt, zowel ten goede als ten kwade.’

‘Jij bent waarschijnlijk niet de baas hier en daarom heb ik met jou niks te bespreken. Mag ik je daarom vragen me alsjeblieft met rust te laten? Ik wil met de commandant praten.’

‘De commandant’, herhaalde hij lijmerig en hij grijnsde goedmoedig naar zijn kameraden alsof hij hen erop wou wijzen hoe je met een vrouw hoorde te praten. ‘Ja, doorgaans ben ik van mening dat ik net zo goed hier de baas ben als wie dan ook, ik bedoel überhaupt van dit dorp; ik zou trouwens niet weten hoe dit dorp zonder mij zou moeten reilen en zeilen. Ik heb op een vrachtschip naar New York gevaren en ik heb een tijd op de walvisvaart voor Afrika gezeten, maar als ik moet zeggen waar het op staat, heeft dit dorp mij teruggeroepen omdat het niet zonder mij kon leven en ik heb het dorp naar mij teruggeroepen omdat ik niet zonder dit dorp kon leven. Dus als je in dit dorp iets hebt af te handelen, dan kun je je gerust tot mij wenden. Als een vreemde naar Oseyri aan de Axlarfjord komt, dan komt hij in de eerste plaats naar mij. Ik bezit dit dorp en het dorp bezit mij. Buitenlanders gebruiken een mes, ik gebruik nooit een mes. Buitenlanders besluipen je van achteren, ik besluip nooit iemand van achteren. Dat moet je niet opvatten alsof ik uit angst hierheen ben gevlucht. Nee, nooit en te nimmer. Ik heb zonder mes met zeven buitenlanders gevochten om een paar laarzen, weet je wel, met van die hoge hakken en spitse tenen en een riem over de wreef. Punt uit. Wil je bier?’

Sigurlina wist niet goed of ze nou moest denken dat de man dronken was, ze niet alle zeven bij elkaar had, of dat hij daadwerkelijk degene was die hij beweerde te zijn en het hier in het dorp allemaal voor het zeggen had. Hij praatte zo ondubbelzinnig en beslist over zijn gezag dat je je moeilijk kon voorstellen dat hij het voor de grap deed. Maar datgene wat hij beweerde, samen met de rode zakdoek om zijn hals, was voor haar toch te absurd om het allemaal te kunnen geloven.

‘Dat moeten dan wel een paar hele kostbare laarzen zijn geweest’, zei een van zijn kameraden. ‘Zat er iets in?’

‘Tuurlijk, er zat een vrouw in, apegat, zo’n lekker mollig mens.’

‘Ik wil de commandant spreken, de kapitein. Wil iemand mij daarbij alsjeblieft helpen?’

‘Waarom maak je je zo druk? Natuurlijk zat er een halfbloed in die laarzen. En als ik mag zeggen waar het op staat, ze was eerder zwart dan wit. Buitenlanders kunnen daarmee goed uit de voeten. Maar ik voor mij zeg maar: Oseyri aan de Axlarfjord. En ik ben teruggekomen naar mijn geboorteplek en het dorp is van mij en ik van het dorp. Johann Bogesen, zeggen jullie – wat kan mij Johann Bogesen verdommen? Ik haal mijn vis binnen, hij betaalt mijn loon. Wat weet hij nou wie ik ben? Hij heeft niet mijn ervaring, mijn ziel, mijn kracht. Ik geef niks om zijn mooie kamers, zijn vrouw, zijn kinderen, zijn vis. De bergen hier zijn van mij en dit dal en de zee daar en dit dorp en die mensen en dit huis … ik heb dat hier, kijk, in m’n hart, in m’n longen, in m’n bloed. En wat is hij? Hij is een indringer die het gemaakt heeft door hier buitenlandse handelshuizen, die hem waren toevertrouwd, over de kop te laten gaan. Alles wat hij bezit zijn rekeningen op papier en kwitanties van banken. Wat is hij als een bank in Reykjavik over de kop gaat? Een zwerver. Maar ik ben wie ik ben, zoals de fjord en de toppen van de bergen, de visgronden en de vloedlijn en alles wat er op de vloedlijn gebeurt. Denken jullie dat ik er zo eentje ben als die arme donders die jaloers op hem zijn omdat ze zelf geen leven in hun bloed hebben? Denken jullie bijvoorbeeld dat de fjord hier jaloers is op Johann Bogesen, of de top van de Axlar die tijdens het visseizoen vijftig orkanen doorstaat? De zee is van mij, de vloedlijn is van mij en het dorp en de hemel boven het dorp met al zijn stormen die komen en gaan … en ook Johann Bogesen is van mij als hij daar met zijn lorgnet op zijn stoel zit en mijn loon uitrekent.’

Na deze beweringen weifelde de vrouw nog meer dan eerst of die man wel goed bij zijn hoofd was, en haar viel niets anders in dan zich tot zijn kameraad te wenden met het verzoek de commandant te spreken te krijgen.

‘Ach, hou toch op met dat gedreutel’, zei de man met z’n lijmerige stem, die, als puntje bij paaltje kwam, een vreemde kracht bezat en de toehoorders om hem heen in een andere wereld bracht met zijn eigen lucht en zee; maar te midden van deze bittere, zoute, grauwe kilte brandden zijn ogen, ongetemd en vulgair, een symbool van het onbestemde leven, dat nergens rekening mee houdt en geen ander doel kent dan te existeren en niet vraagt naar verleden of toekomst.

‘Wat denk je dat je hebt aan zo’n aap van een femelaar zoals hij? Mijn moeder las haar hele leven uit het woord Gods en ze kende zeventig Onzevaders uit haar hoofd en desondanks moest ze voor twee zwijnen plaats maken toen ze bedlegerig werd. Ik weet niet waar je vandaan komt of waar je heen wilt, maar degene die in die armzalige kerk gelooft en zich hier in dit dorp inlaat met die gelovige bagger en dat bijbelgeouwehoer zal heel wat teleurstellingen te verwerken krijgen, daar zal je vroeg of laat achter komen, m’n duifje. Kom naar mij met je verdriet en ga voor mij op je knieën, maar niet voor die Deense kruizen en die Deense mafketels die het kruis aanbidden. Als je mij niet kunt vertellen wat je hier zoekt, dan valt er ook niks bij die ketters te halen … Ik ben de zee die breekt op het strand, ik ben de wind die speelt om deze bergtoppen, ik ben de eb en vloed die deze vloedlijn beheerst, kom naar mij in mijn sterke, ongelovige armen, mijn geliefde, en ik zal al je wensen vervullen en al je verdriet verdrinken.’

En met deze woorden nam hij de vrouw in zijn armen en kuste haar op de lippen.

Maar dat was meer dan het meisje over zich heen kon laten gaan en nog voordat haar moeder zich van hem had losgerukt, bewerkte de kleine hem met haar vuisten.

‘Je bent lelijk en stom, laat m’n moeder met rust en donder op!’

‘Och, vogeltje’, zei hij en hij ontblootte zijn grote, donkere paardengebit dat helemaal gaaf was. En daarbij tilde hij het meisje in zijn armen en kuste haar op de wang, terwijl zijn kameraden in lachen uitbarstten.

‘En nu is het etenstijd bij mijn tante in de Zeestulp en ik moet gaan’, zei hij, alsof het vanzelfsprekend was dat iedereen het ten zeerste zou betreuren. ‘Maar denk eraan dat als jullie iets nodig mochten hebben, ik degene ben die ik ben.’

2

Uiteindelijk had iemand medelijden met de vrouw gekregen en de kapitein laten halen, want op hetzelfde moment dat deze opdringerige vent de deur uit was, verscheen de huismeester ten tonele. Het was een van die uitgemergelde, ware christenen die begiftigd zijn met het talent een tehuis te bestieren; hij had het gerimpelde voorhoofd van een nuchter denkend mens en het gewichtige samentrekken van zijn oogleden vormde een tegenwicht voor zijn godvruchtige confirmatieblik en zijn zalvende glimlach.

Hij somde alle problemen op die er waren om ‘onder deze omstandigheden’ vrouwen onderdak te geven. Hij zei dat het tehuis uitsluitend voor zeelui was en daarom geen plaats voor dames.

‘Ik kan betalen’, zei Sigurlina.

De kapitein twijfelde hier geen moment aan, maar hij probeerde haar uit te leggen hoe de inrichting van het tehuis eruitzag: hier was ze in de zitkamer van de zeelui, die deur leidde naar de vergaderzaal, de andere naar de keuken en de woning van de kapitein en zijn vrouw. En aan de andere kant van de gang was de slaapzaal van de zeelui, met tien kooien die allemaal op dat moment bezet waren en meer dan dat – het dienstpersoneel had de laatste nachten hun bed moeten afstaan, want er kwamen steeds meer zeelui omdat het visseizoen zou beginnen.

‘Ik moet u de groeten doen van cadet Gudmund Jonszoon,’ zei de vrouw, ‘en hij vertrouwde erop dat u een oplossing zou weten.’

Maar de kapitein zag geen enkele oplossing en vroeg haar Gudmund Jonszoon de groeten terug te doen.

Maar de vrouw leek in het geheel niet misdeeld te zijn van het talent door te douwen en van repliek te dienen: ‘Ook al kan het Leger des Heils mij geen onderdak geven, dan weet ik dat het niet zo hardvochtig is een onschuldig meisje als mijn Salka de deur te wijzen en haar in het duister van midwinter de sneeuwstorm in te sturen, drie weken na het heilige kerstfeest van de Verlosser.’

De kapitein zag ondanks het feit dat het kerstfeest onlangs had plaatsgevonden geen andere oplossing voor het probleem dan God in Zijn goedheid en barmhartige wijsheid te vragen logies voor moeder en dochter te verschaffen, temeer daar hier in het tehuis over een uur een vrome bijeenkomst zou worden gehouden, en uit de grond van zijn hart wenste hij dat God hen tot een genadevol idee zou inspireren terwijl de bijeenkomst plaatsvond. Hij zei dat zo meteen het eten zou worden opgediend en hij vroeg de vrouw in de naam van Jezus plaats te nemen en vervolgens verdween hij.

Ze kregen in een hoek te eten, de dochter had een reuze honger, want de zee noch het land was tegen haar eetlust opgewassen en de moeder herstelde zodanig dat haar vermoeide gezicht weer energie kreeg en haar lippen en wangen langzamerhand kleur kregen. Over haar hele persoon kwam trouwens langzamerhand een sterke trek van vrouwelijk zelfbewustzijn, ze knoopte zelfs haar mantel los, waaronder ze een gebloemde blouse droeg die haar aantrekkingskracht niet in geringe mate verhoogde, ook al had ze het op zee behoorlijk te verduren gehad. En naarmate de maaltijd vorderde, wierp ze steeds vaker blikken naar de mannen die gulzig zaten te eten, hard lachten en telkens steels naar haar keken als er iets grofs werd gezegd.

Het kleine meisje had de sjaals afgedaan die haar hoofd en schouders hadden bedekt. Ze had geen andere tafelmanieren dan die die de natuur haar had ingegeven, haar handen waren knokig en vuil, en ze maakte heel de gekookte vis ermee vies. Haar armen en benen waren langer dan de rest, als een kalf of een veulen, en haar lange, slungelige ledematen hadden geen andere charme dan enkel haar levenslustige karakter en de nonchalante onbeschaamdheid van haar oncontroleerbare bewegingen te benadrukken. Haar vuilblonde haar zat in twee vlechten, haar heldere ogen, bijna net zo helder als water, wipten heen en weer en haar brede mond met dikke, altijd vochtige lippen bewogen onnodig veel als ze praatte; haar glimlach, die grote tanden en krachtige kaken liet zien, leek haast op een grimas en haar ogen knepen samen tot twee spleetjes. Maar van dit jonge, half gevormde gezicht viel tegelijkertijd temperament en eigenzinnigheid af te lezen, en als ze niet friemelde of praatte, spiedde ze onderzoekend rond, luisterde, of trok zonder enige aanleiding een grimas en ze draaide haar hoofd van links naar rechts als haar plotseling iets te binnen schoot. Alles in haar jonge wezentje bruiste van energie.

Vlak na het eten werd iedereen naar de vergaderzaal geleid, waar tien banken zonder rugleuning tegenover een klein podium stonden en tegen de puntgevel hing het wapen van het Leger des Heils. Aan een van de wanden hing een foto van de generaal met bakkebaarden samen met zijn vrouw en aan de andere wand een afbeelding van Jezus Christus met een korte baard, de koning aller glorie, zonder vrouw. Op de stoelen op het podium en ervoor zaten een paar heilsofficieren met hun trouwste aanhangers, die met vrome vrolijkheid en onder godvruchtig gelach met elkaar babbelden. Sigurlina en haar dochter namen plaats op een van de achterste banken. Meer en meer mensen kwamen binnen, sommigen uit het huis zelf, anderen van buiten, sommige mannen met een plechtstatige, vorsende blik, andere atheïstisch en onverschillig; en meisjes in alledaagse kleren, zowel jong als niet meer zo jong, blikten schielijk om zich heen, gaven elkaar een arm, fluisterden en giechelden vriendelijk nerveus, terwijl ze zich tegen elkaar aan drukten. Ze gingen zitten en de mannen achter hen grijnsden, konden het niet laten ze in de zij te knijpen, maar de vreze Gods die in de lucht hing stortte zich uit over de meisjes, precies op het moment dat hun stembanden strak gespannen waren zodat hun kreten doodgeboren bleven, en met vertrokken mond lieten ze de afschuw en minachting van het kuise geslacht tegenover het onbeschofte gedrag van de mannen merken. De laatste editie van De Strijdkreet, die van het hoofdkwartier was binnengebracht, ging rond en een paar exemplaren die op rekening van Johann Bogesen waren betrokken, werden verscheurd en tot projectielen gekneed waarmee iedereen die daarvoor in aanmerking kwam tijdens de bijeenkomst werd bekogeld.

Looft den Here, looft den Here. Tot ons komt Zijn woord.

Looft den Here, looft den Here. Verheugt U in ’t eeuwig oord.

O, kom tot de Vader en die voor Hem stierf, zijn geliefde Zoon

en zingt de love Gods zijn genâ tot eeuwig loon.

O, wat een prachtig gezang! Was het niet echt goddelijk om zo van buiten uit de koude te komen, uit de duisternis, de ruwe zee en het ongewisse en al je zorgen en kommer te kunnen verdrinken in die bedarende golven van gezang? O, het was waarlijk de weerspiegeling Gods op de gelukzalige, verloste gezichten te zien van deze mensen met hun muziekinstrumenten op het podium. Afgezien van de kapitein kende de vrouw nog niemand, maar toen ze deze of gene bekeek kon ze niet opmaken of ze, vanuit menselijk standpunt beschouwd, belangrijker waren dan zij en haars gelijken, en toch moesten ze in Gods ogen zo veel hoger staan omdat zij Jezus hadden gevonden. Wat een schoonheid, vreugde en kunstzinnigheid moest het hen gegeven zijn die Jezus hadden gevonden en de gave hadden ontvangen mandoline te spelen, of al was het maar op de trommel te slaan. Wat een wonder dat dat grote, rode mens met die vooruitstekende tanden, die daar achter de kapitein zelf stond, ook Jezus had gevonden en daar op het podium mocht zitten en zingen. Het was echter vervelend om te zien hoe de meisjes en jongens zich durfden te laten gaan; de jongens haalden de hele tijd geintjes uit bij de meisjes en ze maakten allerlei gekkigheid, terwijl de meisjes deden alsof ze meezongen en er niets aan de hand was, maar ondertussen lieten ze de jongens gewoon hun gang gaan. Er was niets ernstigs in hun gezang en soms zongen ze zich de longen uit hun lijf, maar braken dan hun gezang af omdat ze begonnen te giechelen. Salka volgde elke beweging in de zaal met een koortsachtige oplettendheid en ze had er moeite mee stil te blijven zitten, vooral omdat ze graag die lelijke, zwartharige kerel een dreun had gegeven die de hele tijd probeerde een bank waarop vier meisjes zaten met zijn voet omver te duwen. Ze kon het niet anders zien dan pure kwaadaardigheid van zijn kant en ze begreep niet dat de meisjes hem niet danig uitscholden of zich bij de kapitein beklaagden. Eveneens begreep ze niet dat, toen het eerste lied was afgelopen en de kapitein de ogen sloot om een smartelijk gebed op te zeggen in een taal die het meisje niet begreep, een paar kerels allerlei grove geluiden lieten horen en dat een paar meisjes begonnen te giebelen terwijl anderen hun afkeuring kenbaar maakten.

Als stormen zwellen, de regen slaat,

de rivieren woelen, de branding schaadt,

als iedere vriend mij verlaat,

dan vlucht ik naar U, o Jezus.

Als ik eenzaam ben op ijzig terrein,

mijn adem stokt, mijn ziel zo klein,

als iedereen mij mijdt in mijn pijn,

dan vlucht ik naar U, o Jezus.

Als ik naar de hemel verlang met smart,

ik word meegenomen naar schaduwen zwart,

als bevroren dauwtranen vallen op mijn hart,

dan vlucht ik naar U, o Jezus.

Vervolgens verscheen aan de rand van het podium een magere vrouw met uitgehongerde ogen, een scherpe stem en een bittere trek om haar mond alsof op haar lippen was geschreven: ‘Ach, wrang bent U, Mijn Heer.’ Maar toen ze begon te praten sloot ze haar uitgehongerde ogen, naar het voorbeeld van de officier, hief haar gezicht op naar de koning aller glorie en liet de glimlach van het Heilsleger op haar door zorgen getekende gezicht neerdalen: ‘O, ik ben zo innerlijk verblijd in mijn Verlosser, want Hij heeft Zijn bloed in mijn ziel laten stromen. Ik ben Hem met heel mijn hart dankbaar dat Hij wonderlijke middelen gebruikte om mij naar Zijn kruis te leiden. Hoe blij ben ik te getuigen dat ik geestelijk met gebed, en met een kinderlijk geloof tot Jezus kwam, dat ik de ware zekerheid over de vergeving van mijn zonden heb verkregen, de zekerheid tot Gods kinderschare te behoren en dat Hij niemand wegstuurt die als kind tot Hem komt, dat Hij iedereen net als mij diezelfde zekerheid zal geven, ja, onverdiend en uit genade geeft Hij degene de ware vrede, de ware verlossing, die Hem zoekt zolang Hij te vinden is.’

‘God zij gedankt, geloofd en geprezen in Jezus’ naam, halleluja!’ zei de kapitein. En iedereen zong mee: de cadetten, de luitenants, de vaandrigs en sergeant-majoors op het podium en de gewone heilssoldaten die met de andere zondaars op dezelfde banken in de zaal zaten: ‘Halleluja!’ Twee zondaars gaven met een boer blijk van hun bijval. Daarna kondigde de officier aan dat hun liefhebbende zuster in Jezus Christus, cadet Thordis Sigurkarlsdochter, graag een paar woorden tot de vergadering wou richten.

‘Todda Paardenbek, Todda Paardenbek’, kon je in de zaal horen fluisteren en het robuuste, rode mens met de vooruitstekende tanden baande zich een weg langs de kapitein, waarbij ze een mandoline en twee trommels omver liep. Haar neus was platgedrukt met de neusvleugels omhoog gericht en toen ze haar gezicht naar de Here omhoog hief kon het rechtstreeks naar binnen regenen. Ze was in klederdracht met een knalrode halsdoek om en ze leek het perfecte equivalent van een man, zo kordaat als ze was.

‘O, welk een gelukzaligheid’, begon ze, waarbij ze elke klinker rekte, en ze sloot de ogen met de handen gevouwen op haar buik, in de zevende hemel, als een beschonken aartsbisschop die uitvaart op een koninklijk fregat. ‘O, welk een gelukzaligheid!’ En vervolgens met steeds meer nadruk: ‘Bij Jezus te zijn en aan Zijn voeten te mogen zitten, dit heerlijke, dit luisterrijke, dit wereldberoemde Lam Gods, dat uit Zijn hart Zijn bloed voor mij heeft vergoten zoals in de herfst een onschuldig schaap wordt geslacht. O, welk een gelukzaligheid je in dit hart te mogen verheugen dat uit Zijn borst werd gereten, vol genade en waarheid, terwijl water en bloed eruit stroomden!’

En na deze bloemrijke, beeldrijke, welbespraakte, inleidende woorden bleef ze even in trance daar op het podium staan met opgeheven gelaat, rustend in God, de ogen gesloten. Maar vervolgens opende ze haar ogen en strak blikkend naar het onverbeterlijke, onverschillige, ongelovige gepeupel voor haar voeten, kneep ze haar mond samen en dreigde met haar vuist als een boer die bij het scheiden van de schapen erop los wil gaan en opnieuw verhief ze haar stem, ditmaal trillend van gewijde woede: ‘Maar jullie, jullie …’ donderde ze, ‘jullie, die hier in het aangezicht van het Lam staan met jullie harten vol vuiligheid, wat hebben jullie tegenover deze heilige ingewanden te stellen waar water en bloed uit stroomde? Water en bloed! Jullie staan hier op dit moment voor de troon van het Lam, aan die schone beek van bloed die jullie witwassen kan van alle rotte pestbuilen in jullie etterende zielen! Koesteren jullie soms de illusie dat Hij die harten, nieren en longen doorvorst niet jullie harten, nieren en longen zou kennen? Denken jullie, kleine nufjes, naar het Leger des Heils eruit te kunnen knijpen onder het voorwendsel jullie vuilnisbak in zee te kiepen en in plaats daarvan de vuilnisemmer onder het raam van ons gewijde Leger des Heils neer te zetten, terwijl jullie alleen maar naar het leger komen om ongein uit te halen? Zijn jullie zo simpel om te denken dat de Here zo kortzichtig is dat Hij niet ziet dat jullie voor Zijn heilige aangezicht komen met als enige doel de gelegenheid te baat nemen hier te sjansen …?’

‘Hou je kop, Paardenbek’, riep een van de toehoorders en hij voegde de nogal grove opmerking eraan toe dat het nog niet zo lang geleden was dat zij het zelf met elke vent aanlegde, of het nou een vreemdeling was of iemand uit het dorp.

‘En ik zeg je dat je liegt, stuk vreten, jij, die in je hele leven nergens voor hebt gedeugd en ook nooit ergens voor zal deugen, noch in dit noch in een ander leven! Laster en smaad van deze wereld deren mij niet, want ik verheug me in mijn Verlosser die mij heeft gered van de aardse geneugten en de duivelse valstrikken.’

Vervolgens zweeg ze even en toen ze weer begon was haar toon milder en vriendelijker: ‘Als ik mijn zonden beschouw, mijn vreselijke zonden voor God, dan kan ik alleen maar wensen dat iedereen zich kan verheugen in het genot van de verlossing en de ware blijdschap die men kan genieten als men in ware deemoed knielt voor Zijn lichaam en Zijn hart aan de voet van het kruis. Het Lam heeft mij tot zich genomen en ik heb niets meer te vrezen op die grote dag wanneer Hij op de wolken komt rijden om mijn hart, mijn nieren, mijn longen en mijn maag te doorvorsen. En ik wil jullie kerels nog zeggen wat ik eerder vergeten ben te zeggen, dat jullie niet beter zijn dan het vrouwvolk met hun gesjans en hun schijnheiligheid, met jullie smeerlapperij en gevloek voor Gods aanschijn, met jullie ge-eenentwintig en voor de rechterstoel van de eeuwigheid met elkaar op de vuist gaan en tegenover de Heilige Drie-eenheid in een dronkemanskramp liggen. Maar voorwaar, voorwaar, ik zeg jullie, de enige ware brandewijn is Hij. En wie zich dronken wil drinken, die drinke zich dronken in Hem. Bezie de wijngaardenier, de arbeider, de machtige Jezus Christus, jullie Verlosser. Hij perste met Zijn voeten Gods druiven der gramschap, moe en afgemat, het zweet dampend van Zijn gezegende hoofd. Betreedt nu, mannen en vrouwen, Zijn wijngaard voor het te laat is! Kom, dolende zielen naar de boetbank hier voor het podium en kniel voor de Here voor het te laat is! Want het is te laat berouw te hebben na de dood als het hellevuur brandt in jullie walgelijke, etterende zielen! Amen! Halleluja!’

Tijdens deze prachtige preek, die met hemelse en aardse kracht was voorgedragen en die de aandacht van Salka Valka van het begin tot het einde stevig in zijn greep hield, begon Sigurlina in extase voor zich uit te staren en de runen die de hardvochtige wereld in haar gezicht had gebeiteld werden weggewist tegenover de argumenten van de eeuwigheid. Op dezelfde wijze verdween haar zelfzuchtigheid die in de nabijheid van mannen een ferme prikkel in haar gezicht teweegbracht en over deze vrouw kwam een stomme, angstige hulpeloosheid die haar tijd, ruimte en zorgen liet vergeten, iets wat leek op de weerloosheid van een stervende op zijn doodsbed.

Voordat de vrouw de tijd kreeg van deze vervoering bij te komen of zich te realiseren wat over haar heen was gekomen, begon het volgende gezang, het lied van de enige ware wijnstok, dat klaarblijkelijk was gekozen vanwege de vergelijking die Todda Paardenbek net had beëindigd over Jezus Christus en de enige ware brandewijn:

Gij, wijnstok, Gij, reine, o, eeuwig de mijne

ik ben de twijg die met U is verbonden

in vreugde en smart met hemels hart

mijn dierbare Jezus, Uw liefde slaat wonden.

Gij, wijnstok, Gij, reine, o, eeuwig de mijne

al het vocht, alle kracht verkrijg ik van U

in Uw hart dat griefde is de bron van Uw liefde

mijn dierbare Jezus, mijn toeverlaat nu.

Gij, wijnstok, Gij, reine, o, eeuwig de mijne

die nooit zal verdrogen, U houd ik vast

bloedig Uw zweet, Uw wonden zijn heet

in koele schaduwen weet U mij ontlast.

‘Nu zingen we allemaal samen’, zei de kapitein bezield, met een rood hoofd en een schittering in zijn ogen. Er was iets sensueels, bijna wellustigs in zijn stem en in de blik die volgde op deze aanmoediging; hij had net zo goed kunnen zeggen: ‘O, laten wij allen deze zoete wijn drinken, want morgen zijn wij niet meer.’ En iedereen zong mee, zelfs de zwakgelovigen en goddelozen werden meegesleurd, gewiegd in de extase van het betoverende ritme van de melodie en het gezang en in volkomen harmonie met de stemmen van de voorzangers en de instrumenten.

O, wijnstok die zijnsgelijke niet kent

die Gij, Heer Jezus, zijt voor mij.

Nooit, nee, nooit ben ik U afgewend

vergroeid met U ben ik U nabij.

Deze onbeduidende vrouw, die hier op deze geheel onbeduidende vloedlijn was aangeland als wrakgoed vanuit een onduidelijke plek en ook niet onderweg naar een bepaalde plek, natuurlijk had ook zij moeten vechten zoals de meesten op deze harde wereld waarin God ieder individu zo veel oplegt, natuurlijk had zij het een en ander op haar geweten, een vrouw die huis noch haard had; zulk soort mensen zijn altijd met zonden beladen en ze droeg het levende bewijs van een noodlottige liefde met zich mee dat ze als een lasterlijke klad voor de maatschappij had moeten dulden. En wat kan heerlijker zijn als iemands verleden in as ligt en de toekomst in brand staat, wat is gelukzaliger dan de troost van het geloof die wordt toegezegd door het bloed van Christus de Verlosser? Des te beter men zijn eigen nietigheid kent tegenover die grote, vijandige wereld, des te dierbaarder moet de Verlosser zijn, en was Sigurlina niet waarlijk zo minuscuul als een mens maar kon zijn? En indien deze en gene het voor Jezus verdiende verlost te worden, waarom dan zij niet? Hij was de eeuwige en enige, de reine en ware wijnstok van de kleine lieden, en vanavond werd haar aangeboden een twijg van de wijnstok te zijn die met Hem verbonden is en al zijn vocht en levenskracht van Hem verkrijgt. Ze had laat op de avond op een onbekende kust onderdak gezocht, de wanhoop nabij, en toen kwam Hij en bood haar Zijn omarming aan en Hij wiste alle zorgen van haar gelaat als een muggenzwerm weggevaagd in een frisse, warme oostenwind. En zo gebeurde het dat Salka Valka’s moeder de hele wereld vergat door de zoete, genadevolle omarming van Jezus en in een dromerige vervoering werd voortgedreven naar de boetbank waar ze voor de eerste keer knielde voor de Verlosser van haar lichaam en ziel. En het meisje bleef met open mond zitten, kneep haar ogen samen en wierp met een ruk haar hoofd naar achteren. En verscheidene andere zielen van het Heilsleger kwamen naar de boetbank en ze knielden naast de vrouw en hun tranen en gebeden verenigden zich terwijl de zangers op hun instrumenten speelden en met krachtige stem dit jubelende overwinningslied aanhieven:

Blij, o, blij, zo zingen wij de zegegroet

blij, o, blij, ja, voor Jezus bloed

want Hij heeft uit liefde voor ons geleden

zodat wij het hemelrijk kunnen betreden.

Koor:

Neem mij mee naar U, mijn Heer

neem mij naar Uw kruis in dees stonde

nee mij mee naar U, mijn Heer

neem mij op in het bloed van uw wonden.

Toen men hier bij het gezang was aangekomen, viel het Salka op dat zich in de zaal verschillende paartjes hadden gevormd, en de lelijke zwarte kerel, die eerder had geprobeerd de bank omver te duwen, zat nu tussen twee meisjes in en hij had zijn armen om hen beiden heen gelegd, maar wat het meisje het meest verwonderde was het feit dat het ze leek te bevallen. Op een andere plek kuste een man en plein public een meisje in de nek, terwijl zij deed alsof er niets aan de hand was en door bleef zingen. Salka had het nooit voor mogelijk gehouden dat zoiets onkuis in een kerk kon gebeuren.

Maar op het moment dat de heilige vereniging van de zielen met zijn Verlosser een hoogtepunt had bereikt, hadden de machten der duisternis er genoeg van, en de afgunst van de eeuwige vijand die zich in de diepste afgrond ophoudt barstte los in de vorm van een duivels incident, en plotseling vlogen smerige vuilnisemmers door de zaal, gevuld met as, huisvuil, visafval, kelp en sneeuw. Een paar zeilden naar binnen door het raam dat half openstond, andere kwamen door de voordeur omdat de zaalwacht zijn plek even had verlaten om deel te nemen aan zang en gebed. Deze verstoring van de feestelijkheid had het effect dat de meesten verschrikt werden losgerukt uit hun gebeden, het gezang werd chaotisch, de muziekinstrumenten verstomden de een na de ander, en de kapitein sprong overeind en met hem verschillende andere heilssoldaten en ze baanden zich een weg naar de deur om de omgeving van het gebouw af te zoeken, maar dat was allemaal tevergeefs en na een poosje kwamen ze weer naar binnen zonder de natuurlijke oorzaak van dit trieste voorval gevonden te hebben. Salka Valka had vrome hartkloppingen gekregen en ze dacht eerst dat God de jongens en meisjes had gestraft vanwege hun aanstootgevende gedrag. Maar voor de kapitein was er geen twijfel mogelijk: niemand anders dan Satan moest hier de hand in hebben gehad en hij gaf duidelijk te verstaan dat er pas gerechtigheid zou zijn als Christus de poorten van de hel voorgoed had gesloten.

3

Sigurlina, deze arme, onwetende zuster, had zich zo snel en onverwacht tot Jezus bekeerd dat er begrijpelijkerwijs voor het Heilsleger geen sprake van kon zijn dat zij en haar kind onderdak geweigerd zou worden, in ieder geval niet vannacht. Zodoende kreeg ze samen met het kind het bed toegewezen van een van de dienstmeisjes. ’s Ochtends, toen ze voor haar logies had betaald, informeerde ze of er misschien in het tehuis werk was voor een hardwerkende dienstmeid, maar het was onmogelijk meer personeel aan te nemen en haar werd aangeraden elders werk te zoeken, bij de koopman bijvoorbeeld, de proost of de dokter. Bovendien werd haar verteld dat als ze ergens onderdak kon vinden, ze mogelijk ook bij Johann Bogesen werk zou kunnen krijgen als visschoonmaakster omdat het visseizoen zou beginnen. Maar vandaag was de vrouw vol vertrouwen en hoop, zowel omdat na de zeereis de onzekere gang uit haar lijf was verdwenen en ook omdat ze overtuigd was dat Jezus haar zou helpen. Ze was blij met haar Verlosser en ze vond dat het er in feite niet zoveel toe deed dat de wereld zo slecht was, want ze was nu verlost van de eerloze kwetsuren en het aards bedrog en ze had het schone lied van de reine wijnstok begrepen, dat wakend en slapend in haar oren klonk en iedere stap die ze maakte liet geuren.

Het vroor dat het kraakte, de sneeuw was tot sneeuwbanken opgewaaid, het dorp zag er stervenskoud uit. De vissershuisjes – die veelal waren opgebouwd uit oude krotten uit de tijd van de visserspost als voorloper van het huidige dorp – die scheve onderkomens, met een of twee muren van turf die nog overeind waren blijven staan uit de krottentijd, met een half gedroogde vis hangend aan de voorgevel en een blad- en bloemloze kamerplant meer dood dan levend in een verroest conservenblik op de vensterbank, of met hun oeroude vrouwengezichten, die huisjes die daar langs een zogeheten weg tegen elkaar aan hurkten, volkomen onverschillig jegens vreemden of voorbijgangers, waar, een enkele uitzondering daargelaten, werd opengedaan door een nieuwsgierige huisvrouw met haar door vorst gezwollen handen onder de schort, die als door de bliksem getroffen gaapte naar die dakloze vrouw die niemand kende en die niets bezat, behalve Jezus en een kind. Het vlakke land was hier op z’n smalst en het ging hier meteen omhoog naar de berg waar hier en daar nog enkele woninkjes verspreid tegen de helling kleefden. Aan de andere kant van de fjord lagen zeer steile bergen waar aan de voet een kleine nederzetting zich landinwaarts uitstrekte. Achter het dal nam de steile, met sneeuw bedekte hoogvlakte het over. Beneden bij de aanlegsteiger stond de winkel van Johann Bogesen, met de ingang aan de landweg, en aan de achterkant was deze door een warboel van visloodsen omgeven. De winkel zelf bestond uit een gebouw van twee verdiepingen en overal rook het naar paraffine, creoline, vis, tabak en koloniale waren. De beheerder van de winkel woonde boven, maar aan de andere kant van de weg, een klein stukje hoger op de helling stond het statige huis van baksteen van koopman Johann Bogesen zelf, sneeuwwit als vers gevallen sneeuw op de hoogvlakte, met een plat dak en ontelbare vierkante kantelen op de dakrand zodat het leek op een oude vestingmuur. Je zag nergens ijsbloemen op de ruiten, maar geelzijden gordijnen die op beide verdiepingen voor de ramen half dichtgetrokken waren. In het midden van de voorgevel van het huis was een majestueuze ingang met een grote eikenhouten voordeur waar een brede stenen trap naartoe leidde, net zoals in plaatjesbijbels.

Maar de vrouw behoorde niet tot het slag mensen dat door de voordeur van dergelijke huizen naar binnen stommelt en ze zocht haar weg naar de achterkant van het huis en vond een minder imposante deur. Weldra stonden moeder en dochter in een grote keuken waar het levendig aan toe ging met twee meisjes die zingend het huishoudelijk werk deden, omgeven door de geur van heerlijk, bruin braadvlees. De een hield op met zingen en vroeg wat de vrouw kwam doen, maar Sigurlina wenste de vrouw des huizes te spreken.

‘De vrouw des huizes? Ja, je kunt merken dat jullie van ver komen. Alsof de vrouw des huizes op dit uur van de dag te spreken is! Nee, dat zou een mooie bak zijn, gelukkig niet, meer zeg ik niet. Kom je uit de Jökulsardalen?’

‘Nee, ik kom uit het noorden. Ik ben gisteravond met de kustvaarder gekomen. Zou het niet mogelijk zijn in een van de huizen hier aan de Axlarfjord werk te krijgen?’

‘In een van de huizen? Wat voor huizen zijn er dan hier? Er is maar één huis hier en dat is het huis waar je op dit moment bent. Waar bijvoorbeeld de bedrijfsleider Stephensen woont noem ik geen huis, ook al houden ze er een werkster op na en een meisje dat op de kinderen past. Ik ben namelijk uit het oosten uit Silisfjord, dus ik kan je vertellen dat ik hier in dit dorp verder geen fatsoenlijk huis heb gezien, en als die arme drommels van het Leger des Heils er niet waren, waar iedereen de draak mee steekt, zou niemand in dit achterlijke gat blijven – nooit een fatsoenlijke dansavond en dat is allemaal de schuld van Johann Bogesen, want hij wil niet dat de mensen voor zoiets geld van hun rekening opnemen. Hier heeft namelijk iedereen een rekening, snap je, hoogstens dat hier op het einde van het visseizoen een dansavond kan worden gehouden, want dan krijg je eventjes geld te zien. Ik heb het dan over mezelf en ons hier natuurlijk, wij krijgen natuurlijk ons loon uitbetaald wanneer wij willen, maar een loon kun je het eigenlijk niet noemen en vanzelfsprekend kunnen we daarvan niet de mannen uitnodigen. Maar om terug te komen op wat ik zei, ik denk niet dat de mevrouw meer meisjes aanneemt.’ En toen fluisterde ze: ‘De duivel mag me halen als ze ooit voor twaalven het bed uit komt, weet je, ze is namelijk een Deense, meer zeg ik niet … Nee, is die van jou, dat kind? Wat is ze lang en flink! Mijn goeie God, was me dat een toestand gisteravond bij het Leger des Heils, toen dat stelletje tuig de vuilnisemmers naar binnen smeet, ik durf te zweren dat het Angantyr van hier was, de zoon van de koopman, met die belhamels van de bedrijfsleider, en hoe heet-ie ook alweer, de pleegzoon van de oude Jon uit Stantepee. Ja, nu ik eraan denk, gelukgewenst met je verlossing, zoiets is altijd mooi, maar ik, wat mij betreft, geloof dat Jezus ons allemaal in één keer verlost, als Hij al bestaat.’

‘Ach, hou nu eens eindelijk je mond, Stina’, zei het andere meisje, dat nu ook was opgehouden met zingen. ‘Waarom laat je haar niet in de bruine kamer, daar is niemand behalve Angantyr die zijn huiswerk maakt. Het kan best zijn dat de mevrouw iets voor haar doet, het is niet aan jou om haar weg te sturen. Ze zal er heus niet armer van worden als ze een keertje om elf uur wordt gewekt.’

En zo werden moeder en dochter in de kamer achter de keuken geleid, een middelgrote kamer met lichtbruin behang, maar magnifiek als een zaal in de hemel zodat hij ontzag inboezemde. Het was moeilijk te zien waarvoor zo’n kamer werd gebruikt, hoogstwaarschijnlijk om te lezen en te roken; langs de wanden stonden kasten vol boeken en midden in de kamer een machtige rooktafel met verschillende rookwaren en bijbehoren. Aan de muren hingen ouderwetse schilderijen van buitenlandse landschappen die vanzelfsprekend bewondering en lof bij moeder en dochter opwekten. Van het andere meubilair vielen hen vier reusachtige, met leer beklede leunstoelen en een grote, bijpassende leren sofa het meest op. Verder stond er nog een grote, gesloten mahoniehouten kast. Het was door de centrale verwarming behaaglijk warm in de kamer en een grote kroonluchter met elektrisch licht hing aan het plafond. Met andere woorden, je kon goed geloven dat je in Reykjavik was. Op een kleine tafel bij een raam lagen een paar opengeslagen schoolboeken en in een van de leunstoelen zat een jongen van ongeveer tien jaar oud die ijverig bezig was gekke bekken te trekken naar een grijze kat die in een andere stoel ineengedoken tegenover hem zat en met een grenzeloze minachting naar hem keek. Overigens leek de kat doodop van de slaap te zijn, want zo nu en dan sloot ze haar ogen. Maar telkens als zij ze opnieuw opendeed zag ze niets anders dan de grimassen van de jongen, en aangezien ze er duidelijk niets grappigs in zag, kon ze het niet nalaten telkens haar bek open te sperren en zachtjes over een dergelijk gebrek aan fijngevoeligheid te miauwen. De jongen had een nieuwe, blauwe trui aan en een nieuwe blauwe broek. Hij had kastanjebruin haar, een lichte huid en helderblauwe ogen. Hij zag er blakend van gezondheid uit, zoals alle kinderen die in luxe leven. Hij leek het bezoek helemaal niet op te merken, keurde moeder en dochter geen blik waardig en bleef tegen de kat gekke bekken trekken. Het kwam niet bij hem op de groet van het bezoek te beantwoorden. Het dienstmeisje keek de kamer rond of alles in orde was, sprak uit beleefdheid nog een paar woorden tot moeder en dochter, maar ze was lang niet zo spraakzaam als het andere dienstmeisje en ze wendde zich vervolgens tot de jongen.

‘Fraai, jou daar zo te zien zitten, Tyri’, zei ze. ‘Alsof je geen enkele consideratie met je vader hebt die voor jou een dure huisleraar betaalt terwijl jij niks anders te doen hebt dan rare bekken naar die poes trekken.’

‘Hou je kop en donder op, anders krijg je een dreun’, zei het knaapje rustig terwijl hij doorging met het maken van grimassen en het meisje ging met haar neus in de wind de kamer uit.

Moeder en dochter hadden op de bank plaatsgenomen. Sigurlina legde haar rode, gezwollen handen in haar schoot en staarde voor zich uit als op een foto, zoals het gewone volk altijd doet als je ze in een fraai gemeubileerde kamer neerzet. Het was alsof ze gezworen had haar nek niet te bewegen. Vergeleken met dit massief, vakbekwaam gemaakte meubilair leken deze twee vrouwspersonen afval dat beneden aan het strand was gejut, volkomen detonerend in die omgeving, ronduit lachwekkend. Maar het meisje, dat de tirannie van de maatschappij nog niet had ervaren zoals haar moeder en als zodanig niet wist in wat voor een lastig parket ze zich nu bevond, keek met een onbevangen, wakkere blik de hele kamer rond en bewonderde vooral de kroonluchter, maar uiteindelijk werd haar aandacht getrokken naar de bizarre wedstrijd in mimische kunst die werd gehouden tussen de erfgenaam des huizes en de kat. Het was ronduit opmerkelijk hoe een gezicht met zulke stralende ogen en een gladde huid zowel horizontaal als verticaal verwrongen kon worden. Hij draaide met zijn ogen zodat je alleen maar het wit zag, sperde zijn mond wijd open zodat je zijn tanden kon tellen en helemaal achterin zijn huig kon zien hangen, en ten slotte stak hij de vingertoppen tegen zijn slapen, trok zijn oogleden omlaag, sperde zijn neusvleugels open, trok zijn mond tot onder zijn oren en stiet een akelige kreet uit. Het meisje keek steeds haar moeder vragend aan om te zien hoe ze op dergelijke stompzinnigheden reageerde, maar de vrouw keek met geëxalteerde blik in het niets, want ze bad tot Jezus. Ten slotte kon het meisje zich niet langer inhouden en ze verbrak de stilte door de jongen aan te spreken: ‘Waarom trek je van die gekke bekken tegen de kat, jongetje?’

Tot nu toe was bij de jongen niet de absurde gedachte opgekomen notitie te nemen van dergelijk bezoek en hij was als door de bliksem getroffen. Hij vergat meteen de kat, keek het meisje met grote ogen aan en herhaalde haar woorden: ‘Waarom? Ik? Jongetje? Waar haal je het recht vandaan met mij te praten? Hou je kop!’

‘Hou zelf je kop!’ zei het meisje snibbig, zonder zich er rekenschap van te geven dat dit een arme schooier in de maatschappij niet betaamt.

‘Sst, Salka’, wees haar moeder haar terecht. ‘Hoe kom je erbij zo onbeleefd te zijn in een vreemd huis? Bemoei je niet met dingen die je niets aangaan!’

Maar het meisje was kwaad omdat haar werd gezegd te zwijgen terwijl ze niets gedaan had, en ze peinsde er niet over dit zomaar over haar kant te laten gaan.

‘Hij zei als eerste dat ik m’n kop moest houden, terwijl ik niks lelijks tegen hem heb gezegd.’

De jongen trok nog steeds gekke bekken tegen de kat, stond vervolgens op van zijn stoel, bleef doodstil midden in de kamer staan terwijl zijn gezicht weer een normale uitdrukking kreeg, en toen keek hij het meisje met kille laatdunkendheid aan. ‘Ik geef je een dreun’, zei hij kalm en beheerst.

‘Probeer het als je durft’, zei het meisje.

‘Praatjesmaker!’ zei de jongen.

‘Zelf een praatjesmaker!’ zei het meisje.

Deze woordenwisseling ontwikkelde zich zo rap dat Sigurlina niet in staat was in te grijpen voor het te laat was. Maar de jongen stond met zijn mond vol tanden, zo compleet overdonderd was hij omdat hij wat schelden betreft zijns gelijke had gevonden, tot hij hulpeloos mompelde: ‘Je hebt het recht niet zo tegen mij te praten.’

Maar de moeder legde haar hand op de mond van haar dochter en vroeg haar in hemelsnaam stil te zijn. De poes sprong op de vloer, zette haar rug op en geeuwde uit alle macht. Ten slotte wendde de jongen zich tot Sigurlina en vroeg: ‘Wat kom je hier eigenlijk doen?’

‘Ik zou graag de mevrouw willen spreken’, antwoordde ze toonloos.

De jongen kwam dicht bij hen staan, porde met zijn vuist tegen Salka Valka’s borst en vroeg: ‘Waar kom jij vandaan?’

Ditmaal zei het meisje geen woord, maar haar moeder antwoordde voor haar en zei dat ze uit het noorden kwamen.

‘Ik ben een Deen’, zei de jongen.

‘Ach, zo’, zei de vrouw, maar het meisje zei niets.

‘Ik ben een Deen, jazeker’, zei de jongen nadrukkelijk en hij keek naar het meisje alsof hij het uitsluitend tegen haar had. ‘Mijn moeder is Deense en ik ben zelf drie keer in Denemarken geweest. Ik spreek Deens.’

Stilte.

‘Ik heb een paard’, zei de jongen.

Toen keek het meisje eindelijk weer op, bekeek zijn gladde gezicht, zijn glanzende lokken die een en al welvaart uitstraalden.

‘Alsof mij dat wat uitmaakt’, zei het meisje. Maar het maakte haar wel degelijk wat uit; diep in haar hart benijdde ze hem.

‘Ik zweer het je, hij is drie jaar oud. Vraag maar aan Gudda.’

‘Dan is het nog gewoon een veulen’, zei het meisje.

‘Een veulen, ben je gek? Je bent zelf een veulen.’

‘Jij ook.’

‘Sst’, zei Sigurlina.

‘Ik heb duizend kronen’, zei de jongen.

‘Duizend kronen! Jij?’

‘Ja, ik zweer het. Ik heb het in de haring verdiend.’

‘Jij? In de haring?’

‘Ik ben meegevaren. Ik zweer het. Vraag maar aan papa. Hij heeft me van de herfst een week lang een net geleend. Ik heb er duizend kronen mee verdiend.’

‘Heb je er zelf mee gevist?’

‘Ik ben twee keer met de boot uitgevaren, ver, ver buiten op de fjord, halverwege naar het buitenland. Ik zat met de bootsman in het machineruim.’

‘Ik vroeg of je zelf met het net hebt gevist.’

‘Ben je gek!’

‘Nou, zie je wel …’

‘Denk je dat iemand die een net bezit zelf vist? Stomkop. Ik laat natuurlijk de lui met het sleepnet vissen. Ik ben gewoon de baas. Mijn papa vist nooit zelf. Alle vis hier in de fjord is van mijn papa en ook alle schepen. Ik heb een sigaret van de bootsman gekregen.’

‘Een sigaret? Jij? Op jouw leeftijd? Je moest je schamen!’

‘Ik kan roken.’

Het meisje keek hem sprakeloos aan, zo’n opschepper had ze nog nooit meegemaakt.

‘Ik rook vaak. Gisteren heb ik ook gerookt.’

‘En jij denkt dat je dat mag op jouw leeftijd?!’

‘Op mijn leeftijd! Ik ben groter dan jij. Hoe oud ben jij?’

‘Net elf geworden.’

‘Ik ben bijna twaalf. Serieus.’

‘En jij denkt dat iemand dat gelooft?’

‘Ik ben niet kleiner dan jij.’

‘Als jij twaalf bent, ben je voor mij een kleintje.’

‘Meet je dan met mij als je durft!’

Het meisje stond op en ze gingen met hun ruggen tegen elkaar staan, maar de jongen was een duimlengte groter dan zij omdat hij op zijn tenen ging staan.

‘Je staat op je tenen.’

‘Je liegt’, antwoordde de jongen en hij ging nog hoger op zijn tenen staan. Toen ging het meisje ook op haar tenen staan en ze was ruim een duimlengte groter dan hij.

‘Stomkop’, zei hij. ‘Ik ben twee keer zo groot als jij wat leeftijd betreft, want ik ben pas zes.’

‘Zes?’ zei het meisje. ‘En jij denkt de baas op een boot te zijn en te kunnen roken! Denk je dat ik maar de helft geloof van wat je zegt?’

De jongen: ‘Kijken wie het beste rookt, als je durft?’

Het meisje: ‘En jij denkt dat ik zoiets smerigs ga doen? Alleen stomme kinderen roken.’

De jongen: ‘Jij wordt ziek van één sigaret.’

Het meisje: ‘Ik word niet ziek!’

De jongen: ‘Je durft niet!’

Het meisje: ‘Kom maar op met je sigaret!’

‘Nou, nou’, zei Sigurlina. ‘Hij is een rijke jongen en hij kan doen wat-ie wil. Jij hoeft hem niet na te apen.’

‘Ja’, zei de jongen, dankbaar dat Sigurlina partij voor hem koos. ‘Ik ben rijk. Jij bent arm. Ik ga volgende zomer weer naar Kopenhagen. Jij komt gewoon uit het noorden.’

‘Jij gaat maar naar Kopenhagen, voor mijn part! Je bent gewoon een opschepper.’

De jongen: ‘Bent zelf een opschepper en je hebt niks om over op te scheppen. Je bent gewoon een stuk schurft.’

Het meisje: ‘Ik zeg niks meer.’

Stilte.

Maar de jongen was helemaal opgewonden en wou met alle geweld bewijzen dat hij de meerdere was. Hij begon opnieuw: ‘Ik durf te wedden dat jij van één glas portwijn dronken wordt.’

‘Wedden? Portwijn? Drink je soms ook brandewijn?’ vroeg het meisje want ze had het idee dat port hetzelfde als brandewijn was.

‘Ik kan brandewijn drinken als ik wil, maar brandewijn is goed voor het plebs zoals die vissers hier. Brandewijn is hetzelfde als spiritus. Ik ben rijk, ik drink port. Ik heb een heel glas port in één teug leeggedronken, zelfs twee glazen, een hele fles. Ik durf om duizend kronen te wedden dat je ladderzat wordt als je net zoveel drinkt als ik.’

‘Schaam je, denk je dat kleine meisjes zich bezatten?’

‘Mijn zus drinkt vaak. Ze is net vijftien. Ik heb haar zo dronken als een kat gezien. Ze gaat ook met jongens. Vorig jaar heb ik twee jongens haar zien kussen. Ik weet zeker dat ze nu in Kopenhagen steeds met jongens gaat.’

‘Schaam je zo over je zuster te praten!’

‘Van mij mag ze, de stakker. Ik ga ook met meisjes. Ik heb een verloofde in Denemarken. Echt waar. Ze heeft pikzwart haar. We denken erover binnenkort te trouwen. Maar deze winter ga ik met een ander hier, maar met haar ben ik niet verloofd, ik ga alleen maar met haar. Ze is de dochter van de zadelmaker en ze heet Bibba, maar ze is een saaie drol. IJslandse meisjes zijn allemaal saaie drollen. Dat zegt mama. Papa ook.’

‘Ik praat gewoon niet meer met jou’, zei het meisje en ze draaide zich hooghartig om naar de muur, zo verontwaardigd was ze over deze valse beschuldiging.

De jongen had nu verschillende van zijn verdiensten opgesomd, maar er viel nog veel meer te melden. Het volgende wat hij vroeg was of ze kon vloeken. Ze gaf geen antwoord en verroerde geen vin.

‘Ik kan vloeken’, zei hij.

Ze gaf geen antwoord.

‘Alle duivels in de hel’, zei hij.

Ze verstopte zich achter de bank.

‘Alle duivels mogen mij halen en m’n ingewanden opvreten’, zei de jongen.

Het meisje hield beide handen tegen haar oren.

‘Mij verbranden tot diep in de hel!’ gilde de jongen zo woest dat Sigurlina vertwijfeld overeind sprong en vurig Jezus aanriep.

‘Salka,’ zei ze, ‘in jezusnaam, kom, we moeten weg uit dit huis!’

Juist op dat moment kwam het dienstmeisje weer binnen met de boodschap dat de vrouw des huizes geen zin had om op te staan, bovendien had ze Sigurlina niets te zeggen en ze kon niets voor haar doen.

‘Loop naar de hel!’ riep de jongen hen achterna.

Even later stonden ze weer beneden aan de weg en de ijzige wind drong door hun dunne kleren en beet in hun gezichten. Ten slotte zei het meisje: ‘Dat was een nare jongen.’

‘Ook al ben ik arm, ik hoop en bid tot God dat je je nooit hoeft te schamen een moeder te hebben zoals die jongen. God schenkt sommigen een chique huis met elektrisch licht, centrale verwarming en een prachtige inrichting. Maar ik spuug op dat alles, want Gods enige zoon had niets om zijn hoofd tegenaan te leggen toen Hij hier op aarde was. God geeft niks om meubels. Maar mij heeft Hij de reine wijnstok geschonken en daar haal ik mijn kracht uit en het vocht van het eeuwige leven. En ooit komt de dag dat ik en de moeder van die jongen voor het aangezicht van de Here staan.’