Knut Hamsun

Pan

Uit de papieren van luitenant Thomas Glahn

Vertaald uit het Noors door Rita Verschuur

Met een nawoord van Isaac Bashevis Singer, 1967

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Eerder verschenen bij Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam, 1975

Oorspronkelijke titel Pan: Av løytnant Thomas Glahns papirer, verschenen bij Gyldendal

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag as, 1898

Nederlandse vertaling © Rita Verschuur 1975

Herziene vertaling © Rita Verschuur en De Geus bv, Breda 2009

Vertaling nawoord Singer © Kathleen Rutten en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Erich Lessing Culture and Fine Arts Archives/hh

isbn 978 90 445 2987 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De laatste dagen heb ik telkens moeten denken aan de eeuwige dag van de Nordlandse zomer. Ik zit er steeds maar aan te denken en aan de hut waarin ik woonde en aan het bos achter de hut en ik begin wat te schrijven om de tijd te korten, puur voor mijn eigen genoegen. De tijd valt me erg lang, hij gaat niet zo snel als ik zou willen, hoewel ik nergens over zit te tobben en niets te klagen heb. Ik ben heel tevreden met alles en mijn dertig jaren – dat noem ik geen leeftijd. Een dag of wat geleden kreeg ik een paar vogelveren toegestuurd. Ze kwamen van ver, van iemand die mij niets verschuldigd was. Twee groene vogelveren tussen een vel postpapier met een kroontje in een verzegelde enveloppe. Twee van die gifgroene vogelveren. Het was me een genoegen ze te zien. En verder heb ik nergens last van, alleen zo af en toe van wat reumatiek in mijn linkervoet als gevolg van een oude schotwond die al lang geleden is genezen.

Ik herinner me dat de tijd twee jaar geleden heel snel ging – onvergelijkelijk veel sneller dan nu – de zomer was voorbij voordat ik het wist. Dat was in 1855, twee jaar geleden. Puur voor mijn eigen genoegen wil ik er wat over schrijven. Er is me toen iets overkomen of misschien heb ik het wel gedroomd. Nu is me veel ontschoten van wat ik destijds beleefd heb omdat ik er sindsdien nauwelijks meer aan heb gedacht; maar ik weet nog dat de nachten heel licht waren. Alles leek uit zijn verband gerukt; het jaar had twaalf maanden en nacht werd dag en nooit stond er een ster aan de hemel. En de mensen die ik ontmoette waren vreemd en anders geaard dan de mensen die ik van vroeger kende. Een enkele maal was één nacht voldoende om hen te doen ontluiken en een kind tot stralend volle wasdom te laten komen. Er was hier geen toverij in het spel – ik had het alleen nooit eerder zo beleefd. Nee, nooit eerder.

In een groot witgeschilderd huis aan het water leerde ik iemand kennen die voor korte tijd mijn gedachten volledig in beslag nam. Nu ben ik niet meer voortdurend met haar bezig, nee, nu niet meer, ik ben haar zelfs vergeten; maar ik denk wel aan allerlei andere dingen, aan het krijsen van de zeevogels en het jagen in de bossen, aan mijn nachten daarginds, aan al die warme uren van de zomer. Het was trouwens louter toeval dat ik haar leerde kennen en zonder dit toeval zou ze geen dag in mijn gedachten zijn geweest.

Vanuit mijn hut kon ik een wirwar zien van grotere en kleinere eilanden, klippen en daarachter een stuk zee en een paar blauwe bergtoppen. Achter de hut lag het bos, een uitgestrekt bos. De geur van wortels en bladeren vervulde me met vreugde en dankbaarheid, evenals de vettige lucht van het dennenhout, die deed denken aan merg. In dat bos kwam alles in me tot rust, ik kreeg er een gevoel van evenwicht en macht. Dag in, dag uit ging ik de beboste berghellingen op met Aesopus aan mijn zijde, en hoewel er hier en daar nog sneeuw lag en het terrein modderig was, deed ik niets liever dan er elke dag opuit trekken. Mijn enige kameraad was Aesopus. Nu heb ik Cora, maar toentertijd had ik Aesopus, mijn hond, die ik later heb doodgeschoten.

Wanneer ik ’s avonds na de jacht weer terugkwam in mijn hut trok er dikwijls een tintelend gevoel van warmte en geborgenheid door mij heen en dan zei ik tegen Aesopus hoe goed we het samen hadden. Ziezo, nu steken we het vuur in de open haard aan, zei ik, en braden daar een vogel, wat zou je daarvan zeggen? En als dat achter de rug was en we gegeten hadden kroop Aesopus naar zijn plaatsje achter de haard terwijl ik mijn pijp aanstak en een tijdje op mijn brits ging liggen, luisterend naar het toonloze suizen van het bos. Ik voelde een lichte tocht. De wind stond op mijn hut en ik kon het balderen van de korhoenders op de berghellingen in de verte duidelijk horen. Verder was alles stil.

En vaak viel ik in slaap terwijl ik daar lag en werd pas wakker als de zeevogels begonnen te krijsen. Wanneer ik uit het raam keek kon ik vaag de grote witte gebouwen van de nederzetting zien, de steigers en pakhuizen van Sirilund en de winkel waar ik mijn brood kocht. En ik bleef nog even liggen, verwonderd omdat ik me hier bevond, in een hut in Nordland, aan de rand van een bos.

Dan schudde Aesopus zijn smalle, lange lijf ginds bij de haard, zijn halsband rinkelde, hij geeuwde en kwispelde met zijn staart en ik sprong overeind na drie of vier uur slaap, uitgerust en vervuld van vreugde over alles, alles.

Zo verliep menige nacht.

2

Het kan regenen en het kan stormen, maar dat heeft geen invloed op je stemming. Juist op een regenachtige dag gebeurt het nogal eens dat een kleine vreugde zich van je meester maakt en je je afzondert met je geluk. Je staat recht voor je uit te staren, af en toe glimlach je even en kijkt stil om je heen. Waar je aan denkt? Aan een heldere ruit in een raam waar een zonnestraal in schijnt, of aan het uitzicht op een beekje en misschien aan een scheurtje blauw in de hemel. Meer is er niet voor nodig!

Op andere ogenblikken zijn zelfs ongewone belevenissen niet in staat je wakker te schudden uit een flegmatische, doffe stemming. Midden in een balzaal bijvoorbeeld kun je je volkomen onverschillig en onbewogen voelen. De bron van alle verdriet en vreugde is altijd je eigen innerlijk.

Er is een bepaalde dag die ik me herinner. Ik was naar de kust afgedaald. De regen overviel me en ik zocht mijn toevlucht in een openstaand botenhuis. Ik neuriede zachtjes voor me uit, niet omdat ik blij gestemd was en er behoefte toe voelde, maar alleen om de tijd te verdrijven. Ik had Aesopus bij me, hij spitste zijn oren, ik stop met neuriën en luister ook, er klinken buiten stemmen, mensen komen naderbij. Een toeval, een volkomen natuurlijk toeval! Een gezelschap bestaande uit twee heren en een meisje kwam binnengestormd. Ze riepen lachend tegen elkaar: ‘Kom gauw, hier kunnen we schuilen!’ Ik stond op.

De ene heer had een wit, ongesteven frontje, dat nu bovendien doorweekt was van de regen en er in slappe plooien bij hing. In dat natte frontje stak een diamanten speld. Hij had lange, puntige schoenen aan die er nogal fatterig uitzagen. Ik groette de man, het was de heer Mack, de eigenaar van het handelsbedrijf, die ik herkende van de winkel waar ik brood had gekocht. Hij had me zelfs een keer uitgenodigd om zijn familie te komen bezoeken, maar ik was er nog niet toe gekomen.

‘Aha, oude bekenden’, zei hij zodra hij me zag. ‘We waren op weg naar de molen, maar moesten omkeren. Wat een hondenweer. Maar wanneer komt u nu eens naar Sirilund, meneer de luitenant?’ Hij stelde zijn metgezel aan mij voor, een kleine man met een zwarte knevel die arts bleek te zijn en in een naburig plaatsje woonde.

Het meisje sloeg haar voile terug tot op haar neus en begon op gedempte toon met Aesopus te praten. Ik liet mijn blik langs haar jasje glijden. Aan de voering en de knoopsgaten kon ik zien dat het geverfd was. De heer Mack stelde ook haar aan mij voor, ze was zijn dochter en heette Edvarda.

Edvarda wierp mij door haar voile een blik toe, toen fluisterde ze weer verder tegen de hond en las wat er op zijn halsband stond: ‘Aha, jij heet dus Aesopus. Dokter, wie was Aesopus ook weer? Ik herinner me alleen dat hij fabels heeft geschreven. Was het geen Frygiër? Nee, ik weet het niet.’

Een kind, een schoolmeisje, ik keek naar haar. Ze was lang, maar haar lichaam was nog niet gevormd, ze leek ongeveer vijftien, zestien jaar. Ze had lange bruine handen en droeg geen handschoenen. Ze had die middag misschien iets over Aesopus in een encyclopedie nageslagen om het bij de hand te hebben.

De heer Mack vroeg me hoe het met de jacht ging. Wat schoot ik het meest? Ik kon te allen tijde over een van zijn boten beschikken, ik hoefde het alleen maar even te zeggen. De dokter zei geen woord. Toen het gezelschap vertrok ontdekte ik dat de dokter enigszins mank liep en een stok gebruikte.

Ik liep naar huis in dezelfde ongeïnteresseerde stemming als tevoren en ik neuriede uit onverschilligheid. Deze ontmoeting in het botenhuis veranderde niets aan mijn gemoedstoestand. Wat ik me het duidelijkst herinnerde was het drijfnatte frontje van de heer Mack met de diamanten speld. Ook die was nat en schitterde nauwelijks.

3

Er stond een steen bij mijn hut, een hoge, grauwe steen. Hij maakte de indruk mij goedgezind te zijn, het leek wel of hij mij zag wanneer ik eraan kwam, mij herkende. Als ik er ’s morgens opuit trok, liep ik meestal langs deze steen. Ik had het gevoel alsof ik daar een goede vriend achterliet, die op me zou wachten tot ik weer thuiskwam.

En in de bossen op de berghellingen begon de jacht. Soms schoot ik iets en soms ook niet …

Achter de eilanden lag de zee in diepe rust. Wanneer ik een eind de berg op geklommen was keek ik er vaak vanaf de helling over uit; op rustige dagen lagen de schepen bijna stil. Drie dagen lang zag ik soms hetzelfde zeil, klein en wit als een meeuw op het water. Maar als de wind draaide verdwenen de bergen in de verte bijna geheel, er kwam slecht weer opzetten, storm uit het zuidwesten, een tafereel waar ik geboeid naar keek. Het was een kokende massa. Hemel en aarde versmolten, de zee kolkte omhoog in verwrongen bewegingen, het werden mannen en paarden en aan flarden gescheurde vaandels. Ik stond beschut onder een rotsblok en er ging van alles door mij heen, ik verkeerde in hevige spanning. God weet waar ik vandaag getuige van ben, dacht ik bij mezelf en waarom de zee zich voor mijn ogen opent. Misschien aanschouw ik op dit ogenblik het inwendige van de hersenen der aarde, hoe daar gewerkt wordt, hoe alles daarbinnen kookt en ziedt. Aesopus was onrustig, zo nu en dan stak hij zijn kop snuivend omhoog, weerziek en trillend op zijn poten; toen ik niets tegen hem zei ging hij tussen mijn voeten liggen en staarde net als ik naar de zee. Ik hoorde geen roep, geen geluid van enig menselijk wezen, niets, alleen dat doffe suizen rond mijn hoofd. In de verte stak een eenzame klip boven het water uit; wanneer de zee ertegenaan beukte steigerde hij als een krankzinnige, nee, als een zeegod die druipend omhoogrees en de wereld in ogenschouw nam, proestend en snuivend zodat haar en baard een krans om zijn hoofd vormden. Daarna dook hij weer onder in de branding.

En midden in die storm baande een kleine zwarte stoomboot zich vanuit de zee een weg naar de haven …

Toen ik ’s middags beneden bij de steiger kwam, was de kleine stoomboot al binnengelopen; het was de postboot. Er stonden veel mensen op de kade om deze zeldzame gast te bekijken; ik zag dat ze allen zonder uitzondering blauwe ogen hadden, hoe verschillend ze verder ook waren. Een jong meisje met een witte wollen doek om haar hoofd stond een eindje verderop; ze had heel donker haar waartegen het wit van haar hoofddoek wonderlijk afstak. Ze keek nieuwsgierig naar me, naar mijn leren pak, mijn geweer; toen ik haar aansprak werd ze verlegen en wendde het hoofd af. Ik zei: ‘Die witte hoofddoek moet je altijd dragen, die staat je goed.’ Op hetzelfde ogenblik voegde zich een zwaargebouwde man in een IJslandse trui bij haar. Hij noemde haar Eva. Ze was blijkbaar zijn dochter. Ik kende die zwaargebouwde man, het was de smid, de plaatselijke smid. Hij had een paar dagen tevoren de afsluiter van een van mijn jachtgeweren vernieuwd …

En regen en wind verrichtten hun werk en deden alle sneeuw smelten. Een paar dagen hing er een sfeer van kille onvrede over de aarde. Vermolmde takken knapten af, krassende kraaien verzamelden zich in grote zwermen. Dit duurde niet lang. De zon stond op het punt te verschijnen. Op een morgen verrees ze achter het bos. Er gaat een zoete huiver door mij heen op het moment dat ze verrijst. Met een stille juichkreet werp ik mijn buks over mijn schouder.

4

In die tijd had ik geen gebrek aan wild, ik schoot wat ik wilde, een haas, een korhoen of een sneeuwhoen, en als ik toevallig naar de kust afdaalde en de een of andere zeevogel binnen mijn bereik kreeg, schoot ik die ook. Het waren goede tijden, de dagen werden langer en de lucht zuiverder; ik maakte me gereed voor een tocht van twee dagen, trok de bergen in en bereikte de kale toppen. Onderweg kwam ik langs een kamp van rendierlappen en kreeg kaas van hen, het waren vette kaasjes met een kruidige smaak. Ik kwam er een paar maal terug. Op weg naar huis schoot ik altijd wel een vogel en stopte die in mijn tas. Ik ging zitten en legde Aesopus vast. Ver onder me zag ik de zee; de rotswanden waren nat en zwart van het water dat omlaagsijpelde. Het druppelde en sijpelde, steeds hetzelfde melodietje. Met al die melodietjes ver in de bergen bracht ik menig uur kijkend en luisterend door. Dat wijsje murmelt eenzaam en eindeloos voort, dacht ik bij mezelf; en niemand hoort het en staat erbij stil en toch murmelt het voort, steeds maar voort! En de bergen leken minder verlaten wanneer ik dit ruisen en murmelen hoorde. Af en toe gebeurde er iets: een donderslag schudde de aarde, een rotsblok raakte los en stortte in zee, een spoor van steenrook achterlatend; op zo’n ogenblik stak Aesopus zijn snuit in de wind en snoof verbaasd de schroeilucht op waar hij niets van begreep. Wanneer er door het sneeuwwater barsten in de bergwand waren ontstaan, was een schot of alleen een schelle roep voldoende om een groot blok los te scheuren en te doen kantelen …

Ik kon wel een uur blijven zitten, misschien langer, de tijd ging zo snel. Ik maakte Aesopus los, gooide mijn tas over mijn andere schouder en keerde huiswaarts. De dag liep ten einde. Beneden in het bos werd ik steeds weer naar mijn oude vertrouwde pad getrokken, smal en vol vreemde kronkelingen. Ik volgde iedere bocht en gunde me de tijd, ik had geen haast, er was niemand die op me wachtte; vrij als een heerser zwierf ik rond in een vredig bos, zo langzaam als ik zelf wilde. Alle vogels zwegen, alleen de korhoenders balderden in de verte, steeds weer hoorde ik hun lokroep.

Ik kwam het bos uit en zag twee mensen voor me, twee mensen die een wandeling maakten. Ik haalde hen in; een van hen was juffrouw Edvarda, ik herkende haar en groette; de ander was de dokter. Ze wilden dat ik hun mijn geweer liet zien, ze bekeken mijn kompas en mijn tas; ik nodigde hen uit in mijn hut en ze beloofden een keer langs te komen.

Nu was het avond. Ik ging naar huis en maakte het vuur aan, braadde een vogel en at mijn maal. Morgen kwam er weer een dag …

Overal stilte en rust. Ik blijf de hele avond uit het raam kijken. Op dit uur van de dag lag er een toverglans over veld en bos, de zon was ondergegaan en kleurde de horizon met een vetrood licht, roerloos als olie. De hemel was open en wolkenloos, ik staarde naar de heldere zee en het was alsof ik de bodem van de wereld aanschouwde en alsof mijn hart deze naakte bodem innig beroerde en zich er geborgen voelde. God weet, dacht ik bij mezelf, waarom de horizon zich vanavond in het goud en lila kleedt. Zou het feest zijn in de wereld boven me? Een fantastisch feest met sterrenmuziek en gondelvaarten op de hemelstromen? Het lijkt wel zo! En ik sloot mijn ogen en nam deel aan die gondelvaart en de ene gedachte na de andere gleed door mijn brein …

Zo verliep menige dag.

Ik doolde rond en nam waar hoe de sneeuw water werd en hoe het ijs losraakte. Meer dan eens loste ik geen enkel schot omdat ik al voldoende proviand in mijn hut had, ik zwierf alleen maar rond en ik liet de tijd verstrijken. Waarheen ik mij ook wendde, er was overal iets te zien en te horen, alles onderging van dag tot dag een kleine verandering, zelfs de wilgen- en jeneverstruiken stonden op de lente te wachten. Ik liep weleens naar de molen; die was nog geheel bedekt met ijs; de aarde eromheen was jarenlang platgetrapt en riep de herinnering op aan de mensen die erheen gekomen waren met op hun rug zakken vol graan dat daar voor hen gemalen werd. Het was alsof ik er midden tussen de mensen liep; de muren waren volgekrast met letters en met jaartallen.