Erlend Loe

Volvo Vrachtwagens

Uit het Noors vertaald door Femmigje Andersen Sijtsma

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Volvo Lastvagnar, verschenen bij Cappelen

Oorspronkelijke tekst © J.W. Cappelens Forlag as, 2005

Nederlandse vertaling © Femmigje Andersen Sijtsma en De Geus bv, Breda 2008

Omslagontwerp en omslagillustratie © Stef van Zimmeren | Riesenkind

isbn 978 90 445 2990 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Maj Britt heeft een levenslang verbod op het houden van parkieten gekregen. Dat was het glasheldere, genadeloze oordeel van de rechtbank.

Ze mag van haar levensdagen geen parkieten meer bezitten of verzorgen. Daar in de uitgestrekte bossen van Zweden had ze jarenlang de gewoonte om zich te laten wekken door het tevreden getjilp van die beestjes die in hun toegedekte kooitjes in de woonkamer zaten, maar die prettige gewoonte kan ze nu dus wel uit haar hoofd zetten.

Ze mag geen parkieten meer hebben.

Of vogels met een soortgelijke snavelconstructie. Andere vogels interesseren haar vreemd genoeg niet. Ze ziet het nut niet van die dieren.

Als ik geen parkieten meer mag hebben, dan hoeft het allemaal niet meer, dacht ze toen ze het vonnis hoorde.

Bovendien moest ze een boete van zesduizend kronen betalen. Een bedrag dat ze niet had. Ze wist een afbetalingsregeling te treffen met de gluiperds van de Skandinaviske Enskilde Bank. Iedere maand werd er tweehonderd kronen van haar toch al zo bescheiden pensioen afgetrokken.

Het hele voorval is inmiddels alweer jaren geleden, maar nog steeds gaat er vrijwel geen uur voorbij zonder dat Maj Britt het verdriet van toen herbeleeft.

Het beïnvloedt haar manier van denken. Ze heeft de vernedering geenszins kunnen loslaten. Integendeel, als een hoogverheven, fier vaandel draagt ze die met zich mee. Je kunt eigenlijk wel zeggen dat deze gebeurtenis haar wakker heeft geschud.

Tot dat voorval met die parkieten was Maj Britt altijd een goede, bescheiden huisvrouw geweest. Net als de meeste vrouwen van haar generatie hield ze zich op de vlakte en bemoeide zich uitsluitend met de kinderen, de afwas en andere dingen die er buiten de vier muren van een huis niet toe doen.

Na die parkietenaffaire bekeek ze de wereld opeens met andere ogen.

Ze zag dat er werk aan de winkel was.

#

Maj Britt met parkieten was een heel andere persoon dan Maj Britt zonder parkieten.

Parkieten-Maj Britt was vrolijk op welhaast ontroerende wijze. Al neuriënd wachtte ze in het weekend geduldig tot haar man Birger thuiskwam van de fabriek in Göteborg (en later van de fabriek in Umeå), terwijl zij de kinderen opvoedde, eten klaarmaakte, het aardappelveldje een beetje bijhield en toekeek hoe de jaargetijden stoeiden met de enorme boom op hun erf, een eik trouwens. En later, toen de kinderen naar de grote stad verhuisden om hun eigen boontjes te doppen, had ze het water van haar parkieten voortdurend ververst, het zaadvoer bijgevuld en stukjes appel (uit de tuin) tussen de metalen spijlen van de kooitjes geschoven. De kooitjes hield ze trouwens blinkend schoon, dat is niet meer dan logisch, maar bij deze is dat nog eens heel expliciet benoemd en zodoende extra benadrukt.

Parkietloze Maj Britt daarentegen is kwaad. Haar woede heeft niet alleen betrekking op lokale, maar ook op mondiale misstanden.

Ze is kwaad op het Zweedse rechtssysteem. Voor de staat heeft ze geen goed woord over. De Skandinaviske Enskilde Bank wenst ze niets dan kwaad. Ze verwijt Volvo Vrachtwagens dat Birger nooit erkenning heeft gekregen voor zijn waardevolle bijdrage aan de ontwikkeling van de vrachtwagen en elke avond vraagt ze aan God of de man van de dierenwinkel in Karlstad die haar keer op keer weigert nieuwe parkieten te verkopen, mag uitglijden op de trap van zijn winkel zodat hij de deurkruk in zijn bijholtes krijgt, of in ieder geval in zijn verhemelte.

Op God is ze trouwens ook kwaad. Maar ze heeft Hem nog niet helemaal afgeschreven. Ze houdt de deur op een klein kiertje voor Hem. Ze heeft niemand anders om mee te praten.

#

Natuurlijk is Maj Britt te ver gegaan. Daar is geen twijfel over mogelijk en daar is ze zich ook pijnlijk van bewust. Nú wel. Bovendien heeft ze spijt. Ze zou maar wat graag willen dat het allemaal niet was gebeurd. Maar toen Birger stierf, kwam ze in een zwart gat terecht en na tien jaar correcte parkietenverzorging dacht ze opeens, zoals een willekeurig iemand op een kwade dag een willekeurige gedachte te binnen kan schieten, dat het knobbeltje dat haar parkieten op hun snavel hadden hen in de weg zat. In haar ogen waren deze neusjes of wat het ook moest voorstellen een constructiefout van de natuur en daarom heeft ze die knobbeltjes er met een flinke nagelknipper afgeknipt. Met haar ene hand hield ze haar parkieten vast en met de andere knipte ze.

Blijkbaar kun je zoiets niet ongestraft doen.

In plaats van therapie aan te bieden, sleepte het systeem haar voor de rechter, vernederde haar en verbood haar de omgang met de enige wezens die haar begrepen, de enige wezens die haar interesseerden.

#

Al tweeënnegentig jaar woont Maj Britt op haar boerderijtje. Ze groeide daar op in een gezin met acht kinderen. Toen de anderen uitvlogen en haar ouders op leeftijd kwamen en ten slotte stierven, besloot zij als enige van het gezin om op de boerderij te blijven wonen. Birger verscheen in haar leven en gelukkig vond hij het ook fijn daar in de bossen. Hij ging vaak jagen of vissen. Hij kon de stilte prima verdragen. Het beviel hem daar goed. Toen hij in de jaren veertig een baan kreeg bij Volvo Vrachtwagens in Göteborg, hield Maj Britt haar hart vast, maar na verloop van tijd zag Birger gelukkig ook in dat Göteborg niets voor Maj Britt was en hij besloot te gaan pendelen. De eerste twintig jaar reed hij één keer per week op en neer, maar toen hij op eigen verzoek werd overgeplaatst naar de Volvo-vrachtwagenfabriek in Umeå was hij maanden achtereen van huis. Pas toen de wegen langzaam bij beetje beter werden, reed hij weer één keer per week naar huis. Het was zo’n vijftienhonderd kilometer heen en terug. Ze hoorden dat er wel meer mensen waren die voor hun werk ver moesten reizen en zo leerden ze ermee leven. Mensen zijn verschillend. Sommigen moeten ver rijden om op hun werk te komen, anderen niet. Op de radio hoorden ze trouwens van een man die drie keer per week driehonderdzestig kilometer aflegde om te oefenen met zijn muziekkorps.

#

De gemeente Eda heeft al jaren een harde dobber aan Maj Britt. Op haar oude dag is ze in hun ogen een lastpak geworden. Ze is slecht ter been, maar voor de behandeling van deze kwaal komt ze niet opdagen, omdat ze (niet ten onrechte) vermoedt dat ze haar dan willen overhalen om haar boerderijtje in te ruilen voor het bejaardentehuis waar ze haar beter in de hand hebben. Een substantie die onverwacht in haar leven opdook (hierover later meer) verlicht haar pijn en met behulp van een paar oude skistokken van bamboe kan ze overal komen. Aan die stokken klampt ze zich vast. Ze is dan ook een bekende verschijning in het dorp. Een stokoude, bijna verschrompelde vrouw die zich door de straten sleept met skistokken. Bij niet-ingewijden wekt ze wellicht de indruk dat ze zich net als een stel vijftigplussers uit het dorp op de nordic-walkingtrend heeft gestort, maar niets is minder waar. De bamboestokken van Maj Britt hebben niets met nordic walking te maken. Als ze wist wat nordic walking was, zou ze het belachelijk vinden. Voor haar zijn die stokken domweg de enige manier waarop ze zich kan voortbewegen. Als ze een enkele keer ligt te slapen, staan haar stokken tegen het nachtkastje. Maar voor de rest heeft ze ze altijd bij zich, waar ze ook gaat of staat. De houten vloer bij haar thuis zit vol gaatjes door de ijzeren punten van haar stokken, maar daar zit Maj Britt niet mee. Ze bekommert zich al jaren niet meer om hoe de vloer, of wat dan ook, eruitziet.

De ambtenaren van de gemeente weten zich geen raad met haar. Aan de ene kant voelen ze zich moreel verplicht om de oudste vrouw uit de gemeenschap met respect te behandelen, maar aan de andere kant staat het voor iedereen als een paal boven water dat ze een hopeloos geval is. Als we haar af en toe een zoethoudertje toestoppen, zoals bij een hond, dan kunnen we onszelf een hoop ellende besparen, zo zullen ze daar wel denken. Want Maj Britt laat het er nooit zomaar bij zitten. Ze belt de gemeente op, gaat er persoonlijk langs en blijft gewoon wachten als ze te horen krijgt dat degene met wie ze wil praten niet aanwezig is. Ze is voor niemand bang. Ze weet waar ze recht op heeft en daarmee is ze uitgegroeid tot de nachtmerrie van elke bureaucraat. Ze mogen haar niet, maar ze zijn verplicht om haar te helpen en van die dubbelzinnige situatie maakt Maj Britt uiteraard volop misbruik. Soms, vooral aan de telefoon, kan ze rationeel en vriendelijk overkomen en dan krijgt ze alles gedaan. Op die manier heeft ze deelname aan verschillende cursussen van het lokale arbeidsbureau weten af te dwingen – ook al zijn die cursussen eigenlijk uitsluitend bedoeld voor de beroepsgeschikte bevolking die omgeschoold of anderszins op weg geholpen dient te worden. Een paar maanden geleden nog nam ze deel aan een achtweekse internetcursus en na afloop wist ze, ondanks haar hoge leeftijd, een subsidie te bemachtigen om een computer aan te schaffen. Die staat nu bij haar op de keukentafel. De keuken is haar alles. Groot is die keuken trouwens niet, maar de belangrijkste spullen heeft ze daar binnen handbereik: de houtkachel, de radio, het koffiezetapparaat, foto’s van haar kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen* en bovendien uitzicht op de eik op haar erf en de daarachter gelegen akkers die ze heeft verpacht aan een buurman waarvan ze af en toe de naam vergeet.

#

* betreft: de kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen van Maj Britt

Maj Britt heeft twee zonen, Gösta en Hasse, die allebei in de zeventig zijn. Gösta heeft heel zijn volwassen leven lesgegeven op een school in Helsinki en toen hij met pensioen ging, is hij daar blijven wonen omdat zijn kinderen (het is niet van belang hoe die heten) en hun kinderen daar ook wonen en natuurlijk ook omdat hij daar vastgeroest is. Het bevalt hem goed tussen de Finnen. Hasse is een gepensioneerde farmaceut, hij woont in Stockholm en lijdt aan gezichtsblindheid, waardoor zijn leven niet altijd zo gemakkelijk is geweest als dat van normale mensen. Hij herkent zijn vrienden niet en dat veroorzaakt uiteraard een boel vreemde en soms pijnlijke situaties. Soms herkent hij zijn twee eigen kinderen niet eens. Door hun kleren of de auto waar ze in rijden kan hij hen eruit pikken. Zijn oudste zoon had jarenlang een baard en toen ging het goed, maar zonder die baard had hij wat Hasse betreft iedereen kunnen zijn. Deze aandoening is pas sinds kort onder de aandacht van de wetenschap gekomen, dus er is goede hoop dat ze er na verloop van tijd in zullen slagen om het gen dat hiervoor verantwoordelijk is te identificeren en het misschien zelfs wel in het gareel te slaan.

Gösta en Hasse komen allebei niet echt vaak bij hun moeder op bezoek. Eén keer per jaar, hooguit twee. De kleinkinderen en achterkleinkinderen ziet ze nog minder en sinds Maj Britt een paar jaar geleden op Kerstavond werd betrapt toen ze voor het diner om het hoekje van haar huis een pijnverzachtende, persoonlijkheidsveranderende substantie (hierover later meer) tot zich nam, hebben haar zonen haar allebei een beetje opgegeven. Bij elke gelegenheid dringen ze erop aan om de kamer in het bejaardentehuis die de gemeente haar aanbiedt te accepteren. Ze leggen zich er niet bij neer dat haar leven deze nieuwe wending heeft genomen. Hoewel Hasse in zijn farmaceutische tijdschriften leest dat deze eerder genoemde substantie in andere delen van de wereld wel als pijnstillend medicijn wordt gebruikt, vindt hij deze gewoonte van zijn moeder ongehoord en hij kan het maar moeilijk accepteren. Hij herkent haar ook niet altijd. Wat is dat voor een rare druif? denkt hij van tijd tot tijd, om er vervolgens achter te komen dat het zijn eigen moeder is en hij weer diep gefrustreerd is.

Mocht je hierdoor meer willen weten over gezichtsblindheid, dan kun je een kijkje nemen op: http://www.choisser.com/faceblind, waar je in je eigen tempo kunt lezen wat deze aandoening precies inhoudt. Als je geen behoefte hebt aan meer informatie, kun je iets anders gaan lezen, of misschien een eindje gaan wandelen in het mooie weer.

#

Met behulp van haar computer houdt Maj Britt zich bezig met, in haar ogen, ondermijnende activiteiten in de vorm van een weblog. Het gaat haar allemaal niet zo vlug af, maar ze probeert de site zo goed en zo kwaad als het gaat bij te houden. Ze zet er protesten op tegen van alles en nog wat en ze moedigt andere mensen overal ter wereld aan om ook in opstand te komen. Stel dat die andere mensen zich bijvoorbeeld op Sri Lanka bevinden, dan moedigt Maj Britt hen aan om de bergen in te trekken en hun afkeer te tonen over de leef- en werkomstandigheden van de theeplukkers. Ze krijgen bijna geen loon en leven onder onacceptabele condities, maar ze hebben niet de mogelijkheid om voor een ander leven te kiezen en Maj Britt is van mening dat we ons hiervan bewust moeten zijn als we straks lekker zitten te mijmeren boven een bakje dampende thee. Ze wil dat we ons realiseren dat er iemand aan het werk is geweest voor onze thee. Ze wil ons eraan herinneren dat de thee die een heerlijk genotsmoment in ons dagelijks leven schept een levenslange hel voor anderen betekent.

Informatie over dit soort misstanden in de wereld haalt ze uit kranten en tijdschriften en van internet. Engels lezen kan ze niet zo goed, maar er is volgens haar genoeg informatie te vinden in de talen die ze wel beheerst, het Zweeds en het Noors dus, en als de nood aan de man is het Deens. Maj Britt is erg tevreden over het internet. Er is een wereld voor haar opengegaan. Er heeft zelfs een reformwinkel uit Stockholm gebeld om te vragen of ze op haar weblog mogen adverteren. Maj Britt zei dat ze naar de pomp konden lopen, maar daar kreeg ze achteraf spijt van, ze belde terug en sindsdien prijkt er bovenaan op haar weblog een piepkleine advertentie voor een voedingssupplement dat zeer rijk is aan meervoudig onverzadigde vetzuren. De kranten en tijdschriften waar ze zelf geen abonnement op heeft, leest ze in de bibliotheek. (‘De bibliotheek stelt zich ten doel een attractieve ontmoetingsplaats te zijn waar Lifelong Learning, culturele activiteiten en democratische kernwaarden centraal staan. De bibliotheek dient het competentiecentrum van de gemeente Eda te zijn op het gebied van de moderne techniek en informatieverstrekking.’) Soms ook neemt ze de leesstof mee naar huis. Met andere woorden: ze steelt en dat doet ze zelfs zo vaak dat ze in haar woonkamer een plank vrij moest maken voor al die tijdschriften. Om genoeg ruimte te krijgen, moest ze een hele wand met blauwebloemetjesborden (a variety of outstanding designs and porcelain craftsmanship) weggooien die ze ruim zestig jaar had verzameld. Na dat voorval met die parkieten beschouwde ze die borden opeens als rommel, ze smeet ze zo ver mogelijk haar tuin in en reed er een paar keer met de oude tractor overheen. Ze gunde andere verzamelaars uit de lokale gemeenschap niet de voldoening die het ongetwijfeld schenkt om een bijna complete blauwebloemetjesverzameling op de rommelmarkt op de kop te tikken.

Om concrete voorbeelden van onrechtvaardigheid te vinden, moet Maj Britt weliswaar actief op zoek naar informatie, maar voor de grimmigheid waarvan de site getuigt, hoeft ze geen enkele moeite te doen. Die komt van binnen. Ze is een en al verbetenheid. Het is een heel gerichte boosheid die ondoeltreffend wordt geuit. Ze heeft sterk het vermoeden dat het leven in essentie onrechtvaardig is, dat er geen eind komt aan alle misstanden, dat ze net als het heelal alleen maar uitdijen in een tempo dat langgeleden is vastgesteld en dat de misstanden iedere dag en iedere seconde groter en erger worden. Ze walgt ervan dat ze zo traag van begrip is geweest. Ze is geschokt over het feit dat ze pas op hoge leeftijd inziet hoe alles in elkaar steekt.

#

Er is een man die Anton von Borring heet. De buurman namelijk. Hij woont nog geen kilometer bij Maj Britt vandaan. Haar enige buurman. Hij is niet zomaar iemand, maar dé grootgrondbezitter. Zijn familie was eeuwenlang eigenaar van de boerderij van Maj Britts familie, maar op een midzomeravond aan het eind van de jaren zestig wist Birger* Von Borring over te halen om het boerderijtje aan hen te verkopen. Omwille van hun jarenlange vriendschap. En omdat hij dronken was. Von Borring drinkt bijna nooit, dus dit was een enorme gelukstreffer. Toen hij de volgende dag wakker werd, kreeg hij spijt, maar toen was het contract al ondertekend. Je moet nooit een deel van je landerijen verkopen. Dat leren adellijke ouders hun adellijke kinderen. Hernieuwbare bronnen kun je best verkopen. Timmerhout, vis, elandenvlees en graan bijvoorbeeld. Maar het land zelf niet. Wat je ook doet, verkoop nooit je land, is hun wijze raad. Bezit is adellijk, verkoop is schandelijk. Zo zit dat.

Maar Von Borring heeft de boel toch verkocht. Hij heeft zijn ouders verraden door het keuterboerderijtje en het bijbehorende stuk grond te verkopen. Voor het geld had hij het niet hoeven doen.

Von Borring is trouwens degene die de dierenbescherming heeft getipt over dat voorval met de parkieten.

Dat moet je vooral niet vergeten.

#

* betreft: Birger

Birger is dus de overleden man van Maj Britt. Uit ervaring weet ik (degene die dit schrijft) dat sommige mensen het prettig vinden als dergelijke informatie wordt herhaald. Er zijn heel wat redenen te bedenken waarom die mensen dat prettig vinden. Misschien zijn ze een tikkeltje onnozel, of misschien hebben ze gewoon niet zo veel tijd waardoor ze deze tekst sneller lezen dan ideaal zou zijn. Recensenten (om maar een voorbeeld te noemen) vormen een kwetsbare groep omdat ze binnen een paar maanden enorme stapels boeken moeten lezen en daar een mening over dienen te hebben. Die moeten dus heel wat namen, plots en genres uit elkaar zien te houden. Vooral recensenten die vooringenomen zijn en een bepaald boek lezen om bevestigd te krijgen dat de auteur slecht schrijft, letten er vaak niet zo goed op hoe alle fictieve karakters heten. Ik heb me zelfs laten vertellen dat er recensenten zijn die op redactievergaderingen expliciet vragen om boeken die ze vrijwel zeker niet de moeite waard zullen vinden. De drang om een boek af te kraken treedt bij sommigen sterk en openlijk naar voren. Bijna net als de voortplantingsdrang. En waarom ook niet? Het is waarschijnlijk best leuk. Maar je kunt je natuurlijk wel voorstellen met wat voor blik zulke mensen een tekst bekijken. Ze lezen met gemak over een paar namen heen zonder ook maar de moeite te doen om even terug te bladeren om uit te zoeken over wie ze nou eigenlijk lezen. Daarom herhaal ik dus nogmaals: Birger is de overleden man van Maj Britt. Hij is niet het belangrijkste personage, maar hij heeft wel degelijk een functie in deze tekst. Je mist echt iets als je niet weet wie hij is, of beter gezegd was. De meeste mensen die in dit boek genoemd worden, zijn nog in leven. Maar Birger, die arme man, is dood.

#

Als jongeman sloot Von Borring zich aan bij de padvinderij.

In zijn jeugd was hij het ziekelijkste kind van de hele provincie Värmland, maar hij sloeg zich erdoorheen en toen hij ouder werd, voelde hij de behoefte om dat vele ziek-zijn te compenseren met energieke activiteiten in de vrije buitenlucht. Halverwege de jaren twintig werd hij padvinder en dat is hij tot de dag van vandaag gebleven. Von Borring is twee dingen. Hij is grootgrondbezitter en hij is padvinder. Er is geen levende Zweed die meer jamborees heeft bijgewoond dan hij. Hij heeft hutten gebouwd, hudo’s gegraven, voorwerpen uit hout gesneden en meer padvindersliederen gezongen dan er sterren aan de hemel van Värmland staan.

Op het landgoed van Von Borring hangt in het trapportaal een reproductie van David Jaggers beroemde schilderij van Baden-Powell. Baden-Powell staart enigszins naar rechts, met zijn armen over elkaar, hij draagt een lichtbruin uniform met versierselen, een das en een hoed, terwijl zijn gedachten naar alle waarschijnlijkheid afdwalen naar zijn avontuurlijke leven in India, Afghanistan en Afrika en hoe hij later als gids miljoenen jonge mensen aanmoedigde om altijd paraat te zijn.

Juist dit altijd paraat zijn had (en heeft nog steeds) een enorme aantrekkingskracht op Von Borring. Er kan ieder moment iets onverwachts gebeuren. Alleen degene die van tevoren goed heeft nagedacht over wat er kan gebeuren, zal overleven.