Henning Mankell

Ik sterf, de herinnering leeft

Uit het Zweeds vertaald door Ina Sassen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Jag dör, men minnet lever, verschenen bij Leopold Förlag, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 2003

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ina Sassen en De Geus BV, Breda 2004

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Published by agreement with Ordfront Förlag AB, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, København

Omslagillustratie © Piet Paris

isbn 978 90 445 2952 4

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2004.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Op een nacht in juni 2003 droom ik over dode mensen in een naaldbos. Alles in de droom is erg duidelijk. De geur van mos, het bos dat dampt na de regen. Maar het is geen zomer. Er groeien paddestoelen naast de boomwortels. Dus is het landschap van de droom een herfstlandschap. September, oktober misschien.

Onzichtbare vogels stijgen op van vochtige takken.

Ik droom een droom over dode mensen in een naaldbos. De gezichten van de doden zijn vergroeid met de boomstammen. Het is alsof ik mij beweeg in een galerie voor onafgemaakte houtsculpturen. Of in een atelier dat inderhaast door zijn kunstenaar is verlaten.

De gezichten zijn verwrongen. Maar uit de halfgeopende monden komt geen geschreeuw, alleen stilte.

Het zijn zwarte gezichten. Afrikaanse gezichten. Maar de bomen groeien in Zweden.

De droom is onverwacht. Maar zijn niet alle dromen onverwacht? Geen droom kan gepland worden, geen droom vindt plaats op bestelling. De boodschappen van de nacht kunnen nimmer worden voorbereid of afgeweerd voordat ze zich aandienen. Vaak verdwijnen deze boodschappen zonder sporen na te laten, zonder dat de mededelingen worden geduid.

Dromen zijn als handige grappenmakers: wispelturig, verrassend, nooit helemaal in de hand te houden.

De droom vervult mij met onzekerheid. Maar één ding is ondubbelzinnig. Op één punt heerst geen onzekerheid.

De zwarte mensen van wie het gezicht af en toe zichtbaar is tussen de boomstammen, zijn gestorven aan aids. De huid spant over hun gezichtsbeenderen. De doden zijn mager, weggekwijnd, lijden hevige pijnen. Nergens is ook maar enige rust of berusting te vinden.

Hun uitroepen zijn geluidloos.

2

Ik droom vaak over de dood. Mijn eigen dood, andermans dood, ieders dood. De beelden zijn meestal helder en duidelijk. Realistisch, zou je kunnen zeggen. Een dode mens is dood. Mijn dromen zijn dikwijls rechttoe rechtaan, zonder symbolische coating. Er is geen plaats voor metafysica. Mijn droommakers staan geen religieuze of bovennatuurlijke uitvluchten toe.

Daarom verbaast mij dit naaldbos met zijn eigenaardige, levenloze gezichten. Het is alsof de droom zich zonder toestemming in mijn onderbewustzijn heeft gedrongen.

Naderhand, als ik wakker geworden ben, besef ik dat iets dergelijks zich tijdens de slaap nooit eerder heeft afgespeeld in mijn hoofd. Tenminste, niet voorzover ik het mij achteraf kan herinneren.

De meeste dromen verdwijnen spoorloos in hun geheime archieven, waarvan niemand een sleutel heeft. Maar dat die archieven bestaan, daaraan twijfel ik niet.

Dromen kunnen bedrieglijk zijn. Moeilijk te vangen. Niet in het minst als ze zich als werkelijkheid hebben verkleed.

De droom treft me onaangenaam. Het is alsof de beelden bij vergissing op bezoek zijn geweest in mijn hoofd. Alsof ze daar niets te zoeken hadden.

3

Het is begin juni 2003, de dag breekt aan. Ik sta achter een raam in een geleend huis vlakbij de zee. In het grijze licht van de ochtendschemering zie ik in de mist een glimp van een ree. Wanneer ik een beweging maak met mijn arm, maakt het dier zich uit de voeten. De zee maakt zo goed als geluidloos deinende bewegingen. De krachtige wind van de voornacht is gaan liggen of van richting veranderd. Het is zo vroeg dat de waakzame sternen het nog niet op een schreeuwen hebben gezet. Ik loop naar de oever en denk aan de droom die mij gewekt heeft.

De beelden zijn duidelijk. Ze volgen elkaar op als de glanzende schakels van een nauwgezet gemonteerde film. Geen prutswerk. Het is een verhaal waarin ik zowel acteur als toeschouwer ben.

De droom. Zoals ik mij die herinner:

Ik loop aan de rand van een naaldbos. Het bevindt zich ergens in het zuiden van Norrland, het licht is gedempt, de hemel grijs, als na een lange regenperiode. Namiddag, vroege herfst. Ergens hoor ik een vogel klapwieken, opstijgen van een tak en verdwijnen. De droom ademt de huidige tijd. Ik herken het landschap, maar ik heb ook het gevoel dat ik daar nog nooit ben geweest. Er is even een aarzeling: misschien moet ik het pad dat het bos in loopt laten voor wat het is. Maar ik begeef mij tussen de bomen, volg het pad dat misschien geen pad is maar slechts verbeelding. Er hangt een sterke geur tussen de bomen. Het bos is geluidloos, zelfs het gebruikelijke ruisen is er niet. Het is een behoedzame droom, niets is bedreigend of gevaarlijk. Ik beweeg mij rustig over het zachte en vochtige mos. De geuren zijn sterk, realistisch. Een dennenappel valt uit een boom.

Dan besef ik plotseling dat de bomen geen bomen zijn, maar mensen. Dode mensen. Ze zijn gedeeltelijk uitgehouwen uit de boomstammen, als half afgemaakte sculpturen. Een indruk flitst voorbij, pas nog stond een groot aantal beeldhouwers bij de bomen. Maar er is iets gebeurd, iets heeft ervoor gezorgd dat ze plotseling op de vlucht zijn geslagen. Ze hebben geprobeerd deze sculpturen of mensen uit hun boom te helpen. De mensen die zich hebben geprobeerd te bevrijden van de stammen zijn in de steek gelaten en nu hangen ze daar nog als dode, half verrotte boomresten. Afgebroken takken zijn mensenarmen, de naalden zijn haren, de dennenappels misschien ogen of botten uit ellebogen. Het zijn mensen die op de vlucht waren. Maar die ingevangen zijn en tijdens hun vlucht zijn gestorven.

In mijn droom vraag ik me af waarom ik niet bang word.

Ik observeer deze doden, een voor een. Langzaam beweeg ik mij door deze wonderlijke galerie van mensen die half uitgehouwen sculpturen zijn in een Norrlands naaldwoud.

Maar er is dus iets vreemds aan de hand. De gezichten zijn zwart. Ik weet dat ze gestorven zijn aan aids.

Ik ben nog steeds rustig, er is geen angst. Voor het merendeel zijn het jonge mensen. Velen zijn kinderen, of tieners, enkelen zijn zeer oud. Maar ze zijn allemaal dood. Hun gezichten verbergen geheimen. Geen van hen praat tegen mij. Ik begin dezelfde weg terug te lopen als ik gekomen ben. De vogel die ik hoorde lijkt te zijn teruggekeerd. Het geklapwiek van vleugels sterft weg. Dan is het alsof de geluidsband van de droom wordt afgesneden. Pardoes. Ik blijf staan en denk dat er zich iets achter mij bevindt, iets wat ik hoor te zien.

Als ik mij omdraai, kijk ik recht in het gezicht van Aida.

En op dat moment word ik wakker.

4

Even later sta ik uit het raam naar al het witte te kijken. In de mist gaan alle landschappen op elkaar lijken. Er liggen grenen planken op de vloer, ze ruiken lekker. Ze voelen koel onder mijn voeten. Het is alsof het gevoel van vochtig mos nog steeds bij mij is. En toch zou het landschap daarbuiten in de mist Afrika kunnen zijn.

Het zit natuurlijk zo: echt duidelijke dromen vergezellen je naar de werkelijkheid. Ze kappen de trossen af die hen met het onderbewustzijn verbinden.

5

Het is twee weken geleden dat ik Aida ontmoette in haar geboortedorp, waar de aarde rood was en de bananenbomen in compacte groepjes bij elkaar stonden. Het is twee weken geleden dat ze mij liet zien waar ze haar mangoplant verborgen houdt, zo’n vijfentwintig kilometer ten noorden van Kampala in Oeganda.

6

Vanaf vliegveld Entebbe was ik met de auto naar Kampala gekomen. Kampala bestond uit een aantal heuvels, misschien zeven of negen, en tussen deze heuvels met hun villa’s en grote tuinen was de stad samengeperst, met te veel verkeer en veel te veel mensen.

Afrika is altijd een tweestrijd tussen een grenzeloze wirwar en grote lege gebieden.

Ik zeg Afrika. Maar Afrika laat zich in een oneindig aantal delen opdelen. Sommige landen op dit continent zijn even groot als heel West-Europa. Een eenduidig Afrika bestaat niet, dit continent heeft vele gezichten. Maar overal waar ik geweest ben, lagen wirwar en grote lege stukken land altijd naast elkaar.

Aida’s dorp was als alle andere Afrikaanse dorpen. De huizen waren gemaakt van klei of golfplaat, of van een combinatie van de meest uiteenlopende en wonderlijke materialen die de bouwer tot zijn beschikking had. Maar ieder huis dat ik gezien heb had een dak.

Er waren echter ook leegstaande, vervallen huizen. Toen ik ernaar vroeg zei men dat de mensen die daar gewoond hadden, gestorven waren aan aids.

Afrikaanse huizen hebben vaak een bijzonder kenmerk. Een tegenhanger van het houtsnijwerk van de late Scandinavische negentiende eeuw, zou je misschien kunnen zeggen. Twee gedemonteerde portieren van een oude Amerikaanse auto vormen de poort in een bouwvallige omheining bij een huis waar een kapper zich ophoudt. Als wij langslopen is hij bezig een klant te knippen in de schaduw van een boom. Vlak voordat we bij Aida’s huis aankomen – of liever gezegd het huis van haar moeder Christine – zie ik hoe twee mannen met bezwete rug een muur metselen tussen twee hoekpalen die bestaan uit roestige en opengeknipte benzinevaten.

Afrikaanse huizen op het platteland zijn, zo men wil, een eerbetoon aan de fantasie. Maar natuurlijk zijn ze in de eerste plaats een teken van armoede en misère. Rondom de huizen: een tuintje, een slingerend grindpad, een vermoeden van een schutting. Bijna alle vensters zijn gaten waarin gordijnen fladderen.

Het leven gaat langzaam in deze dorpen. Haast is een menselijke dwaling die zich niet bijster diep geworteld heeft op het Afrikaanse platteland.