Milena Agus

Het huis in de Via Manno

Vertaald uit het Italiaans door Jeanne Crijns

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Mal di pietre, verschenen bij Nottetempo

Oorspronkelijke tekst © Nottetempo Srl 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jeanne Crijns en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Sara Valentini

isbn 978 90 445 2984 5

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Grootmoeder leerde de Veteraan in de herfst van 1950 kennen. Ze kwam toen voor het eerst vanuit Cagliari op het vasteland. Ze liep tegen de veertig en had geen kinderen, omdat ze last had van nierstenen, waardoor ze telkens in de eerste maanden van haar zwangerschap een miskraam kreeg. Dus werd ze voor een behandeling naar een kuuroord gestuurd, in een vormloze jas en met hoge rijgschoenen aan en de koffer van haar man van toen hij als evacué in het dorp aankwam.

2

Ze was laat getrouwd, in juni 1943, na de bombardementen van de Amerikanen op Cagliari, en als je in die tijd dertig was en nog niet getrouwd, was je eigenlijk al een oude vrijster. Niet dat ze niet mooi was, of dat niemand haar het hof maakte, integendeel. Alleen kwamen de aanbidders op een bepaald moment steeds minder vaak en daarna helemaal niet meer en altijd voordat ze officieel aan mijn overgrootvader om haar hand hadden gevraagd. Geachte juffrouw, onvoorziene omstandigheden verhinderen mij te komen, en ook aanstaande woensdag kan ik u geen bezoek brengen, hoewel ik dat zeer op prijs zou stellen, maar het is helaas onmogelijk. En dus wachtte grootmoeder de derde woensdag af, maar steeds kwam een jong meisje met een brief die wederom uitstel aankondigde en daarna hoorde ze niets meer.

Haar vader en haar zussen hielden erg veel van haar, ook al was ze een beetje een oude vrijster, maar mijn overgrootmoeder niet, zij behandelde haar altijd alsof het niet haar eigen kind was en ze zei dat grootmoeder wel wist waarom.

’s Zondags, wanneer de andere meisjes naar de kerk gingen of met hun verloofden arm in arm gingen wandelen in de grote straat, deed grootmoeder haar haar in een wrong – nog steeds dik en zwart, toen zij al oud was en ik nog klein, dus stel je eens voor hoe dat vroeger dan geweest moet zijn – en ging naar de kerk om aan God te vragen waarom, waarom hij zo onrechtvaardig was om haar te beletten de liefde te leren kennen, het mooiste wat er is, de enige drijfveer die het de moeite waard maakt een leven te leven waarin je om vier uur ’s ochtends opstaat om huishoudelijke klusjes te doen en dan naar het land gaat en daarna naar de oersaaie borduurschool en daarna naar de fontein om water te halen met een kruik op je hoofd en ook nog eens, elke tiende nacht, een hele nacht opblijft om brood te bakken en opnieuw haal je water uit de put omhoog en weer moet je de kippen te eten geven. Dus, als God niet wilde dat ze de liefde leerde kennen, dan moest hij haar maar laten doodgaan, om het even hoe. De pastoor, die haar de biecht afnam, noemde zulke gedachten een doodzonde en hij zei dat er in de wereld nog zo veel andere dingen zijn, maar die andere dingen konden grootmoeder gestolen worden.

Op een dag stond mijn overgrootmoeder haar op de binnenplaats op te wachten met een bullenpees, gemaakt van de spieren van een os en ze begon haar te slaan, totdat mijn grootmoeder zelfs op haar hoofd verwondingen had en hoge koorts kreeg. Ze had door geruchten die in het dorp de ronde deden ontdekt dat de aanbidders niet meer terugkwamen, omdat grootmoeder hun vurige liefdesbrieven met schunnige toespelingen schreef en haar dochter bezoedelde daarmee niet alleen zichzelf, maar de hele familie. En ze bleef haar maar slaan en slaan, terwijl ze schreeuwde: ‘Duivelskind, duivelskind!’ en ze vervloekte daarbij de dag waarop zij grootmoeder naar de eerste klas van de lagere school hadden gestuurd en ze had leren schrijven.

3

In mei 1943 kwam mijn grootvader in het dorp terecht, een man van boven de veertig die als kantoorbediende bij de zoutmijnen van Cagliari werkte. Ooit had hij een mooi huis in de Via Giuseppe Manno, vlak naast de kerk van San Giorgio en Santa Caterina, een huis met uitzicht op de daken van de Marine tot aan de zee toe. Van dat huis en van de kerk en van veel andere dingen bleef na de bombardementen van 13 mei niets meer over, behalve een gat met een hoop puin. De familie van grootmoeder verleende onderdak aan deze keurige heer die sinds kort weduwnaar was en niet voor militaire dienst opgeroepen, omdat hij al te oud was. Toen hij als evacué bij hen verzeild raakte, had hij slechts een geleende koffer bij zich en wat dingen die hij onder het puin vandaan had gehaald. Hij kon gratis mee-eten en blijven slapen. Al in juni vroeg hij om de hand van grootmoeder en trouwde haar. Zij huilde die maand voorafgaand aan de bruiloft bijna elke dag. Ze viel op haar knieën voor mijn overgrootvader en smeekte hem om nee te zeggen, om te verzinnen dat ze al was uitgehuwelijkt aan een frontsoldaat. Want anders, als ze haar dan echt niet meer thuis wilden hebben, was ze tot alles in staat, ze zou zelfs naar Cagliari gaan om daar werk te zoeken. ‘De mensen komen juist uit Cagliari hierheen, mijn kind, en jij wilt daarheen gaan! Er is niets meer in de stad.’

‘Ze is gek,’ schreeuwde mijn overgrootmoeder, ‘echt gek! Ze wil naar de stad gaan om hoer te worden, wat zou ze ook anders kunnen, want ze kan helemaal niets, ze deugt nergens voor, al vanaf dat ze klein is!’

Er was maar weinig voor nodig geweest om een verloofde te verzinnen die aan het front was: in de Alpen, in Libië, in Albanië, op de Egeïsche zee, of als soldaat bij de Koninklijke Marine. Zo gemakkelijk was het, maar mijn overgrootouders wilden er niets van weten. Dus zei ze zelf maar tegen hem dat ze niet van hem hield en dat ze ook nooit een echte vrouw voor hem zou kunnen zijn. Grootvader antwoordde haar dat ze zich geen zorgen hoefde te maken. Hij hield evenmin van haar. Als ze allebei maar wisten waar ze het over hadden. Hij begreep maar al te goed wat ze bedoelde met een echte vrouw voor hem zijn. Hij zou wel naar het bordeel in het havenkwartier blijven gaan, zoals hij altijd al had gedaan, al van jongs af aan en een ziekte had hij nog nooit opgelopen.

Pas in 1945 gingen ze terug naar Cagliari. Tot die tijd sliepen ze als broer en zus in de logeerkamer: een hoge, ijzeren twijfelaar met ingelegd paarlemoer, een schilderij van Maria met het kindje Jezus, een uurwerk onder een glazen stolp, een waskom met een kruik en een teiltje, een spiegel met een geschilderde bloem erop en een porseleinen po onder het bed. Toen het huis in het dorp verkocht werd, nam grootmoeder die spullen mee naar de Via Giuseppe Manno, want ze wilde dat haar slaapkamer daar hetzelfde was, net zoals die van haar eerste huwelijksjaar. Maar in het huis in het dorp kregen de slaapkamers slechts licht en frisse lucht vanuit de veranda. Hier daarentegen, in de Via Manno, overspoelt het onstuimige zuiderlicht vanaf zee je tot zonsondergang en het geeft alles een schitterende glans. En van deze kamer heb ik steeds gehouden en als kind mocht ik van grootmoeder er alleen naar binnen als ik lief was geweest en nooit vaker dan een keer per dag.

Tijdens haar eerste huwelijksjaar kreeg grootmoeder malaria. De koorts steeg zelfs tot eenenveertig graden en het was grootvader die haar bijstond en uren achter elkaar aan haar bed bleef zitten om te controleren of het doekje op haar voorhoofd niet te warm werd, want dat voorhoofd van grootmoeder werd zo gloeiend heet dat het nodig was om het doekje in ijskoud water te dompelen en hij liep voortdurend heen en weer en je hoorde de katrol van de put dag en nacht knarsen.

Op een van die dagen, op 8 september, kwamen ze aangelopen om hem te vertellen wat ze op de radio hadden gehoord, Italië had om een wapenstilstand gevraagd en de oorlog was voorbij. Maar volgens grootvader was de oorlog helemaal niet voorbij en ze konden alleen maar hopen dat commandant-generaal Basso de Duitsers van Sardinië zou laten vertrekken zonder heldhaftige optredens. Basso moest er precies hetzelfde over gedacht hebben als grootvader, want de dertigduizend man sterke Pantserdivisie van generaal Lungerhausen vertrok rustig zonder iemand af te slachten, wel werd hij hiervoor gearresteerd en vervolgd, maar de Sardijnen waren op dat moment van de dood gered. Op het vasteland was dat niet zo. En dus hadden grootvader en de generaal gelijk, want je hoefde hiervoor maar naar Radio Londen te luisteren, waar regelmatig de verklaringen van Badoglio te horen waren, om te vernemen dat de soldaten en de officieren aan het Italiaanse front, die door de Duitsers als krijgsgevangenen waren afgevoerd, werden afgeslacht. Toen grootmoeder weer beter was, vertelden ze haar dat ze aan grootvader te danken had dat ze niet door de koorts was verteerd en dat er intussen een wapenstilstand was geweest en dat Italië van bondgenootschap was veranderd, maar zij trok stuurs haar schouders op, alsof ze wilde zeggen: Wat heb ik daar nu mee te maken? maar dit vergaf ze zichzelf nooit.

’s Nachts rolde grootmoeder zich op in het hoge bed, zo ver als mogelijk van hem vandaan, waardoor ze vaak op de grond viel, en wanneer bij volle maan het licht door de luiken van de verandadeuren naar binnen viel en de rug van haar echtgenoot bescheen, werd ze haast bang van die vreemdeling, bij wie ze zich niet thuis voelde en van wie ze niet wist of hij mooi was, maar erg vaak keek ze niet naar hem en hij keek ook nauwelijks naar haar. Alleen als grootvader diep in slaap was, deed ze een plas op de po die onder haar bed stond, want als hij maar de minste of geringste beweging maakte, deed ze haar sjaal om en ging de kamer uit en ze stak dan bij nacht en ontij de binnenplaats over om naar het hokje naast de waterput te gaan. Overigens deed grootvader nooit moeite om dichter naar haar toe te komen, want hij bleef net zo verstijfd aan de andere kant liggen, corpulent als hij was, waardoor ook hij vaak viel en ze allebei steeds onder de blauwe plekken zaten. Als ze alleen waren, en dat was enkel in hun slaapkamer, spraken ze nooit tegen elkaar. Grootmoeder zei haar avondgebed, grootvader niet, want hij was atheïst en communist. Daarna zei een van beiden: ‘Welterusten’, en de ander: ‘Insgelijks.’

Mijn overgrootmoeder stond erop dat haar dochter ’s ochtends koffiezette voor grootvader. Dat wil zeggen de koffie die toen van kikkererwten en gerst werd gemaakt en eerst op de kachel gebrand in een daarvoor bestemde pot en daarna gemalen. ‘Breng de koffie naar uw man’, en grootmoeder ging dan naar hem toe met het vergulde paarse kopje op een glazen dienblad met bloemmotieven, zette het bij het voeteneind voor hem neer en ging heel snel weer weg, alsof ze een hond die vals was zijn eten voorzette en ook dit vergaf ze zichzelf haar hele leven niet.

Grootvader hielp op het land, wat hem goed afging ook al was hij een stadsmens die alleen maar had gestudeerd en op kantoor gewerkt. Hij deed ook vaak het werk van zijn vrouw die in die tijd steeds vaker niersteenaanvallen kreeg, want hij vond het vreselijk dat een vrouw zulk zwaar werk op het land moest doen, of met een volle kruik water op haar hoofd van de fontein naar huis moest lopen, maar uit respect tegenover de familie die hem onderdak bood, bracht hij zulke dingen over de verhoudingen op het Sardijnse platteland slechts in het algemeen ter sprake, want in Cagliari was het anders, daar waren ze immers niet zo snel beledigd als je wat zei en ze waren daar evenmin onrechtvaardig en harteloos. Misschien was het de zeelucht die ervoor zorgde dat ze zich vrijer voelden, althans vanuit bepaalde gezichtspunten, niet als het over politiek ging, want de mensen van Cagliari waren stadslui en die haalden het niet in hun hoofd zich druk te maken om niets.

Echt iedereen luisterde naar Radio Londen, behalve grootmoeder wie het niets kon schelen wat er in de wereld gebeurde. In de lente van 1944 hoorden ze dat in Noord-Italië zes miljoen mensen staakten, dat in Rome 32 Duitsers waren gedood en dat er uit wraak 320 Italianen waren opgepakt en gefusilleerd, dat het 8ste Leger klaar was voor een nieuw offensief en dat in de vroege morgenuren van 6 juni de geallieerden in Normandië aan land waren gegaan.

4

In november kondigde Radio Londen aan dat de militaire operaties aan het Italiaanse front zouden worden gestaakt en de partizanen in het noorden van Italië werd dringend verzocht het rustig aan te doen en hun energie alleen te gebruiken voor sabotageacties.

Grootvader zei dat de oorlog zou doorgaan en dat hij niet tot in het oneindige kon blijven logeren en dus vertrokken ze naar Cagliari.

Ze gingen in de Via Sulis wonen, in een gemeubileerde kamer waar ze op een lichtschacht uitkeken en waar ze de badkamer en de keuken samen met andere families deelden. Zonder ook maar ooit iets te hebben gevraagd, kreeg grootmoeder van de buurvrouwen te horen dat de familie van grootvader was omgekomen, op die dertiende mei 1943.

Behalve grootvader was iedereen al thuis voor zijn verjaardag, die vervloekte namiddag. Zijn echtgenote, een kille vrouw en tamelijk lelijk om te zien, die met niemand vertrouwelijk omging, had juist op die dag een taart gebakken en iedereen uitgenodigd, terwijl het toch volop oorlog was. Wie weet wanneer ze was begonnen om ingrediënten te kopen op de zwarte markt, waar suiker alleen per ons te koop was, arme ziel, arme allemaal. Niemand wist hoe het gebeurd was, maar ze bleven thuis toen het alarm afging om te waarschuwen snel naar de schuilkelder onder de Giardini Pubblici te gaan. De meest absurde, maar feitelijk de enig mogelijke reden was dat de taart half klaar was, of stond te rijzen, en ze wilden niet dat die zou mislukken, die geweldige taart in een dode stad. Gelukkig maar dat ze geen kinderen hadden, zeiden de buurvrouwen. Een echtgenote, een moeder, zussen, schoonfamilie, neven en nichten, die vergeet je, en grootvader was ze inderdaad snel vergeten en zij begrepen wel waarom, kijk maar hoe mooi zijn tweede vrouw was. Hij was altijd een vrolijke man geweest, energiek, een verleider, eentje die de fascisten als jongen, in 1924, wonderolie hadden laten drinken, zodat hij wist waar zijn plaats was, maar later had hij er altijd om moeten lachen en er grapjes over gemaakt en het leek alsof hij alles aankon. Met eten en drinken wist hij wel raad en hij was ook een graag geziene klant in de rosse buurt en voor zijn vrouw was dat geen geheim, arme ziel, en wie weet hoe ze eronder geleden had, want zij nam aanstoot aan alles en ze was als de dood dat haar man haar naakt zou zien, terwijl ze niet eens mooi was en je kon je afvragen wat die twee samen deden.

Maar grootmoeder was wat je noemt een echte vrouw, en zonder enige twijfel een vrouw zoals hij altijd had willen hebben, met haar grote zachte borsten en dat weelderige zwarte haar en die grote ogen en bovendien was ze lief en wie weet hoe groot de hartstocht tussen deze echtelieden was dat ze, als door de bliksem getroffen, binnen een maand getrouwd waren. Het was wel jammer dat ze van die akelige krampen had, dat arme ding, maar ze gingen hierdoor niet minder van haar houden en het maakte ook niet uit dat ze op andere tijden in de keuken kwam, als ze zich goed voelde, als zij al hadden schoongemaakt en iedereen de keuken verlaten had.

Grootmoeder is haar hele leven bevriend gebleven met de buurvrouwen van de Via Sulis. Woorden hebben ze nooit gehad, echt met elkaar gepraat evenmin, maar ze hielden elkaar wel gezelschap, dag in dag uit, zoals het uitkwam. Ze kwamen elkaar toen in de Via Sulis in de keuken tegen om de afwas te doen, de ene zeepte in, de andere spoelde en weer een andere droogde af en als grootmoeder zich niet goed voelde, deden ze ook haar afwas, arm ding.

Samen met de buurvrouwen en hun echtgenoten beleefde grootmoeder de laatste fasen van de oorlog. In de vrieskou van de keuken in de Via Sulis luisterden ze naar Radio Londen, met hun handen onder hun oksels en aan hun voeten twee of drie paar verstelde kousen over elkaar aan.

De mannen, allemaal communisten, waren voor de Russen, die op 17 januari 1945 Warschau hadden bezet en de 28ste op honderdvijftig kilometer van Berlijn stonden, terwijl de geallieerden begin maart Keulen hadden bezet en de opmars van de geallieerden en de terugtocht van de Duitsers waren nu nog een kwestie van tijd, zo zei Churchill. Eind maart trokken Patton en Montgomery de Rijn over, waardoor ze een gat in de Duitse linies sloegen.

Op grootvaders verjaardag, 13 mei, was de oorlog voorbij en iedereen was blij, maar voor grootmoeder waren opmarsen en terugtochten of overwinningen en nederlagen zonder betekenis. Er was in de hele stad geen water, geen riolering en geen elektrisch licht, laat staan dat er iets te eten was, behalve die soep van de Amerikanen en als er al wat was, kostte het minstens het drievoudige, maar wanneer de buurvrouwen elkaar zagen om de vaat te doen, lachten ze om elk niemendalletje en ook als ze naar de kerk gingen, naar de Sant’Antonio, of de Santa Rosalia, of naar die van de kapucijner nonnen, lachten ze altijd, of als ze gewoon op straat liepen, met drieën voorop, de drie anderen erachteraan, in hun jurken die ze binnenstebuiten gekeerd hadden. En hoewel grootmoeder weinig zei, ging ze wel altijd mee en de dagen vlogen voorbij, en wat vond ze het heerlijk dat de buurvrouwen in Cagliari niet zo dramatisch deden als in haar dorp, want als iets niet lekker liep, zeiden ze: ‘Wat maakt het uit!’ En als er bijvoorbeeld een bord op de grond viel en brak, haalden ze hun schouders op en raapten de scherven op, al waren ze nog zo arm. Ze vonden het eigenlijk wel best dat ze arm waren, beter dan wel geld te hebben, zoals zovele anderen in Cagliari die op de zwarte markt fortuin hadden gemaakt profiterend van andermans tegenspoed, of spullen tussen het puin vandaan waren gaan stelen, nog voordat de arme getroffenen hun spullen konden komen zoeken. En verder waren ze nog in leven: ‘Mij maak je niets!’ Grootmoeder dacht dat het door de zee en de blauwe lucht kwam, en door de onmetelijke horizon die je vanaf de bastions kon zien en als de mistral woei was alles zo oneindig dat je niet kon blijven stilstaan bij je eigen nietige leven.

Maar ze uitte zulke, haast poëtische, gedachten niet, omdat ze als de dood was dat ook zij zouden ontdekken dat ze gek was. Ze schreef alles op in haar zwarte opschrijfboekje met de rode rand en daarna stopte ze het weg in de la met de geheime spullen en de enveloppen met geld: Levensmiddelen, Medicijnen, Huur.