Johanna Spaey

De eenzaamheid van het westen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een werkbeurs en een reisbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren

© Johanna Spaey, 2010

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Andrew Davis/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2974 6

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1

De haven was uit het zicht verdwenen, maar ik zag nog steeds de bruggen voor me die de twee kanten met elkaar verbonden: Halifax en Dartmouth. Ik rook de geur van beits op hout en hoorde het gefluit van matrozen die uitkeken naar de eerste nacht op natte bodem. Misschien zou ik wel doen zoals alle echte Haligonianen: eenmaal van huis werden we sentimenteel en vrolijk. Elk nieuw land of zelfs maar een andere provincie in Canada bracht ons voldoende in de war om er verdwaasd en wat onbekommerd bij te gaan lopen.

‘Chebucto’, zei Joe soms in een ongemakkelijke imitatie van de oude indianen die Halifax zo bleven noemen: Grootste Haven. Voor mij had het altijd te klein geleken, ook al kende ik maar een deel van de stad. Ik liep van ons huis naar het huis van Meneer Francke en weer terug. Soms bracht ik mijn moeder eten in het lijkenhuis en dan rammelde ik met het keteltje in de hoop dat zij mij zou horen voor de doden haar opeisten. Ze zag er altijd mooier uit als ze met een lijk bezig was. Haar liefde voor hun uitgedoofde en toegetakelde lichamen vermengde zich met de balsemvloeistof waarmee ze hen voor eeuwig aan zich bond. Een huwelijksritueel zonder protesten en het enige waartoe ze bereid was. Mijn moeder had allang de wereld van de levenden verlaten voor er echte doden in haar leven vielen. En toen maakte het schijnbaar niets meer uit.

Ik ging nooit ver van huis en bleef altijd in de buurt van mijn eigen nest. Je kunt dromen en nergens van af willen weten. Zo was ik. Misschien nog steeds.

Ik zat intussen te bibberen boven op het dek van het schip dat me naar het land van mijn moeder zou brengen, en toch was ik niet bang. Ik had genoeg gezien om nergens nog voor terug te deinzen. Meneer Francke had gelijk: ik had geld en een koffer vol verf en penselen. Er waren ergere dingen die een vierentwintigjarige konden overkomen.

Toen het schip de laatste bocht uit de haven had genomen, hoefde ik me niet meer om te draaien. Mijn moeder had haar kelder niet verlaten, Meneer Francke had zich bij zijn voordeur afgewend en Nummer Drie zat met Joe in het noorden om werk te zoeken in de mijnen van Springhill.

Ik streelde mijn toekomst, ik bedoel niet dat ik ze letterlijk aanraakte. Ik voelde voor het eerst dat mensen me aankeken om wie ik was. Een vrouw die te vroeg en te vaak afscheid had moeten nemen en hetzelfde nu weer in stilte deed, dicht tegen de reling van het bovendek.

‘U gaat niet weg’, zei de man, die een paar meter verderop stond. De wind sloeg zijn stem in mijn gezicht.

‘Jawel.’

‘Maar u komt toch uit Europa?’

‘Ook.’

‘U komt van beide kanten.’

De man viel niet meer op tussen de vele anderen. Sinds de oorlog waren er vaker lege mouwen, krukken of aan elkaar genaaide kaken.

‘Waarom gaat een vrouw alleen naar Europa?’ vroeg hij later. Het leek me toen een even dwaze vraag als waarom jongens van zestien doen alsof ze negentien zijn, inschepen en vervolgens nooit meer terugkomen.

Ik liep met de man het schip rond, dagen aan een stuk, zijn onregelmatige pas altijd net iets trager dan de mijne. Ik werd zo vertrouwd met het schip dat het me niet meer deerde dat ik vreemd was op het water.

‘Waarom niet?’

Ik plukte de zee uit mijn haar en lachte naar hem. Meestal zwegen we. De trouwring zat duimdik rond zijn enige vinger. Bij de gedachte dat hij me aan zou raken, voelde ik de angst al op mijn huid. Ik vroeg hem niet naar de oorlog, maar hij vertelde me toch een verhaal dat waarschijnlijk net zo bij elkaar was gelogen als het mijne. Dat had de oorlog ons gebracht: de vrijheid om te liegen.

‘Ik ben verloofd’, zei ik en ik probeerde me Jack voor te stellen als de man die hij was geworden in de jaren dat hij alleen in mijn hoofd had gewoond. Alle gesprekken die ik met hem had gevoerd terwijl hij afwezig luisterde en af en toe naar me grijnsde. Dat deed hij altijd, en niet alleen naar mij.

De wind op het schip was nieuw voor mij. Bij elke deining scheen er een nieuwe op te duiken. Soms zo zout en bitter dat ik ervan begon te hoesten en dan weer zoet en plagend. De man vertelde me over de kou die drenkelingen in het water langzaam verdoofde tot ze een werden met de golven. Ik zei hem niet dat ik de lijken van de Titanic had gezien. Ik zei hem niet wat mijn moeder over hun verkrampte gezichten vertelde en hun aan stukken gereten handen en voeten. Water was meedogenloos. Ik was een kind van de haven. Het was vreemd dat hij dat niet begreep.

Tijdens de overtocht leerde ik de andere passagiers kennen. De bankiersfamilie uit Montreal die op vakantie naar Europa vertrok om hun kinderen de musea te laten zien en de muziek te laten horen en om een man te zoeken voor hun pafferige dochter, die achter de rug van haar vader met de matrozen flirtte en me schaamteloos opzijduwde als ik met mijn compagnon op het dek stond. Er waren ook een paar nonnen die jarenlang de beschaving in de wildernis hadden gepredikt en nu te oud werden voor de bittere winters op Labrador en Newfoundland. Of misschien hadden ze het gewoon opgegeven om Jezus opnieuw te laten sterven voor die indiaanse onverlaten. En er was ook een vrouw die net als ik alleen reisde. We waren al ruim over de oceaan voor ik de moed vond om haar aan te spreken. Ze droeg geen zichtbare sporen van de oorlog, maar toen ze begon te vertellen, wist ik dat ze meer had gezien dan mijn verminkte vriend die op zijn eerste dag oorlog meteen de lucht was in geblazen. Net veertien dagen op Franse bodem en weer recht naar huis, dank u wel.

‘U zult er meer thuis zijn dan ik’, zei de vrouw, die als verpleegster in Vlaanderen en Frankrijk had gewerkt. ‘Ik kon er maar niet aan wennen: dat vlakke, lelijke land waar geen mens een fatsoenlijk woord Engels spreekt en iedereen altijd hoopte dat verpleegsters net zo lichtzinnig waren als hun reputatie.’

‘U was niet lichtzinnig?’ vroeg ik en ik dacht aan de jaren dat ik door mijn moeder en Meneer Francke van mijn onschuld was beroofd.

‘Ik leerde een man kennen’, zei ze. ‘Dat is niet hetzelfde.’

Pas toen we op een dag varen van het vasteland waren, vertelde ze over de man die ze opnieuw wilde bezoeken. Een Duitse officier die ze had verpleegd en die haar avond na avond in zijn koortsaanvallen met ‘Liefste’ aansprak.

‘Ik ben niet zo sentimenteel’, zei ze. ‘En ik heb nooit geloofd dat hij aan mij dacht terwijl hij de dood in de ogen keek, maar ik wil het zekere voor het onzekere nemen. Ik heb hem geschreven. Hij heeft me geantwoord. En nu reis ik naar hem toe. Ik weet niet eens wat ik hem zal vragen. Misschien wil hij wel mee met mij naar Canada terugkeren. Het is een land dat hem ligt, denk ik. Ik ben wel blij dat ik meteen met de trein naar Duitsland kan. Ik heb genoeg gezien van België. Maak u geen illusies. Achter al die bolle gezichten liggen de onmacht en het wantrouwen op de loer. Altijd en overal.’

Mijn nieuwbakken vriend sloeg die laatste dag op het dek een arm om me heen en drukte een halfslachtige kus op mijn oor. Ik had me al afgewend voor hij het kon vragen en daar nam hij genoegen mee. Toen ik de haven van Antwerpen voor me zag opdoemen, wist ik waarom ik naar het advies van Meneer Francke had geluisterd.

Dit was wat ik me van het leven had voorgesteld en het was nu al veel normaler dan wat ik ooit had gekregen.

‘U bent de liefste.’

Dat had mijn oorlogsheld niet in mijn oor gefluisterd, laat ons wel wezen, want dat zou impliceren dat hij met meerdere vrouwen zijn geheimen had gedeeld. Ik fluisterde het tegen mezelf terwijl ik dacht aan wat hij niet had gedaan en ik niet durfde.

Ik was de liefste en de oudste. Alleen Nummer Drie bleef over. Voor mijn broer was ik zeker de liefste, want mijn moeder was nooit veel moeder voor hem geweest. Ik kwam aan in een land waar mijn moeder en mijn vader waren geboren. Ik had hier familie wonen die waarschijnlijk niet eens wist dat ik ooit was verwekt en er al helemaal geen vermoeden van had dat mijn broers hier begraven lagen. Of dat Jack hier vermist was geraakt. Laat staan van al de onmacht die ik uit mijn koffer had gehaald en in de haven van Halifax had gegooid.

Ik keek naar die andere Grootste Haven en vroeg me niet af hoe ik het zou volhouden. Want ik had een uitgewist verleden en voer eindelijk mijn eigen leven binnen.

Hoofdstuk 2

De dag dat de Bond van de Geamputeerden mij in Toronto had uitgenodigd voor het gesprek, zal ik niet licht vergeten. De bond zocht een schilder die voor zijn nieuwe kwartaalblad overzee de toestand na de oorlog op papier kon vastleggen. De bond wilde artikels van veteranen, verhalen over heldendaden en oproepen tot verloren gewaande kameraden afwisselen met afbeeldingen van de velden van eer waar zijn leden zo onfortuinlijk waren gekortwiekt. De bond had geld, maar geen fortuinen én een van de bestuursleden had ooit portretten bij Meneer Francke besteld en hem gevraagd of hij niemand kende. Het een of ander jong en onvervaard talent dat een historisch en picturaal verslag kon brengen van hun naoorlogse inferno. Aldus de vertaling van Meneer Francke, die onder zijn gevederde uiterlijk meer van soldatentaal begreep dan hij deed vermoeden.

Meneer Francke had voor mij alle brieven geschreven, papieren ingevuld en aanbevelingen bij elkaar gelogen. Mijn dossier zag er zelfs in deze volle kamer op die enorme tafel indrukwekkend uit.

De mannen zaten in gradatie van geamputeerdheid. Terwijl ik rondging en iedereen een hand trachtte te geven, telde ik één arm, géén armen, één been, géén benen, één arm en één been en ten slotte een stumper die geheel ontdaan was van zijn ledematen. Aan de voorzitter met zijn buitenformaatse snor scheen echter niets te ontbreken. Geen oog, nog geen vinger. Ik durfde hem de vraag niet te stellen en bleef tijdens het gesprek de hele tijd beducht op onverhoedse demonstraties van zijn onvolledigheid. Die waren mij niet gegund.

Meneer O’Hara had de zware taak op zich genomen om zijn toch al noodlottig getroffen medesoldaten niet met zijn eigen gebrekkigheid te confronteren.

Er werd mij iets koels aangeboden, wat ik nerveus accepteerde.

Ik ben, zoals weinigen weten, een vrouw met twee gezichten en mijn brutaliteit ten overstaan van mijn broers, moeder en Meneer Francke kreeg in het gezelschap van vreemden meestal een schaamrode kleur.

‘U bent zo jong’, zei meneer O’Hara, de voorzitter.

‘U bent een vrouw’, stelde hij vervolgens vast.

‘U weet niet eens wat oorlog is’, besloot hij met een draai aan zijn snor.

Ik moest hem deels gelijk geven. De oorlog was me vier jaar lang in Halifax in het gezicht gesprongen, toch was ik geen soldaat die zijn oorlogswonden kon tonen. Zelfs geen verpleegster die hun amputaties had verzorgd.

Gelukkig had ik nog mijn broers.

‘Mijn twee oudste broers zijn op dezelfde dag in Passendale gesneuveld’, zei ik en ik hoorde hoe mijn brutaliteit naar voren drong.

‘Mijn twee jongste broers zijn bij de ontploffing in Halifax omgekomen.’

De man zonder armen keek slaperig op. Zijn blik kruiste de mijne en ik knikte naar hem om mijn leed te benadrukken. Hij mocht van geluk spreken. In vergelijking met mijn broers. Hij had zijn benen nog. Zo brutaal zou ik het nooit durven te stellen, maar dat bedoelde ik wel.

‘En mijn moeder is Belgische. Ik ken de taal.’

‘Belgisch?’ vroeg de voorzitter, wiens buitenlandse oorlogservaringen waarschijnlijk tot de uiterwaarden van de Canadese wateren beperkt waren gebleven.

‘Vlaams’, zei de geenarmige slaperig.

‘Of Frans’, zei de man met één been.

‘Beide’, loog ik en ik lachte gracieus naar de beenloze.

‘U bent wel nog steeds een vrouw’, zei de voorzitter.

‘Er zijn grotere tragedies’, zei de man met één arm.

Er werd gehoest en gelachen. Ik lachte mee.

Het leken me verstandige mannen die niet noemenswaardig diep gebukt schenen te gaan onder hun verdwenen lichaamsdelen. En ik wist alles van gemis. Misschien maakte dat hen zo mild.

De voorzitter begon in de dikke map met papieren te bladeren. Meneer Francke had mijn alleraardigste portretten als voorbeeld meegestuurd.

‘U hebt wel talent’, zei hij en ik zag aan de andere mannen dat ze allang hadden beslist dat ik mocht gaan. Dat tragische meisje zonder broers dat zo aardig kon tekenen. Ze hadden de romantiek nog niet helemaal opgegeven.

Ik zweeg en wachtte in stilte tot hij me zou vertellen dat ik het werd.

Op straat viel de late winter op mijn schouders. Het was in Toronto veel kouder dan in Halifax. In het pension waar ik de nacht had doorgebracht, had ik rillend onder de dikke dekens gelegen en me afgevraagd hoe mijn moeder ooit de winters in Saskatchewan was doorgekomen. Hoe dieper je Canada in trok, hoe wreder het weer. Alles was hier witter. En boerser. Dat was een rare vaststelling omdat ik altijd had geloofd dat ik in mijn provinciestadje van niks nooit de echte wereld had gezien. Toronto leek een stad waar alle plezier verboden was, waar nooit een dronken matroos in het water sukkelde en er lachend door de brandweer weer werd uit gehesen, waar de oorlog geen opwinding, geld en onwettige kinderen had gebracht of waar iedereen deed alsof ze niet bij de rest van het land hoorden en altijd uitkeken naar de overkant van de wereld.

Ik liep met mijn koffertje naar het station en vergat in mijn opwinding over mijn vertrek naar Europa bijna dat ik mijn moeder had beloofd om een paar boeken voor haar mee te brengen. Ze was in haar Flaubertperiode en had ontdekt dat hij dezelfde passie voor archeologie met haar deelde. Ik vond een boekenwinkel met een Franstalige afdeling en koos op goed geluk zijn brieven aan George Sand uit en een in rood leer gebonden Salammbô. Daarna kocht ik in een academische boekhandel de Sumerisches Glossar en Grundzüge der sumerischen Grammatik van Friedrich Delitzsch. De studie van een taal die nog doder dan de hare was, zou haar vast weer een tijd gelukkig maken. In de trein naar Montreal, waar ik de overstap naar Halifax moest maken, begon ik in het brievenboek van Flaubert te bladeren. Mijn oog viel op een van zijn brieven ten tijde van de Frans-Duitse oorlog in 1870.

‘Misschien gaan wij een herhaling van de rassenoorlogen tegemoet. Je zult zien dat binnen een eeuw een paar miljoen mensen elkaar in één treffen zullen afmaken. Het hele Oosten tegen heel Europa, de oude wereld tegen de nieuwe!’

Ik pakte mijn tekenblok en schreef in potlood de zin over. Daarna sloeg ik het boek dicht en begon ik een slagveld te tekenen zoals ik dat alleen van prenten kende: soldaten met getrokken zwaarden en schreeuwende monden. En één zieltogend paard. Pas veel later zou ik begrijpen dat ik net zo goed een kermistafereel had kunnen schetsen, of een dagje op de schaatsbaan. Plaatsen waar mannen om hun durf en kracht werden geprezen en bloed altijd werd gestelpt met een glas bier en een kus van een meisje. Zo dacht ik over oorlog voor ik er ooit de restanten van had gezien. Voor ik oog in oog kwam te staan met een land dat geen woorden meer had voor alle doden die er begraven lagen. Die oude, teruggetrokken Flaubert had er op voorhand al veel meer van afgeweten dan ik.

Hoofdstuk 3

Hij leek op Ares, Nummer Twee. Zijn weerborstels vochten met de kapiteinspet en de late zon had zijn sproeten als chocolade over zijn gezicht uitgesmeerd. Ik vergat dat hij misschien wel ouder was dan ik toen ik bijna vanzelfsprekend de punt van zijn kraag wilde rechtleggen. Mijn hand bleef voor zijn hals bungelen en in zijn verwarring drukte hij er een kus op. We waren niet van de oude wereld en toch leek deze gedwongen hoffelijkheid niet wuft of decadent. Pijnlijk, dat wel. Ik tuurde naar de koffers aan mijn voeten terwijl hij een verhaal afstak over het station van Ieper, waar de wereld ooit was opgehouden en nu opnieuw begon.

Ik had na mijn aankomst in de haven van Antwerpen de nacht doorgebracht in een schimmelig hotel dat gevuld was met kreten en gesnik. De hotelbaas had mij het postkantoor gewezen van waar ik een telegram naar de Canadese verbindingsofficier in Ieper had gestuurd met de mededeling dat ik eraan kwam. Ik ondertekende het telegram met mijn belachelijke voornaam en familienaam en vroeg me af of de kapitein wel zou geloven dat ik echt was. Mijn broers hadden er net zo goed last van gehad. In circussen en variététheaters konden ze geen betere namen bedenken dan die van ons. Katholiek, bastaard en dan die bespottelijk heroïsche voornamen.

Ik deinsde achteruit toen ik de glimmende auto zag die voor het station stond geparkeerd en begon al excuses te verzinnen, toen hij mijn koffers in een rijtuigje tilde dat in het niets verdween achter het weldoorvoede achterste van een enorm paard. Ik stapte niet in en liep naar voren om het van dichtbij te bekijken. Het was een wonder dat het de oorlog had overleefd. Het was een wonder dat het in al zijn enormiteit vriendelijk aan mijn hand rook en toen van achter zijn oogkleppen even knipoogde.

‘Ze eten ze op.’

‘Wie?’

‘De Belgen. Ze eten paarden.’

‘In de oorlog?’

‘Altijd.’

Het paard wierp een blik over zijn schouder alsof het de woorden van de kapitein niet geloofde en kuste mijn hand.

Op straat keken sommige mensen me na. Ik was niet de enige vrouw in deze uit elkaar geschoten stad en je zou denken dat ze na een oorlog ook wel gewend waren geraakt aan abnormaliteiten.

‘U bent zo groot’, zei de winkeljuffrouw in een dialect waarvan ik alleen het woord ‘groot’ begreep.

Dat kon ik niet ontkennen, dus knikte ik en keek vanaf mijn hoogte de winkel rond. Er stond een armoedig arsenaal van blikjes vlees, blikjes groenten, blikjes soep en doosjes sigaretten met exotische leestekens erop.

‘U wenst?’ vroeg ze vervolgens.

‘Dat weet ik niet’, antwoordde ik in mijn moeders taal.

Ze trok haar dunne wenkbrauwen op. Ooit moest ze een interessante vrouw zijn geweest om te schilderen, maar nu deed ze te veel haar best om op te gaan in haar winkelinterieur. Een vrouw in blik.

Ik sloeg een bescheiden mondvoorraad in en kocht daarna bij de bakker een brood.

Hij keek naar mijn rijglaarzen en vroeg of ik die niet wilde verkopen voor een hoop van het papieren geld dat hij in zijn kassa bewaarde.

‘Mijn vrouw komt morgen uit het ziekenhuis terug. Een Engelse vrachtwagen is over haar heen gereden. Ze drinkt, mijn vrouw, weet u, en niemand weet of ze onder die vrachtwagen is gelopen of dat het een ongeluk was. Ze drinkt elke morgen en elke avond. Al van voor de oorlog, maar nu is het erger. Door al die soldaten die hier nog rondhangen en met haar meedrinken. Ze wil net als die mannen zijn. Ik begrijp het niet. Ik heb nooit gedronken. U wel?’

Ik had tijdens zijn betoog angstvallig op zijn intonatie gelet, die nogal droevig was. Ik knikte bij elke daling van zijn stem. Ik begreep de helft van wat hij vertelde, behalve dat laatste.

‘Zelden’, antwoordde ik en ik liep met het brood en mijn schoenen zijn zaak uit.

De weinige gesprekken hadden me nu al uitgeput en ik verlangde naar de eenzame barak die de officier me gisteren bij mijn aankomst had beloofd, ver weg van die opgewekte, gekwelde verhalen van al die achterblijvers.

Toen ik de straat met mijn pension in liep, struikelde ik bijna over een been in Canadees uniform. Ik herkende de kleuren van het regiment van mijn broers en de vreugde sprong recht naar mijn keel.

De man was veel ouder en kleiner dan Jack en hij zat laveloos op de dorpel van een huis.

Ik had beter niet kunnen vragen of ik hem ergens mee kon helpen en verbaasde me over de gretigheid waarmee hij op mijn aanbod inging. Niet veel later liep ik met een stomdronken Canadees aan mijn arm door de stad, die naar lente en pis rook. Dat bleek een foute vaststelling te zijn, want de pisgeur kwam van de brouwerij die naast de stamkroeg van mijn dronken soldaat stond. Met een rechtstreekse leiding van het paradijs naar zijn dorstige keel.

Ik leverde hem af bij zijn kameraden, die me met open mond nastaarden. Een vrouw. Alleen. Zo groot. Ik begon al te wennen aan hoe men op mij reageerde.

Ze wilden een praatje maken omdat het blijkbaar deugd deed om hun eigen taal te kunnen praten. Ik liet hen hun gal spuwen over de winkeliers die hun te veel rekenden en die stomme Chinezen die waren ingehuurd om de oorlog op te ruimen en vaak te lui waren om voor hen uit de weg te gaan. Toen ze over de plaatselijke vrouwen wilden beginnen, zette ik mijn fatsoenlijke hoed weer op en nam ik afscheid. De dronken soldaat lag intussen uitgeteld met zijn hoofd op tafel te slapen. Ik had de anderen kunnen vragen of ze ooit van Jack hadden gehoord, maar ik besloot om het niet te doen. Er was niets mis met wat hoop.

Onderweg naar mijn pension probeerde ik niet de muren van de huizen aan te raken die ongeschonden uit de strijd waren gekomen. Ik telde niet de kasseien voor mijn voeten of het aantal keren dat de kerkklok luidde. Geluk zat niet in deze zekerheden, maar in mijn koffer met verf en penselen en mijn toekomstige barak en de schilderijen en tekeningen die ik zou maken.

Ik grijnsde plots vol goede moed naar de voordeur van mijn pension. Ik wist weer waarom ik was gekomen.