Sven Lindqvist

Een reis door niemandsland

Hoe de Aboriginals Australië verloren

Uit het Zweeds vertaald door Ceciel Verheij

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Terra Nullius, verschenen bij Albert Bonniers Förlag, Stockholm, Zweden

Oorspronkelijke tekst © Sven Lindqvist, 2005

www.svenlindqvist.net

Published in the Dutch language by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ceciel Verheij en De Geus BV, Breda 2007

Nederlandse vertaling met dank aan Jan van Boeckel

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Bettman/Corbis

isbn 978 90 445 2950 0

NUR 761/740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Naar Moorundie

1

Terra nullius. Van het Latijnse terra, aarde, grond, land, en nullius, niemands.

Oftewel: niemandsland, land dat niet aan iemand toebehoort. Of in ieder geval niet aan iemand die meetelt.

Oorspronkelijk: land dat niet bij het Romeinse Rijk hoorde. In de Middeleeuwen: land dat niet in bezit was van een christelijk heerser. Later: land waar nog geen van de Europese naties aanspraak op maakt. Land dat met recht toebehoort aan de eerste de beste Europese natie die het binnenvalt.

Leeg land. Onbewoond land. Land dat spoedig onbewoond zal zijn omdat het wordt bevolkt door lagere rassen, die volgens de natuurwetten gedoemd zijn uit te sterven. Land waar de oorspronkelijke inwoners inmiddels al zodanig in aantal geslonken zijn, of anders wel binnen afzienbare tijd zullen slinken, dat ze te veronachtzamen zijn.

Terra nullius. Juridisch begrip dat in de zeventiende eeuw werd gehanteerd om de Europese kolonisatie van grote delen van de aardoppervlakte te rechtvaardigen. Het begrip is vooral veel gebruikt ter rechtvaardiging van de Britse invasie van Australië.[1]

2

Moorundie? Morrundie? Daar had de Koninklijke Automobielclub in Adelaide nog nooit van gehoord.

‘Maar dít is de plek waar de eerste confrontaties tussen blanken en zwarten in Zuid-Australië plaatsvonden’, zei ik. ‘Er is hier een heel volk uitgeroeid: het Ngaiawong-volk. Al meer dan vijfduizend jaar woonden ze hier. Er is toch zeker wel ergens een herdenkingsmonument?’

Nee, op geen van hun kaarten en in geen enkele brochure was de naam te vinden. Ze verwezen me naar het South Australian Museum, maar daar hadden ze ook nog nooit van Moorundie gehoord. In dit museum wordt de inheemse bevolking tentoongesteld, levend in een soort tijdloos, permanent heden, zonder een toekomst of verleden. Over wat de blanke kolonisatie deed met degenen die werden gekoloniseerd, wordt met geen woord gerept.

‘Maar dít was de plek waar de ontdekkingsreiziger Edward John Eyre begon aan zijn wetenschappelijk onderzoek naar de oorspronkelijke bewoners van Australië’, zei ik. ‘Hier in Moorundie verzamelde hij alle gegevens voor zijn proefschrift Manners and Customs of the Aborigines of Australia, en hierop is de hele tentoonstelling over de Aborigines gebaseerd …’

Nee, de informatieafdeling van het museum verontschuldigde zich en verwees me naar het toeristenbureau, dat me op zijn beurt doorverwees naar een ander toeristenbureau, waar men ook nergens van wist. Moorundie leek van de aardbodem te zijn verdwenen.[2]

3

Toen ik in Adelaide was, was het net Verzoeningsdag. SORRY, stond er op een spandoek. ‘Het spijt ons’, zeiden vijftigduizend blanke demonstranten. Ze protesteerden tegen de weigering van hun regering zich te verontschuldigen voor al het onrecht dat de inheemse bevolking van Australië is aangedaan – niet alleen in het verleden maar ook in het heden. Vijftigduizend blanken betuigden hun solidariteit met de zwarten door van de regering excuses te eisen.

De inwoners van Adelaide die niet demonstreerden, reageerden vervolgens via internet en kranten op deze eis. Het was niet alleen een kwestie van beleefdheid om sorry te zeggen, zo werd beweerd. Als de regering de inheemse bevolking haar verontschuldigingen zou aanbieden, dan hield dat in dat de huidige generatie de verantwoordelijkheid op zich nam voor alle misdaden die voorgaande generaties hadden begaan. De minste of geringste uiting van ‘verontschuldigingen’ van regeringswege zou al leiden tot een stortvloed aan schadeclaims van iedereen die qua huidskleur ook maar iets gemeenschappelijks had met slachtoffers van vroegere misdaden.

‘Verontschuldigen voor wat?’ zeiden anderen. Misdaden waren immers door beide partijen begaan. Het was niet meer dan vanzelfsprekend dat de technisch en militair beter ontwikkelde civilisatie de ondergeschikte cultuur overwon. Wat zich in Australië had afgespeeld, was ook in Noord-Amerika en Zuid-Amerika, in Siberië en Centraal-Azië gebeurd. Vandaag de dag zijn grote delen van de aarde bevolkt door Europese kolonisten die de inheemse inwoners hebben verdrongen. En zij hebben op hun beurt weer bewoners verdrongen die er nog eerder woonden. Moet iedereen dan een schadevergoeding krijgen? En wie zou dat dan moeten betalen? En wat moet er worden vergoed?

4

Uiteindelijk ontdek ik Moorundie/Morrundie in een computer van de kaartenafdeling van de milieudienst. Het blijkt aan de Murray-rivier te liggen, ten zuiden van Blanchetown.

Op een frisse, heldere juniochtend rij ik weg uit Adelaide, langs groen wordende wijngaarden, gele wintertarwe op bruinrode akkers en sierlijke blauwe struiken bezaaid met sterren. Hier en daar een felwitte, slingerende grindweg over de kalksteenbodem, zoals je die op Gotland hebt. Sommige langgerekte boomloze heuvels doen aan Schotland denken.

Nergens een den of spar, berk of linde, eik of iep te bekennen. Hier groeien alleen maar acacia’s en eucalyptusbomen, verder niets. Maar in Australië lijken deze soorten wel allerlei vormen aan te kunnen nemen. Ondanks het feit dat er maar twee boomsoorten zijn, vertegenwoordigen ze met zijn tweeën wel net zo’n diversiteit aan vormen als alle soorten van alle continenten bij elkaar.

De boomkruinen drijven als wolken langs de hemel. Het lijkt of hun bladerdek in de lucht zweeft, kalmpjes overhellend naar het lege niets. Ineens steekt er boven de andere kruinen iets uit wat lijkt op het bloemscherm van dille. Even plotseling steekt er een groepje bomen omhoog uit het landschap, bij elkaar gehouden door een vochtige, knuistvormige wortelstronk die half boven de aarde uitsteekt.

Onder Blanchetown stroomt de rivier traag als gevolg van alle slib. Het maakt de oevers vruchtbaar en vochtig. Langs het water loopt een grindpaadje. De naam Moorundie verwijst naar een door slib ontstaan eilandje midden in de rivier.

5

Op 15 juni 1839 arriveerde John Eyre hier. Hij dacht dat hij in het paradijs was beland. Dit was het land van het goede leven. Alles was er: stromend water, hoge bomen, vruchtbare aarde, duizenden vogels en vissen. De ideale plek voor een nederzetting.

Hij haastte zich terug naar Adelaide om van de kersverse koloniale regering zevenhonderdvijf hectare land bij Moorundie te kopen. Nu was hij landeigenaar in het paradijs.

Voorwaarde voor de koop was dat het land niet aan iemand anders toebehoorde, dat het zoals dat heette terra nullius was; niemandsland, onbewoond land.

Er was echter één probleem: Moorundie was niet onbewoond. Al meer dan vijfduizend jaar woonden hier Aborigines, die er wilden blijven. Iedere keer als er veekuddes dwars door het continent werden gedreven, van de voormalige strafkolonies in Sydney en Melbourne in het oosten naar de nieuwe strafkolonie in Adelaide, ontstonden er bij Moorundie gevechten. Een ooggetuige beschreef het als volgt: ‘Telkens als de blanken ruim in de meerderheid waren, kon je er donder op zeggen dat ze onder de zwarten een bloedbad zouden aanrichten.’

Eyre noteerde in zijn dagboek: ‘Het enige waar de mannen aan denken is wraak. Ze schieten iedere inboorling die ze zien neer.’ Het schieten maakte de doortocht aanvankelijk misschien makkelijker, maar maakte het lastiger voor volgende veekuddes en voor de blanken die zich in de dalen wilden vestigen.

En ja hoor: ieder jaar werden de gevechten heviger, tot ze uiteindelijk in 1841 escaleerden in een massamoord, waarbij de blanke soldaten alle Aborigines, ongeacht leeftijd of geslacht, neermaaiden. Volgens officiële cijfers werden dertig zwarten gedood. In werkelijkheid was het aantal veel hoger.

Na de massamoord werd Eyre tot districtsbestuurder van Moorundie benoemd, met als opdracht contact te leggen met de inboorlingen en een eind te maken aan de gevechten. Toen hij drie jaar later aftrad, ging hij er prat op dat er zich tijdens zijn ambtsperiode geen enkel incident had voorgedaan waarbij Europeanen ernstig gewond waren geraakt of door inboorlingen waren aangevallen. Eyre slaagde er ook in de uitwassen van blank machtsmisbruik een halt toe te roepen. Hij stelde een paternalistisch regime in met maandelijkse rantsoenen van meel en suiker. Al met al kon hij niet voorkomen dat de Aboriginalgemeenschap uiteindelijk door machteloosheid, vernedering en zelfverachting uiteenviel. De zwarten liepen allerlei ziekten op van de blanken, en opsluiting in overvolle kampen zorgde juist voor snellere verspreiding. Blanke mannen zonder blanke vrouwen jaagden op zwarte vrouwen en verspreidden geslachtsziekten. Tot 1841 had nog niemand in Moorundie daarvan gehoord. Drie jaar later waren velen dodelijk ziek.[3]

6

Een paar decennia later was het hele volk verdwenen. Niemand die de taal nog sprak. Niemand bekommerde zich meer om de heilige plaatsen. Er was niet eens een herdenkingsmonument.

Was dit nou volkenmoord? Zo ja, vanaf welk moment was hiervan sprake? Vanaf het moment dat de blanken op iedere willekeurige Aboriginal begonnen te schieten? Of toen ze in vrouwen gingen handelen, hen verkrachtten en hen besmetten met syfilis? Of al toen ze onder dreiging van wapens hen hun land afpakten en ze hun in ruil voor vrede meelrantsoenen aanboden?

‘In die tijd bestond het begrip “volkenmoord” nog niet eens’, zo verweren degenen zich die geen verontschuldigingen willen aanbieden. Pas honderd jaar later kwam het woord ‘volkenmoord’ in zwang en nog later kreeg het pas een wettelijke betekenis. Het zou een anachronisme zijn om mensen van rond 1840 te beoordelen naar hedendaagse wetten en maatstaven. Zij konden immers ook niet weten dat wat ze deden ooit in de toekomst als onrecht zou worden beschouwd.

Volkenmoord vooronderstelt opzet. Maar de kolonisten die zich in Moorundie vestigden wisten niet wat de gevolgen van hun handelen zouden zijn. Ze wisten niet dat de inheemsen zouden uitsterven. En ze kunnen niet schuldig zijn aan iets wat ze niet konden voorzien.

Maar de waarheid is dat het lot van de Aborigines wel degelijk voorzien had kunnen worden. Een Brits parlementscomité onderzocht in 1837 de situatie van inheemse volken in het hele imperium, van New Foundland waar in 1823 de laatste inheemsen waren doodgeschoten, tot aan Zuid-Afrika en Australië, waar hele volken geleidelijk aan verdwenen. Het comité concludeerde dat de Europeanen zich onrechtmatig het territorium van de inheemsen hadden toegeëigend, hen hadden uitgemoord en hun levenswijze hadden vernietigd. ‘Onrecht en wreedheid’ waren de hoofdoorzaken van het uitsterven van de inheemse bevolking.

Na drie jaar verblijf in Moorundie kwam Eyre tot dezelfde conclusie. ‘Het is een onomstotelijk feit dat overal waar Europese kolonies in Australië zijn gesticht, het aantal inheemsen in de buurt in hoog tempo verminderde. Op sommige plekken zijn ze helemaal verdwenen. Ook kan niet worden ontkend dat als enige oorzaak voor deze betreurenswaardige gang van zaken de aanwezigheid van blanken geldt, die, tenzij er iets tegen gedaan wordt, alle Aboriginalvolken van Australië van de aardbodem zal vegen.’

‘Geen enkel recht en geen enkele gerechtigheid ter wereld kan deze agressie rechtvaardigen – laat staan dat we ons kunnen verontschuldigen door te proberen hen te compenseren voor alles wat we hebben aangericht of door te proberen hun pijn, die het gevolg is van onze aanwezigheid, te verlichten.’

Daarom weergalmt tot op de dag van vandaag tussen de huizen van Adelaide de kreet: ‘Bied verontschuldigingen aan! Gerechtigheid! Genoegdoening voor de zonden uit het verleden!’[4]

7

In mijn jonge jaren voer ik een keer met een schip mee naar IJsland, waarbij we onderweg in Trondheimsfjord aanlegden om haringtonnen te laden.

Het was in 1951, op een mooie zomeravond in de hooitijd. Er hing een bedwelmende geur van pas gemaaid gras. De kapitein bleef aan boord, maar de stuurman en de IJslandse bemanning roeiden naar land. Ik mocht mee. De IJslanders waren hier voorheen al veel vaker geweest en werden overal bij mensen thuis als welkome gasten ontvangen en op koffie onthaald. Er werd gepraat en gelachen, de stemming zat er goed in. Totdat iemand mij bij de deur zag zitten, koffiedrinkend van een schoteltje en met een suikerklontje in mijn mond, zoals dat toen ging.

‘Wie is dat?’

‘Een passagier’, antwoordden de IJslanders. ‘Een Zweed.’

Een Zweed! Er viel een doodse stilte. Alle gesprekken verstomden, weg waren de glimlachen. Iedereen keek naar mij. De stilte leek eindeloos. Uiteindelijk nam een oud vrouwtje het woord: ‘Zo, een Zweed. Hoe zat dat nou met die doorvoer van 1942?’

Wat moest ik hierop zeggen? In werkelijkheid vond die doorvoer, van Duitse troepen heen en weer tussen Duitsland en Noorwegen, gedurende een langere periode plaats. Maar zó zei ze het: ‘Hoe zat dat nou met die doorvoer van 1942?’ En iedereen wachtte op antwoord. Ik probeerde het luchtigjes op te vatten: ‘In 1942 was ik pas tien jaar oud. Mij werd toen niets gevraagd.’

‘Nou, oud genoeg om van de buit mee te kunnen profiteren’, zei het oude vrouwtje.

De stilte werd onverdraaglijk. Ik bedankte voor de koffie en droop af met de staart tussen de benen. Ik vond het vreselijk oneerlijk. Waarom gaven ze juist mij de schuld van iets wat alle andere Zweden ook hadden gedaan? Of juist niet hadden gedaan. Alsof het allemaal mijn schuld was. Alsof ik ervoor verantwoordelijk was.

Ik klom van de steile berg naar beneden. Het was een heldere nacht, vol bedwelmende geuren. Inmiddels was het eb geworden en de roeiboot waarmee we aan land waren gekomen lag een paar meter lager. Wachtend op de anderen, verzon ik bij mezelf een uitvoerig weerwoord. ‘Het is verkeerd om kinderen verantwoordelijk te stellen voor de daden van hun ouders. Iedere nieuwe generatie wordt vrij van schulden geboren.’

Maar dat was natuurlijk niet helemaal waar. Staatsschulden worden van de ene generatie op de andere overgedragen. Net als overheidsinkomsten, die vele malen groter zijn dan de staatsschuld. Alleen al vanwege mijn Zweedse afkomst behoor ik tot de rijken. Ik heb het niet aan mezelf te danken dat ik het beter heb dan een Congolees of een Indonesiër. Puur het feit dat ik erfgenaam ben van een ongeschonden land met een goed functionerende economie, Zweed dus, maakt dat ik het goed heb.

En kan ik wél de voordelen van het Zweed-zijn accepteren maar niet de nadelen? Door ijzerleveranties, vrije doorgang en andere grove neutraliteitsschendingen hielden de Zweden het prettig met de Duitsers, en werd de oorlog hun bespaard. Ik heb het aan de laffe achterklappolitiek van mijn eigen land te danken dat ik geen bombardementen of beschietingen heb hoeven meemaken of honger heb hoeven leiden. Eigenlijk had dat vrouwtje gelijk. Ik had wel degelijk van de buit geprofiteerd. Dus moest ik ook delen in de schuld.

[1]Salomon 1889. Lindley 1926. Dictionnaire 1960. Bedjaoui 1975. Anaya 1996, hfst. 1.

[2] Tindale 1974, pag. 214. Mulvaney 1989, hfst. 12. Eyre 1845, vol. 2, pag. 147 e.v.

[3] Dutton 1967, pag. 66, 71, 157-165.

[4]Report 1837. Eyre 1845, hfst. 1.

Het geheim van de woestijn

8

In verhouding tot wat het te bieden heeft is het Swann Reach Hotel in de buurt van Moorundie peperduur. De uitgezakte bedden lijken voor dromedarissen ontworpen te zijn. Na een kille nacht, slapend onder dubbele dekens met mijn kleren aan, prop ik het ontbijtbuffet naar binnen. Ochtendmist hangt boven de rivier en de steiger van het pontje is, evenals de struiken, grijs.

Dan opeens, zodra de zon opkomt, verandert het allemaal. Ineens zíé je alles weer: Karon op zijn veerpontje over de rivier, de onverholen naakte stammen van de eucalyptusbomen, de gracieuze peperboom waaronder de auto geparkeerd staat.

Ik rij verder noordwaarts via Gladstone, door mediterraan aandoend landschap dat aan de kust overgaat in drassige marsgronden. Port Augusta ligt in een lagune.

Ik overnacht in het Pastoral Hotel. De receptie bevindt zich in de gokhal, een elektronische hel van flikkerende en rinkelende speelautomaten. Een Aboriginalvrouw staat geld te wisselen voor speelmunten. Ze speelt De Bloeiende Woestijn, Klavertje Vier, De Blauwe Lagune en Dingonacht. Haar dochter van pakweg zes jaar zit buiten op straat te wachten.

Zij is de eerste Aboriginal die ik op mijn reis tegenkom. We ontwijken elkaars blik.

De steppe, leeg en plat, begint direct buiten de stad. In het westen ligt de Victoria-woestijn en in het oosten de Simpson-woestijn.

Deze strook van steppe en savanne tussen de beide woestijnen in werd ontdekt door landmeter McDouall Stuart, toen die in 1862 bij zijn derde poging erin slaagde om via deze doorgang Australië van de zuid- naar de noordkust door te steken. Hij werd geroemd, gehuldigd, en in de adelstand verheven, om vervolgens vier jaar later als onbekende alcoholist in Londen te overlijden. Maar de weg die hij ontdekte heet nog steeds Stuart Highway.

Een rode weg dwars door droog wit gras. Nergens is de horizon zo markant als in de woestijn. Een zwaardslag scheidt hemel en aarde van elkaar. De hemel is nog overweldigender dan het landschap.[5]

9

Een paar kilometer ten oosten van de hoofdweg ligt Woomera, een symmetrisch, achter de tekentafel ontworpen bungalowstadje dat is gebouwd in 1947. De Britten moesten ergens wonen toen ze hun intercontinentale raketten gingen testen. De enorme raketbasis strekt zich uit van de lanceerbanen in Woomera tot aan Port Hedland aan de Australische westkust, over een lengte van vierentwintighonderd kilometer niemandsland met her en der wat boerderijen.

Blanke boerderijen, natuurlijk. Met de zwarten hield men geen rekening.

Op zes landgoederen verplaatsten ze de boerderijen zodat die buiten de gevarenzone kwamen te liggen. Vrouwen en kinderen werden geëvacueerd. Aan iedere lancering ging een telefonische waarschuwing vooraf. Eventuele schade zou volledig worden vergoed.

Toen ze in 1955 de Black Knight-raketten begonnen te testen, waren er voor dertigduizend pond schuilkelders gebouwd bij zes landhuizen en elf outstations. En er waren voor achtduizend pond extra telefoonlijnen aangelegd.

Maar de zwarten hadden helemaal geen boerderij of telefoon. Ze woonden verspreid over een gebied ter grootte van West-Europa, en niemand wist precies waar. Een groot deel van dit gebied was ‘schuilgebied’ voor de Aborigines. In de jaren dertig van de twintigste eeuw kregen ze dit land ‘voor onbepaalde tijd’ toegewezen. In de jaren veertig pakte men het reservaat weer af en werd er een raketbasis van gemaakt. De inheemsen hadden dit destijds waardeloze stuk grond als een soort compensatie gekregen voor alles wat hun was afgenomen. Maar opeens had men het land weer nodig, en toen werd het tot ‘verboden gebied’ verklaard.

De politieman W.B. MacDougall kreeg de verantwoording over het welzijn van de inheemsen. Gestationeerd in Woomera moest hij erop toezien dat niemand binnen een gebied van meer dan een miljoen vierkante kilometer gewond zou raken.

In de praktijk waren de herrie en het afval van de blanken erger dan hun raketten. Langs de wegen en rond de observatieposten op de basis groeiden hoopjes welvaartsafval die een aantrekkingskracht uitoefenden op de Aborigines nadat het verkeer het wild had weggejaagd. De woestijnnomaden nestelden zich als meeuwen op de afvalhopen van de blanken.[6]

10

In Azië vind je een aantal van de meest dichtbevolkte gebieden ter wereld; daarentegen is Australië het dunstbevolkte continent. Vanuit Chinees of Indonesisch oogpunt bezien is Australië zelfs nagenoeg onbewoond. Net als de Britten gedaan hadden bij de bezetting van Australië, zouden ook de Aziaten zich kunnen beroepen op de terra nullius-doctrine om aanspraak op het land te claimen.

Maar blanke Australiërs waren vastbesloten om er een blank land van te maken. Een van de eerste wetten die de Australische federatie opstelde was de Immigration Restriction Act 1901.

Een uiterst effectief middel om niet-Europese immigratie tegen te gaan was het dictee-examen. In de paragraaf stond niets over ras of religie, maar iedereen die tijdens het dictee niet in staat was vijftig woorden in ‘een Europese taal’ te schrijven, werd als immigrant ongeschikt bevonden. Betrof het iemand die men wilde toelaten, dan mocht de betrokkene zelf een taal uitkiezen. Betrof het echter een Aziaat die uitstekend Engels, Duits of Frans beheerste, dan kon hij toch eenvoudig worden afgewezen door hem een dictee in een van de overige Europese talen af te nemen, bijvoorbeeld in het Hongaars.

Het dictee-examen werd tot 1958 gebruikt. Vanaf dat moment werd de Migration Act van kracht, volgens welke iedere buitenlander zonder visum kan worden gedetineerd, in afwachting van een besluit. Ook in deze wet wordt verder geen melding gemaakt van ras of religie. In de praktijk wordt hij niet ingezet tegen de circa vijftigduizend blanken die zich, vaak al decennia lang, illegaal in Australië bevinden, maar louter en alleen tegen de Aziatische bootvluchtelingen.

Tussen 1989 en 1994 kwamen deze uit Cambodja, tussen 1949 en 1997 uit China, en na 1997 uit Irak en Afghanistan. In de periode tussen 1989 en 1997 was het totale aantal kleiner dan drieduizend, waarvan er drieëntwintighonderd na detentie werden uitgewezen.

Ondanks hun fysieke aanwezigheid, doet men alsof de gedetineerden nooit Australië zijn binnengekomen door hen te classificeren als non-entrants, ‘niet-binnengekomenen’. Ze worden vastgehouden in zes kampen in verafgelegen delen van het land, waaronder Woomera.

De voormalige raketbasisstad doet tegenwoordig dienst als detentieverblijf voor asielzoekers. Hier kwamen in november 1999 de eerste gevangenen aan. Toen hun aanvraag na meer dan een jaar verblijf in het kamp nog steeds niet was afgehandeld, braken vijfhonderd vluchtelingen uit en gingen ervandoor. In reactie hierop kwam de overheid met prikkeldraad, waterkanonnen, gewapende bewakers en een bezoekverbod. De detentiekampen werden concentratiekampen.

Mannen, vrouwen en kinderen verblijven hier jarenlang in hechtenis, zonder dat ze worden geïnformeerd over hun wettelijke rechten, en zonder dat ze contact hebben met de buitenwereld. Vernederd en wanhopig leven ze hier in onzekerheid. Door de detentie zo onprettig te maken, hopen ze vluchtelingen af te schrikken om in Australië asiel aan te vragen.

‘De Australische detentiepraktijk is in strijd met het internationale recht, het burgerrecht en met de politieke en mensenrechten’, zegt Human Rights Commissioner Christopher Sidoti. ‘In geen enkel ander westers land is het toegestaan asielzoekers op te sluiten zonder enig contact met de buitenwereld.’

In januari 2002 verschenen korte berichten in de wereldpers dat Afghaanse gevangenen in Woomera hun monden hadden dichtgenaaid uit protest tegen de afzondering. Buiten de prikkeldraadomheining demonstreerden weer min of meer dezelfde mensen die van de regering eisen dat zij aan de Aborigines haar excuses aanbiedt. Ze kregen hetzelfde antwoord: Australië gaat door met het opsluiten van illegale immigranten en biedt geen excuses aan.[7]

11

Berouw was volgens mijn godsdienstleraar op de lagere school de kern van alle religies. Fouten zijn gauw gemaakt. Iedereen kan een vergissing maken of zelfs een delict begaan. Waar het om gaat is te weten wat je moet doen als je spijt hebt. Daarom begon hij elke les met dezelfde vraag: wat doe je als je spijt hebt? Zelfs nu nog kan ik in mijn slaap het antwoord opdreunen:

Ik erken iets fout te hebben gedaan.

Ik heb spijt van wat ik heb gedaan.

Ik beloof het nooit meer te zullen doen.

Inmiddels vind ik deze drie normen veel te veel op de eigen persoon gericht. ‘Erkennen’, ‘spijt hebben’ en ‘beloven’ kun je immers voor jezelf doen, in het grootste geheim, zonder daarbij meteen de eigen opvattingen te verloochenen. Zo’n innerlijke spijtbetuiging vormt een schrale troost voor degene die slachtoffer werd van het onrecht dat ik heb begaan. En een belofte wordt ook gemakkelijk vergeten als niemand weet dat die gemaakt is. Dus eigenlijk zouden de normen een meer publieke spijtbetuiging moeten omvatten. Misschien zo:

Ik erken openlijk dat ik iets verkeerd heb gedaan.

Ik vraag degenen die ik iets misdaan heb om vergeving.

Ik beloof mijn uiterste best te doen hun genoegdoening te geven.

In dit geval impliceert het derde criterium niet alleen de belofte dat ik herhaling van het delict zal voorkomen, maar ook dat ik mijn uiterste best zal doen om de schade te herstellen. Voor het slachtoffer is genoegdoening het tastbaarste resultaat van mijn berouw en een maatstaf van oprechtheid.

Kun je berouw hebben over andermans delicten? Kun je spijt hebben van wandaden die je niet zelf hebt begaan maar waarvan je naderhand wel profijt hebt getrokken? Hoe zouden de normen voor berouw luiden als men ze zou willen toepassen op collectieve verantwoordelijkheid voor historische vergrijpen? Misschien zo:

Wij erkennen openlijk dat onze voorgangers onrecht hebben begaan, en dat wij daarvan profijt hebben.

Wij bieden de door onrecht getroffenen en hun nakomelingen excuses aan.

Wij beloven ons uiterste best te doen de getroffenen genoegdoening te geven voor de gevolgen van dit onrecht.

Hoe groter het collectief is, hoe kleiner de individuele verantwoordelijkheid. Hoe minder intiem het berouw, hoe groter de kans dat het een betekenisloze ceremonie wordt. Een persoon treedt namens ons allemaal naar voren, erkent het delict, biedt excuses aan, vergoedt de schade en laat een onderzoek uitvoeren om ‘de procedures kritisch te evalueren’. Maar zelfs dat doet Australië niet.

12

Opaal is een edelsteen die dertig miljoen jaren geleden werd gevormd op plekken waar door diepte-erosie spleten en holtes in het poreuze zandsteen waren ontstaan. In deze ruimten kon het kiezelzuur in het grondwater zich afzetten, tot gelei indikken en vervolgens tot druifvormige, matglanzende opalen kristalliseren. ’s Werelds grootste producent is Australië en zeventig procent van de totale productie komt uit Coober Pedy en het aangrenzende gebied langs de Stuart Highway, vierhonderd kilometer ten noorden van Port Augusta.

Achter het afgravingsgebied zie je de rode mesa’s, de ‘tafelbergen’, die zich verheffen boven de omringende laagvlakte en zijn afgeschermd met een hard, ijzerhoudend en met kiezel geïmpregneerd ‘tafelblad’. De bodem zit vol onderaardse gangen, gemaakt door opaalzoekers. Overal zijn gaten, zeker wel een kwart miljoen. Overal hopen, overal borden die waarschuwen tegen het betreden van het ondergraven land.

De eerste opaal werd in 1915 door een veertienjarige jongen gevonden. In 1919 keerden de gedemobiliseerde soldaten terug van de Eerste Wereldoorlog, gewend aan het graven van loopgraven. In 1940 dacht men dat de vindplaats uitgeput was, waarna nog slechts een handjevol gepensioneerden in Coober Pedy achterbleef. Toen de mijnbouw in 1956 echter mechaniseerde, leefde het stadje weer op: in 1961 kwam er een school, in 1965 een medische post, en in 1982 een ziekenhuis.

Tegenwoordig is Coober Pedy een stoffig, vervallen, aan alcohol ten prooi gevallen gokstadje, bewoond door drieduizend gelukszoekers uit veertig landen, die de winterhitte en zomerkoelte doorstaan door zich te begraven in een soort moderne catacomben.

Oorspronkelijk woonden ze in de verlaten mijnschachten of wat in Zweden ‘armenhuisjes’ worden genoemd: een soort half ingegraven hutjes of ‘aardkelders’, die de warmte beter vasthielden dan huizen met dunne houten wandjes, en goedkoper waren dan echte blokhutten. Tegenwoordig kun je in Coober Pedy in ondergrondse hotels overnachten, te biecht gaan in ondergrondse kerken, boeken kopen in ondergrondse boekhandels of internetten in ondergrondse internetcafés.

De stad leeft echter van de kroegen en slijterijen. Zelfs het postkantoor verkoopt sterkedrank.

‘Het is geen geheim dat velen in onze stad een zwak voor alcohol hebben, die geleidelijk aan henzelf en de stad ondermijnt’, schrijft de Coober Pedy Times. Vijf mensen, die passende maatregelen moesten bedenken, kwamen met de volgende voorstellen:

Een opvangcentrum voor alcoholisten waar hun een eenvoudige maaltijd, een douche, schone kleren, medische controle en een activiteitenprogramma wordt aangeboden.

Een alcoholvrije ruimte waar men elkaar kan ontmoeten zonder te worden verleid tot het nuttigen van sterkedrank.

Een restrictief licentiebeleid voor kroegen en slijterijen, zodat alcohol beperkter verkrijgbaar is.

Een mobiele patrouille die dronken alcoholisten helpt en opvangt totdat ze weer nuchter zijn.

‘Een inbreuk op de persoonlijke vrijheid’, zeggen zowel de mensen die aan de drank verdienen als de verslaafden zelf. Zo blijft alles bij het oude. In Coober Pedy lijkt zelfs het grondwater uit alcohol te bestaan. De hele stad stinkt naar verschaald bier.[8]

13

’s Nachts valt er een frisse regenbui die de woestijn doet pronken met gele, rode en blauwe bloemen. Tussen de poelen en plassen rood water kleurt de steppe groen; de savanne heeft na deze voorzomerse herfstregen bijna iets parkachtigs gekregen.

De planten en dieren leven voortdurend in afwachting van deze zeldzame, gelukkige momenten en hebben verschillende strategieën ontwikkeld om in tijden van droogte hun groeimogelijkheden te bewaren, en ze vervolgens bliksemsnel aan te wenden zodra de regen komt.

Vooral de zoutstruik is hierin bedreven. Deze heeft twee soorten zaden, zachte en harde. Termieten en andere insecten eten bij voorkeur de welsmakende en makkelijk verkrijgbare zachte zaden. Dus blijven de harde zaden over. De zachte zaden zijn kwetsbaarder en beginnen al bij de minste of geringste vochtigheid te ontkiemen. De harde zaden daarentegen worden bewaard in zaaddozen en zaadomhulsels die zoveel zout bevatten, dat de zaden pas kunnen ontkiemen nadat het omhulsel geruime tijd in water heeft liggen weken en het zout is opgelost.

Het harde zaadje blijft dus onaangeroerd in het zout liggen totdat er voldoende regen is gevallen. Dan pas ontkiemt het, waarna de plant snel een diep wortelstelsel ontwikkelt. Hiermee kan hij overleven zelfs nadat het oppervlaktewater, dat het zout deed oplossen, al helemaal is opgedroogd.

Grote zoogdieren als de rode kangoeroe zijn net zo aangepast aan snelle veranderingen in de watervoorziening. Na de regenperiode baart het vrouwtje een aantal jongen kort na elkaar. Eén jong heeft ze naast zich lopen, een bevindt zich in haar buidel en een derde zit in de vorm van een bevruchte eicel in haar buik. Telkens als er een nieuw jong wordt geboren moet de vorige zijn plaats in de buidel afstaan, al blijft deze nog wel steeds bij de moeder drinken.

Het vrouwtje heeft nu in haar ene borst melk die geschikt is voor het pasgeboren jong en in haar andere borst melk die geschikt is voor het bijna volgroeide jong. De kangoeroe profiteert maximaal van de gunstige periode door tegelijkertijd twee soorten melk te produceren en in korte tijd zo veel mogelijk jongen groot te brengen. Als dan de droogte invalt vindt juist geen bevruchting plaats en wordt ook de geslachtsrijpheid bij jonge dieren uitgesteld. Een paar jaar later zorgt nieuwe regen voor een nieuwe hormonenstorm en nieuwe dicht opeenvolgende zwangerschappen.[9]

14

Vanuit de jongen bezien is het leven vanaf het allereerste begin een kwestie van volledige hulpeloosheid en afhankelijkheid.

De babykangoeroe is bij de geboorte blind, doof en niet groter dan een pink. De moeder gaat achterover hangen zodat het jong over haar buik naar de buidel kan kruipen en zich kan vastzuigen aan een van haar spenen. Daarop zwelt de speen op totdat die de mond van het jong volledig vult. Tegelijkertijd knijpen de mondhoeken van het jong zich samen, zodat hij aan de speen blijft hangen. Zelf kan hij de melk niet opzuigen, maar het vrouwtje spuit die in zijn mond door middel van een speciale spier die vlak boven de melkklieren ligt. Moeder en jong zijn zózeer met elkaar vergroeid, dat ze allebei gaan bloeden als je ze van elkaar probeert te scheiden.

Volgens woestijnvolken was de mens oorspronkelijk net zo onvolmaakt als een babykangoeroe. Het Loritja-volk gelooft dat de eerste mensen ook zo aan elkaar vastzaten. Hun ogen en oren zaten dicht en hun armen zaten vastgegroeid aan hun lichaam. Hun benen zaten opgetrokken tegen de romp. In deze hulpeloze toestand werden ze door vogeltjes, genaamd kurbaru, verzorgd en gevoed met koekjes gebakken van graszaden.

Als jongen las ik over het Loritja-volk in Nathan Söderbloms Gudstrons uppkomst (1914). Voor mij was het als een sprookjesboek en het enige wat me nog bij staat zijn de verhalen over de oorspronkelijke hulpeloosheid van de mens.

Ook het Arrernte-volk geloofde dat de mensen oorspronkelijk aan elkaar vastgegroeid zaten. Ze werden door een oerwezen, genaamd de Vliegenvanger, gered, die hen met zijn stenen mes van elkaar lossneed. In hun gezichten kerfde hij ogen, mond en neus, hij opende hun oren en maakte de vingers van elkaar los. Hij liet hun zien hoe ze vuur moesten maken en bepaalde wie met wie mocht trouwen.[10]

15

De kleine ‘weghuisjes’ langs de Stuart Highway vormen combinaties van dorpswinkeltjes, benzinestations en cafés. ’s Ochtends staan er jongeren hun verkleumde handen aan koffiebekers op te warmen. Gerimpelde oude cowboys, of stockmen zoals ze hier worden genoemd, zitten met hun hoed op bier te zuipen, zoals hier de gewoonte is.

In de loop van de dag verlaat ik de deelstaat South Australia, en ga ik Northern Territory in. Hier heeft het nog niet geregend. Langs de weg liggen grote doormidden gebarsten rode rotsblokken, die langzaam tot gruis verpulveren. Ik pauzeer even om een witbestoven plantje te bekijken dat zijn blaadjes oprolt zodat het net peulen lijken. Een paar vreemde pluiszaden met decimeterlange spinnenpoten zijn blijven hangen. Een sla-achtige plant met vlezig blad in de kleur van bestorven vlees. Kleine stekelige vruchtjes blijven al na een paar stappen aan je sokken hangen, om vervolgens meteen in je schoenen te belanden. Je kunt ze weer weg krijgen, maar dat kost je wel een paar snijwondjes in je vingertoppen.

[5]Mudie 1968.

[6]Morton 1989, hfst. 4-6. Southhall 1962. Beadell 1965. Chambers 2000.

[7] Immigration Museum, Adelaide. Jupp 1991, hfst. 5. McMaster 2001, voorwoord en hfst. 3, 4, 6 alsmede pag. 95.

[8]White 1994, hfst. 4.

[9]White 1994, hfst. 18, 23.

[10]Söderblom 1914, hfst. 4.