Héctor Abad

Het vergeten dat ons wacht

Vertaald uit het Spaans door Jos den Bekker

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds en het Vlaams Fonds voor de Letteren

Deze vertaling is gemaakt op basis van de veertiende editie (november 2008), verschenen bij Editorial Planeta, Colombia. Op verzoek van de auteur zijn in de Nederlandse vertaling sommige persoonsnamen weggelaten. Ook zijn in overleg met de auteur enkele fouten gecorrigeerd.

Oorspronkelijke titel El olvido que seremos, verschenen bij Editorial Planeta

Oorspronkelijke tekst © Héctor Abad Faciolince, 2006

Published by arrangement with Literarische Agentur Mertin Inh. Nicole Witt e K., Frankfurt am Main, Germany

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jos den Bekker en De Geus BV, Breda 2010

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Seix Barral 2007

ISBN 978 90 445 2983 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Een jongetje hand in hand met zijn vader

1

In het huis woonden tien vrouwen, een jongetje en een meneer. De vrouwen waren Tatá, die kindermeisje was geweest van mijn oma en die bijna honderd was en half doof en blind, twee dienstmeisjes – Emma en Teresa –, mijn vijf zussen – Maryluz, Clara, Eva, Marta en Sol –, mijn moeder en een non. Het jongetje – ik – hield het meest van al van de meneer, mijn vader. Ik hield meer van hem dan van God. Op een dag moest ik kiezen tussen God en mijn vader, en ik koos voor mijn vader. Het was het eerste theologisch dispuut in mijn leven en ik voerde het met zuster Josefa, de non die voor Sol en mij, de twee kleinsten, zorgde. Als ik mijn ogen dichtdoe hoor ik nog haar harde, grove stem tegen mijn kinderstemmetje. Het was een stralende ochtend en we zaten in de zon op de patio naar de kolibries te kijken, die de ronde maakten langs de bloemknoppen. Opeens zei zuster Josefa tegen me: ‘Je vader gaat naar de hel.’

‘Waarom?’ vroeg ik.

‘Omdat hij niet naar de mis gaat.’

‘En ik?’

‘Jij gaat naar de hemel, want jij bidt elke avond met mij.’

’s Avonds, terwijl zij zich omkleedde achter het kamerscherm met de eenhoorns, baden wij onzevaders en weesgegroetjes. En tot slot, voor het slapengaan, baden we het credo: ‘Ik geloof in God de Almachtige Vader, Schepper van hemel en aarde, van al wat zichtbaar en onzichtbaar is …’ Zij trok haar habijt achter het kamerscherm uit, want we mochten haar haar niet zien – ze had ons gewaarschuwd dat het een doodzonde was om de haren van een non te zien. Ik ben niet dom, ik doe er alleen enige tijd over om de dingen te verwerken, en die dag had ik me aldoor voorgesteld dat ik in de hemel was zonder mijn vader (ik keek door een raam van het paradijs en zag hem daar beneden om hulp roepen terwijl hij brandde in de vlammen van de hel). ’s Avonds, toen zij achter het kamerscherm met de eenhoorns de gebeden begon op te zeggen, zei ik tegen haar: ‘Ik bid niet meer.’

‘O, nee?’ vroeg ze berispend.

‘Nee. Ik wil niet meer naar de hemel. Ik vind het niet leuk in de hemel zonder mijn vader. Ik ga liever samen met hem naar de hel.’

Zuster Josefa stak haar hoofd om het kamerscherm (het was de enige keer dat we haar zonder nonnenkap zagen, de enige keer dus dat we zondigden door naar haar ongetooide haardos te kijken) en riep: ‘Ssst!’ Daarna sloeg ze een kruisteken.

De liefde die ik voor mijn vader koesterde, voelde ik pas weer opnieuw bij de geboorte van mijn kinderen. Toen ik kinderen kreeg, herkende ik die liefde meteen, want ze was even intens, hoewel anders en in zekere zin tegengesteld. Ik had vroeger het gevoel dat mij niets kon overkomen zolang ik bij mijn vader was. En nu heb ik het gevoel dat mijn kinderen niets kan overkomen zolang ze bij mij zijn. Dat wil zeggen dat ik zonder ook maar één moment te aarzelen mijn leven zou geven om mijn kinderen te beschermen. Ik weet dat mijn vader zonder één moment te aarzelen zijn leven zou hebben gegeven om mij te beschermen. Het idee dat ik als kind het meest ondraaglijk vond, was dat mijn vader zou kunnen doodgaan, en daarom had ik me voorgenomen me in de rivier de Medellín te werpen als hij zou komen te overlijden. En ik weet ook dat er iets veel ergers is dan doodgaan – namelijk dat een van mijn kinderen doodgaat. Het is allemaal erg primitief, een oergevoel in het diepst van je wezen dat aan het denken voorafgaat. Het is iets waar je niet over nadenkt, het ís er gewoon, zonder reserve, want het is iets wat je niet met je hoofd weet, maar met je onderbuik.

Ik hield van mijn vader met een dierlijke liefde. Ik hield van zijn geur, en ook van de nageur op zijn bed, als hij op reis ging, en ik smeekte de dienstmeisjes en mijn moeder om de lakens en zijn kussensloop niet te verschonen. Ik hield van zijn stem, ik hield van zijn handen, zijn nette kleren en de smetteloze reinheid van zijn lichaam. Als ik ’s nachts bang was, kroop ik bij hem in bed, en altijd maakte hij plaats voor me, nooit weigerde hij. Mijn moeder protesteerde, ze zei dat hij me bedierf, maar mijn vader schoof naar de rand van het bed en liet me erin. Ik voelde voor mijn vader hetzelfde als wat mijn vriendjes zeiden dat ze voor hun moeder voelden. Ik rook aan mijn vader, legde een arm over hem heen, stak mijn duim in mijn mond en sliep vast, tot het geluid van paardenhoeven en het bellen van de melkkar de ochtend aankondigden.

2

Ik mocht van mijn vader alles wat ik wilde. Álles is overdreven. Ik mocht geen viezigheid uithalen, zoals in mijn neus peuteren of zand eten, ik mocht mijn kleine zusje niet slaan – nog niet met een veertje – ik mocht niet zonder iets te zeggen van huis gaan, ik mocht niet oversteken zonder eerst naar links en naar rechts te kijken, ik moest beleefder zijn tegen Emma en Teresa – of tegen elk van de andere dienstmeisjes die we in die tijd hadden: Mariela, Rosa, Margarita – dan tegen een willekeurig familielid of een willekeurige bezoeker, ik moest elke dag in bad, ik moest voor het eten mijn handen wassen en na het eten mijn tanden poetsen, ik moest mijn nagels schoonmaken … Maar omdat ik van nature gedwee was, leerde ik die elementaire dingen erg snel. Wat ik bedoel met álles is bijvoorbeeld dat ik zonder enig voorbehoud zijn boeken en zijn platen mocht gebruiken, dat er niets was waar ik van af moest blijven (van zijn scheerkwast, zijn zakdoeken, zijn flesje eau de cologne, zijn pick-up, zijn schrijfmachine, zijn balpen) als ik niet eerst om toestemming had gevraagd. Ik hoefde hem ook niet om geld te vragen.

Zo zou hij het tegen me gezegd hebben: ‘Alles wat van mij is, is van jou. Daar is mijn portemonnee, pak maar wat je nodig hebt.’

En daar was de portemonnee van mijn vader, altijd in zijn achterzak. Ik pakte hem en telde zijn geld. Ik wist nooit of ik nu één peso moest pakken of twee of vijf. Ik dacht even na en besloot niets te nemen. Mijn moeder had ons vaak gewaarschuwd: ‘Niñas!’

Mijn moeder zei altijd niñas (‘meisjes’) in plaats van niños (‘jongens’), omdat bij ons de meisjes in de meerderheid waren en daarom die grammaticale regel (dat één man onder duizend vrouwen het geslacht van de hele groep bepaalt) voor haar niet gold.

‘Niñas! Professoren worden in dit land slecht betaald, ze verdienen haast niets. Maak geen misbruik van je vader, hij is een sul en hij geeft jullie alles wat je vraagt, ook al kan hij het niet missen.’

Ik dacht dat ik al het geld in zijn portemonnee mocht pakken. Soms, als er meer geld in zat, aan het begin van de maand, pakte ik een biljet van twintig peso’s als mijn vader siësta hield en nam het mee naar mijn kamer. Ik speelde er een poosje mee, in de overtuiging dat het van mij was, en kocht er in mijn verbeelding spullen mee (een voetbal, een elektrische racebaan, een microscoop, een verrekijker, een paard), alsof ik de loterij had gewonnen. Maar daarna stopte ik het weer op zijn plaats terug. Er zaten meestal maar weinig bankbiljetten in zijn portemonnee en aan het eind van de maand soms niet één, want we waren niet rijk, al leek het zo, want we hadden een finca[1], een auto, dienstmeisjes en zelfs een huisnon. Als wij aan onze moeder vroegen of we rijk waren of arm, antwoordde ze steevast hetzelfde: ‘Niñas, het een noch het ander: we hebben het goed.’ Vaak gaf mijn vader me geld zonder dat ik erom vroeg, en dus nam ik het zonder gewetensbezwaar aan.

Ik was zo onzeker over het grammaticaal geslacht, of over mijn eigen identiteit, dat ik de eerste keer van mijn leven dat ik erin slaagde zelf mijn haar te kammen, met de scheiding kaarsrecht aan de rechterkant (de verkeerde kant), aan mijn zussen vroeg: ‘Heeft broertje haar haartjes mooi gekamd?’

Ik hoor nóg het schaterlachen in koor van vijf niñas. Sindsdien heb ik mijn haar nooit meer gekamd.

Volgens mijn moeder – en ze had gelijk – had mijn vader totaal geen benul van de huishoudportemonnee. Zij was begonnen te werken op een kantoortje in de binnenstad – tegen de zin van haar man in – omdat we met het geld van de professor nooit het einde van de maand haalden en omdat we geen reserves hadden om op terug te vallen, aangezien mijn vader geen enkele notie van sparen had. Als de rekeningen kwamen voor gas, water en elektriciteit, of als mijn moeder tegen hem zei dat de dakdekker betaald moest worden die een paar lekken in het dak had gedicht, of de elektricien die een kortsluiting had verholpen, dan werd mijn vader chagrijnig en sloot zich op in de bibliotheek, waar hij ging zitten lezen of naar keiharde klassieke muziek luisteren om te kalmeren. Hij had zelf die dakdekker laten komen, maar altijd vergat hij vooraf te vragen hoeveel het hem ging kosten, zodat ze naar eigen goeddunken rekenden. Als mijn moeder daarentegen iemand in de arm nam, vroeg ze altijd twee offertes, dong af, en dan waren er naderhand nooit verrassingen.

Mijn vader had nooit genoeg geld omdat hij altijd aan iedereen die het vroeg geld gaf of leende: familie, bekenden, vreemden, bedelaars. De studenten op de universiteit maakten misbruik van hem. En ook de beheerder van onze finca, don Dionisio, een brutale Joegoslaaf, nam een loopje met hem: hij vroeg om voorschotten voor appels en peren en mediterrane vijgen, die hij zogenaamd in onze moestuin zou planten, maar die daar nooit groeiden. Uiteindelijk slaagde hij erin wat aardbeien en groenten te laten opkomen, begon zijn eigen handeltje op een lapje grond dat hij met de voorschotten van mijn vader gekocht had, en boerde goed. Vervolgens stelde mijn vader don Feliciano en doña Rosa, de ouders van Teresa, de dienstmeid, als beheerders aan, omdat ze in Amalfi, een dorp in het noordoosten, van de honger zaten om te komen. Alleen was don Feliciano bijna tachtig en leed hij aan artritis en kon de moestuin niet bewerken, zodat de groenten en de aardbeien van don Dionisio verpieterden en er na zes maanden alleen nog maar een kaal veldje overbleef. Maar we lieten doña Rosa en don Feliciano niet van de honger omkomen, want dat zou nog erger zijn. Er zat niets anders op dan te wachten tot de oudjes doodgingen om andere beheerders aan te stellen, en zo geschiedde. Daarna kwamen Edilso en Belén, die daar nog steeds wonen, dertig jaar later, met een heel raar contract dat mijn vader had bedacht: wij stellen het land beschikbaar, maar de koeien en de melk zijn van hen.

Ik wist dat de studenten hem geld te leen vroegen, want ik vergezelde hem vaak naar de universiteit, en zijn kantoor leek wel een pelgrimsoord. De studenten stonden in de rij voor de deur. Er waren er een paar bij die kwamen voor academische of persoonlijke raad, maar de meesten om geld van hem te lenen. Elke keer als ik er was, trok mijn vader herhaalde keren zijn portemonnee om bankbiljetten aan de studenten te overhandigen die ze hem nooit terugbetaalden, en daarom had hij altijd een hele zwerm bedelaars om zich heen.

‘Arme jongens’, zei hij dan. ‘Ze hebben zelfs geen geld om tussen de middag te eten, en als je honger hebt kun je niet studeren.’

[1]Finca – Boerderij, landbouwperceel, maar vaak ook als buitenhuis of landgoed gebruikt.

3

Ik had er een hekel aan, voor ik naar de kleuterschool ging, om de hele dag thuis te blijven zitten met Sol en de non. Als ik genoeg had van mijn solitaire spelletjes (op de grond mijn fantasie uitleven met kastelen en soldaatjes), kon zuster Josefa niets leukers bedenken – behalve bidden – dan op de binnenplaats van het huis naar de kolibries te gaan zitten kijken die zich aan de bloemen te goed deden, of een eindje in de buurt te gaan wandelen met de kinderwagen, waar ze mijn zusje in zette, die meteen in slaap viel, en waar ik staande op de achterstang op meereed als ik moe was geworden van het lopen, terwijl zij de wagen over de stoep voortduwde. Omdat die dagelijkse sleur me verveelde, vroeg ik aan mijn vader of ik met hem mee mocht naar kantoor.

Hij werkte op de medische faculteit, naast het ziekenhuis San Vicente de Paúl, bij de vakgroep Volksgezondheid en Preventieve Geneeskunde. Als ik niet met hem mee kon, omdat hij het ’s ochtends druk had, nam hij me minstens mee in de auto voor een blokje om. Hij zette me bij zich op schoot en dan stuurde ik, onder zijn hoede. De auto was een oude mastodont, groot, luidruchtig, hemelsblauw, van het merk Plymouth, met een automatische versnellingsbak, die bij het eerste het beste heuveltje onmiddellijk heet werd en rook onder de motorkap begon uit te slaan. Wanneer hij maar kon, ten minste één keer in de week, nam mijn vader me mee naar de universiteit. Bij de ingang kwamen we langs de snijkamer, waar de colleges anatomie werden gegeven en ik zeurde hem aan zijn kop over dat ik de lijken wilde zien. Altijd antwoordde hij: ‘Nee, nog niet.’ Elke week hetzelfde liedje: ‘Papa, ik wil een dode zien.’ ‘Nee, nog niet.’

Op een keer, toen hij wist dat er geen college gegeven werd en er ook geen lijken waren, gingen we de snijkamer binnen, een erg oud lokaal in de vorm van een amfitheater met oplopende rijen zodat de studenten het ontleden van de lijken goed konden zien. Midden in het lokaal stond een marmeren tafel, waarop de hoofdpersoon van het college kwam te liggen, net als op het schilderij van Rembrandt. Maar die dag was er geen lijk in de snijkamer en ook geen studenten en geen professor anatomie. Maar toch hing in die ruimte een bepaalde doodsgeur, een soort ongrijpbare, spookachtige aanwezigheid die me bewust maakte, op datzelfde moment, van mijn hart dat in mijn borstkas klopte.

Terwijl mijn vader college gaf wachtte ik op hem in zijn kantoor, waar ik tekende of achter de schrijfmachine ging zitten om te doen of ik typte, net als hij, met twee wijsvingers. Zijn secretaresse, Gilma Eusse, keek van een afstand met een ondeugende glimlach toe. Waarom ze glimlachte weet ik niet. Ze had een ingelijste trouwfoto, waarop ze in bruidsjurk stond samen met mijn vader. Ik vroeg haar telkens weer waarom ze met mijn vader was getrouwd, en zij legde me glimlachend uit dat ze met een Mexicaan was getrouwd, Iván Restrepo, met de handschoen, en dat mijn vader in zijn plaats met haar naar het altaar was gegaan. Als ze me over dat huwelijk vertelde (dat voor mij net zo onbegrijpelijk was als dat van mijn ouders, die ook met de handschoen waren getrouwd en die alleen huwelijksfoto’s hadden waarop mijn moeder met oom Bernardo trouwde) glimlachte Gilma Eusse, ze glimlachte zo vrolijk en hartelijk als je je maar voor kunt stellen. Ze leek de gelukkigste vrouw van de wereld, tot ze op een dag, zonder op te houden met glimlachen, een kogel door haar verhemelte schoot, en niemand wist ooit waarom. Maar op die ochtenden van mijn kindertijd hielp zij me een vel papier in de typemachine te draaien zodat ik kon typen. Ik kon nog niet schrijven, maar ik schreef toch, en toen mijn vader van zijn college terugkwam liet ik hem het resultaat zien.

‘Kijk eens wat ik geschreven heb.’

Het waren een paar regels abracadabra:

Jasiewiokkejjmdero

jikemehoqpicñq.zkc

ollq2”sa9lokjdoooo

‘Heel goed!’ zei mijn vader met een tevreden schaterlach, en hij feliciteerde me met een klapzoen op mijn wang, vlak bij mijn oor. Die daverende klapzoenen van hem verdoofden je en ze bleven nog lang nagalmen in je oor, als een pijnlijke en tegelijk blije herinnering. De week daarop gaf hij me een taak voor hij naar zijn college ging, een velletje met klinkers, eerst de a, dan de e en zo verder, en in de weken daarna steeds meer medeklinkers, eerst de meest voorkomende: de c, de p, de t, en daarna alle andere, tot aan de x en de h toe, die weliswaar niet werd uitgesproken en weinig voorkwam, maar die ook belangrijk was, want het was de letter waarmee onze voornaam begon. Zo kwam het dat ik, toen ik naar school ging, al alle letters van het alfabet kende, niet bij naam, maar wel bij hun uitspraak, en toen de juffrouw van de eerste klas, Lyda Ruth Espinosa, onze leerde lezen en schrijven, begreep ik meteen hoe de vork in de steel zat, als bij toverslag, alsof ik bij mijn geboorte al kon lezen.

Er was echter één woord dat ik maar niet in mijn hoofd kreeg en dat ik pas na jaren correct kon lezen. Telkens als het in een tekst voorkwam (en gelukkig was het een niet veel voorkomend woord) stokte ik, ik kon geen geluid uitbrengen. Als ik het tegenkwam, begon ik te bibberen, ik wist zeker dat ik het niet goed kon uitspreken. Het was het woord párroco (‘pastoor’). Ik wist niet waar ik het accent moest leggen, en het absurde is dat ik altijd, in plaats van de klemtoon op een van de klinkers te leggen (bovendien altijd op een van de twee o’s), alle nadruk legde op de r: parrrrrroco. En dan legde ik de klemtoon ofwel op de voorlaatste lettergreep, parróco, of op de laatste, parrocó, maar nooit op de eerste. Mijn zus Clara mocht graag de draak steken met mijn handicap, en telkens wanneer ze haar kans schoon zag schreef ze het voor me op en vroeg met een stralende glimlach: ‘Hé, dikke, wat staat hier?’ Ik hoefde het woord maar te zien of ik werd rood en kon het niet oplezen.

Precies hetzelfde overkwam me jaren later met dansen. Mijn zussen konden allemaal geweldig dansen en ik had ook wel een goed gehoor, net als zij, tenminste met zingen, maar als zij met me gingen dansen, dan stapte ik steeds mis, ik was totaal uit de maat, of ik deed het op dezelfde maat als waarop zij lachten wanneer ze me met de voetjes van de vloer zagen gaan. En hoewel er ooit een moment kwam dat ik het woord párroco vlekkeloos leerde uitspreken, bleef de dansvloer voor altijd een gesloten gebied voor mij. Een moeder hebben is moeilijk; ik zal maar niet zeggen hoe moeilijk het is om er zes te hebben.

Ik denk dat mijn vader al snel doorhad dat er één manier was om te maken dat ik iets nooit meer deed: met me spotten. Als ik merkte dat iets wat ik deed een belachelijke, ridicule indruk kon maken, dan waagde ik nooit meer een poging. Wellicht dat hij daarom alles prees wat ik schreef, tot aan de regels met abracadabra toe, en hij onderwees me heel rustig hoe elke letter voor een bepaalde klank stond, zodat mijn beginnersfouten niet de lachlust opwekten. Dankzij zijn geduld leerde ik het hele alfabet, de getallen en de leestekens op zijn schrijfmachine. Misschien is daarom een toetsenbord – veel meer dan een potlood of een balpen – voor mij het ware kenmerk van schrijven. De geluiden van die toetsen als je ze de diepte in jaagt, net als bij een piano, om ideeën te transformeren in letters en woorden, dat leek me vanaf het begin – en lijkt me nog steeds – een van de grootste wereldwonderen.

Bovendien, met die verbluffende taalvaardigheid die vrouwen eigen is, gaven mijn zussen me nooit de kans om te praten. Telkens als ik mijn mond opendeed om iets te zeggen, hadden zij het al gezegd, veel vollediger en veel beter, veel sierlijker en veel intelligenter. Ik denk dat ik moest leren schrijven om me af en toe te kunnen uitdrukken, en van heel kleins af aan stuurde ik mijn vader brieven, die ze ontving met een opgetogenheid alsof het epistels van Seneca waren, of literaire meesterwerken.

Als ik besef hoe beperkt mijn schrijftalent is (vrijwel nooit slaag ik erin mijn woorden even helder te laten klinken als mijn ideeën; wat ik uitbreng komt me voor als een pover, stuntelig gestamel vergeleken met wat mijn zussen gezegd zouden hebben), dan denk ik terug aan het vertrouwen dat mijn vader in me stelde. En dan recht ik mijn rug en ga door. Als hij zelfs plezier had in mijn abracadabra, wat maakt het dan nog uit dat wat ik schrijf míj niet bevredigt? Ik geloof dat de enige reden waarom ik al deze jaren heb kunnen doorgaan met schrijven, en mijn geschriften voor publicatie aanbieden, is dat ik weet dat mijn vader er meer dan wie ook van genoten zou hebben alles van mij te lezen wat hij nooit heeft kunnen lezen. Wat hij nooit zal lezen. Dat is een van de meest trieste paradoxen van mijn leven: bijna alles wat ik geschreven heb was bestemd voor iemand die het niet kan lezen, en dit boek zelf is niets anders dan een brief aan een schim.

4

Mijn vriendjes en kameraadjes lachten me uit om een ander gebruik bij ons, een gebruik waar hun spotternijen niettemin geen einde aan konden maken. Als ik thuiskwam, begroette mijn vader me met een omhelzing, hij gaf me kusjes en zei een heleboel lieve woordjes tegen me, waarna hij het geheel ook nog eens afsloot met een schaterlach. De eerste keer dat ze me uitlachten om ‘die homoachtige-verwende-jongetjes-begroeting’, was ik op die spottende reactie niet voorbereid. Tot op dat moment was ik er vast van overtuigd geweest dat het de normale, gangbare manier was waarop alle vaders hun kinderen begroetten. Maar nee, dat bleek in Antioquia helemaal niet het geval te zijn. Een begroeting tussen mannen, tussen vader en zoon, diende afstandelijk te zijn, kortaf en zonder openlijke affectie.

Een tijdlang ging ik, als er vreemden bij waren, die uitbundige begroetingen uit de weg, want ik vond ze pijnlijk, en ik wilde niet dat ze de spot met mij dreven. Maar het vervelende was dat ik er behoefte aan had, ook als er anderen bij waren, het versterkte mijn zelfvertrouwen, dus na een tijdlang onverschillig doen, besloot ik me weer zoals vanouds te laten begroeten, al lachten mijn kameraadjes me uit – ze deden maar. Per slot van rekening was het iets van hém, die liefdevolle begroetingen, niet van míj, en het enige wat ik deed was me er niet tegen verzetten. Maar niet al mijn kameraadjes lachten me uit. Ik herinner me een keer, het was al tegen het einde van de puberteit, dat een vriend van me bekende: ‘Man, ik was altijd jaloers dat jij zo’n vader had. De mijne heeft me zijn hele leven nog nooit gekust.’

‘Jij schrijft omdat je als kind verwend bent, je was een spoiled child,’ zei een keer iemand tegen me die zich mijn vriend noemde. Hij zei het met die woorden, in het Engels, zodat het des te harder aankwam, en ik werd kwaad, maar ik denk dat hij gelijk had.

Mijn vader vond altijd – en ik vind dat hij gelijk had en ik doe het hem na – dat je kinderen verwennen de beste manier van opvoeden is. In een schrift met aantekeningen (dat ik na zijn dood bezorgd heb onder de titel ‘Handboek der tolerantie’) schreef hij het volgende: ‘Als je wilt dat je kind een goed mens wordt, maak het dan gelukkig; als je wilt dat het een beter mens wordt, maak het dan nóg gelukkiger. Wij maken ze gelukkig opdat ze goede mensen worden en opdat hun goedheid later hun geluk vergroot.’ Het zou kunnen dat niemand, ook ouders niet, zijn kinderen helemaal gelukkig kan maken. Maar wat wel als een paal boven water staat, is dat ouders hun kinderen heel óngelukkig kunnen maken. Hij sloeg ons nooit, ook niet zachtjes, niemand van ons, hij was wat ze in Medellín een alcahueta noemen, een lobbes. Als ik hem iets te verwijten heb, dan is het dat hij een buitensporige liefde voor mij aan de dag heeft gelegd, hoewel ik niet zeker weet of er in de liefde wel zoiets als buitensporigheid bestaat. Misschien ook wel, want er zijn ook ziekelijke liefdes, en bij ons thuis lachten we altijd om een van de eerste zinnetjes die ik zei toen ik nog maar nauwelijks praten kon: ‘Pappie, je moet me niet zo aanbidden!’

Toen ik vele jaren later Brief an den Vater van Franz Kafka las, dacht ik: ik zou net zo’n brief kunnen schrijven, maar dan omgekeerd, precies het tegenovergestelde, met situaties die daar lijnrecht tegenover staan. Ik was niet bang voor mijn vader, ik was vertrouwelijk met hem. Hij was geen tiran, maar tolerant tegenover mij. Door hem voelde ik me niet zwak, maar sterk. Hij vond niet dat ik dom was, maar briljant. Zonder dat hij een verhaal, laat staan een boek, van me gelezen had, alsof hij mijn geheim geraden had, vertelde hij aan iedereen dat ik een schrijver was. Maar dat maakte me kwaad, omdat hij als feit voorstelde wat alleen maar een droom was. Hoeveel mensen zullen er zijn die kunnen zeggen dat ze de vader hadden die ze zich zouden wensen als ze opnieuw geboren werden? Ik.

Nu denk ik dat je na verloop van jaren alleen de hardheid van het leven kunt verdragen als je ouders je in je jeugd veel liefde hebben gegeven. Zonder de overdreven liefde van mijn vader zou ik veel minder gelukkig zijn geweest.

Veel mensen klagen over hun ouders. In mijn stad hebben ze een navrant gezegde: ‘Een moeder, daar heb je er maar één van, maar een vader, dat kan elke klootzak zijn.’ Ik kan misschien nog instemmen met het eerste – het is een citaat uit een tango – hoewel ik, zoals ik al heb uitgelegd, wel zes moeders had. Maar met het tweede deel van dat spreekwoord kan ik niet instemmen. Integendeel, ik denk dat ik zelfs te veel vader had. Hij was, en hij is in zekere zin nog steeds, een constante aanwezigheid in mijn leven. Nu nog gehoorzaam ik hem, hoewel niet altijd (hij leerde me ook ongehoorzaam te zijn als het nodig was). Als ik iets moet beoordelen wat ik gemaakt of gedaan heb, of wat ik ga maken of doen, dan probeer ik me altijd voor te stellen wat mijn vader ervan zou denken. Veel morele dilemma’s heb ik eenvoudig opgelost door zijn vitale levensinstelling in mijn herinnering terug te roepen, zijn voorbeeld en de dingen die hij zei.

Dit alles wil niet zeggen dat hij ons nooit een standje gaf. Zijn stem donderde als hij kwaad werd en hij sloeg met zijn vuist op tafel als we morsten of iets doms zeiden onder het eten. In het algemeen was hij heel toegeeflijk tegenover onze zwakheden wanneer hij ze als een ongeneeslijke ziekte beschouwde. Maar hij was totaal niet inschikkelijk als hij vond dat we beter konden. Als hygiënist duldde hij niet dat we niet proper waren op ons lijf en we moesten van hem onze handen wassen en onze nagels schoonmaken, bijna op de rituele manier van een chirurg voor hij aan een operatie begint. Bovenal stoorde het hem enorm als we geen blijk gaven van sociaal bewustzijn en niets wisten van het land waarin we woonden. Op een dag, toen hij ziek was en niet naar de universiteit kon, klaagde hij dat veel studenten een buskaartje zouden kopen en voor niets naar college kwamen.

Ik zei tegen hem: ‘Waarom bel je ze niet op om ze te waarschuwen?’

Hij werd witheet van woede. ‘In welk deel van de wereld denk je dat je leeft? In Europa? In Japan? Of dacht je dat iedereen hier in net zo’n buurt woont als wij? Weet je niet dat er in Medellín hele wijken zijn waar zelfs geen stromend water is, en dan dacht jij dat ze telefoon hadden?’

Ik herinner me nog heel goed een andere woedeaanval van hem, een even harde als onvergetelijke les. Samen met een groepje jongens uit de buurt (ik zal zo’n tien, twaalf jaar oud geweest zijn) nam ik een paar keer deel aan een soort vandalistische expedities, een Kristallnacht in miniatuur. Schuin tegenover ons woonde een joods gezin, de familie Manevich. En de leider van onze buurt, een opgeschoten jongen die de baard al in de keel kreeg, zei tegen ons dat we stenen naar het huis van de joden gingen gooien en scheldwoorden roepen. Ik sloot me bij de bende aan. De stenen waren niet erg groot, het waren meer kiezelsteentjes die we van de straatkant opraapten en die alleen maar van de ruiten ketsten, zonder ze te breken. Daarbij schreeuwden we iets waarvan ik nooit geweten heb waar het vandaan kwam: ‘De joden eten brood! De joden eten brood!’ Ik neem aan dat het te maken had met een cultureel pleidooi voor de arepa[2]. Op een dag, terwijl we daarmee bezig waren, kwam mijn vader van kantoor en zag en hoorde wat we deden. Hij stapte ziedend uit de auto, greep me met een voor mij ongekende kracht bij de arm en bracht me naar de deur van de familie Manevich.

‘Zoiets doe je niet! Nooit! En nu gaan we meneer Manevich roepen en bied jij je verontschuldigingen aan.’

Hij belde aan en een meisje deed open, beeldschoon en hooghartig, en na een poosje kwam meneer César Manevich, stug en afstandelijk.

‘Mijn zoon wil zijn verontschuldigingen aanbieden, en ik verzeker u dat het nooit meer zal gebeuren’, zei mijn vader.

Hij kneep in mijn arm en ik zei met neergeslagen ogen: ‘Neemt u mij niet kwalijk, meneer Manevich.’ ‘Harder!’ drong mijn vader aan en ik herhaalde met luidere stem: ‘Neemt u mij niet kwalijk, meneer Manevich!’ Meneer Manevich knikte, gaf mijn vader een hand en deed de deur dicht. Dat was de enige keer dat een afstraffing van mijn vader een merkteken op mijn lichaam had achtergelaten: een schram van zijn nagel op mijn arm. En het was een teken dat ik verdiende en waar ik me nog voor schaam, na alles wat ik daarna dankzij hem te weten ben gekomen over de joden, en ook omdat ik mijn stomme en primitieve daad niet op eigen initiatief deed, niet omdat ik goed of kwaad dacht over de joden, maar enkel en alleen om erbij te kunnen horen, en misschien komt het daardoor dat ik, toen ik volwassen werd, alle groepen, partijen, verenigingen en massabijeenkomsten meed, al dat crapuul dat ervoor kan zorgen dat ik ophoud als individu te denken en deel word van de massa en beslissingen neem, niet op grond van persoonlijke overwegingen, maar op grond van de zwakheid die voortkomt uit de behoefte om bij een groep, een kudde te horen.

Toen we thuiskwamen van de familie Manevich sloot mijn vader – zoals altijd gebeurde op belangrijke momenten – zich met mij op in de bibliotheek. Hij keek me recht in de ogen en zei dat er nog steeds een plaag in de wereld heerste die antisemitisme heette. Hij vertelde me wat de nazi’s nog maar krap vijfentwintig jaar geleden met de joden hadden gedaan en dat alles uitgerekend was begonnen met het ingooien van ruiten, tijdens die verschrikkelijke Kristallnacht. Daarna liet hij me een paar schokkende beelden zien van de concentratiekampen. Hij vertelde me dat zijn beste vriendin en medestudente Klara Gottman, de eerste vrouwelijke arts die afstudeerde aan de universiteit van Antioquia, joods was en dat de joden de mensheid een aantal van de grootste genieën van de afgelopen eeuw hadden geschonken, op het gebied van de natuurkunde, de medische wetenschap en de literatuur. Dat als zij er niet geweest waren er veel meer lijden en minder geluk in de wereld zou zijn. Hij herinnerde me eraan dat Jezus zelf een jood was, dat veel inwoners van Antioquia – en misschien wijzelf wel – joods bloed in de aderen hadden, want in Spanje werden ze gedwongen zich te bekeren, en dat ik de plicht had ze allemaal te respecteren, te behandelen als ieder ander menselijk wezen, of beter nog, want de joden behoorden tot de volkeren – net als de indianen, de negers en de zigeuners – die de afgelopen eeuwen het meeste onrecht in de geschiedenis te verduren hadden gehad. En dat, als mijn vrienden doorgingen met die barbaarse activiteit, ik me nooit meer op straat met ze moest inlaten. Maar mijn buurjongens, die van de overkant van de straat getuige waren geweest van het voorval, onthielden zich verder, alleen al door het zien van ‘de woede van doctor Abad’, van stenen gooien of scheldwoorden roepen naar het huis van de familie Manevich.

[2]Arepa – Maïskoekje.