Alexander Ahndoril

De regisseur

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Regissören, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Alexander Ahndoril, 2006

First published by Wahlström & Widstrand, Stockholm, Sweden

Published in the Dutch language by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © ANP/Scanpix

ISBN 978 90 445 2985 2

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

==
==
==

1

#

Dus is nu ook het bedroefde licht van een hoogzomerse nacht gevangen in een glazen pot, denkt Ingmar.

En ziet een witte straat als water langs schaduwzachte huizen stromen.

Een man van zijn eigen leeftijd loopt in zijn richting, begint te trillen en bevindt zich opeens twintig stappen dichterbij.

Zijn kleding doet denken aan die van een dominee.

Licht vult, bolt terug en verdwijnt naar binnen door een raam dat opengevlogen is.

Een vrouw met kippenvel op haar armen zet het op de haak. Ze loopt terug door de kamer, langs de kap van de staande schemerlamp en gaat op de rand van het bed zitten.

Er klinkt gefluister op door het hete metaal in de projector. Het kan ook zijn dat je het nu pas hoort, nadat Ingmar het licht heeft uitgedaan.

Hij talmt nog, bedenkt dat hij aan de achterkant naar buiten moet gaan, via de deur van de projectiekamer.

Wil niemand tegen het lijf lopen.

Kan het niet opbrengen om uit te leggen dat hij eerst het werk aan Stravinsky moet beëindigen om zich op het nieuwe script te kunnen concentreren.

Ingmar gaat in de middagduisternis naar buiten, voelt de kou aan zijn ogen, rond zijn bezwete nek en tot diep in zijn neus.

Droge sneeuw glijdt van het twintig meter hoge zinken dak van De kleine studio, valt langs de rij donkere ramen en komt met gedempte plofjes op de buitentrap neer.

Golvend schijnsel van een lantaarn glijdt schoksgewijs over de bakstenen muur en verlicht opeens zijn gezicht: het gespannen voorhoofd, de wenkbrauwen, de diepe frons die vanaf de neusvleugel een ronde snee snijdt langs de mondhoek.

Fijnkorrelige sneeuw vloeit zacht in de wind als een bekrast vlies over de muur, om de hoek en langs de door vocht aangetaste betonfundering van de kantoorgebouwen.

Ingmar loopt tegen de stroom in verder. Voelt de ijzige lucht rond zijn enkels en aan de binnenkant van zijn broekspijpen.

Net wanneer hij de regenpijp en het rooster over de afvoerput passeert, gaat er een raam open.

Hij draait zich om.

Een naakte arm beweegt snel langs het kozijn.

En achter de verschietende ruit vangt hij een glimp van een gezicht op. Een vrouw met open mond. Ze heeft iets naar hem geroepen.

In de gang een korte woordenwisseling met een technicus. Het gaat over de grote projectiekamer van de filmmaatschappij, de bioscoop die De Opera wordt genoemd. De nieuwe luidsprekerinstallatie knettert nog steeds, zegt Ingmar.

De sigarettenrook van de secretaresse hangt nog in de sombere directeurskamer; een flauwe zweem over stoel en bureaulamp van ivoorwit email, ordners en archiefkasten.

Het is bijna stil. De muren kraken een beetje. In de gang naast de stencilkamer beweegt iemand.

Hij pakt de lichtgrijze telefoonhoorn op.

‘Met Bergman.’

Dymling[1] schraapt zijn keel en mompelt dat de secretaresse dacht dat hij om drie uur naar huis was gegaan.

‘Ik ben ertussenuit geknepen naar De Opera’, antwoordt Ingmar.

De directeur probeert zijn verontwaardiging te verbergen wanneer hij zegt dat je niet al je tijd aan opera kunt besteden als er een film gemaakt moet worden. Ingmar heldert het misverstand niet op, omdat Dymling het wel bij het rechte eind heeft dat de opera-enscenering het beloofde script in de weg staat.

Hij kijkt naar de verfspettertjes op het raam, de afgebladderde spijlen en de vensterbank van witte kunststof.

De slag met de roeispaan trekt een slaperig spoor door het gele water, een naslepend net. Uit de duisternis komen zwarte bladeren omhoog, in het licht rondtuimelend als gezichten.

Bekende en onbekende.

Zusje Nitti[2], die haar mond zo wijd mogelijk opendoet.

Hijzelf en zijn vader roteren zachtjes, worden naar beneden gezogen in de schaduw onder de roeiboot. Terwijl een arts met dunne wenkbrauwen langzaam omhoogkomt. Gevolgd door Dymling, die glimlachend zegt dat hij toch hoopt op een laatste zomer.

De arts kan daar pas op antwoorden wanneer de roeispaan door het water gaat en de bladeren door een zware werveling naar beneden worden getrokken.

Ingmar gaat op de rand van het bureau zitten en volgt met zijn blik hun langzame gedraai.

Natte sporen op het kamerbrede tapijt leiden naar hem toe.

Dymling houdt de hoorn bij zijn gezicht vandaan wanneer hij hoest.

Ingmar knoopt zijn gevoerde mantel los en haalt wat snot in zijn neus op. Een ader vertrekt vanaf zijn neuswortel en vertakt zich midden op zijn voorhoofd als een wegsplitsing.

Wanneer Ingmar door de gang loopt, gaat achter hem de telefoon. Zijn hand zoekt steun tegen de stoffige lijst van de lambrisering.

De ijzige wind brengt zijn gekamde haren in de war, donkere plukken vallen voor zijn ogen.

Krakend draait een grijze auto door de hoge hekken naar buiten en verdwijnt.

Met zijn handen in zijn zakken houdt Ingmar zijn jas dicht en hij loopt zo snel hij kan zonder te veel kou toe te laten.

Een met lucht gevulde plastic zak rolt over de weg.

Ingmar knijpt zijn ogen toe en loopt langzaam door.

Tussen de auto’s op de onverlichte parkeerplaats verheft iets groots zich als een loodgrijs zeil.

Hij blijft staan, zet nog een stap en strijkt zijn haren uit zijn ogen.

Het is een enorm schoolbord. Misschien drie meter hoog, met balken opgezet. Een nat spoor van gesmolten sneeuw druipt langs de ene kant omlaag.

Ingmar loopt ernaartoe, pakt een krijtje van de richel en tekent een kinderlijk paard, waar hij MAX[3] boven schrijft.

Hij blaast in zijn handen en tekent vervolgens uit de mond van het paard een tekstballon. ‘Filmen we komend najaar?’ vraagt het.

‘Ja’, antwoordt Ingmar terwijl hij het krijtje op de richel legt. ‘Ik ben bijna klaar met het script.’

Hij stapt in zijn auto, sluit het portier en trommelt met zijn vingers op het stuur.

‘Ja, verdomd’, fluistert hij.

Achter het grote schoolbord en het lage hek dat de parkeerplaats afgrenst, staat een echt paard. Het tekent zich af tegen de dikkere takken van de bomen. Zwaar stampt het zijwaarts, naar de bomen toe, met trillende spieren.

Ingmar moet denken aan Max, die met zijn handen onder zijn oksels gestoken voor de auto stond te vertellen dat hij een aanbod had gekregen om in oktober in Uppsala Faust te spelen.

‘Dat moet je maar afwijzen.’

Het paard glijdt uit op de bevroren helling. Zijn rechterschenkel en -sprong verstijven om het plotselinge geglibber op te vangen. Tegen het zwart van de bomen maakt het een zwieper met zijn hoofd, het lichaam hervindt zijn evenwicht en verplaatst zich met hoekige bewegingen achterwaarts.

*

Gekleed in zijn diepgrijze trui met witte binnenkant neemt Ingmar zijn beker warme melk uit de keuken mee naar de eetkamertafel.

De Hogarth-ets aan de muur wordt in het raam weerspiegeld. Als een glijbaan strekt de ets zich ver uit over de tuin en het donkere veld.

Ingmar bekijkt zijn vroegste aantekeningen, toen de film zou gaan over een dominee die zich in een kerk opsluit en tegen God zegt dat hij daar zal blijven totdat Hij zich openbaart, ongeacht hoelang dat duurt.

Ingmar weet dat hij binnenkort met het script aan de slag moet, maar herhaalt in zichzelf dat er absoluut geen haast bij is.

Hij moet rustig zijn.

Is genoodzaakt te wachten tot het motief zich aandient, moet dat in zijn eigen stroperige tempo laten uitbotten.

Hoewel hij zich in wezen niet rusteloos voelt, loopt hij naar een andere kamer om naast de telefoon een grammofoonplaat met de Psalmensymphonie op te zetten en hij moet opeens denken aan een lichtgrijze nacht in de pastorie bij het Sophiaziekenhuis.

Zijn moeder was uit Duvnäs thuisgekomen nadat ze daar goed had uitgerust en huilde nijdig op haar kamer.

Ingmar lag in bed, maar kon niet slapen.

Geklop in de verte – misschien iemand die houthakt – trekt hem mee, verder weg, dieper de herinnering in.

Zijn moeder riep door de deur dat zijn vader niet mocht binnenkomen. Diens voetstappen rolden af en aan in de gang en hij sprak met klagende stem. Wat is er, Karin[4]? Kaj, alsjeblieft, wat is er?

En toen het plotselinge gebons, het geschreeuw en de dreigementen.

Daarna opnieuw het geijsbeer en het steeds mattere gehuil van zijn moeder.

In de zachtheid waarmee een breiwerk wordt uitgehaald, sluipt Ingmar bij zijn jongere zusje naar binnen om te zien of ze wakker is geworden.

Ze zit in bed voor zich uit te staren, naar het wandkleed uit Dalarna.

Haar intens lichte huid en angstige mond.

Hij gaat bij haar zitten en begint met pop Rosenblom te spelen. Een jonge graaf die iedereen als personeel beschouwt. Hij probeert een krokodil te overreden om mee te helpen de koffer de rivier over te dragen.

Nitti lacht in haar kussen.

Wanneer de krokodil (in plaats van de koffer te nemen) zijn been pakt en hem de steile oeverrand begint af te sleuren, denkt Rosenblom slechts dat het om een pijnlijk misverstand gaat.

Dan kraakt opeens de vloer en er naderen voetstappen. Een metalen knikker rolt over de grond. Ingmar verstopt zich achter de linnenkast. Zijn vader komt met zware stappen de kamer binnen en gaat op de rand van het bed zitten. Hoewel het stil is, houdt hij zijn handen voor zijn oren. Zonder een woord te zeggen legt hij zijn grote hoofd in Nitti’s schoot.

De pendule tikt droog en spant aan, maar het enige wat volgt is een zachte resonantie in de gesloten houten kast.

Ingmar draait het ene cijfer na het andere, wacht op het snelle terugdraaien van de kiesschijf en luistert dan naar de lange tonen.

De hoorn wordt van de haak genomen en het wordt stil.

Dan schraapt zijn vader zijn keel en neemt op zoals hij altijd opneemt.

Hij zit waarschijnlijk aan zijn bureau met de ingelijste foto’s, maar heeft zijn colbert niet opengeknoopt. Hoewel hij alleen in de herenkamer is, maakt zijn vader zelfs zijn smalle stropdas niet losser.

‘Ik heb tot zeven uur gewacht’, zegt Ingmar. ‘Zodat u het eten een half uur kon laten zakken, vader.’

‘O, dank je wel’, lacht zijn vader opgelaten.

Ingmar stopt met bijten op zijn duimnagel en vraagt of zijn ouders bezet zijn, of ze gasten hebben of naar de zaterdagavondshow op tv zitten te kijken.

‘Ik heb toch niet vergeten je voor de televisie te bedanken?’ vraagt zijn vader.

Dacht hij werkelijk dat ik vond dat hij niet genoeg dankbaarheid had getoond, schrijft Ingmar in de kantlijn van de roman. Hij maakt de zin echter niet af met een vraagteken, maar blijft gewoon doorlezen over de plotselinge stilte die er viel toen hij geen antwoord gaf, over de omgeslagen kraag van zijn trui, die in de weerspiegeling van het raam van de eetkamer net het cijfer elf leek.

Zijn vader schraapt zijn keel. Gaat verzitten, de rugleuning kraakt. Vertelt op formele toon dat Dag[5] vanochtend uit Ankara heeft opgebeld.

‘Ja, hoe gaat het met hem?’

‘Dat weet ik niet’, antwoordt hij. ‘Je grote broer lijkt zich tevreden te stellen als ambassadesecretaris en jij lijkt …’

‘Ik bedoelde eigenlijk zijn been’, onderbreekt Ingmar zijn vader, maar hij heeft daar onmiddellijk spijt van.

‘Ik kan je moeder wel halen – zij heeft met Dag gepraat.’

‘Dat is niet nodig’, zegt Ingmar snel. ‘Ik bedoel, ik praat graag een poosje met u, vader.’

Achter het donkere veld zijn koplampen van auto’s te bespeuren, losjes door de allee strijkend.

Ingmar pulkt aan de zachte hoeken van de platenhoes, aan een puntje van de plastic binnenhoes en vraagt zijn vader of ze al hebben besloten om in de zomer ergens naartoe te gaan: ‘Jullie zijn misschien van plan om de villa van de – hoe heten ze – Sidenwalls weer te huren?’

‘Ja’, antwoordt zijn vader, die met zijn gedachten ergens anders zit.

‘Dat was toch best geslaagd?’

‘Dat kan zijn’, mompelt hij.

Ingmar krabt zich gestrest op zijn hoofd.

‘Dat dacht ik.’

‘Als ik niet aan zee zit, maakt het ook niet uit.’

‘Ja, maar ik heb een aanbod gekregen – of hoe moet je dat noemen – van een zomerhuis op Torö dat jullie zouden kunnen nemen.’

‘Nee’, antwoordt zijn vader met een glimlach in zijn stem.

‘Het zou perfect geschikt voor jullie zijn.’

‘Dank je, maar …’

Ingmar hoort hoe zijn vader opstaat, het snoer uitrekt en de deur naar de salon openzet.

Ingmar bijt op zijn duimnagel, bekijkt het resultaat en bijt nog wat verder.

‘Het is zeker binnenkort tijd voor een nieuwe film?’ vraagt zijn vader in een poging het gesprek op gang te houden, terwijl hij langs het gevouwen kamerscherm en de rijen boekruggen in de richting van de dubbele deuren kijkt.

‘Ja, de première is in oktober in Röda Kvarn.’

‘Dat zal je moeder verheugen.’

‘Maar op dit moment schrijf ik aan een heel nieuwe film, die u misschien interesseert, vader – hij gaat over een dominee.’

‘Hopelijk niet over mij.’

‘Zover ben ik nog niet.’

‘En je was ook nog bezig met een opera, zei je moeder.’

‘Jullie zijn van harte welkom bij de première; daar zou ik erg blij mee zijn’, zegt Ingmar.

‘Dat kun je het beste met je moeder bespreken.’

‘Stravinsky gaat inderdaad …’

Op de achtergrond hoort Ingmar iemand praten. Zijn vader zegt dat hij Putte aan de lijn heeft en overhandigt de hoorn.

‘Is er iets gebeurd?’ vraagt zijn moeder.

‘Vreselijke dingen’, antwoordt Ingmar. ‘Ik vroeg of jullie zin hadden om naar de première van The rake’s progress te gaan.’

‘In De Opera?’

‘Het is niets bijzonders, maar … Denkt u dat vader dat zou willen?’

‘En je moeder dan?’

‘Nee serieus, denkt u dat hij belangstelling heeft?’

‘Ja, maar je weet hoe hij is’, zegt ze.

‘Hij hoeft niet te komen’, zucht Ingmar terwijl hij opstaat. ‘Ik ben niet van plan om aan te dringen of …’

‘Ingmar, Ingmar’, onderbreekt ze hem rustig. ‘Ik wil alleen niet dat je teleurgesteld bent.’

‘Dat ben ik al.’

‘Dat moet je niet zeggen.’

‘Hoezo? Wat moet ik niet zeggen?’

‘Word nou niet …’

‘U hoeft hem verdomme niet in bescherming te nemen …’

‘Hou je mond’, zegt ze op scherpe toon. ‘Ik wil niets horen over …’

‘Het kan me ook allemaal geen donder schelen!’ schreeuwt Ingmar. Hij slaat de hoorn op de haak en rukt aan het snoer om de stekker uit het contact te trekken. De telefoon valt rammelend op de grond en vaag klinkt er een overgaande toon. Hij geeft een schop tegen het toestel, maar voelt dat zijn woede al gezakt is en verlaat de kamer.

Met trillende hand voert Ingmar de naald over het donkere water, het deinende oppervlak, en staat daarna te luisteren naar het gedempte gekronkel van de hobo voordat de bron opspringt.

Op de melk in de beker op de eetkamertafel is een vel ontstaan. Hij kijkt naar het gele notitieblok, maar voelt dat hij niet eens kan gaan zitten. Meer jaloers dan onaangenaam getroffen denkt hij weer terug aan zijn vaders grote hoofd in de schoot van zijn zusje. Hij had niet gedacht dat zijn vader tot een dergelijk tederheidzoekend gebaar in staat was. Hij lag met gesloten ogen heel rustig te vertellen over zijn tijd als dominee in het industrieplaatsje Forsbacka.

Er zit een tik in de plaat en de arm van de pick-up stuitert terug: pop Rosenblom is nu degene die de kamer binnenkomt, met een bleek gezicht. Hij loopt naar Nitti toe en legt zijn hoofd in haar schoot. Zij denkt dat hij zijn ogen sluit, in slaap valt, en begrijpt niet dat hij met zijn zwarte ogen blijft staren.

De naald springt weer uit de groef: Dag rukt een arm uit de pop en laat het bungelende lijf aan Nitti zien.

Ingmar loopt naar de pick-up en verplaatst de naald naar het volgende fragment: Ik verlangde zo erg naar een klein zusje voor Dag, vertelt zijn vader, dat moeder uiteindelijk van stof een klein meisje maakte en dat op onze trouwdag op mijn bed legde.

‘Een pop?’

‘Ja, maar ze werd ook zwanger’, zegt hij, terwijl een vermoeide glimlach zich over zijn hele gezicht verspreidt.

‘Van mij?’ vraagt Nitti zonder erbij na te denken.

Ingmar doet de voorraadkast open en grabbelt tussen de dozen. De havermout valt met een zachte plof op de grond en Ingmar doet een stap achteruit en strijkt het zweet van zijn bovenlip. Hij begrijpt het niet en vraagt zich af of Käbi[6] soms trek had en de chocolade heeft meegenomen naar het vliegveld.

Hij kijkt naar de grijze vlokken en realiseert zich dat hij het laatste restje chocolade vanochtend om vier uur zelf heeft opgegeten. Toen hij met een barstende hoofdpijn naar Leinsdorfs[7] vrije versie van The rake’s progress zat te luisteren. Dus nu heb ik vannacht niets, zegt hij tegen zichzelf. Wanneer ik niet kan slapen en niet kan schrijven. Wanneer ik mezelf ervan moet zien te weerhouden naar het hotel in Bremen te bellen.

Onderweg naar de auto knoopt hij zijn jas dicht. Hij gaat op de koude stoel zitten, chookt, start en rijdt tussen grijsgroene rododendronstruiken de inrit af. Onder de banden knerpt het. Hij draait de weg op, schakelt door en voert de snelheid voorzichtig op. Het licht van de koplampen tekent een gang tussen de donkere tuinen.

Hij trommelt op het stuur, bijt op zijn onderlip en ziet opeens een munt aan het eind van de lichttunnel.

Op een zandbodem in kniehoog water.

Of in een beslagen glazen pot.

Vlak voordat het motief op de bedrukte achtergrond verschijnt, klinkt er zacht gehijg.

Het is een jonge vrouw in klederdracht uit Thüringen. Ze ligt te slapen op een weiland, terwijl de onweerslucht zijn trillende, grijsgele licht over haar werpt.

Dan wordt ze wakker en gaat overeind zitten.

Zich niet bewust van die persoon die hijgt als een grote hond. De stompe nagels die op de parketvloer tikken.

De vrouw staat gewoon op, rekt zich uit en draait zich om. Maar opeens blijft ze staan; ze kijkt bang en snelt het veld af, terwijl er tegelijkertijd in een vloeiende beweging twee reeën de rijbaan oversteken en weer verdwijnen.

Wanneer Ingmar zachter gaat rijden, voelt hij aan zijn slapen dat zijn hartslag is versneld. Bijna raakt de auto in de steile bocht in een slip. Hij krabt zich gestrest op zijn hoofd en strijkt vervolgens over zijn haar. Probeert zich te concentreren door aan zijn nieuwe film te denken. Houdt zichzelf voor dat hij de mystificaties in zijn vorige film moet laten voor wat ze zijn; hij wil niet dat de dominee zijn god uit het behang tevoorschijn ziet kruipen.

De kuisheid in een kamerspel trekt me aan, denkt hij en hij herhaalt die woorden in zichzelf.

De gehele handeling moet zich in realtime afspelen: zondag, klokgelui voor de kerkdienst, een dominee kan het niet meer opbrengen te beweren dat hij in God gelooft.

Begint te begrijpen dat hij dat eigenlijk nooit heeft gedaan.

Hij beleeft de kerkdienst als een onverdraaglijk, totaal verwaterd ritueel.

Net zoals ik zelf altijd heb gedaan.

Ik wil vertellen over een dominee die alleen maar zijn werk doet.

Ik wil vertellen over mezelf, denkt hij, als ik had toegegeven aan de druk om dominee te worden.

De kiosk op het Djursholmsplein is gesloten, de lichtgroene houten luiken zijn dicht en met een hangslot verzegeld. Elastische strepen sneeuw kringelen over het lege plaveisel. Met de motor stationair draaiend blijft hij langs de kant van de weg staan. Hij vraagt zich af waar hij mee bezig is. Hij zou naar het huis moeten terugkeren om Käbi te bellen voordat het te laat wordt. Hij zou eigenlijk moeten gaan koken. Zou eigenlijk in zijn werkkamer moeten zitten schrijven. Hij slaat langzaam met zijn hand op het stuur, houdt daar na een poosje mee op, leunt achterover en bedenkt dat er een doos chocolade in zijn werkappartement ligt.

In het kastje boven het aanrecht.

Het gaat niet eens om een overweging wanneer hij in de richting van Stockholm begint te rijden.

*

Ingmar doet de deur achter zich dicht, schopt zijn schoenen uit en loopt naar het keukentje. Hij opent het kastje, ziet dat er een doos pastilles van pure chocolade op de plank ligt, doet het deurtje dicht en gaat daarna voor het raam staan.

Hij blaast in zijn handen.

Hier smelt de sneeuw op de vensterbank, denkt Ingmar, terwijl hij op de straat neerblikt. Een roestig hek tegen een betonnen muur. Op de laadbak van een gele pick-up ligt een uit de grond getrokken verkeersbord met een hoornvormige betonnen voet.

Hij bekijkt het opgebroken trottoir dat naar Karlaplan voert. De stapels met sneeuw bedekte straatstenen. De vibrerende reflecties van het vlammend gele plastic lint.

Hij laat zich op het bed vallen en bedenkt dat hij morgen naar Gärdet zal wandelen om het Radiohuis te bekijken. Ze zijn al bezig om mensen uit de nabijgelegen straat te verhuizen.

Hij belt naar het Hilton in Bremen.

Dat ligt niet ver van concertgebouw Die Glocke, heeft Käbi gezegd.

Over een paar uur gaat ze in de kleine zaal haar vier romantische stemmingen spelen – Brahms, Chopin, Schubert en Schumann – maar haar stem klinkt eigenaardig rustig.

Naast de lichtgrijze telefoon op het nachtkastje staat een witte wekker. De achterkant met een uitgeklapt koperrozet, twee geribbelde knopjes. Een drinkglas met dunne kringen kalkaanslag van het verdampte water.

‘Ik vind eigenlijk dat jij een beetje vreemd klinkt’, zegt Käbi met een plotselinge vermoeidheid. ‘Ben je thuis?’

‘Ja’, antwoordt hij om zijn autorit niet te hoeven verklaren.

Op de plek waar de foto heeft gehangen die uit zijn lijst werd geslagen, opent een liggende rechthoek nog steeds een schimmig raam in het door de zon verbleekte behang.

‘Wat is er dan?’ vraagt Käbi.

‘Niets, of … Ik heb mijn vader aan de telefoon gehad. Ik wilde hem voor de première uitnodigen, maar … ik weet niet.’

‘Hebben jullie ruziegemaakt?’

‘Nee, het is alleen … ik heb geprobeerd over de nieuwe film te vertellen …’

‘Maar waarom doe je ook zoiets?’ onderbreekt ze hem. ‘Dat is toch gewoon belachelijk. Hij heeft jouw films nooit iets gevonden.’

‘Daar weet ik niets van’, zegt Ingmar. ‘En het kan me ook helemaal niets schelen. Ik hoop dat hij een hekel aan mijn films heeft.’

‘Nee, dat hoop je niet.’

‘Het gaat er allemaal alleen maar om dat die ouwe zo vreselijk ontevreden is over zijn zoons. Ik bedoel, dat is hij echt. Hij snapt maar niet waarom wij geen dominee zijn geworden. Waar wij ons mee bezighouden, is in feite volkomen waardeloos, godsamme.’

‘Ja.’

‘Ik denk dat ik daarom een film over mezelf als dominee moet maken’, zegt Ingmar. ‘Om hem te laten zien wat daarvan zou zijn terechtgekomen. Hoe blij iedereen daarmee zou zijn geweest.’

‘Je weet anders maar nooit wat ervan zou zijn terechtgekomen’, zegt ze. ‘Misschien was ik dan wel een domineesvrouwtje geweest.’

‘Ja, als ik die vrouw gisternacht niet had vermoord.’

‘Toen ik lag te slapen’, zegt ze luchtig.

‘Ik heb besloten dat zijn vrouw al een paar jaar dood is. Dat is de reden waarom de dominee van zijn geloof is gevallen, of hoe noem je dat.’

‘Dus nu zit er geen vrouw in de film?’

‘Jawel, een onderwijzeres – die zijn minnares is.’

‘Wie gaat …’

‘Ik had gedacht …’

‘Wat?’

‘Ik had gedacht dat Ingrid[8] haar zou spelen.’

‘Is zij niet te mooi voor die rol?’

Ingmar voelt zachtjes aan zijn buik, die gevoelige leegte, het doffe antwoord op de aanraking, de tegenkramp.

‘Je klinkt een beetje moe’, zegt ze. ‘Heb je wel gegeten?’

‘Ik heb geen tijd gehad om te koken …’

‘Maar er moet nog wat kalfsfilet in de koelkast liggen – kun je niet even kijken?’

‘Nee, ik …’

‘Jawel, doe nou maar. Ik wacht wel.’

Ingmar legt de hoorn neer en hoewel het ridicuul is, loopt hij weg om in de lege koelkast in het keukentje te kijken. Hij roept dat ze gelijk heeft, keert terug en mompelt dat hij het fornuis heeft aangezet.

‘Ik wilde net zeggen dat ik me realiseerde dat ik het restje had weggegooid.’

‘Dan heb ik het zeker verkeerd gezien.’

Op straat begint een hond heftig te blaffen.

‘Je bent niet thuis – of wel?’

‘Jawel, hoor.’

Iemand rent over de vloer van het appartement boven hem en slaat de deur dicht.

Ingmar draait de wekker om, ziet de vingerafdrukken op het glazen front. Hij denkt aan de foto’s die zijn vader altijd op zijn nachtkastje heeft staan.

Van zijn eigen moeder en van Nitti. Nooit van zijn echtgenote. Nooit van zijn zoons.

Midden in het gesprek over het geluid in The rake’s progress, over het koor van prostituees in de tweede akte, zegt Käbi na een korte stilte, een overpeinzing, opeens dat ze wil dat hij het haar meteen vertelt wanneer hij verliefd wordt op een andere vrouw.

‘Wat bedoel je?’ vraagt hij en hij probeert zijn stem geamuseerd verrast te laten klinken.

Door de met elkaar verbonden lijnen van de telefoon, de hijgende lassen, de nawerkingen van de afstand, hoort Ingmar plotseling iets bewegen in Käbi’s hotelkamer, als poten op metaal, een voorzichtig gesijpel op een vochtig kleed.

‘Ik denk gewoon dat er iets gaande is’, zegt ze rustig. ‘Ik voel dat aan wanneer ik op reis ben.’

‘Wat voel je dan?’

‘Nee, maar … toen we elkaar leerden kennen’, zegt ze. ‘Toen kreeg alles een romantische glans, zoals dat heet, wat behoorlijk erotisch was – of niet? Maar vanuit dat gevoel moet je natuurlijk verder … en dat hoeft helemaal niet slechter te zijn, zoals jij altijd zegt. Want we hebben iets gekregen wat veel reëler is. En daar sta ik achter, maar na mijn trip naar Bordeaux ben ik een beetje bang geworden, omdat ik eigenlijk denk dat jouw behoefte aan verliefdheid veel groter is dan de mijne.’

‘Wat is er gebeurd, Käbi?’

‘Niets’, antwoordt ze. ‘Ik ben Svjatoslav Richter[9] toevallig tegengekomen en ik betrapte mezelf erop dat ik dat leuk vond, of spannend, bedoel ik.’

‘Ben je in bed gesprongen met die …’

‘Hou op, zeg’, onderbreekt ze hem. ‘Ik zou je nooit bedriegen.’

‘Maar als je het zou doen, zou je liegen.’

‘We hebben samen gegeten in dat Le Jardin bla bla bla.’

‘En daarna? Jullie hebben samen gegeten. Wat hebben jullie daarna gedaan?’

[1] Carl Anders Dymling (1898-1962), directeur Svensk Filmindustri tot 1962. Was ziek en overleed in dat jaar.

[2] Eigenlijke naam Margareta, Ingmar Bergmans vier jaar jongere zus.

[3] Max von Sydow (1929), internationaal vermaard acteur, werkte mee aan veel Bergmanfilms. Speelt in De Avondmaalsgasten de rol van Jonas Persson, de visser die zelfmoord pleegt.

[4] Karin Bergman († 1966), moeder van Ingmar Bergman.

[5] Dag Bergman, vier jaar oudere broer van Ingmar.

[6] Käbi Laretei (1922), concertpianiste. Vierde echtgenote van Ingmar Bergman, met wie hij van 1959 tot 1969 getrouwd was. Hun zoon Daniël werd in 1963 geboren.

[7] Erich Leinsdorf (1912-1993), dirigent.

[8] Ingrid Thulin (1926-2004), een van de belangrijkste Bergmanactrices. Speelt in De Avondmaalsgasten de vrouwelijke hoofdrol van onderwijzeres Märta Lundberg. Genoot ook internationale bekendheid, onder andere door haar hoofdrol naast Glenn Ford in Vincente Minelli’s Four horsemen of the Apocalypse (1962).

[9] Svjatoslav Richter (1915-1997), meesterpianist en componist.

==
==
==

2

#

Nadat we de leeslampen hadden uitgedaan, gingen we met elkaar naar bed, denkt Ingmar.

Nog steeds blind, om het even of het met gesloten ogen was, zochten we elkaar.

In de instabiele duisternis.

Diep onder de afnemende luxe van de avond: de gewelfde balkons, kleedkamers en golvende vloeren van De Opera.

Käbi probeerde iets te fluisteren over datgene waarvan ze zich allebei al zo bewust waren, maar tilde tegelijkertijd haar achterste omhoog.

Voorzichtig, bijna zakelijk, stroopte Ingmar haar batisten nachthemd op.

Opeens allebei warm.

En verlangend vervuld van de gedachte dat er een kind verwekt zou kunnen worden als ze doorgingen – gingen ze door zonder dat te hebben afgesproken.

Zwijgend, dicht ineengestrengeld.

Hij kan dat zien door het watervlies tussen twee glazen platen, door een beslagen jampotje, door de grote kas ’s nachts, een ijsblok vol licht.

Op het deksel van de doos met Drostechocolade haast een mannetje met een wandelstok zich voort. Hij draagt een hoge hoed en zijn lichaam is een donkere chocoladepastille.

Ingmar wrijft zich met zijn polsen in zijn ogen en blikt daarna door de ramen naar buiten.

De lucht begint zich af te scheiden van het donkere veld.

De blaadjes aan de ranken van de treurberk zijn nog niet zichtbaar, hoewel de zon over de boomtoppen strijkt.

De oneffenheden van het lentegras onder het grijsgele kleed van het afgelopen jaar liggen in de schaduw van het huis.

De wekker in de slaapkamer gaat en wordt uitgezet. Käbi gaat plassen, spoelt door en loopt daarna naar de keuken.

‘Stel je voor dat ik deze keer zwanger zou worden’, zegt ze slaperig achter zijn rug.

Een onderdrukte glimlach in de stem. Haar lichaam straalt nog steeds bedwarmte uit.

‘Ik was vergeten dat je naar Västerås moest’, zegt hij.

‘Ben je al lang wakker?’

‘Nee.’

‘Ik hoorde je om kwart voor vijf.’

‘Ja, ik heb de hele plank in de koelkast meegetrokken’, zegt hij. ‘Ik geloof dat het bevestigingspunt weer naar de filistijnen is.’

‘Ik zal er zaterdag wel naar kijken’, mompelt ze, terwijl ze het geëmailleerde pannetje met water vult en op het fornuis zet.

Na een poosje begint het tussen de twee metalen vlakken te suizen.

‘Jij gaat nu naar Råsunda – of wat was je van plan?’

‘Ik weet het eigenlijk niet’, antwoordt hij.

‘Schat, je moet je niets aantrekken van wat de kranten schrijven’, zegt ze. ‘Het enige wat ertoe doet, is dat iedereen die erbij was de opera mooi vond. Ik bedoel, als het publiek als één man opstaat om te applaudisseren. Eindeloos lang. Bravo, Ingmar. Bravo.’

‘Ik weet het – daar gaat het om.’

Wanneer hij door het raam heeft gezien dat Käbi in de taxi heeft plaatsgenomen, laat hij zich op zijn knieën zakken om de telefoonstekker in het contact te steken en hij gaat met bonkend hart zitten om Lenn[10] te bellen.

Na de trompetfanfares wordt een stijf gordijn (met daarop een geschilderd gordijn) opeens omhooggezogen en tijdens een korte prelude wordt het decor onthuld: het is lente in de tuin van Trulove en een angstig kijkende vrouw met een baard zit in het prieeltje.

‘Schiet op nu, voor de draad ermee! Ik ben er klaar voor – valt het mee?’

Een mannetje, wiens ronde lichaam van pure chocolade lijkt te zijn gemaakt, haast zich door een opening in de omheining naar binnen.

‘Nee, Putte, wacht, blijf bij de les. Er bestaat een woord – dat is succes!’

Het publiek lacht; men ademt uit en door de druk van de onverwachte luchtbeweging wordt de plompe hoge hoed bijna van het hoofd van de chocolademan gewipt. Op het moment van werkelijke schrik is door de schmink heen het privégezicht van Ragnar Ulfung[11] zichtbaar, maar hij herneemt zich.

‘Is dit ongelogen waar? Toe, alsjeblieft, zeg het me maar!’

De chocoladepastille neuriet spottend, wijst met zijn wandelstok in de richting van het huis, de deur gaat open en Ingmars secretaresse Lenn danst het toneel op in een zachtroze maillot, met zweetplekken tussen de billen.

‘Wie jong is, denkt iedereen te bedotten. Curt Berg[12] ben ik, een van de oude zotten.’

De vrouw bloost en verbergt haar gezicht in haar baard.

‘Heel veel lof, voor licht en geluid, de critici steken de vlaggen uit. Goede recensies, zegt het voort! Hulde, regisseur Putte, zoals het hoort.’

Met trillende handen legt Ingmar de hoorn op de haak; hij bedenkt dat Lenn misschien liegt om hem blij te stemmen en hij aarzelt of hij de stekker er weer uit zal trekken.

Hij knoopt de vuilniszak dicht, doet een nieuwe plastic zak in de mand aan de binnenkant van de kastdeur en ziet zijn moeder binnenkomen. Ze is suf van de Bromural en struikelt over de naaimachine.

Ingmar weet niet wat hij moet doen; hij volgt een jongeman met rode wangen die naar zijn kamer rent.

Een hele tijd blijft hij gewoon op de grond zitten met zijn handen voor zijn gezicht.

Dan probeert hij tot rust te komen door de oude kinematograaf en de versleten, paarse doos met de tekst ‘Frau Holle’ tevoorschijn te halen.

Maar vanwege de vingerafdrukken van het kleine kind op de reflectorspiegel breekt de jongeman het zweet uit.

Hij wil de kinematograaf weer verstoppen.

Herinnert zich dat zijn vader buiten adem was toen hij de deur opende en hem aan zijn haren de kast uit trok.

Toen hij voor zijn vader op de grond lag, had hij nog niet begrepen wat de aanklacht was. Hij knipperde tegen het felle licht, zijn pyjamajasje omhooggestroopt.

Waarschijnlijk plaste hij uit angst voor de straf in zijn broek.

Nee, hij plaste in zijn broek in de seconde van ontspanning die deel uitmaakte van de plotselinge pijn.

Of misschien was hij alleen maar vreselijk boos: terwijl de tranen over zijn wangen stroomden, schreeuwde hij tegen zijn broer dat hij hem zou doodmaken en hij voelde pas dat het gebeurde toen Dag begon te lachen.

Hij bleef gewoon staan en liet het volbrengen.

En Dag rende weg om moeder te halen; de plas werd opgedweild en pas nadat Ingmar gewassen was, voerde ze het vernederende ritueel uit terwijl zijn vader en grote broer stonden toe te kijken.

Grinnikend hadden de gezinsleden hem rondgedraaid en becommentarieerd, ze hadden gelachen en zijn vader was opeens weggerend om zijn fototoestel te halen.

Allan Ekelund[13] belt om hem met de ontvangst te feliciteren: Dagens Nyheter, Svenskan, Stockholms-Tidningen, Aftonbladet. Ingmar bedankt terughoudend, brengt het gesprek op een ander onderwerp en vraagt hoe Allan tegen de nieuwe film aankijkt: ‘Kan ik op steun van jouw kant rekenen?’

‘Jij kunt toch verdorie bijna doen wat je wilt na wat er nu met De maagdenbron is gebeurd?’

‘Maar wat vind jij?’ vraagt Ingmar en hij hoort het vleugje wanhoop in zijn eigen stem.

‘Wat ik vind? Ik moet het script lezen om …’

‘Van het idee, bedoel ik.’

‘Ik weet niet …’

‘Persoonlijk ben ik er dus zeker van dat deze film gemaakt moet worden, maar ik begrijp ook dat het misschien saai klinkt in de oren van …’

Allan Ekelund lacht en is het met hem eens.

‘Nee, maar serieus’, zegt Ingmar. ‘Denk je dat het misschien dom van me is om de productie door te zetten?’

‘Misschien.’

Ingmar loopt over de natte tuintegels achter het huis en ziet dat de metalen huls van de sproeier onder de opgerolde slang een spoor van roest op de gele stenen heeft achtergelaten.

Een witte poes is op de vensterbank van de muziekkamer gesprongen. Ze balanceert genotvol. Het lijkt of ze zich spiegelt in het glimmende zwart van het deksel van Käbi’s Bechsteinvleugel.

Ratelend zitten twee eksters elkaar rond een berk achterna en ze duiken neer naar het zompige gras onder de appelboom.

Ingmar zet een paar stappen, maar blijft dan staan voor het grijsgroene zeil dat over de tuinmeubels ligt.

Hij bekijkt de vouwen: donkere plekken met bruine dennennaalden waar water zich verzameld heeft aan de voet van droge, stoffige Alpentoppen.

Iemand verbrandt takken en bladeren. Uit een van de tuinen langs de straat stijgt een zachtgrijze rookpilaar op. Die vlecht zich omhoog naar een witte, ontoegankelijke hemel.

*

Met tikkende stoten vibreert de langpootmug in het glazen potje; hij vliegt rond en blijft dan liggen. De bosmier nadert opnieuw en de langpootmug begint weer rond te fladderen. Dag lacht met een angstige blik. Ingmar probeert erbij te komen, maar wordt door zijn grote broer weggeduwd.

Omvergesmeten in het grind en hij bezeert zijn rug aan de regenton achter het lijkenhuis.

Hij staat op en vraagt Käbi hoe het concert is gegaan. De telefoonlijn knettert wanneer ze hem met een soort verstrooidheid in haar stem antwoordt: Het ging geloof ik wel goed.

‘Leuk.’

‘Ik moet zo naar Helander, maar wacht … Luister’, zegt ze met ingehouden blijdschap.

‘Wat moet ik …’

Hij wordt onderbroken door een plotseling geluid: een droge knal, snel geklok.

‘Proost, hè! Op jou – je stuk is ongelooflijk goed ontvangen.’

‘Heb je champagne gekocht?’ vraagt hij.

‘Dat had jij ook moeten doen.’

‘Dat weet ik’, zegt hij en opeens voelt hij dat zijn lichaam ontspant.

‘Wat ga je vanavond doen?’

‘Vroeg naar bed, proberen nog een beetje te schrijven’, zegt hij met een brede glimlach.

‘Ja, hoe gaat het met die arme dominee?’

‘Ik weet het niet, ik schrijf veel te langzaam’, antwoordt hij. ‘Maar ik moet dat simpele, alledaagse drama vinden. Eigenlijk het conflict tussen de mens en het beroep van dominee. Ze vinden allemaal dat dit ontzettend saai klinkt.’

Ingmar lacht.

‘Maar het lijkt of jij een beetje van die dominee bent gaan houden’, zegt Käbi.

‘Wat moet ik anders? Ik heb immers alleen hem maar. Om me mee te identificeren, bedoel ik. De vorige keer kon ik mezelf in drieën verdelen. De jongen, de arts, de schrijver. Maar ditmaal zit ik opgesloten in de dominee. En dat is natuurlijk ook de bedoeling; er moet ook niets anders zijn waar ik naartoe kan vluchten. Want zo zou het immers ook geweest zijn als ik dominee was geworden.’

Tegen de linkerrand van de ets rust een vrouw met ontblote borst op een stoel. Ze wijst geamuseerd naar de hoed die op de grond ligt. De orgie is haar eindfase ingegaan, iedereen is moe. De karwatsen werpen een roetend schijnsel. Ingmar zit wijdbeens onder een gebarsten spiegel, zijn overhemd met ruches geopend. Zijn haar is ongewassen en aan de lange kant. Hij heeft zich vanochtend niet geschoren en er is een bleekgrijze en zwarte stoppelbaard verschenen. Het gele schrijfblok ligt voor hem op tafel, tussen bekers en fruit.

Ingmars oog valt op de pen in zijn rechterhand, met een kapot gekauwd uiteinde, gebarsten plastic. Duim en wijsvinger, geloogd grenen, met ingewikkelde systemen van elkaar kruisende sloten, rivierbeddingen; het vlies van de nagelriem over het roze nagelbed; de papiersnijwond van gisteren glinstert door een lichter rood.

Hij bladert naar een lege bladzijde en houdt zichzelf voor dat hij de gedachten die hij had tijdens de eindfase van zijn werk aan de opera-enscenering tenminste kan opschrijven.

Nu schrijft Ingmar snel, zijn pen gaat over het papier. De langpootmug stoot tegen de glaswand en het dekseltje. Ingmar probeert de globale gedachten te vatten, de intrige, maar wordt het moe, merkt dat hij steeds vaker blijft steken in kamers, in scènes, in dialogen en stemmingswisselingen.

De onderwijzeres wil niet van de zijde van de dominee wijken, maar die heeft geen ruimte voor liefde in zich, schrijft Ingmar helemaal onderaan op de bladzijde en hij slaat het blad snel om.

De dominee voelt dat hij geen plek heeft waar hij aan haar en haar behoefte aan tederheid en bevestiging kan voldoen, vervolgt hij. Dus moet hij zich hard opstellen, uit onvermogen.

En dan verlaat zij hem voorgoed, denkt Ingmar. Want misschien moet ik dat juist vertellen. Over een dominee die Gods zwijgen, Zijn gebrek aan zorg niet kan verdragen. Zich er niet van bewust dat hij dat gedrag zelf imiteert.

De onderwijzeres bedelt om liefde, maar hij keert zich af. Hij is niets anders dan een zwijgende façade, tegenover haar.

Tegenover de liefde.

Dus verlaat zij hem uiteindelijk. Net zoals God hem heeft verlaten. En de dominee blijft alleen achter met zijn eenzaamheid.

Wanneer Ingmar de woorden van de onderwijzeres over liefde neerschrijft, beweegt zijn pen snel. En dan komt de plotselinge wreedheid van de dominee. Hij wijst haar af, maar zij gaat niet weg. Zij blijft en laat zijn valse opmerkingen gelaten over zich heen komen. Ze huilt, erkent haar domheid, maar weigert hem te verlaten. In het besef dat zij ook egoïstisch is in haar opstelling ten opzichte van hem zegt ze: Steeds als ik je haatte, probeerde ik in plaats daarvan medelijden te hebben.

Verwonderd over het feit dat de onderwijzeres heeft geweigerd de dominee te verlaten, slaat Ingmar een nieuwe bladzijde op en hij maakt een aantekening dat er misschien nog iets moet gebeuren om haar ertoe te dwingen weg te gaan.

Uit zichzelf vertrekt ze niet.

Want zij is een vreselijk klitterige, verstikkende vrouw, schrijft hij, maar die woorden streept hij vervolgens door met het knagende gevoel dat hij zich aan iemand heeft vergrepen.

Het idee is immers, zo houdt hij zichzelf voor terwijl hij het gele blok dichtslaat, dat de dominee met zijn God alleen gelaten moet worden. Of met zijn gebrek aan God, zo je wilt. Ingmar zoekt een poosje in zijn vorige werkboek en vindt een vroege aantekening waarin staat dat zij (toen ze nog de echtgenote was) hem verlaat. Verbitterd, heeft hij geschreven.

Dat is de premisse. Maar wanneer ze eenmaal bij hem is, weigert ze toch op te geven, denkt Ingmar terwijl hij de glazen pot nadert die bij de bakstenen muur staat, in het spoor tussen avondzon en zeilgrijze schaduw. Hij laat zich op zijn knieën zakken en hoort achter de gele vensterruit van de pastorie zijn moeder opeens aan de telefoon.

‘Wat een ontvangst en wat een première! Ik kon nauwelijks geloven dat jij op het podium stond’, zegt ze. ‘Mijn Putte, zo gevierd.’

‘Wat vond vader ervan?’

‘De koning en de koningin waren er.’

Het tikkende en snelle suizende geluid in het potje is opgehouden.

‘Hij is niet meegegaan’, zegt Ingmar zacht.

‘Je weet hoe hij is – wanneer hij zich niet fit genoeg voelt om …’

‘Ik word er zo moe van’, onderbreekt hij haar.

Op de achtergrond klinkt de televisie. Samen met zijn moeders trage ademhaling. Ingmar voelt dat ze het ongedaan zou willen maken, voelt haar aarzelende pogingen, dat ze zich bewust is van het feit dat het hem niet kan schelen of Agda er in De Opera bij was of dat ze Åkerhielm en de oude heer Josephson, die parket zaten, hebben gezien.

De langpootmug ligt als een trillend loden knikkertje op de bodem van het potje, zonder vleugels en met losse stokjes als poten.

Wanneer ze zwijgt, hoort hij achter haar de Stjärnsundklok, de zachte slag van de slinger.

‘En gefeliciteerd met je prijs … met je Oscar’, zegt ze, zoekend naar woorden.

‘Ja, dat is leuk’, mompelt hij.

‘Ik heb geprobeerd je te bellen, maar ik dacht dat je het wel druk zou hebben met de première.’

Wanneer Ingmar naar buiten gaat, is hij zich niet bewust van het feit dat hij de voordeur laat openstaan. Het is kil in de tuin. Zijn overhemd klappert in de wind, zijn bezwete hemd plakt koud op zijn rug.

Hij rent de inrit af. Loopt met grote stappen langs zijn auto, de kersenbomen en het vlechtwerk van de rododendrons. Zijn vader kan wat hem betreft naar de bliksem lopen. Hij zou in een bejaardentehuis opgenomen moeten worden.

De witte poes krabt in de zandhoop en hij haalt met zijn voet naar haar uit. Ze deinst schuw een meter achteruit en wanneer hij op de grond stampt, draait ze zich soepel om en verdwijnt onder de omheining door.

Rillend vervolgt hij zijn weg langs het grindpad: hij ruikt een vage geur van rook en bedenkt dat hij zich als kind waarschijnlijk redelijk blij voelde wanneer hij naar binnen sloop om in het donker onder de trap op het orgeltje te spelen.

Maar de tonen zwegen abrupt, met een zucht. Hij maakte zich uit de voeten, had buiten op het grind stappen gehoord.

Knerpend.

Hij begint weer te rennen, langs de rij villa’s. Hij moet controleren of het vuur wel goed gedoofd is voor de nacht. Hij blikt naar de vlakke percelen en herhaalt in zichzelf dat het allerkleinste beetje gloed dat overblijft voldoende is om het vuur te doen oplaaien.

Een hond blaft achter de voordeur van een huis.

Ingmar stapt over een laag hek, trekt zich niets aan van het feit dat er licht brandt achter de ramen op de bovenverdieping van de villa, loopt langs het huis naar de achterkant, maar ziet geen tekenen dat er is gestookt. Hij stapt over het hek naar de aangrenzende tuin, begint te rennen wanneer hij rook ruikt, maar vindt geen vuur.

Via een nauwe opening in een sparrenheg struikelt hij een gazon op, loopt langs een stalen stelling met een rode plastic schommel en steekt een grindpad over. Aan de andere kant van de grote villa ziet hij de grond gloeien, een hijgend spel van duisternis. Buiten adem haast hij zich erop af en begint te stampen. Zwart stof wolkt rond zijn benen, gloeiende schepen stijgen knipperend op. Hij voelt de hitte van de grond, het gloeien rond zijn kuiten, maar hij houdt pas op met stampen wanneer hij aan de rand van de lichtcirkel een gestalte in de gaten krijgt.

Een smal hoofd op heuphoogte. De vochtige glans in de grote ogen.

‘Ik zag het branden’, zegt Ingmar. ‘En ik dacht dat ik moest helpen.’

‘Het mag anders best nog even blijven branden.’

Ingmar slaagt er niet in haar gezicht te onderscheiden. Het zachte licht valt op de zijkant van het lichaam, de nek. Een bobbelige verlenging van de nacht; ze lijkt op een omgekeerde kruiwagen te zitten. Een slank been glimt, roerloos.

‘Ik woon iets verderop.’

‘Dat weet ik’, antwoordt ze met een vrolijke ondertoon.

‘Ik zag de rook al eerder.’

‘Is Käbi in het buitenland?’

‘In Västerås.’

De lippen worden met een dikke tong bevochtigd.

‘En jij vond dat je weleens langs kon gaan – als Jan-Carl niet thuis was.’

‘Nee’, fluistert Ingmar, terwijl hij naar de plas fonkelende lichtjes kijkt, naar de duisternis die door de zwakke gloed dringt.

‘Je wilde er alleen maar voor zorgen dat ik het vuur goed zou doven?’

[10] Lenn Hjortzberg, regieassistente en secretaresse van Ingmar Bergman.

[11] Ragnar Ulfung, tenor, zong de rol van Tom Rakewell in Bergmans enscenering van The rake’s progress.

[12] Curt Berg, schrijver, vertaler en muziekrecensent bij de grote Zweedse krant Dagens Nyheter.

[13] Allan Ekelund, uitvoerend producent van De Avondmaalsgasten.

==
==
==

3

#

Zonder de emulsie te beschadigen drukt hij de filmstrook in een glazen potje. Zijn vaders vele gezichten waaieren uit, honderden identieke portretten vullen het potje.

Hij draait het deksel er weer op en zet de pot op de bijrijdersstoel.

Langzaam naderen ze de middeleeuwse kerk met zijn witte, afbladderende verf, terwijl aan de rechterkant luchtgroene velden voorbijvloeien.

‘Ik kan jullie wel bij het hek afzetten’, zegt Ingmar.

‘Waarom?’ vraagt zijn vader.

‘Dan hoeven jullie niet tegen de helling op te lopen.’

‘Ik kan wel lopen.’

Een lage muur van losse brokken graniet omringt het kerkhof en het torenloze, langgerekte gebouw met de gewelfde raamnissen. Roze strepen lopen langs ruwe muren met slecht onderhouden stucwerk. Achter deinende bladerkronen is een steil dak met gebarsten dakpannen te bespeuren.

Ingmar vraagt zich af of hij het script in de auto zal laten liggen. Lenn heeft de eerste versie uitgetypt. Vijfentwintig bladzijden in een kartonvale map. Ingmar heeft bedacht dat hij zijn vader zal vragen of hij zin heeft om het te lezen.

Erik[14] rust uit met zijn ene hand op de muur; zijn manchet maakt vouwen in de gestippelde huid van de rug van zijn hand.

‘Heb je pijn?’ vraagt Karin zacht.

Hij geeft geen antwoord, staat slechts stil te wachten.

Het klokgelui voor de kerkdienst zet pijnlijk door, de grote klok zucht en Karin werpt een blik op de roodgeverfde klokkenstoel op de top van de heuvel achter de kerk.

Ingmar krabt door zijn alpino heen op zijn hoofd en begint aan zijn vader te vertellen over de film die hij gaat maken: over de dominee die bemerkt dat hij zijn geloof is kwijtgeraakt. Die voelt dat hij alleen maar doet alsof hij dominee is.

Zijn vader rammelt met de munten in de zak van zijn lichte overjas en knijpt zijn ogen toe tegen het ontoegankelijke wit van de hemel.

‘Het is een beetje om die reden’, zegt Ingmar. ‘Dat ik een heel gewone kerk wil bezoeken.’

‘Een gewone?’ mompelt zijn vader.

‘Wat anders dan de Slotkerk, die …’

‘Er is geen verschil’, onderbreekt Erik hem terwijl hij wegloopt.

Ingmar volgt hem; hij houdt gelijke tred.

‘Ik heb het script trouwens bij me. Een eerste versie. Het is geen meesterwerk, maar …’

Hij zwijgt en probeert die kluwen van zwijgende gezichten, net zo klein als de vingerafdrukken op het glazen potje, af te lezen. Zijn vaders variëren in lichtsterkte, afhankelijk van veranderende hoeken en afnemende doorzichtigheid. Maar het opgerolde, gevlochten lint van portretten vormt niets anders dan een herhaling.

*

Op een dof olieverfschilderij hangt Jezus aan zijn dwarslat. Zes perfecte stralen bloed spuiten in dunne boogjes uit de wond in zijn zijde, recht op de hoofden van zes mannen.

Terwijl zijn ouders gaan zitten, blijft Ingmar in de krappe bank staan.

Zijn blik gaat langs de messing kroon omhoog naar de apsis met haar puntige gewelf en oude orgel. Achter de reling beweegt de organist. Een vrouw met een zwarte blouse onder een lichtgrijs of blauw vest. Toevallig kruisen hun blikken elkaar en hij wendt zich af. Hij maait het gezangenboek op de grond, laat het liggen en strijkt trillend over zijn mond. Hij begrijpt niet wie hij gezien heeft. Een vrouw van in de vijftig, met hoge, geëpileerde wenkbrauwen, stevig op elkaar geknepen lippen en diepe rimpels rond de naar beneden getrokken mondhoeken.

Dan zucht de balg in het orgel en de eerste tonen dringen door de pijpen omhoog.

Hij herinnert zich de mooie rechte neus, het grijzende haar, gaat bij zijn geheugen te rade, gaat alle vrienden van Käbi af.

Het klinkt alsof de organiste met opzet verkeerd speelt, met een vreemde bediening van de registerknoppen. Erik maakt aanstalten, wil iets zeggen, maar blijft zwijgen.

De dominee van middelbare leeftijd met haar dat over zijn oren hangt, beweegt snel met zijn magere handen over zijn toga.

Groen fluweel met zilver borduursel.

Hij hoest, legt uit dat hij ziek is en van plan is een verkorte dienst te houden.

De dominee kijkt op zijn horloge en maakt dan een aarzelend gebaar in de richting van de gemeente.

‘Maar wat is dit?’ mompelt Erik, terwijl hij steun zoekt bij de bank voor zich.

‘U kunt het wel overnemen’, fluistert Ingmar tegen hem en hij voelt een zuiging in zijn borst.

Hij draait zich om en ziet de organiste met haar stevige lichaam tegen de reling van het orgel staan. Alleen al de gedachte om haar blik te ontwijken verleidt hem ertoe naar boven te kijken. Ze kijkt hem in de ogen en steekt haar tong uit.

Zijn buik speelt een beetje op, er beginnen herinneringen bij hem boven te komen en hoewel de gemeente opstaat, gaat hij in de bank zitten.

Het klopt niet, denkt hij.

Door een slecht stel optometrische lenzen is een grijze vrouw te bespeuren. Elke keer dat de glazen opnieuw geslepen worden, vervormt het beeld; het wint aan scherpte, maar slinkt of versmalt.

Een gehaakte witte sprei, brede heupen. Een hand spreidt zich uit, het vlees van de onderarm trilt. Het gehaakte patroon op de naakte huid.

Terwijl de vrouw zich afwendt om een keukenlaatje open te trekken wordt het beeld schoksgewijs beter.

Ze wordt eerst wazig, maar krijgt dan scherpe contouren.

Langs de buitenkant van de lens gebogen komt ze met een schilmesje in haar linkerhand naderbij en ze begint te lachen wanneer ze zegt dat ze een stuk van zijn kont zal snijden.

Nu zit ze met haar rug naar zijn rug toe en laat haar handen op de toetsen van het orgel rusten, denkt Ingmar.

Het gesloten gezicht, het roodgeverfde haar.

Hij weet niet hoe vaak hij met haar naar bed is geweest.

Na de repetities.

De pelikaan in het Studententheater in Stockholm.

Strindbergs Svanevit.

En daarna verliet hij haar, vluchtte naar het noorden, naar de plaats in Dalarna waar zijn grootouders van moederskant een zomerhuis hadden. Ze was niet goed snik, had hij zich voorgehouden.

Toen al was hij zich ervan bewust dat hij zijn vaders uitgekookte bestraffingen steeds meer imiteerde. Hij hoeft niet naar de maanvormige littekens op zijn knokkels te kijken om zich de zingende toon van hysterie en opluchting te herinneren.

Haar gezicht tegen de badkamervloer, hoe ze haar tranen droogde en hem tussen zijn tenen begon te likken.

Hij verzet zich tegen zijn fantasiebeeld, houdt zichzelf voor dat dit opgesloten moet blijven in zijn hoofd, dat dit onrealistisch is, en neemt zich voor dat hij haar de lofpsalm niet echt zal laten bederven. Maar tegelijkertijd staat zij op de apsis achter hem op, met het orgel als een reusachtig rugpantser, en ze roept over de hoofden van de gemeenteleden dat Ingmar Bergman altijd maar beloftes deed en haar neukte als een poedeltje.

De dominee staat daar maar, zonder zijn gemeente te zien. Zijn magere, baardige gezicht hangt recht boven de pafferige engel – met een gedrapeerd, gouden kapsel en schele, roodomrande ogen – aan de rand van de preekstoel.

Ingmar vraagt zich af of de dominee nerveus is omdat hij in de gaten heeft dat Erik Bergman in de bank voor hem zit.

‘Dit is mijn geliefde zoon’, zegt hij zacht en daarna zwijgt hij.

Met een koningskroon en een krullende, volle baard zit God met zijn zoon op schoot, tussen zijn dijbenen geklemd, hangend aan het kruis. Midden in de altaarkast, midden in het koor, bevinden ze zich. Omringd door tien stukken: Johannes de Doper, Maria en het kind, Birgitta met haar boek, de evangelisten en andere.

Ingmar loopt in de richting van de parkeerplaats, draait zich om en ziet dat zijn vader in het grind voor de deur is blijven staan.

Rode vlekken verschijnen op zijn bleke wangen.

Erik blikt over de akkers naar de van regen zwangere hemel en ademt met halfopen mond.

Ingmar keert terug en in een poging zijn vader meteen mee te krijgen, zegt hij dat hij de wandelstok wel uit de auto kan halen.

Hij is bang dat de organiste naar buiten zal komen om hem aan te spreken.

De dominee krabt in zijn baard, mompelt dat ze hoog bezoek hebben en Erik Bergman zoekt Ingmars blik wanneer die over het grind naar hen toe komt lopen.

‘Ik vond Het zevende zegel mooi’, glimlacht de dominee, terwijl hij zijn hand naar Ingmar uitsteekt.

‘Is dat zo’, zegt Ingmar bijna onhoorbaar.

‘Ik heb de film zeker tien keer gezien.’

‘Dit is mijn vader, Erik Bergman.’

‘Aangenaam’, antwoordt de dominee.

‘Hij is hofpredikant’, legt Ingmar uit.

Ze geven elkaar een hand en Ingmar werpt een blik in het donkere kerkportaal. Hij ziet een gestalte aan de voet van de trap, een geheel met de ronding van de glimmende bocht van het bordes.

‘We moeten weg’, mompelt Erik.

‘Maar de koffie’, zegt de dominee, terwijl hij Ingmar probeert mee te tronen in de richting van een opening in de tuinmuur, naar het woonhuis. ‘Mijn vrouw.’ Over de kroon van de klokkenstoel heen wijst hij naar de pastorie.

*

Erik leunt zwaar tegen de gewelfde voorruit. Al na een kilometer of tien ten zuiden van Sigtuna zijn ze langs de kant van de weg gestopt. Naast een weiland dat is vastgezet met een zwerfkei. Met aan de ene kant een blauwe bosrand en aan de andere kant een sloot en daarachter een koolzaadveld.

Paardenstaart en akkermunt strijken langs de autoband.

De tussen knoop en knoop licht geknakte grashalmen, de gespleten bladeren en de magere aren.

Roerloos, omringd door vliegende insecten.

Karin draait de dop van de thermoskan en schenkt koffie in.

‘Herkende hij jou niet?’ vraagt ze.

‘Jawel, dat geloof ik wel’, antwoordt Erik.

‘Ik hoopte bijna dat vader de dominee aan zijn oor zou trekken om hem te laten zien hoe het hoort te gaan’, zegt Ingmar en hij hoort zijn eigen kruiperigheid.

‘Zoals toen we naar bisschop Giertz in het koninklijk paleis zouden gaan luisteren’, zegt moeder. ‘De kapel zat vol, de koningin was er ook, maar geen bisschop. Na een kwartier stond je vader op om naar voren te lopen en te zeggen dat hij in de dienst zou voorgaan.’

En de koningin had in haar handen geklapt, vertelde Dag op een zondag. Maar daar hield ze mee op toen de koning haar een blik toewierp. Ze moest blozen en begon zich te krabben, hier beneden.

Als blauwgrijze stof, misschien fluweel. Met een patroon van witte cirkels rond zwarte kralen. Dan slaat het vlindertje zijn blauwe vleugels uit en vliegt weg.

Zijn vader strekt zijn lichaam, de lichte overjas spant rond zijn verkrampte schouders.

De smalle stropdas, de plooien van het vest.

Een bleke bovenlip en een dunne witte snor.

Zijn neusvleugels zijn gespannen, maar zijn ogen geglaceerd met een kalmte waar moeilijk de vinger op te leggen is.

‘Zijn er geen koekjes?’ vraagt Erik en hij blaast in zijn koffie.

‘Jij zei toch dat ik niets hoefde mee te nemen’, antwoordt Karin.

‘Ik mag het toch wel vragen’, mompelt hij.

Zijn moeder voelt aan de ketting die over haar blouse hangt en zegt dat ze eigenlijk wel in het gras kunnen gaan zitten, dat het droog is.

Zijn vader neemt niet eens de moeite om te reageren.

In de wind verheft het dunne haar zich van zijn glimmende schedel.

Ingmar heeft chocolade uit de auto gehaald en zijn vader eet, drinkt koffie en zuigt zijn wangen een beetje naar binnen.

‘Dit is echte chocolade’, zegt hij.

‘Uit Nederland’, antwoordt Ingmar. ‘Droste heet het.’

‘Waarom hebben wij geen Droste?’

‘Ik weet het niet’, antwoordt Karin met een geamuseerde blik.

Tegen de bosrand staat een rij blauwe en rode olievaten. En boven de boomtoppen glijdt geruisloos een eenmotorig vliegtuig.

‘Wat een rare kerkdienst’, zegt zijn moeder.

‘Raar? Het was een verkorte versie’, antwoordt zijn vader, terwijl hij zijn koffiebeker leegschudt. ‘Maar dat zal Putte wel goed zijn uitgekomen’, zegt hij en hij werpt Ingmar een heldere, plagerige blik toe. ‘Weet je,’ zegt hij, ‘je was pas drie jaar toen je voor het eerst naar de kerk ging.’

Ingmar probeert een glimlach te onderdrukken.

‘Het was kerstavond en ik trok je op mijn groene slee door de sneeuwhopen langs de fabriek.’

Zijn moeder slaat haar blik neer alsof er een vreselijk voorgevoel door haar heen gaat, maar kijkt vervolgens alleen maar opgelaten.

Zijn vader vertelt dat hij onder de preek opeens een stemmetje van beneden uit de gemeente hoorde: Ik vind dat u nu wel mag ophouden, vader.

Ingmar lacht onverbloemd; hij is er zelf door verrast.

Zijn moeders linkerhand beweegt door de lucht boven haar haren.

Ingmar opent het portier en helpt zijn vader wanneer die gaat zitten. Daarna pakt hij het script van de voorbank en zegt dat het leuk zou zijn om zijn mening te horen.

‘Hm’, zucht Erik, terwijl hij de map op schoot legt.

Ingmar slaat het portier dicht, rust met zijn hand op het dak en voelt de warmte van de zwarte lak. Hij kijkt uit over het koolzaadveld, ziet hoe de gele schijf tegen de vlakke witte hemel is geplaatst, hoe de ruimte tegen de horizon smaller wordt, hoe het wit uiteindelijk aan het geel plakt.

Hij remt voorzichtig af en stopt voor de deur van Storgatan 19. De struiken tegen de gevel trillen in de wind. Een natte gebreide want ligt onder het lage hek.

‘Dit was dus de eerste kerk’, legt hij uit, terwijl hij in het spiegeltje naar zijn vaders gezicht kijkt. ‘Maar ik was van plan er nog vijf te bezoeken, als jullie zin hebben om mee te gaan.’

‘Ik heb geen tijd’, zegt zijn vader tegen zijn moeder.

Op Ingmar rust een gladde kopergele schaduw. Als door bruin glas, groot als een jas. Hij knijpt zijn ogen stevig dicht en zet zijn tanden op elkaar. Hoe dom kun je zijn, denkt hij en hij besluit om voor straf met honger naar bed te gaan.

Wanneer hij daarna weer achter het stuur zit, sluit hij zijn ogen en hij beziet het korte afscheid vanaf grote hoogte. Rechthoeken van huisdaken, samengevoegd. Zwart plaatijzer, rood plaatijzer, rode bakstenen. Terrassen met een mattenrek. Schoorsteenschachten, dakgoten. En tussen de huizen Storgatan in het middaglicht. De auto glanst als een druppel teer op een zinken lijst. Ingmar staat daar en vraagt of zijn vader het laatste restje chocolade wil meenemen. Zijn vader slaat dit af, maar houdt Ingmar niet tegen wanneer die de doos in zijn jaszak stopt.

Het filmstrookje in het potje zit dubbel, op bepaalde plekken misschien in vier lagen. Soms met goede pasvorm maar alleen wat vleziger, soms met vertekenende verschuivingen, groteske grilligheden tot gevolg.

*

Ingmar hangt zijn sleutels aan het haakje, zet de pot op de hoedenplank, loopt het gele schijnsel in en struikelt over een schoen met een hoge hak. De lichtgrijze mantel ligt al op de linoleumvloer van de vestibule. Hij vangt een glimp op van brood, ham en een doos met zes eieren in een plastic boodschappentas.

‘Ik heb tegen Käbi gezegd dat ik in de stad zou blijven’, mompelt hij. ‘Dat ik er behoefte aan had om even alleen te zijn.’

Ze tilt haar hoofd van het kussen.

‘Maimu[15] komt langs’, verklaart hij. ‘En ze zijn toch alleen maar blij wanneer ik er dan niet ben.’

Ze zucht en wendt zich af.

‘Nou ja … ik denk dus eigenlijk dat het Käbi niet zou kunnen schelen’, zegt hij zonder haar aan te kijken. ‘Toen ze mij leerde kennen, had ze een open relatie en dat …’

Hij knoopt zijn overhemd open en in het trappenhuis begint iemand te lachen.

‘Het enige wat ze heeft gezegd,’ vervolgt hij, ‘is dat ze de waarheid wil weten, hetgeen ik verkies als een leugen te beschouwen.’

Buiten voor het raam roept een vrouw iets en daarna slaat er een autoportier dicht.

‘Ja’, zucht hij, terwijl hij aan zijn buik voelt.

Die herhalingen, steeds minder herkenbaar. De sherryglazen op tafel. En het triviale van de hele situatie. Het avondlicht valt naar binnen door vuile ruiten, zijn broek over de rug van de stoel, de bewegende rand van het bed, het geluid van de sok over de ruwe hiel.

‘Hoe gaan we het doen?’ vraagt hij terwijl hij met zijn blik de bleekroze binnenkant van het dijbeen volgt, naar de lies.

Het gezicht is afgewend, de hals strak. Een punt van het laken bedekt de romp, volgt de afwachtende borstkas, glijdt over de stompe krijtpunt van de tepel.

‘Wat zeg je ervan?’ vraagt hij. ‘Zullen we nu overspel plegen?’

‘Misschien.’

‘Daarvoor zijn we toch hier?’ zegt hij en hij ziet haar knikken.

Aan een van de armen van de kroonluchter hangt haar huidkleurige beha. Dat ziet hij nu pas. Het was waarschijnlijk de bedoeling dat hij moest lachen toen hij binnenkwam. De schoenen in de hal, de jas op de grond, de broek, enzovoort.

Ze schuift naar hem toe, kruipt in zijn armen en hij begint haar te vertellen dat hij samen met zijn vader diverse kerken in Uppland bezoekt.

Voor de nieuwe film.

Hoewel hij eigenlijk zou willen toegeven dat het maar om één kerk ging, dat zijn vader heeft gezegd dat hij niet vaker mee wil.

‘En vanavond gaat hij de eerste versie van het script lezen’, zegt Ingmar en net wanneer hij zijn hand op haar dijbeen legt, hoort hij dat er in het trappenhuis iemand voor de deur van het appartement blijft staan.

‘Nee maar’, mompelt ze met een glimlachje.

‘We doen wat we willen’, fluistert hij.

‘Is dat zo?’

‘Maar onze levens worden natuurlijk wat eenvoudiger als we niet met elkaar naar bed gaan.’

‘Dan vind ik dat we beter de ontbijtspullen kunnen opeten.’

‘Maar vanavond wil ik niets meer’, zegt hij.

‘Heb je geen honger?’

Hij stapt uit bed en loopt naar het raam. Langs de zomerbleke straat wervelen enorme massa’s zaadjes van de iepen. Korrels zo klein als brosse schoteltjes worden door de wind opgetild. Ze stromen rond de benen van een in het zwart geklede man met een poedel aan de lijn.

‘De intrige van de film ontstaat wanneer de dominee toegeeft dat hij niet in staat is liefde te voelen’, vertelt hij. ‘Omdat dit precies op het moment gebeurt dat de onderwijzeres beseft dat ze geen keus heeft: het is haar taak van hem te houden. Ik heb vrij veel aan haar zitten denken, ik bedoel … Is er iets wat pathetischer is dan bedelen om liefde?’

Wanneer ze niet reageert, keert hij zich om: ze is in slaap gevallen, haar mond staat open en het enige wat hij voelt is opluchting dat hij geen overspel heeft gepleegd.

Snelle vleugelslagen, een mond die wordt bevochtigd.

Er is iets te horen achter de linnenkast, niet als gefluister, maar meer alsof er tegen de muur een vel papier is blijven steken dat vibreert in de luchtverplaatsing die ontstaat wanneer de deur naar de straat opengaat.

Met zijn schouder tegen de muur duwt hij het zware meubel een beetje opzij en dan ziet hij dat de muur daar bolt.

Bolt en inzakt, als in een langzame ademhaling.

Wanneer hij de muur betast, voelt hij helemaal geen stevigheid. Hij drukt door en zijn hand gaat recht door het behang.

Ze hebben geprobeerd een gat te verbergen, denkt hij. Gewoon een bijruimte afgedekt.

Ingmar trekt een hele baan behang van de muur, voelt met zijn vingers langs de rand van het gat en probeert iets te zien.

Voorzichtig wurmt hij zijn hoofd tussen de kast en de brokkelige bakstenen muur en kijkt naar binnen in een klein slooppand met vergeelde kranten voor het raam.

Tegen de binnenmuur zit onder de zwarte gasmeter een stevige vrouw met een ernstig, kinderlijk gelaat.

Op de vieze vloer voor haar liggen krukken.

Kleurloos als een touw rust het haar in een nachtvlecht naast een grote borst.

Een min, denkt Ingmar en wanneer hij zijn eigen adem tegen de grijze stenen van de schoorsteen ziet, vraagt hij of ze het niet koud heeft.

‘Maar ik word warm van binnen’, fluistert ze terwijl ze haar ogen neerslaat. ‘Elke keer dat een kind zelfmoord pleegt.’

‘Wat zeg je?’

‘Sorry’, mompelt ze en haar wangen en keel worden rood. ‘Maar weet je niet meer dat we elkaar in Dalarna hebben ontmoet? Voor het aanstormend vlies van de rivier? Ik heb niet geduwd, maar ik denk dat ik tegen je heb gelogen; ik heb niet verteld over de pijn in de longen en dat de hemel donker en schokkerig wordt, als achter een bevroren ruit, voordat hij …’

[14] Erik Bergman († 1970), vader van Ingmar Bergman.

[15] Maimu Laretei, zus van Käbi.