Simone Lenaerts

Spinnenverdriet

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Elke overeenkomst met bestaande personen berust op louter toeval

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een stimuleringsbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren

© Simone Lenaerts, 2009

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Jan Vanriet

isbn 978 90 445 29883

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Ouverture

‘Ik ben geboren uit zonnegloren en een zucht van de ziedende zee’ [1]… Linda Relecom kende dit sonnet nog in grote trekken uit haar hoofd. Perk of Kloos? Nakijken, dacht ze. Af en toe, naargelang de omstandigheden, flitsten opeens versregels, soms zelfs hele strofen door haar heen, flarden van gedichten uit een langvervlogen schooltijd, toen declameren nog in het lespakket zat. Later, zelf juf, had ook zij haar jonge leerlingen ertoe verplicht en ze herinnerde zich het plezier dat de meeste kinderen beleefden aan het opzeggen van versjes. Wordt dit nog gedaan, vroeg ze zich af, terwijl ze thuis in haar tuin van een milde voorjaarswarmte genoot.

Maar bij haar was de kiem niet het zonnegloren maar in schrijflust getransformeerde leeswoede, waaruit het verhaal ‘Een vakantie aan zee als jeugdleidster van het socialistische ziekenfonds’ tot leven kwam. Nu ze de tijd aan zichzelf had, ruim voldoende om ook eindelijk en metterdaad de klassieke literatuur aan te pakken. Italo Calvino’s essaybundel Waarom zou je de Klassieken lezen had daar veel mee te maken. Linda had een alfabetisch gerangschikt leeslijstje opgesteld, dat ze systematisch afwerkte. Althans, dat was de bedoeling. Ze had pas Dantes Goddelijke komedie achter de rug. En een van de laatste zinnen van dit meesterwerk: ‘Van nu af aan zullen mijn woorden, ook voor wat betreft de dingen die ik mij herinner, meer ontoereikend zijn dan de taal van een klein kindje dat zich laaft aan de moederborst’ [2]had haar Wittgensteins al te vaak geciteerde ‘Waarover men niet spreken kan …’ in herinnering gebracht. Zou hij daar zijn mosterd hebben gehaald, had ze zich afgevraagd.

Maar ter zake. De verhalenwedstrijd van het dagblad De Dageraad, met als breed onderwerp ‘Vakantieherinneringen’, was voor Linda Relecom de aanleiding om zelf aan het tikken te slaan en een tiental A4’tjes in te sturen.

Tot haar grote verwondering won ze de eerste prijs: een reischeque en de publicatie in de bijlage van een zomerse zaterdageditie. Een tweetal maanden later zat ze verrukt te kijken naar de krantenpagina’s, bedrukt met de door haar bedachte alinea’s en verlucht met een geestige nostalgische foto. Maar dan: de gevolgen.

Odette Olbrecht zag het verhaal staan, las het en herbeleefde dezelfde in haar geheugen bijgezette voorvallen. Haar tienerjaren kwamen haar weer helder voor de geest. Rusteloos ging ze op zoek naar de schrijfster. Ze kwam haar op het spoor. Belde op. ‘Linda Relecom? Met Odette.’ Er viel een stilte. ‘Odette Olbrecht.’

Odette vroeg Linda haar een bezoek te brengen. Een vraag die Linda Relecom als een smeekbede ervoer. Odette wilde absoluut over vroeger praten. Én over nu, voegde ze er net iets te nadrukkelijk aan toe. Terwijl Linda Odette liet praten, dacht ze: hoe wimpel ik haar af? Dergelijke reünies met het erbij behorende sentimentele geleuter hoefde ze niet. Wat haar echter weerhield onomwonden korte metten te maken met Odettes bede was het feit dat ze vernam dat Nelly Serneels al bijna gedurende tien jaar bij Odette bleek in te wonen. En dat, zoals Odette vertelde, ze beiden in de somberte van een soort valse rust hun dagen doorkwamen. Toch liet Linda Relecom zich, ondanks haar nieuwsgierigheid, pas overhalen na maandenlang telefonisch aandringen.

*

Ze nam de trein naar zee. Tegen de middag was ze in Zilverduin. Ze wandelde over de klamme, gegroefde mosterdkleurige tegels van de lege dijk. Het grauwe zeewater kwam bijna tot tegen de met hangsloten vergrendelde strandcabines. Eén eenzame wandelaar met hond stak haar voorbij. Ze hield de huisnummers van de appartementsgebouwen in de gaten. Daar. Zesde verdieping. Ze keek naar boven. Afgebladderde, door zand en wind verweerde rolluiken, op vier ramen na allemaal neergelaten. Ze belde aan.

Zo kwam ze een leven later, nadat ze uit het kwakkelende, met donkerbruin vasttapijt beklede liftje stapte, oog in oog te staan met Odette Olbrecht en even later ook met Nelly Serneels, de andere oude jeugdvriendin.

Odette begroette Linda met een stormachtige omhelzing, die Linda uit beleefdheid onderging, maar waar ze zich liever aan had onttrokken. Daarna legde Odette haar handen op Linda’s schouders en keek haar met gestrekte armen oprecht ontroerd aan, alsof ze niet geloofde dat Linda echt voor haar stond in het halletje met de zwart-grijsgespikkelde vloertegels. Linda herinnerde zich Odettes donkere ogen, die haar nu kleiner en doffer voorkwamen door de opvallend afhangende oogleden. Haar ooit zo aantrekkelijke neusje had iets zieligs, vond ze, en over haar broze haar hing de tintelende schijn van gesponnen suiker, maar het was zoals vroeger wild en wulps met talloze schuifspeldjes opgestoken. De aan de speldjes ontsnapte haarslierten blies Odette, zoals ze vroeger ook al deed, voortdurend uit haar ogen. Ze was ook aanzienlijk volumineuzer dan toen. Toch leek ze nog steeds op Brigitte Bardot, nu met hetzelfde gerimpelde pruimenmondje.

‘Linda Relecom, in levenden lijve. Geen haar veranderd’, waren Odettes eerste woorden. ‘Kom binnen, ga zitten.’

Ze zei het vriendelijk, maar met een uitdrukkelijk dwingende ondertoon. Linda kreeg nauwelijks de tijd haar jas uit te trekken.

Goudomrande koffie- en theekopjes, een bordje met versnaperingen en vooral de met foto’s volgepropte doos stonden haar op het dikke wollen, oosters bedoelde tapijt van een tafelkleed prominent op te wachten.

Toen verscheen een iel wezen met een verschrompeld courtpendu-appelgezichtje op het graatmagere lijf. Linda keek stomverbaasd op. Was dat de ooit zo stevige Nelly? Het hartelijke buurmeisje waar ze sinds haar geboorte jarenlang naast had gewoond?

Nelly kwam er geruisloos bij zitten. Ze knikte Linda toe. Niets meer. Nu was het Linda die Nelly wilde omarmen, maar met Odettes van tevoren afgesproken instructies in gedachten, ‘stel Nelly geen vragen, laat haar met rust’, zag ze daarvan af.

Zowel Odette als Nelly stak een sigaret op. Hun gelaatskleur was vaal en gelig alsof de nicotine door hun poriën was gedrongen.

Nelly keek zwijgend aan de sigaret trekkend toe, drukte de peuk uit en verdween dan weer met een tragische sereniteit om zich heen.

Odette haalde een foto uit de doos en zei: ‘Sommige mensen draag je een leven lang mee, terwijl de herinnering aan anderen volledig vervaagd is. Al die vergeten gezichten.’ Ze schudde meewarig het hoofd, tikte de as van haar sigaret.

‘Hier, Linda, kijk de voltallige leidersgroep voor het home. Het was me toch een pracht van een gebouw, de houten betimmeringen op de witgeschilderde gevel en het tomatenrode pannendak. Het is allang verkocht en afgebroken. Jammer. Destijds het laatste pand op de dijk van Oost-Nonnetjesstrand. Zie je, daar begonnen de duinen. Alles is nu volgebouwd. Daar staan wij.’

Odette viste een papieren rolletje met een elastiekje eromheen tussen de foto’s uit.

‘Mijn getuigschrift van jeugdleidster van de kaderschool. Heb jij het nog, Linda?’

*

Zonder iets te vragen was Nelly én koffie én thee gaan zetten. Daar kwam ze mee aan. Odette vroeg wat Linda beliefde. ‘Thee graag.’ Nelly schonk Linda een kopje in en schoof haar een schaaltje met chocolaatjes toe. Met de kop in de hand keek Linda rond. Het appartement was ruimer dan ze zich had voorgesteld, maar het was volgestouwd met zwaar, donker, bijna zwart, grillig meubilair, waardoor een beklemmende atmosfeer de woonkamer nog meer domineerde. Linda dacht: een overladen interieur zoals op impressionistische schilderijen, door Erik zonder uitzondering als schilderkunstige truttigheid gecatalogiseerd. Mijn ex ook met zijn radicale kunstzin.

Nadat Nelly haar koffie op had schuifelde ze weer weg. Odette vestigde trots Linda’s aandacht op een secretaire. ‘Art nouveau, Serrurier-Bovy.’ Ze wees ook op een witte matglazen vaas met opgelegde bebladerde takken en kersen in een bijzonder donkerrood. ‘Cameo glas, een vaas van Gallé. Erfstukken van mijn grootouders.’

Waardevolle spullen, maar ze kwamen niet tot hun recht in de inspiratieloze architectuur van het appartement. Het veel te lage plafond en het aartslelijke trapeziumvormige schoorsteenmanteltje van roze geglazuurde sierstenen, met als decoratie een rij ingemetselde kitscherige tegeltjes, met daarop ingebakken de tekens van de dierenriem.

*

‘Je schrok van Nelly, hè? Hebben je ouders nooit iets verteld? Jullie waren toch buren?’

Linda antwoordde dat kort na haar huwelijk haar ouders het huis hadden verkocht en elders waren gaan wonen.

‘Ik was inderdaad mooi’, liet Odette zich opeens half mijmerend ontvallen. ‘Ik bracht verwarring in jongenshoofden. In mijn naïviteit had ik er geen flauw benul van. Ik zweer het je. Alleen mijn benen hebben de tijd min of meer ongeschonden doorstaan.’ In haar stem klonk cynische gelatenheid door.

‘Linda, je weet hoe dik ik was met Nelly. Ze vertelde me alles. Of dat dacht ik tenminste. Wist jij van haar dromen en haar verdriet?’

Een vraag waarop Odette geen antwoord verwachtte, want ze ging gewoon voort: ‘Haar hartsgeheim gaf Nelly nooit prijs. Nooit één verkapte toespeling. Nooit. Tot het incident in dat bistrootje.’

Linda knikte.

‘Tot op dat moment wist ik daar dus niets van’, zei Odette. Wat Linda betwijfelde, maar ze zei sussend: ‘Odette, een mens staat machteloos tegenover zijn gevoelens. Dat is zo. Toen. Nu. Eeuwig en altijd.’

‘Gevoelens’, herhaalde Odette bitter. Ze nam een foto uit de doos. ‘Herken je hem, Linda?’

‘En of … Jerry.’

‘Die foto … Ach ja, we waren te jong … Ik twijfelde: blijf ik bij hem, maak ik het uit? Bleek er een kind op komst. Wat doe je dan? Halsoverkop trouwen en dan zet je zo’n ongelukkig schepseltje op de wereld. Spina bifida. Een waterhoofd, verlamd tot aan het middenrif.’

Woorden die als donderstenen uit Odettes mond rolden.

Odette zag de verbijstering op Linda’s gezicht.

‘Was je toch van op de hoogte of niet?’ vroeg ze.

‘Vaag’, loog Linda.

En alsof Odettes woede na al die jaren nog steeds niet bekoeld was, viel ze uit: ‘Mijn vader was ervan overtuigd dat het de straf van God was. Ik schreeuwde: “Een God die ons straft, via dat onschuldige lam? In Godsnaam, wie is die God van jou, de God van de Liefde of de God van de Wraak?”’

Ze zweeg even met haar blik op de deur gericht, alsof ze bang was dat Nelly zou opdagen en zei toen: ‘Ach, weet je, zijn smart was natuurlijk dezelfde als die van ons … Evelyne noemden we haar. Wij, amper volwassen, met een gehandicapt kind. Nog geen jaar later moesten we het afgeven. Een verdriet en terzelfdertijd een opluchting. Een ander kind durfden we niet meer aan. Ondanks alle miserie was Jerry kilo’s aangekomen, was hij zijn energie, grotendeels zijn blonde lokken en zijn aantrekkelijkheid kwijt. Uitgeblust. We hielden het nog een poos samen vol. Hij vond een baan bij een containerbedrijf niet ver van de kust. De geknipte job. We verhuisden naar hier. Ik kon dicht bij Zilverduin aan de slag als schooljuf. Andere lucht, dachten we. Weg van het oude leven, een nieuw begin. We fietsten veel. Hij op dieet. Allemaal onzin natuurlijk. Het was afgelopen tussen ons. Jerry begon me te bestoken met verwijten over zaken waar hij voordien nooit over had gerept. Hij zei letterlijk: “Ja, je was mooi, hemels mooi. Een Brigitte Bardot-lookalike in je modieuze Mary Quant-achtige kleren. Ik zie je nog staan, uitdagend, flirterig in je minirok, je kniekousen, je lange, slanke benen. Jij was de eerste prijs, een trofee. Je lief te zijn gaf me een kick. Ik zag hoe andere jongens je aanstaarden en nakeken. En ik had jou! Jij was van mij! Maar jouw verliefdheid was vanaf het begin meer spel dan vuur. Je bedeesdheid, je terughoudendheid als ik met je wilde vrijen, nam ik er voor lief bij tot ik het als een blijf-van-mijn-lijfreactie ging beschouwen.” Hij had gedeeltelijk gelijk, maar zijn schimpscheuten maakten me hopeloos en razend. Toen begon hij over Nelly. Zo kwam ik te weten dat ze tijdens zijn legerdienst achter mijn rug brieven naar hem was gaan schrijven, waarin ze hem tussen de regels door informeerde over mijn twijfels. Hij had er altijd onnadenkend overheen gelezen. “Nelly … altijd zo gul en warmhartig in de omgang”, zei hij. “Een fantastisch meisje.” Hij overwoog om haar op te zoeken. Hij deed het uiteindelijk niet. “Zinloos. Of misschien maak ik ook nog brokken in een ander huishouden”, zei hij. Hij had het beter wel gedaan. Dit en het verdriet over Evelyne … hij vertrok … Ik bleef hier in Zilverduin. Ik had hier mijn werk, mijn vriendenkring, de zee in de buurt en absoluut niet de behoefte om weer dichter bij mijn familie te gaan wonen. Met mijn ouders en mijn zussen is het nooit meer echt goed gekomen. Linda, die brieven van Nelly aan Jerry … ja, dat was even slikken.’

Odette bleef praten. Ze sprong van de hak op de tak, ze struikelde over haar tong, vertelde twee dingen tegelijk, waardoor Linda de draad kwijtraakte. Ze kreeg ook nog iets te horen over een spaak gelopen relatie van Odette met de directeur van een zuivelfabriek, zonder dat Odette de finesses vertelde. Maar wat zo desastreus was misgelopen in Nelly’s leven, wat Nelly zo gesloopt had, hield Odette voor zich.

‘Sorry, iets eten? Totaal vergeten’, zei Odette en ze liep naar de keuken. Ze kwam aanzetten met een schotel met garnalen gevulde tomaten. Nelly kwam achter haar aan. Met zijn drieën aan tafel vroeg Odette aan Linda hoe het háár in het leven verging. Linda bleef op de vlakte. Ze had niet de behoefte om veel over zichzelf op te dissen. Wat ze ook vertelde, het zou altijd te luchtig klinken. Zoveel was duidelijk.

‘Hoogten en laagten’, zei ze. Een volwassen dochter, een man die bij haar weg was, maar met wie ze niettemin een normale verstandhouding onderhield.

Ze wilde het liefste even met Nelly alleen zijn. Na het eten vroeg ze haar, zonder Odette erin te kennen, om mee naar buiten te gaan. Mee het strand op. ‘Wij twee, Nelly.’ Nelly schudde met een aanzet tot een glimlach alleen maar ‘nee’.

‘Wil je dan misschien door de winkelstraat lopen? Waar heb je zin in?’ drong Linda aan.

Nelly lispelde amper verstaanbaar: ‘Niksen.’

*

Om middernacht stonden ze gedrieën nog voor het raam. Ze hoorden de branding, maar zagen geen zee, enkel een gapende duisternis in de verte. Odette knipte het licht uit en zei: ‘Daar … ginds een schip, daar … zie je … die zwarte, traag vorderende schaduw? Een schaduw als bezaaid met knoopsgaten waaruit metalige lichtpunten steken … het lijken wel spetterende gouden anjers.’

‘Mooi gezegd’, zei Linda lichtjes spottend. Zij zag onder haar de uitgestorven dijk, glimmend in de motregen. De brandende verlichtingspalen leken haar als door angst versteende wezens met fakkels, waarvan ook de vlammen tot bewegingloosheid waren gedwongen.

‘Dat we elkaar weer gevonden hebben. We mogen elkaar niet meer uit het oog verliezen. We hebben elkaar nodig nu we binnen afzienbare tijd tot de club van de derde leeftijd zullen behoren’, zei Odette geroerd. Ze tastte in het donker voorzichtig naar Linda’s hand. Waarop Linda vlug in een voorgewend achteloos gebaar haar vingers verstrengelde en haar achterhoofd in haar handen liet rusten.

*

’s Anderendaags, in de namiddag, liepen Odette en Linda het strand op. De vloedlijn tegemoet. De zilte wind speelde door hun moltonnen trainingsjacks en deed hun haren wapperen. Het weer was droog, het zand nog nat. Rijtjes op compacte sneeuw lijkende wolkjes dreven hoog in de lucht als neergevlijd op een onzichtbare, voortbewegende transportband.

Hun sportschoenen in de hand, de pijpen van hun trainingspakken opgerold tot boven de knieën, waadden de twee vrouwen door het opkomende water. Het grauwe schuim van de uitlopers van de golven hechtte zich op de wreef van hun voeten.

‘Ik heb zelfs niet één fotootje van het kind bewaard.’

Linda reageerde niet. Ze baggerden beiden in stilte voort tot Odette eindelijk aan het verhaal begon waarvoor ze Linda zo nadrukkelijk op bezoek had gevraagd. De geschiedenis van Nelly’s noodlot. Odette zei dat om alles beter te kunnen begrijpen ze de draad zou opnemen waar de drie vriendinnen uit elkaars leven waren verdwenen.

‘Het is een lang verhaal’, zei Odette.

‘We hebben alle tijd. Er zit niemand achter ons aan’, zei Linda. Haar aanvankelijke terughoudendheid had ze laten varen, omdat de situatie waarin ze verzeild was geraakt haar nieuwsgierigheid had gewekt.

Het relaas werd voortgezet in een brasserie op de dijk. Linda en Odette aten kreeft, dronken heerlijke witte wijn, raakten boven hun theewater. Er kwam pas een stuk na middernacht een einde aan, toen ze allang weer in Odettes appartement waren.

De volgende ochtend ruimde Nelly een halfvolle fles Limoncello, twee lege kelkjes en een schaaltje walnoten op, die op het salontafeltje waren achtergebleven.

[1] Jacques Perk, uit het gedicht ‘Iris’ uit de postuum uitgegeven bundel Gedichten (1882).

[2] Uit De goddelijke komedie, vertaald en toegelicht door Frans van Dooren, verschenen bij Flamingo Pockets, Ambo/Anthos, Amsterdam 1987, 2002.

Drie meisjes

Sinds hun geboorte woonden Nelly Serneels en Linda Relecom naast elkaar in bescheiden, naoorlogse rijtjeshuizen met piekfijn onderhouden voortuintjes, van het soort twee-onder-een-kap. Ze speelden samen op straat. Ze gingen samen naar de openbare school om de hoek. Hun vaders – bevlogen vakbondsmilitanten – stonden vaak aan de voordeur luidruchtig, eensgezind de wereld te verbeteren. Nummer drie, Odette Olbrecht, hoorde er toen nog niet bij. Niet omdat ze een straat verder woonde, maar omdat zij sinds haar zesde iedere ochtend (in het begin door haar moeder begeleid) de lijnbus nam naar het befaamde Instituut van de Zusters Maricolen. De schoolkeuze maakte verschil uit in die tijd. Maar toen al trok Odette op een ongewone manier Nelly’s aandacht. Ze hield Odette gebiologeerd in de gaten als ze haar op de stoep voor de deur van haar huis zag zitten, terwijl ze schijfjes stak in een soort verrekijker, een speeltje dat View-Master heette en de over Odettes schouders meekijkende vriendinnetjes enthousiast ‘Whaaw!’ riepen. Als ze zag hoe Odette met een onvoorstelbare vingervlugheid de kleurrijke plastic veters van een scoubidou vlocht, of hoe ze een knalrode hoelahoep om haar heupen liet deinen. Altijd bezat Odette als eerste zo’n spel nog voor het een echte rage was. Maar Nelly durfde Odette niet aanspreken. Ze was zo bijzonder en zo knap; haar ogen, haar mond, haar figuur. Ze droeg altijd zulke mooie kleren. Ze was zo zelfverzekerd. Ze had voorname, rijkemensenachtige manieren. Zelfs als Odette gewoon voorbijliep, keek Nelly dweperig naar haar op, terwijl Odette niet de minste acht op haar sloeg.

*

Uiteindelijk kwam de ontmoeting er toch, enkele jaren later, toen een onverwachte fikse regenbui een loodzware hitte verdreef. In een bomvolle autobus zag Nelly, zich vastklampend aan een stang naast de chauffeurszetel, Odette naar de wat verder gelegen halte sprinten, op die lange, slanke benen van haar. Met een ‘Wilt u even wachten, mijn vriendin’ maakte ze de buschauffeur attent op Odette. Tussen de waaiervormige trekken van de tegen de voorruit schrapende ruitenwissers kreeg de chauffeur Odette in het vizier en hij wachtte. In een buitengewoon milde bui, of bereid voor een slanke tiener in een doorweekt tricot truitje een uitzondering te maken? Nelly was half uit de bus gaan hangen, en met de armen zwaaiend riep ze: ‘Haast je, haast je.’

Odette stapte op. Roodverhit en kletsnat. Haar haren plakten tegen haar slapen. Buiten adem bedankte ze de chauffeur, daarna Nelly. Zo raakten ze voor het eerst aan de praat. Van de halte naar huis, onder Nelly’s met een druk op de knop openspringend eenpersoonsparapluutje, zetten ze hun gesprek voort. Ze hadden het over van alles en nog wat en Odette was verwonderd dat, ofschoon ze een eeuwigheid bij elkaar in de buurt woonden, ze zulke vreemden voor elkaar waren gebleven. Nelly zweeg. Ze wilde in geen geval laten merken dat ze al heel lang op een kennismaking met Odette was gebrand. Bij het afscheid, toen ieder de eigen kant op moest, stelde Nelly schijnbaar achteloos voor: ‘Loop eens bij me langs, je bent altijd welkom’, en ze was eerlijk gezegd teleurgesteld toen Odette de dag nadien niet bij haar op de stoep stond. Maar ze liepen elkaar vanaf toen regelmatig tegen het lijf, en Nelly voelde zich de koning te rijk omdat Odette met haar brutale Brigitte Bardotsnoet voorgoed binnen bereik was. Odettes volle lippen en haar vurige, donkere ogen, alsof een natuurlijk zwart streepje ingebakken om haar oogleden zat, wat een met potlood aangezette omlijning bij haar overbodig maakte. Het bestudeerd warrige, opgestoken haar, of soms de twee ondeugende vlechtjes, die vrolijk meezwiepten op de maat van haar voetstappen. Nelly dacht: En kijk mij met mijn kortgeknipte, armoeiige katje-met-vlooienkapsel. Als ik mijn haar laat groeien, gaat het in plakkerige, brosse slierten tegen mijn oren kleven. Zie ik er direct slonzig uit.

Ze moest dat wanhopige gevoel van zich afschudden. Dat wist ze. Maar telkens wanneer ze voor de spiegel aan de binnenkant van haar kleerkast met haar ogen haar lijf afzocht, en mat, kreeg haar lage eigendunk toch weer de overhand. Het te kleine hoofd, in verhouding tot de geblokte romp, die twee broodjes van borsten. En wat als ze op haar eten lette? Ingevallen wangen en een verzakt mondje, terwijl haar lijf vanaf haar heupen niet aan de minste erosie onderhevig leek. Als de eeuwenoude grondvesten van een vroegmiddeleeuwse burcht, dacht ze, een en al zelfspot. En hoe zou ze zich kunnen bevrijden van die innerlijke onvrede? Hoe kwam ze die te boven? Nelly plakte de spiegel af met bruin inpakpapier. Alleen haar hoofd en haar rechte, mooi afgeronde schouders bleven zichtbaar. Voor de rest haatte ze haar spiegelbeeld.

*

In die dagen begon de stationsbuurt geleidelijk aan zijn cachet te verliezen. Aftakeling en leegstand gingen dit stadsdeel overheersen. Een proces dat zonder duidelijk verband parallel liep met de gebeurtenissen in de wereld, de lossere zeden, de klad in waarden en normen, het korset van het leven iets minder aangesnoerd, de tijd van oproer en rellen op komst.

Vlak bij het station lag het pand van de socialistische vakbond, toen niet meer dan een samenvoeging van een paar negentiende-eeuwse huizen met rommelige, ondoordachte uitbouwen. Een doolhof van smalle, schemerige, bruingesausde gangen, waarop grotere en kleinere, als bureau dienstdoende kamers uitkwamen. De cursus voor jeugdleider, onderdeel van de kaderschool van de socialistische partij waarvoor Nelly Serneels en Linda Relecom waren ingeschreven, was op de hoogste verdieping, aan het uiteinde van een doodlopende gang. Het voor het aantal deelnemers te krappe lokaal heette De Vergaderzaal. Het vergeeld-roze, gedeeltelijk van de muren gescheurde behangpapier, de slordig bijeengeschoven tafels en stoelen, de verveloze raamomlijstingen, het gebobbelde matte glas waardoor naar buiten kijken niet mogelijk was, zou enkel tristesse hebben uitgestraald zonder het vrolijke en luide gekwetter van de cursisten, allen laatstejaars middelbare scholieren, die iedere zaterdagmiddag zaten te wachten op een manitoe van de socialistische partij, die naar goede gewoonte te laat was. Bij uitzondering was de spreker van de week een heuse minister. Een die zich verwaardigde zijn kostbare uren op te offeren om een toekomstig electoraat enthousiast de fundamenten van het socialisme bij te brengen en het te onderrichten in de geschiedenis van de arbeidersbeweging.

Naar ministers werd in die tijd met ontzag opgekeken. Onderdanigheid en eerbetoon waren ze gewoon. Als zo’n hoge piet zijn entree maakte, rezen de cursisten dan ook terstond op van hun stoel, wat de minister op zijn beurt – gewoonlijk in het gezelschap van een montere vakbondsman – als de normaalste zaak van de wereld beschouwde. Nadat het laatste getater en stoelengeschuifel verstomd was, keek de spreker met welwillende maar toch tamelijk autoritaire blik in een boog van honderdtachtig graden het lokaal rond en zei: ‘Weest gezeten.’ Wat de gehoorzame jongeren prompt deden. Vervolgens nam hij plaats aan de lange tafel waarop een groenvilten laken lag en een wat verloren maar vooral nutteloos hamertje. Want op zo’n zaterdagmiddag voerde, na een korte inleiding door de vakbondsafgevaardigde, slechts één man het woord. Van de toehoorders werd alleen geboeid luisteren verwacht.

*

Tot het nobele gedachtegoed van de socialistische leer behoorde ook een resem strijdliederen, waarvan de teksten in het leerstofpakket waren opgenomen. Uiteraard ‘De Internationale’, waarmee telkens de namiddag werd besloten, de arm ferm in winkelhaak, de vuist krachtig gebald. De cursisten werden trouwens geacht alle strofen binnen de kortste keren uit het hoofd te kennen. En nog een vereiste was dat ze elkaar met de nodige ernst aanspraken, met ‘kameraad’ of ‘gezellin’. Dat hoorde zo. Sommigen hadden daar eerlijk gezegd moeite mee. Kregen die woorden nauwelijks over de lippen. Alsof ze ze, als koppige ezels bij de oren beetgepakt, uit hun mond moesten slepen. Meestal bleef het bij een gegeneerd gemompel.

*

Door breed uit te meten hoe hartelijk het eraan toeging, hoe ze vast met iedereen goed zou opschieten – en ze wilde toch schooljuf worden, dus was enige praktijk van tevoren mooi meegenomen – slaagde Nelly Serneels erin Odette Olbrecht warm te maken voor de jeugdleiderscursus van de kaderschool. En dat tot grote ontzetting van Odettes diepgelovige ouders. Het huis stond op stelten.

‘Je gaat je toch niet met socialisten inlaten’, smeekten vader en moeder Olbrecht alsof ze vreesden dat de duivel bezit had genomen van hun dochter. Ze probeerden haar de katholieke jeugdbeweging aan te praten, maar daar heerste toen nog een strikte scheiding tussen jongens en meisjes, iets waar Odette een broertje dood aan had. En ze verdroeg het niet langer op gelijke voet – met andere woorden: even kinderachtig – als haar jongere tweelingzussen behandeld te worden. Na enkele felle discussies kreeg Odette haar zin. Of waarschijnlijker: ze dreef hem gewoon door.

Nelly introduceerde Odette met een trots alsof ze haar exclusieve eigendom was. De stilte, de openvallende monden die zaterdagmiddag, toen Odette voor het eerst het lokaal betrad. De opschudding die ze veroorzaakte. De jongens wisten niet wat ze ermee aan moesten. De meisjes evenmin. Hun hield Odette een spiegel voor. Zo veel volmaakte schoonheid.

Na afloop zei Odette tegen Nelly: ‘Jij wordt hier door iedereen graag gezien. Mij staarden ze aan of ik van een andere planeet kom.’

‘Meisjes zoals jij vertoeven niet zo vaak in het gezelschap van jongeren zoals wij’, zei Nelly terwijl ze Odette recht in de ogen keek.

‘Onzin, Nelly,’ antwoordde Odette, ‘wie is hier de duts? Ik toch? Jij hebt de lachers op de hand, jij neemt het voortouw.’

Nelly stond inderdaad altijd klaar met goede raad, bruisende invallen, ter plekke verzonnen creatieve oplossingen. Ze had het talent om avontuurlijke uitstappen te organiseren, initiatieven te nemen vanuit een onnavolgbaar, onbesuisd, aanstekelijk elan. Ze was de schijnbaar altijd goedgeluimde. Soms vergat ze ook haar lage eigendunk en was ze echt opmerkelijk vrolijk, maar vaak lachte alleen haar mond. Dan dacht ze: wat koop ik ervoor, voor al die lofprijzingen? Het kwam zover dat ze ronduit tegen Odette over haar uiterlijk begon te morren, wat Odette altijd weglachte. ‘Nelly, doe niet zo zielig. Jij bent een persoonlijkheid. Jij hebt de kop van Jean Seberg toen ze Jeanne d’Arc speelde. Of vis je soms naar complimenten?’

Zij heeft makkelijk praten, dacht Nelly. Zij trippelt door het leven met een nonchalance, met een onafgebroken, onbestemd gevoel van welbevinden om haar heen. Het leven tintelt en kwispelt, en ze denkt dat het bij iedereen zo is. Zij zal de jongens wel om de vinger winden. En ik zal wel als doorgeefluik dienen. Want mij durven ze rechtstreeks aan te spreken, mij vertellen ze hun grapjes, hun stoere verhalen. Verkapte boodschappen aan Odettes adres, om op haar indruk te maken. Hoewel Nelly zo graag met Odette optrok, voelde ze zich in haar gezelschap onbeholpen en nog dikker dan wanneer Odette er niet bij was.

*

Als Linda, Nelly en Odette op zaterdag naar de cursus fietsten, voegde Jerry Janssens zich onderweg bij hen. Een vlotte jongen. Nelly kende hem van school. Ze vond hem oneindig sympathiek, geestig, recht voor zijn raap. Hij kon haar doen schaterlachen. Hij zat twee jaar hoger dan zij, richting exacte wetenschappen. Ze verzorgden samen een jaar lang een gestencild schoolblaadje. Ze belegden tijdens de middagpauze heuse redactievergaderingen. Na zijn afstuderen ging het schoolblad meteen ter ziele. Dat hij zich ook voor de cursus inschreef was voor Nelly een geweldige meevaller. Zo bleef haar contact met hem tenminste behouden.

*

Elke donderdagavond ging een vast groepje cursisten zwemmen. Als een van de jongens eventjes onoplettend op de rand van het zwembad stond, werd die gegarandeerd door een van de meisjes beslopen en het water in geduwd. Op hun beurt dompelden de jongens de meisjes kopje-onder of ze grepen hen bij handen en voeten beet, en na een één-twee-drie vlogen ze op vier met een brede zwaai het water in. Nelly keek als ze weer boven kwam altijd eerst achterdochtig rond of er soms tekens van verstandhouding waren uitgewisseld, of aan de kant om haar gelachen werd. En ze vond het vreselijk dat ze crawl niet onder de knie kreeg. Het enige meisje dat zoals de jongens wel kon crawlen, was natuurlijk Odette. ‘De mooiste bewegingen die een lichaam kan maken’, liet ze zich een keer tegen Linda ontvallen, toen ze de gestroomlijnde Odette door het water zag klieven in haar donkerblauwe, nauwsluitende Speedo-zwempak. De gracieuze kracht die uitging van haar lange, molenwiekende armen en peddelende voeten, het hoofd, waarvan slechts de kin en de mond even boven water kwamen bij het onder de oksel naar lucht happen.

Nelly en de andere meisjes moesten het als kikvorsen bij schoolslag houden.

Weer aangekleed, mutsen op hun kletsnatte, naar chloor ruikende haren, stopte Odette Nelly en Linda altijd een appel toe die ze speciaal voor hen meebracht: een groene, sappige Granny Smith. De appel die hun vaders niet in huis wilden vanwege de apartheid en de boycot tegen Zuid-Afrika. Hun vaders met de niet-aflatende betogen over mondiale kwesties. Zo kon, als Vietnam ter sprake kwam, die van Linda zich niet inhouden om voor de deur op straat ‘Johnson moordenaar!’ te scanderen, tot zijn vrouw uit de keuken kwam aangelopen en hem beschaamd tot stilte maande.

*

Bij Odette scoorden die vaders. Ze bemoeiden zich tenminste niet met wat hun dochters in hun vrije tijd uitspookten, terwijl zij bij haar thuiskomst iedere keer op het rooster werd gelegd. Tot haar ouders op den duur moedeloos de strijd opgaven, zodat ze vanaf toen op zaterdagavond ook mee ging dansen in het jeugdhonk van de sjg, waar gejived, geswingd of in innige omarming met de geliefde van het moment over de dansvloer werd geschuifeld op alle hits die uit het buitenland kwamen overgewaaid. Tot klokslag twaalf. Dan floepte het licht aan in het sportzaaltje, waar, om wat meer sfeer te scheppen, de muren met rode doeken waren gedrapeerd.

*

Odette Olbrecht, binnen korte tijd volkomen ingeburgerd in haar nieuwe vriendenkring, deed op een dag onder veel bijval uit de doeken hoe ze van haar geloof was gevallen. En dat nog wel kort voor haar plechtige heilige communie, waar ze nochtans naartoe had geleefd met een ongeduld, of het aftellen zou duren tot op het einde der tijden. Waarvoor ze twee jaar aan één stuk door iedere woensdagmiddag met een buitengewoon ernstige gedrevenheid de catechismuslessen had gevolgd en haar moeder er heimelijk alles voor had gedaan dat zij die dag dé blikvanger onder de communicanten zou zijn, waardoor het prijskaartje van de witte, wijde communiejurk geen onderwerp van discussie was. Maar eenmaal zover, waren voor Odette opeens alle in de kerk uitgevoerde rituelen enkel nog inhoudsloze gebaren. Het geloof, tot dan even vanzelfsprekend als eten en drinken, was onopgemerkt weggeslopen, alsof het zich niet langer voor haar ziel interesseerde. Ze begreep niet wat haar overkwam, maar ze sprak er met niemand over. Ze bleef gewoon meedoen. Maar onzekerheid overviel haar, alsof zeven plus vijf nu ook geen twaalf meer was. Innerlijk was ze totaal overstuur. Tot in het tweede jaar van het voortgezet onderwijs. Iedere ochtend stapte ze nog altijd met haar vriendinnen op de lijnbus naar het Instituut van de Zusters Maricolen en in de namiddag voerde dezelfde rit naar huis. Dikwijls in gezelschap van jongens van het atheneum, die met hen contact zochten door plagend af te geven op hun schooluniform. De donkerblauwe rok (drie centimeter onder de knie, vier platte plooien vooraan, idem dito achteraan), blauwe, hooggesloten hemdbloes en veterdunne das, grijze blazer met het schoolblazoen op het linkerborstzakje. Zowel ’s winters als ’s zomers handschoenen aan, zonder passeerden ze de schoolpoort niet. Het credo van het instituut was niet voor niets Vlaams, Vroom en Voornaam. Bij het uniform hoorde ook een soort alpinomuts, die menigmaal door de autobus vloog, door de pestkoppen afgerukt die er een partijtje handbal mee speelden, wat de van hun muts beroofde meisjes deed giechelen en de medepassagiers verstoord deed wegkijken. Die jongens intrigeerden Odette. Vooral een betweterige lawaaimaker die Dimitri heette. Als hij haar aankeek was het of een kurkentrekker door haar ruggengraat boorde.

‘Jullie met jullie God’, smaalde hij. ‘Jullie God met zijn almacht en zijn miljoenen jaren tijd om te experimenteren. En zie, de mens als resultaat van zijn inspanningen, een mager beestje.’

Een andere jongen, Carlo, waagde het door de bus te roepen: ‘Precies! God met zijn ondoorgrondelijke wegen en geen gelovige die hem ter verantwoording roept en …’

‘Job wel’, kwam Aldegonde tussenbeide.

‘En wat was het antwoord?’ vroeg Carlo.

Aldegonde had er een klaar.

‘Zuster Benedicte zegt: “Vóór de schepping was de chaos, het lijden maakte deel uit van de chaos, dus het lijden was er vóór de schepping ook al. God heeft geprobeerd zo veel mogelijk orde te scheppen. Het lijden te beperken.”’ Ze keek triomfantelijk in het rond.

‘Lijden vóór de schepping? Waar heb je het over? En Orde?’ repliceerde Dimitri. ‘Al die ellende in de wereld, noem jij dat orde?’

‘God wast zijn handen in onschuld’, zei Odette laconiek.

‘Je kunt Gods wegen niet begrijpen omdat ze per definitie onbegrijpelijk zijn. Het Rijk Gods is vol wijsheid, maar van een wijsheid waarin geen logica zit. Het is de mens, hè? De mens. De vrije wil, vergeet dat niet’, antwoordde Aldegonde, die niet van haar stuk was te brengen.

Die ritten waren voor Odette het summum van de dag, voor en na de lesuren en de litanie over eer en deugd, die de nonnen en enkele celibataire, kwezelachtige leerkrachten onafgebroken afstaken.

Het gestook van de jongens was de aanleiding dat Odette van de ene zondag op de andere weigerde nog met haar ouders mee naar de mis te gaan. Ze wist eindelijk waarom ze niet meer geloofde, wat ze ervoer als een openbaring in tegenovergestelde richting. Ze had nu geldige argumenten, ze gooide ze eruit, alsof het haar deugd deed haar vader en moeder te jennen. Ze praatte Dimitri’s woorden na: ‘Als God het goede wil maar het niet kan, is hij een zwakkeling. Als God het goede kan maar het niet wil, is hij een sadist. Als God het goede niet wil en niet kan, is hij beide. En als God het goede kan en ook wil, waar blijft hij dan?’

In weerwil van zijn verwarring reageerde haar vader kortaangebonden.

‘Ik treur om je, ik ben bang om wat je te wachten staat. Daar durf ik niet aan te denken.’

De moeder, volstrekt van de kook, liep jammerend weg: ‘Met dat kind is geen land meer te bezeilen.’

De cursisten verkneukelden zich over Odettes getuigenis, ze was nu een van hen. Een echte ongelovige. Er was zelfs een scherpslijper die vond dat ze ook maar meteen de stap moest zetten om zich te laten ontdopen. Daar zag ze niet onmiddellijk het nut van in.

*

De hechte vriendschap tussen Odette en Nelly – ze waren op den duur praktisch onafscheidelijk – was Linda Relecom gaan opvallen, zonder dat zij zich daarbij opzijgezet voelde. Maar ze merkte Nelly’s verwarring. Haar strakke, verstolen blikken verraadde haar moeilijk te verhullen zwak voor Jerry Janssens en daarnaast was er haar fascinatie voor Odette. De ongewone vriendschap tussen die twee, die erop neerkwam dat Odette alsmaar toegaf aan Nelly’s wensen. Linda vroeg zich af hoe Nelly in staat was Odette zo naar haar pijpen te laten dansen. Of ze tussen de anderen in een eigen spanningsveld zaten opgesloten. Was Odette dan zo naïef of meegaand? Daarnaast zag Linda hoe Nelly aldoor stiekem maar uiterst waakzaam in de gaten hield hoe Jerry met Odette omsprong.

*

Wie zich eveneens vragen stelde was Nelly’s moeder. Nadat ze op de met bruin inpakpapier afgeplakte spiegel was gestuit, sprak ze er Linda vertrouwelijk over aan: ‘Wie doet nu zoiets? Nelly is toch geen monster? Weet jij wat er scheelt, Linda?’

Linda’s ‘Ik zou niet weten wat, Nelly is de vrolijkheid zelve’ stelde de moeder schijnbaar gerust en ook op zondagavond, wanneer het voltallige gezin aan tafel zat en iedereen zich op het dampende stoofvlees en de knapperige frieten stortte, nam door al het hartverwarmende getater haar bezorgdheid af.

Henri, Nelly’s jongste broer, had het over het voetballen en Patrick, de middelste, die in het weekend wat centen bijverdiende in een iets verderop gelegen benzinestation, raakte niet uitgepraat over het werk in de garage, over accu’s, benzinepompen en versnellingsbakken. Nelly deed op haar beurt uitgebreid verslag van de afloop van de zoektocht met een groep deelnemertjes van de socialistische kinderclub. Daarnaast kon ze het niet laten haar broers op de korrel te nemen.

‘Op die manier geraken jullie nooit aan een meisje’, zei ze.

‘Vergis je niet,’ antwoordde Henri, ‘de grieten staan in horden langs de zijlijn voor ons te supporteren. Voetballers zijn sexy.’ Waarna Patrick beweerde dat alleen de dochter van een garagehouder hem zou kunnen verleiden.

‘Liever een in een overall dan een op naaldhakken. En Nelly, jij zegt iets over ons, maar wanneer krijgen wij onze toekomstige schoonbroer te zien?’

‘Die moet nog geboren worden’, kwam de vader lachend tussenbeide.

Nelly zei niets meer.

De kinderen hielpen de tafel afruimen, de keuken aan kant zetten, waarna ze naar hun kamers verdwenen.

*

De moeder bleef toch met de afgeplakte spiegel in haar hoofd zitten. Op een avond sprak ze er haar man over aan, die op dat ogenblik in zijn geruite, kaalgeworden, korte kamerjas met ceintuur, die hij zijn ‘sjamberloek’ noemde, onderuitgezakt op de canapé met houten armleuningen en gebloemde, ribfluwelen bekleding zat. Gespannen volgde hij het televisiejournaal over de miljoenenzwendel bij de post in de centrale van Brussel x. Vijf van de oudste ambtenaren waren aangehouden. Ze moesten de cel in. Die gedachte bezorgde hem rillingen. Op het postkantoor waar hij werkte werd over niets anders gesproken.

‘Eugène, ik weet het, je bedoelt het niet kwaad, maar stop ermee Nelly “mijn kamerolifantje” te noemen terwijl je haar kameraadschappelijk op de schouder slaat’, kwam moeder-de-vrouw ertussen.

‘Een grapje. Daar kan ze tegen … Nelly is geestig, energiek, maar altijd in die jeans en die eeuwige, zwartlederen blouson. Een andere haarsnit zou ook wonderen doen. En minder snoepen. Meer water drinken. Cola laten staan. Eén flesje is tien klontjes suiker en ze steunt de Amerikaanse industrie. Wacht tot ze de ware Jakob tegenkomt. Zul je haar zien openbloeien. Fien, jij maakt je altijd zorgen om niets en ik heb intussen maar half begrepen wat er in Brussel nou precies aan de hand is’, antwoordde hij verstoord.

*

Fien Serneels had nooit buitenshuis gewerkt. ‘Ik ben nooit in de roulatie geweest’, zei ze lachend bij de kruidenier op de hoek. ‘Ik heb mijn handen vol tussen mijn vier muren. Er gebeurt niet veel en voor mij is dat genoeg. Ik heb vrede met het leven. Ik voel me begenadigd. Eugène, mijn man, hout vasthouden, zo’n man.’ En dan ging haar duim omhoog en leek ze op een Vestaalse maagd die vanaf de tribune in een Romeinse arena op het punt stond niet een slaaf maar haar echtgenoot uit de klauwen van een leeuw te redden.

‘Eugène drinkt niet, rookt niet. De rust zelve. Bij de posterijen begonnen en gebleven, een leven lang in hetzelfde kantoor. Jammer voor hem is daar de laatste jaren veel veranderd. De verwensingen die hem tegenwoordig naar het hoofd worden geslingerd, omdat het hem verboden is om het even welk poststuk aan om het even wie mee te geven. Wordt hij uitgemaakt voor versteende bureaucraat. “Lul. Befehl ist Befehl, zit het zo? Dat ze maar snel de post privatiseren. De service zou er wel bij varen.” Ja, daarvoor moet je dan juist bij Eugène zijn. pri-va-ti-se-ren. Of als hij over de plannen voor het nieuwe postkantoor begint. Weg uit de bebouwde kom. Is het huis te klein.’

Ook Remi, de kruidenier, wilde een duit in het zakje doen. ‘Al onze mooie weiden, die zijn opgeofferd. Het landschap om zeep en de nieuwe huizen, parkeerplaatsen voor de nacht. De bewoners, vreemden voor elkaar. Na het werk lopen ze vlug langs de supermarkt. Ik zal hier in mijn winkeltje mijn tijd nog wel uitzingen. Na mij is het afgelopen. En al de paperasserij die er tegenwoordig bij komt kijken. En de controles. De boter die niet meer naast de margarine mag liggen. Of de kaasplank wel van massief beukenhout is. Dat bestond vroeger niet.’

‘Ja, Remi, en neem nu de jaarmarkt,’ zei Clementine, ‘waar is de tijd dat het hele dorp een dag vrijaf nam? Er vee verhandeld werd? Een feestdag, een hoogtijdag. Iedereen de straat op. Bal populaire voor het gemeentehuis. Vuurwerk. Allemaal verwaterd.’

‘Clementine, jij kon dansen, mens toch. Daar waren velen jaloers op. Walsen. De polka.’

‘Fien, alsjeblieft, ik kán dansen. Wij zijn nog niet aan een bejaardentehuis toe, ik althans niet.’

‘Oei, Clementine, ben je nu gepikeerd?’

Zo deed moeder Serneels haar zegje en stapte ze vrolijk naar huis. Ramen opengooien, kamers luchten, bedden opmaken, tapijten stofzuigen.

*