Lotta Lundberg

Komt dat zien

Vertaald uit het Zweeds door Ydelet Westra

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Skynda, kom och se, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

© Lotta Lundberg, 2006

Published by agreement with Nordin Agency Malmö, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ydelet Westra en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Lake County Museum/Corbis

isbn 978 90 445 2992 0

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I

Schaamte is een gevoel van zondeval, niet vanwege het feit dat ik deze of gene zonde zou hebben begaan, maar simpelweg vanwege het feit dat ik in de wereld, midden tussen de dingen ben ‘beland’ en dat ik de bemiddeling van de ander nodig heb om te zijn wat ik ben.[1]

JEAN-PAUL SARTRE

[1] Voor het citaat van Jean-Paul Sartre is gebruikgemaakt van de Nederlandse vertaling van Frans de Haan in Het zijn en het niet, Lemniscaat, 2003

#

Luna Park, Coney Island 1932

– Dames en heren, komt dat zien. De kleinste kinderen van de wereld. Al meer dan een miljoen mensen hebben deze couveuseshow gezien, deze te vroeg geboren kinderen. Dames en heren, mis de couveuseshow niet. Hij is te zien op kermissen in de hele wereld. Steeds weer nieuwe kinderen. In Chicago, in Parijs, in Berlijn. Het is schoon. Het is behaaglijk. Het is dé grote vooruitgang van onze tijd.

H e t. i s. e e n. h i t.

Glauer stond op de verhoging naast het roze couveusehuis bezoekers naar binnen te lokken. Met steeds weer dezelfde riedel: ‘’s Werelds kleinste kinderen, komt dat zien, komt dat zien. ’s Werelds kleinste kinderen.’ In het begin had hij nog geprobeerd variatie aan te brengen in zijn lokroep door zijn stem harder en zachter te laten klinken. Maar het duurde niet lang of hij had daar genoeg van. Hij werd schor. En hij keek op zijn horloge.

Het was de vierde rondleiding van die dag. ALL THE WORLD LOVES A BABY stond er op het bordje van het couveusehuis, maar Glauer betwijfelde dat. De wereld hield helemaal niet van kinderen. De wereld hield van zakendoen. En je moest het ijzer smeden als het heet was. Aan de te vroeg geboren kinderen die in de aquaria lagen, zou je nooit van zijn levensdagen geld kunnen verdienen. Zij zouden hun handicap te zijner tijd kwijtraken, in tegenstelling tot hem.

Een niet-aflatende stroom bezoekers kwam de trap op, voornamelijk vrouwen. Het was onbegrijpelijk: van alle attracties die waren gekomen en gegaan, opgebouwd en afgebroken, afgebrand of failliet gegaan in alle jaren dat Glauer in het amusementspark had gewerkt, waren de zuigelingen een van de duurste en populairste trekpleisters. Glauer begreep het niet. De baby’s in de aquaria waren lief noch vertederend. Als pas uitgebroede vogeljongen lagen ze daar, zonder veren, zonder omhulsel, zonder beschermende weke delen, blind, te krijsen. Wat viel daar nou aan te zien? Desondanks kirden en jammerden de vrouwen en stortten ze hun bekommeringen uit over de baby’s. Helemaal tot in het trapportaal kon hij hen horen. Door de deuropening zag hij hen op het glas tikken en liefkozend praten tegen de wezentjes erachter. Hij begreep het echt niet. Hij ging liever naar het echte terrarium een eindje verderop in het park. Als hij dan toch ergens naar moest kijken, keek hij liever naar een schichtig reptiel dan naar een prematuur kind.

Hij keek opnieuw op zijn horloge. Het schemerde in Luna Park, en al snel zouden de lichten aan gaan. Ondanks de depressie was men toch in staat de honderdduizenden lampions te laten branden die tussen de bomen hingen: rode, groene, gele, blauwe; fonkelend bungelden ze, als een neergedaald stergewelf. Een circusdoek van God, dacht Glauer. De uitgestrekte, zwarte hemel boven hem en die bíjna grijpbare fixeerpunten: kleurige lantaarns aan elektriciteitsdraden in ontelbare patronen. Zo ver weg dat je er niet bij kon en tegelijkertijd zo dichtbij dat je je bleef afvragen hoe het zou zijn om ze aan te raken.

Onder de lampions lag de wereld. Daar lagen de grachten van Venetië met feestelijk verlichte gondels en romantische bruggetjes, daar lagen Japanse tuinen, een chimpanseetheater, Nederlandse molens en een Iers dorp. Daar gleden zeehonden en eskimo’s een paar keer per uur van een met ijs bedekte glijbaan. Daar dansten echte Aziaten, bonte olifanten en grote kamelen door de straten van Delhi, langs het Turkse bad en het Tin Elephant Hotel, waar je illegale drank en goedkope hoeren kon krijgen. Daar zat een meisje achter een gordijn, stom en doodsbang, dat haar grote brandwonden liet zien. Daar liet een onvervalste neger zich elke keer als een bezoeker een pijltje in de rode ring midden op het dartbord gooide in een kuip koud water zakken. Daar jodelden volwassen mannen in met kwasten versierde korte broeken, terwijl de leeuw brulde en de ballonnen dansten.

Daarnaast had Luna Park de gebruikelijke artiesten die je ook op de Europese markten tegenkwam: bebaarde vrouwen, ’s werelds dikste mannen, boeienkoningen, trapezewerkers, sibillen, orgeldraaiers en monsters: de mismaakte en trieste figuren die hun brood verdienden in de marge van de vrolijke drukte en de suikerspinnen.

Daar was ook Liliputia, de dwergstad waarover Glauer de leiding had en waar zijn mensen woonden en optraden. Zijn werk als boniseur en portier van dokter Couneys couveusehuis was maar een bijbaantje waarmee hij wat extra geld verdiende. Het was zonder twijfel het makkelijkste werk dat hij deed. Hier hoefde hij geen lastige beslissingen te nemen of oplossingen te zoeken voor onmogelijke problemen. Hier kon hij ’s avonds simpelweg uitkijken over de wereld en zich proberen voor te stellen hoe die eruitzag. Hij had ook de gelegenheid te mijmeren over de tijd die achter hem lag. In het diepste geheim zette hij zijn gedachten op papier en koesterde de stille wens deze ooit aan iemand te laten lezen.

Hij boog zich over het kistje en telde het geld. Het was zo meteen tijd om te gaan sluiten. Tijd om naar het woonwagenpark te gaan, waar hij en de andere dwergen woonden. Hij verlangde ernaar zijn schoenen uit te doen, zijn voeten op het voetenbankje te leggen en zijn ogen te sluiten. Misschien zou hij zelfs zijn schrijfgerei tevoorschijn halen en zichzelf een whisky-soda inschenken. Door de deuropening kon hij horen dat de voorstelling bijna voorbij was. Dokter Couney maakte zich op voor de finale.

‘Helaas kunnen we niet horen hoe goed hun longen ontwikkeld zijn.’ De arts wees op een van de couveuses, waar een blauw gezichtje uit een windsel stak met een mondje dat zich in een schreeuw wrong die niet door het glas heen te horen was. ‘Vanwege het grote risico op infecties maken we de couveuses alleen open als de kinderen gevoed worden. De baby’s die geen zuigreflex hebben, worden met deze lepel door hun neus gevoed’, zei hij en hij viste een puntige, metalen lepel uit de zak van zijn witte jas. ‘De andere worden gevoed door de verpleegsters die we speciaal voor deze taak hebben aangenomen.’ Hij wuifde met zijn hand naar de twee meisjes die naast de deur stonden. Witte schorten op hun staalblauwe jurken, en Glauer zag hen onder de kapjes op hun haar, dat in een stijve wrong zat, verlegen blozen en naar de grond kijken.

‘Het zal niet lang duren voor ik de gezondheidszorg heb overtuigd van mijn uitvinding’, besloot Couney. Zijn stem sloeg over en hij kuchte. ‘En dat ... en dat wordt ook weleens tijd, want tot nu toe betaalt Luna Park alles!’ En hij maakte een diepe buiging.

Glauer wachtte tot het applaus afgelopen was en de bezoekers zich weer over het park hadden verspreid. Toen ging hij naar binnen om het licht uit te doen en de rommel en snoeppapiertjes van de grond te rapen. Langs de muren stond de uitvinding van dokter Couney: twaalf watertanks die verwarmd werden door olielampen. Op de tanks stonden de glazen hokjes waar de kinderen in lagen.

Je kon geen oogcontact met hen krijgen, wist Glauer, ze waren blind. Je kon niet zien waar hun pupil overging in hun iris. Zonder de bordjes naast de hokjes met daarop hun leeftijd, gewichtscurve en status zou je niet geweten hebben dat er een levend wezen achter het glas lag. Een menselijk wezen, dat ademde. Een eindje verderop lagen de oudere kinderen die onderdeel van de show waren geweest, en hen kon je met een heel klein beetje geluk zien terugkijken.

Op een avond, toen hij nog niet zo lang in het amusementspark woonde en alleen was in het couveusehuis, had hij een stoel gepakt en was erop gaan staan om naar een van de kleintjes achter het glas te kijken. En hij had een vurigheid in die lege blik gezien; als een angstige ree die op het punt staat te vluchten had het kind zijn blik beantwoord.

Hij was meteen van de stoel gesprongen en die avond bijna rennend naar huis gegaan. Later had hij bedacht dat het kind op zoek was geweest naar een houvast, alsof zijn ogen een boei nodig hadden. Maar al snel was hij tot de conclusie gekomen dat deze kleine mensjes nooit van hun leven een greintje vertrouwen zouden schenken aan iemand buiten het glas. Zulke kinderen maken die fout niet. Dat is het eerste wat ze leren, het eerste wat ze ondanks alles begrijpen, dacht Glauer. Hoe klein ze ook waren, ze hadden lang genoeg geleefd om in te zien dat dat geen zin had. Want de ander, aan de andere kant van het glas, zal altijd verdwijnen. Die wendt zich snel af. Dat gebeurt in een tel. Een vreselijke les.

Daarna was hij nooit meer op een stoel geklommen. In plaats daarvan snelde hij ’s avonds om de watertanks heen, raapte de peuken en de rommel op, gooide restjes gesuikerde amandelen en een enkel klokhuis in de prullenbak, veegde de vloer en deed het licht uit. Hij wilde zo snel mogelijk naar huis.

Op een avond was een vrouw op de trap blijven dralen toen Glauer de deur op slot deed. Hij herkende haar. Glauer herkende wel meer mensen. Het waren vaste bezoekers en kinderlozen, gokte hij. Hij had gemerkt dat vrouwen met een kinderwagen of die in verwachting waren niet in het couveusehuis kwamen. Die worden zo in beslag genomen door hun eigen kinderen dat die van anderen minder belangrijk worden. Een conclusie die hem iets over de mens zei wat hem uiterst mismoedig maakte.

De vrouw op de trap keek hem beschroomd aan en stak haar hand uit. Glauer was eraan gewend dat mensen, en niet alleen kinderen, aan hem wilden zitten, peuteren en knijpen, wilden nagaan of hij echt was. Maar de uitgestoken hand waar hij nu naar keek, was zo dun en beverig dat hij begreep dat ze iets anders wilde.

‘Alstublieft’, zei ze en ze overhandigde hem een biljet, waarna ze zich snel omdraaide en de trap af snelde. Ze hinkte een beetje met haar linkerbeen en hij zag dat ze haar sjaaltje om haar hoofd strak trok.

Hij keek naar het dollarbiljet. Het was een hoop geld. Veel geld voor weinig werk. Hij had het niet echt verdiend. Maar dat kon hem niet schelen, al het geld was welkom. Hij had al genoeg zorgen. En één ding had hij in de loop der jaren wel geleerd: de volgroeiden hadden nooit de zorgen die hij had, terwijl de zorgen die de volgroeiden hadden altijd, op de een of andere manier, ook zijn zorgen waren. Dat inzicht was zowel zijn achilleshiel als zijn pantser. Hij had lang geleden al ontdekt hoeveel mensen met elkaar gemeen hadden, ongeacht hun lengte. Hij wist ook dat elke keer wanneer de behoefte naar boven kwam dit te bewijzen, zich er een monstrueuze angst bij de volgroeiden manifesteerde en dat hún macht en zíjn ondergeschiktheid alleen maar zichtbaarder werden. Het was onmogelijk vol te houden dat mensen eigenlijk méér op elkaar lijken dan minder. Het was belangrijk het kaf van het koren te scheiden. Het was noodzakelijk het natuurlijke en onnatuurlijke van elkaar te onderscheiden. Daarom zouden hij en zijn soort mensen altijd meer weten over de volgroeiden dan andersom, zo was het nu eenmaal.

Hij stopte het dollarbiljet in zijn zak en liep het park in. Uit de draaimolens klonk gegil en gelach, langs de hemel zweefde de geur van suikerspinnen en cigarillo’s, een verliefd stelletje onderbrak zijn omhelzing, ze lieten elkaar even los, draaiden zich naar hem toe en riepen iets wat hij niet verstond. Hij hield even stil, nam zijn hoed af, maakte een diepe buiging en wuifde, waarna hij zich verder haastte. Het was pure routine. Het hoorde er als het ware bij.

Mensen doorzien en raken was niet alleen zijn voornaamste taak, het was ook een manier om te overleven. Met dat in zijn achterhoofd hadden alle dromen hem overvallen, zo lang hij zich kon herinneren. En in hetzelfde tempo waarmee de harten en longen van de baby’s in de aquaria zich ontwikkelden, kregen de laatste details van zijn plan langzaam maar zeker gestalte.

Er is een andere wereld, dacht hij. Het is mogelijk een eigen stad te bouwen. Over there. Op een dag zou hij zijn eigen gezelschap hebben. Hij zou de Atlantische Oceaan oversteken, en niet alleen terugkeren naar zijn geboortestad Wenen, maar ook naar Praag, Londen, Kopenhagen en Berlijn gaan!

Het is slechts een kwestie van tijd, stelde hij in stilte vast terwijl hij de esplanade schuin overstak en de verlichte minaret achter de tijgerkooien passeerde. Het is echt slechts een kwestie van tijd voor het plan van stapel gaat en een andere lilliputter mag dienen als blikvanger, curiositeit en groteske boniseur van dokter Couneys couveusehuis.

Zo’n wereldwijze kleine gentleman hoeft alleen zijn eigen melancholie te vrezen, dacht Couney en hij streek Glauer over zijn hoofd. De twee mannen waren even oud en respecteerden elkaars beroep volledig. Het feit dat dokter Couney bijna een meter langer was dan Glauer maakte geen vadergevoelens bij de arts los. De gevoelens die de situatie van de dwerg bij hem losmaakte, leken meer op de gevoelens die hij kon hebben voor bepaalde patiënten, degenen die hij had genezen. Het was een soort wederzijdse erkentelijkheid, die alleen tot uiting kwam als de dwerg vlak naast hem stond en hij de gelegenheid had hem over zijn hoofd te aaien. Iets wat Glauer weliswaar verafschuwde, maar besloten had te dulden.

Hun relatie was in de eerste plaats zakelijk. Via Glauer, die de leiding had over de dwergstad Liliputia, kon Couney in contact komen met de dwergen daar. In zoverre contact dat de dokter genezing, verzachting en troost kon bieden voor hun pijn, terwijl hij de gelegenheid te baat nam de opmerkelijke mutatie van Glauers mensen te bestuderen. Of mutaties beter gezegd, want dat er veel varianten bestonden van onvolgroeidheid was hem dankzij hun samenwerking steeds duidelijker geworden.

En elke keer als het gezelschap in Liliputia zich uitbreidde met een nieuw lid, zorgde Glauer ervoor dat de dokter kon komen om een paar zogeheten gezondheidsonderzoeken te doen. Vervolgens presenteerde dokter Couney zijn bevindingen in medische tijdschriften, waarin hij ook zijn onderzoeksresultaten bekendmaakte van de couveuses, een uitvinding waarvoor hij nu eindelijk een zeker, zij het lauw, gehoor begon te vinden. Niets was deze ruimdenkende en uiterst zorgvuldige onderzoeker vreemd. Hij was in veel dingen geïnteresseerd, en wat betreft de dwergen deed hij de ene observatie na de andere: kraakbeenverweking, vooruitstekend voorhoofd, gehoorvermindering in zo goed als alle gevallen, O-benen, hypermobiliteit, disproportionele romp en brede – zelfs voor hem, die dacht dat hij het meeste wel gezien had – grotesk brede handen, broos haar, kippenborsten, enzovoort, enzovoort. Maar wat hij voornamelijk waarnam, was pijn, pijn en nog meer pijn. Die werd gedeeltelijk verklaard door hun fysiek, hun gebreken als gevolg van achondroplasie of andere dwerggroei, maar de pijn werd ook, zoals de lilliputters zelf aangaven, verergerd door de verbluffende kunsten en trucs die ze in het amusementspark deden.

Het was een raadsel, want de dwergen verzonnen per slot van rekening zelf hun activiteiten. En het stond hun vrij wanneer ze maar wilden hun repertoire uit te breiden of te beperken. Dat ze ervoor kozen zichzelf zoveel pijn toe te brengen was nog een mysterie waardoor je je kon laten fascineren en dat je natuurlijk kon onderzoeken.

Het was niet aan dokter Couney zich te bemoeien met de kunsten die ze tijdens hun voorstellingen opvoerden; pijn hadden ze hoe dan ook, ook zonder die extreme fysieke inspanningen. Maar toch had hij een aantal keren met directeur Tilyou gesproken en hem ervan weten te overtuigen er een eind aan te maken. Dokter Couney wilde de relatie met hem niet onder druk zetten, maar kon het soms toch niet laten de omstandigheden te bekritiseren die naar zijn mening slecht te rijmen waren met ethiek en gezond verstand.

‘Ze gaan gewoon langer mee,’ zei hij, ‘als je een beetje voorzichtig met ze bent.’

En aangezien zijn uitvinding en het couveusehuis attracties waren die Luna Park een aanzienlijk som geld opleverden, luisterde directeur Tilyou naar zijn arts.

Dokter Couney was geen slechte man. Hij beloofde in te grijpen als de dwergen duidelijk aan macabere mishandeling werden blootgesteld. Ook betaalde hij Glauer altijd behoorlijk voor elk medisch onderzoek. Dit was iets waar directeur Tilyou niet van op de hoogte was en niets mee te maken had. Het was een persoonlijke overeenkomst tussen de leider van de dwergen en de dokter van het couveusehuis.

Glauer en Couney begrepen elkaar goed en spraken als ze met zijn tweeën waren onderling hun moedertaal, Duits. Soms gebeurde het zelfs dat Couney bij de woonwagen van Glauer aanwipte voor hij naar huis ging.

De eerste keer dat Glauer hem een drankje aanbood, was Couney verbaasd geweest, maar de nieuwsgierigheid had de overhand genomen bij de onconventionele arts, dus had hij de uitnodiging aanvaard. Het was daar, op een donkere augustusavond bij de petroleumlamp, dat ze hun afspraak maakten.

De woonwagens van de dwergen stonden toen, net als nu, op het oostelijke deel van het amusementspark. Vlak naast de tijgers van Hagenbeck en de Reis naar de maan, een luchtschip dat hoog boven het park hing en waarvandaan je een glimp kon zien van de wolkenkrabbers helemaal in Manhattan, voor je in de wolken verdween en naar de maan ging. Een keer had dokter Couney zich laten overhalen mee te gaan, en nog steeds kreeg hij al zure oprispingen als hij er alleen maar aan terugdacht. Na stormen en stortregens en hevige schokken, waarbij het publiek tegelijkertijd juichte en schreeuwde, en terwijl de melkwegplaneten voortrolden als waren het stenen knikkers op de regennatte straatkeien onder hen, landde je in een landschap dat een brullende vulkaan moest voorstellen, waar de als maanmannetjes verklede dwergen tussen de stalactieten wandelden en kaas serveerden. Groene kaas.

Sindsdien had dokter Couney elk vergelijkbaar voorstel afgeslagen. Zijn maag was volstrekt niet bestand tegen draaimolens en tegen groene kaas al helemaal niet. En nu hij zich langs het luchtschip haastte en de kraag van zijn jas opzette, kreeg hij opnieuw de smaak van zijn darmkronkels in zijn mond, waarvan de afvalproducten er toch echt aan de andere kant uit moesten.

Bij Glauers wagen aangekomen nam hij dankbaar een glas whisky aan, terwijl hij voorzichtig het zweet van zijn bovenlip veegde.

Glauer zat over zijn postzegelverzameling gebogen en liet hem de ene zegel na de andere zien. Er stonden keizers en koningen van de Europese hoven op. De lange vingers van zijn kleine handen bewogen teder en aarzelend over de dikke gezichten op de kleine vierkantjes, terwijl hij langzaam maar zeker zijn plan onthulde.

Hij wilde naar Europa vertrekken als hij genoeg geld had vergaard. Feit was alleen dat je in Luna Park niet snel geld kon verdienen. Wist dokter Couney wellicht een snellere manier om thuis te komen?

Hij drong niet aan. Rustig vertelde hij dat hij van plan was zijn eigen gezelschap op te richten. Een kleiner en prestigieuzer gezelschap. Een gezelschap dat uit geschoolde lilliputters en dwergen bestond. ‘Geschoolde acteurs’, zei hij terwijl hij over de postzegels streek die voor hem lagen. ‘Artiesten, niet van die potsenmakers en freaks met wie ik nu werk.’

Hij draaide aan zijn manchetknoop, keek dokter Couney aan en sprak lang en uitvoerig over het gebrek aan scholing en verfijning in Amerika, en dokter Couney stelde vast dat hij een zeer belezen en gecultiveerd man voor zich had. Een man met principes en idealen, die zijns gelijke op Coney Island niet had. Natuurlijk was dat zo. En in een even kort als sentimenteel ogenblik – er waren al een paar glazen opgegaan uit de fles die Glauer van achter de boeken in de boekenkast had gepakt – deed hij zijn voorstel. Hij was van mening dat ze met elkaars hulp iets konden verwezenlijken wat een cruciale rol voor de mensheid zou kunnen spelen. Het geld waaraan het Glauer ontbrak, beloofde dokter Couney op tafel te leggen in ruil voor iets meer geavanceerde medische onderzoeken. ‘Om jullie te helpen’, zei hij. ‘Om de kwaliteit van jullie leven te verbeteren, jullie iets meer waardigheid te geven.’

Hij stopte met praten en keek de dwerg aan. Zag dat hij nerveus werd en de postzegels bij elkaar begon te rapen.

‘Experimenten?’ vroeg Glauer en Couney zag zijn hand op het tafelblad beven.

‘Onder verdoving’, probeerde Couney. En in korte bewoordingen zette hij zijn nieuwe plan uiteen, terwijl Glauers hart bonsde en hij een vieze smaak in zijn mond kreeg.

Hoe is het mogelijk dat de hemel hetzelfde doek over Luna Park en Europa spant, vroeg Glauer zich in stilte af toen hij die avond zijn bezoeker op de trap van zijn woonwagen uitliet. Het ochtendgloren zou niet lang meer op zich laten wachten. De lucht was fris en hun adem scherp. Alle attracties stonden stil. Een kort moment van rust en stilte, voor alle herrie en heisa van de nieuwe dag weer zouden oplaaien en alle gedachten uit je hoofd zouden verdringen. Zo stonden ze samen een tijdje, ze legden hun hoofd in hun nek en zagen hoe de wind speelde met de rijen lampions die onder de augustushemel heen en weer zwiepten. Toen deed dokter Couney een laatste poging en stak zijn hand uit naar Glauer. De tijd stond stil. Ergens blafte een hond. Aan de hemel viel een ster. En ondanks zijn wantrouwen beantwoordde Glauer de handdruk van de volgroeide man. Moedeloos.

Want Glauer wist wat Machiavelli geschreven had: de vorst die niet streefde naar een goede verstandhouding met anderen zou geen lang leven beschoren zijn. En zo werd de afspraak gemaakt.

#

Wedding, Berlijn 1911

Ze ligt op bed en kijkt naar het plafond. Daarboven regent het.

Het raam staat op een kier. Op het nachtkastje ligt een breinaald. Haar ene hand houdt ze gebald tegen haar lippen. De andere ligt slap langs haar lichaam. De regen klettert ritmisch op de dakpannen. Op het behang groeit de bruine vochtplek, en ze voelt het schoppen. Als een klein, griezelig dier met harde poten schopt het in haar. De staande klok tikt.

Ze bijt op haar knokkel. Ze jammert.

H o u. o p. m e t. s c h o p p e n.

Lusteloos slaat ze op haar buik. Dan beweegt ze zich naar het nachtkastje, pakt de breinaald, buigt haar knieën en spreidt haar benen. Voelt haar voetzolen op het matras. Ademt. Ze hoort hoe het water door de leidingen stroomt, ze hoort de rails buiten het raam denderen.

Dan drukt ze de breinaald op haar duim. Haar huid wordt wit, haar duim doet pijn, maar er komt geen gat in haar vel. Ze drukt hard, harder. Geen bloed, haar huid is te dik, de breinaald te stomp.

Dan voelt ze met haar hand aan haar onderrug, die is nat van het zweet, ze tast met haar vingers over de rand van haar onderbroek, trekt aan de band, moet de opening vinden, de knoopjes losmaken, naar beneden trekken ...

Ze slaat opnieuw. Nu met haar vuist.

H o u. o p. m e t. s c h o p p e n.

Het lukt haar niet tegelijkertijd haar rok los te knopen, haar onderbroek naar beneden te trekken en de breinaald vast te houden. Ze moet omhoogkomen. Ze moet haar voeten op de grond zetten. Eigenlijk zou ze moeten gaan staan. Ze zou er beter bij kunnen als ze stond. Dan heeft ze meer kracht.

Dan hijst ze zich op haar ellebogen. Kijkt de kamer rond.

Het kleed daar, de hoge schoenen in de hoek, de leunstoel, de hoed op tafel, de waterkan bij de wasbak, de kachel, de overjas achter de deur.

De overjas.

Hoe hij zijn overjas uittrok en die onder haar legde. En ze sluit haar ogen. Verliest haar kracht en valt terug op het kussen.

Opnieuw ratelt er een trein over de rails buiten.

Het is benauwd in de kamer, een nazomerbenauwdheid, en plakkerig. Haarslierten plakken in haar hals. De vochtplek op het plafond groeit. Bruin.

H o u. o p. m e t. s c h o p p e n.

Dan staat ze op. Wijdbeens. Haar onderbroek valt open op de grond, het vuilgele kruis onbedekt tussen haar voeten, haar rok als kroonbladeren eromheen, de breinaald, nat van het zweet, glijdt in haar hand, maar ze laat hem niet vallen. Ze weet wat haar te doen staat.

Hij voelt koud aan tegen haar dijbeen, ijskoud tegen haar schaamdelen. En ze geeft over. Het braaksel is lauw.

En de trein vertrekt.

#

Luna Park 1932

GLAUER STOND BIJ DE ingang en wreef over een stok met een konijnenvel. Nog even en dan was het weer tijd om zich in de mensenmassa te begeven en een man te zoeken die hij een elektrische schok kon geven.

Zijn taak was even somber stemmend als eenvoudig. Hij moest wachten tot een tortelend stelletje over het riooldeksel liep, waaronder een collega in het donker naast een ventilator zat. Op zijn teken joeg zijn collega een windvlaag onder de rok van het meisje, die daardoor hemelhoog opwaaide. Terwijl de voorbijgangers flink konden lachen en een glimp van haar jarretelle en kousenband opvingen, was het de bedoeling dat Glauer zijn elektrische stok op het kruis van de man richtte om hem een schok te geven, een lichte weliswaar, maar toch zwaar genoeg om de jonge vrijer met zijn handen tussen zijn benen te laten grijpen. Dat was zijn taak die dag. Zo onvoorstelbaar belachelijk.

Hij voelde aan het vel. Wreef over de stok. Het konijn was al lange tijd dood, het vel zat onder de vlooienbeten en rook naar een halsbontje. En zijn gedachten gingen onwillekeurig terug naar de kleedkamer van zijn moeder en de geuren daar: de honderden schoenen, de stoelen, de boa, de mottenballen, de zware geurwolken onder de jurken, sluiers van voetzweet, bont en parfum.

Glauer herinnerde zich zijn moeder als een gracieuze vrouw, die voortdurend benadrukte dat het belangrijk was dat hij zich als een gentleman gedroeg, ongeacht zijn lengte. Zijn vader was vlak voor Glauers geboorte op tragische wijze omgekomen bij een jachtongeluk in het Prater van keizer Frans Jozef, maar dankzij een rijke oom konden ze in hun huis in de Rotenturmstrasse blijven wonen.

Glauers moeder weigerde zich te schamen voor het grote hoofd en de korte benen van haar zoon. Op het moment dat ze hem na de bevalling terugkreeg, ingebakerd en gediagnosticeerd en met het dringende verzoek hem af te staan, besloot ze nooit een traan te laten over zijn afwijking. Ze was weduwe, had genoeg verloren en was van plan niet meer te huilen. Ze beloofde zichzelf hem nooit het gevoel te geven dat hij haar verdriet of wanhoop had bezorgd; hij moest opgroeien in de wetenschap dat hij haar zonnestraaltje en oogappel was.

Al op jonge leeftijd leerde hij, wanneer ze door de Graben of de Hofgarten liepen, hoe hij haar vriendinnen en veel andere dames uit gegoede families een kushand moest geven. Hij was een jongetje dat zich verwonderde over de wereld en makkelijk leerde, met een artistieke gave en liefde voor het woord. Maar er was, zoals men zei, geen plaats voor hem op een gewone school. Hij werd thuis onderwezen door een gouverneur, die ook wist hoe je bestek moest neerleggen, Freud kon duiden en vals op de vleugel speelde. Beschermd en gestimuleerd leerde Glauer Frans, Grieks en Latijn. Hij leerde wijn en Wittgenstein waarderen en had al vroeg een passie voor vrouwen die naar aarde, gist en bontkraag roken.

Dat leven had hij tot in lengte van dagen kunnen voortzetten als een circusdirecteur niet toevallig zijn moeder het hof had gemaakt en er met armen vol bloemen en de betoverende kanonnades van een charmeur in was geslaagd haar over te halen Glauer op tournee te laten gaan met zijn gezelschap uit de Balkan. Glauer stopte zijn koffer vol lyriek en filosofie en verliet vlak voor zijn vijftiende verjaardag de Rotenturmstrasse.

Hij reisde door Europa, ze hobbelden voort in tochtige wagens, zetten hun tenten op waar ze maar konden, op meenten en pleinen; ze waren al tevreden met een hoekje op een onbebouwde akker, en als ze een redelijke boer troffen, konden ze hun eten direct van hem kopen. Het publiek was overal, de betoverde, ademloze en verblufte massa. Eerst was Glauer loopjongen en toilettonnenleger, maar langzamerhand promoveerde hij tot kaartjesverkoper. En toen hij erin was geslaagd de koorddanseres te verleiden, die de dochter van de impresario was, mocht hij ook rondjes gaan rijden op de paarden. Daarna duurde het niet lang of hij werd uitgenodigd bij het Tivoli in Kopenhagen. Daar ontstonden zijn eerste ideeën. Een amusementspark hoefde niet opzichtig en protserig te zijn, met vette worsten en hoeren, het kon ook mooi zijn.

In een antiquariaat in Helsingør ruilde hij zijn filosofieboeken in voor toneelboeken, en vanaf dat moment zeulde hij de twee grote Scandinaviërs, Ibsen en Strindberg, met zich mee. Toen werd hij opgekocht door het Deense circus Moreno, trad op met Mania’s lilliputters, en de wagens zetten weer koers naar het zuiden. Naar de Balkan en weer naar het noorden. En al die tijd zag Glauer erop toe dat zijn schoenen gepoetst waren, zijn manchetknopen glommen en dat hij altijd pen en papier op zak had.

Toen hij na verloop van tijd in Amerika kwam, was hij niet alleen geschoold en bereisd, maar ook gelouterd. Op zijn dertigste was hij te oud voor zijn oude werk, bovendien had hij er schoon genoeg van. Tien jaar lang had zijn lichaam in heel Europa ondersteboven aan trapezetouwen gehangen, hij was opgehitst bij talloze dwerggevechten, had op zijn hoofd op paardenruggen gestaan, er was met hem gesmeten in kroegen en op sportvelden, hij was vernederd, onteerd en gekleineerd.

Dankzij zijn talenkennis, interesse voor toneel en onuitputtelijke stroom van dromen, werd hij al snel leider van de dwergen in Liliputia en ontliep op die manier de ergste beschimpingen. Daarnaast had hij nog wat kleinere baantjes in het park. Naast het baantje als boniseur van Couneys couveusehuis stond hij, zoals nu, naast het loket bij de hoofdingang, op zoek naar schuchtere liefdeskoppels. Zodra de bezoekers hun entree maakten onder de duizenden lampjes die tussen de kantelen en torens van Luna Park hingen, zou een lollige dwerg de eerste zijn om hun onbewuste verwachtingen van deze avond teniet te doen.

Hij probeerde het niet te verafschuwen. De hele vertoning zou hem koud hebben gelaten, ware het niet dat hij op het moment dat de knaap in zijn kruis greep en het gezicht van het meisje knalrood werd, op zijn buik moest gaan slaan en hard moest gaan gillen. Dat vond hij vreselijk. Hij vond het afschuwelijk om zich zo aan te stellen en als een aap rond te huppelen. Volgroeiden vonden het heerlijk om elkaar in verlegenheid te brengen, ze genoten ervan elkaar te kwetsen als het om intense gevoelens ging. En hij begreep dat al die zogenaamde practical jokes zo grappig waren voor volgroeiden omdat hun schandvlek zo minimaal was. Het was niet meer dan een vlekje. Het ging hooguit om een neus, wat gelispel of een op zichzelf staande handeling. Het ging nooit om iemands hele lichaam, hele wezen, hele bestaan.

Het was treurig. En merkwaardig. Dat hij, juist hij, de taak had schaamte met schaamteloosheid te verenigen.

Het was alsof die schaamte heel Liliputia had besmet. Alsof de gebreken die ze hadden niet genoeg waren. Al snel verachtte Glauer vrijwel de hele groep dwergen waaraan hij leiding moest geven. Hij verachtte de manier waarop ze zich kleedden, waarop ze praatten en hun O-benen of manke tred overdreven. Hij verachtte de vrouwen, omdat het hen niets meer leek te kunnen schelen hoe ze eruitzagen. Ze hielden hun hand niet meer voor de mond als ze lachten; in plaats daarvan spreidden ze hun lippen als apinnen, zodat hun gele tandenrij voor hun tong uitstak als ver uit elkaar staande hekpalen om een sponzige, drassige akker. Ze knipten met hun vingers, bogen als knipmessen en stelden zich aan. En het leek hen niets te kunnen schelen als iemand hoorde dat ze een wind of boer lieten.

De onbetamelijkheid liep als een bosbrand tussen hen door, en naarmate Glauer steeds meer in zijn toekomstplannen vluchtte, verlaagden zij zich steeds meer, iedere dag die in Luna Park verstreek.

De bedenksels in de dwergstad werden steeds spectaculairder. De dingen die ze deden werden hun niet langer opgedragen. Glauer begreep het niet. Ze maakten ze zichzelf vrijwillig te schande. Alsof sensaties geen grenzen kenden. Het voelde als een onbehaaglijk experiment, vond Glauer, terwijl directeur Tilyou tevreden met zijn tong klakte en zijn handpalmen tegen elkaar aan sloeg in iets wat leek op een altijddurend applaus en het geld binnenstroomde.

Ze woonden allemaal in Liliputia, een stad die moest herinneren aan Neurenberg in de middeleeuwen. Ze zaten er met driehonderd man boven op elkaar en konden vrijwel ieder uur van de dag bekeken worden door een even enthousiast als afkerig publiek.

Nog steeds rukten ze een keer per uur uit in kleine brandweerauto’s om een brandend hotel te blussen. Het vuur werd gesimuleerd met elektriciteit, en de dwergen kwetterden en deden gek met hun kleine helmpjes en brandweerpakjes, terwijl ze op celluloid, gekleurd glas en stoom af stormden. Dit was nog heel onschuldig. Net als het serveren van groene kaas bij de Reis naar de maan. Maar de rest ...

Alle morele wetten, alle regels van de volgroeiden waren buitenspel gezet. Alsof blikken en applaus automatisch opjutten tot nieuwe grensoverschrijdingen. Ook traden ze onder invloed op en vergaten alle gedragsregels en conventies die in de wereld van de volgroeiden bestonden. Uiteindelijk was het niet vreemd meer dat het publiek van hen walgde en naar hen wees. Ze noemden zichzelf keizer en politieman, koningin en gravin. Ze organiseerden bruiloften en rechtszaken. Ze riepen een heel eigen hiërarchie in het leven, een parlement, en vernederden zichzelf en anderen mateloos.

Ze copuleerden ongegeneerd, als apen zaten ze bij elkaar schoot op en neer te bewegen, en de volhouders onder het publiek hoefden niet bijzonder lang te wachten voor ze grapjes van homoseksuele aard te zien kregen.

De ongeremde seksualiteit was echter nog niet eens het ergste, vond Glauer; het ergste was het geweld. Je zag ze onderling vechtpartijen in scène zetten, deelnemen aan bokswedstrijden waarbij alles was toegestaan, van het ontbloten van elkaars geslachtsdelen tot de ander bewusteloos slaan. Degene die aan het eind nog overeind stond met zijn broek aan had gewonnen. Op sommige dagen betraden zelfs vrouwen de ring. Daar lag voor hem de grens.

Maar ook vulgair vermaak, zoals sigarettenpeuken voeren aan de olifanten in de Streets of Delhi, ergerde Glauer. Hij was zijn overwicht volledig kwijt. En op de dag dat Topsy, de grootste en oudste vrouwtjesolifant, genoeg had van de brandende sigaretten die wonden brandden in haar mondholte, en haar enorme poot zonder pardon boven op de romp van de dwerg zette die haar de laatste peuk had gegeven en met een enkele trap haar kwelgeest verpletterde, had Glauer geen greintje medelijden met zijn groepslid. Hij weigerde naar de begrafenis te gaan. Hij vond het een goede les.

Maar nee. Toen de directie, met directeur Tilyou voorop, besloot dat Topsy gevaarlijk was en daarom afgemaakt moest worden, begreep Glauer dat niet alleen de dwergen hun verstand waren verloren, maar dat de hele wereld stapelgek was geworden. Hij verslikte zich in zijn koffie toen hij in de krant las dat Topsy publiekelijk zou worden afgemaakt. De dwergen werd opgedragen Topsy met in cyanide gedoopte wortels te voeren tot ze zou exploderen. ‘Kom zien hoe de Dwergen de dood van hun beste vriend wreken’, stond er in de advertentie.

Tevergeefs probeerde hij de directie het spektakel af te laten blazen, hij riep zijn gezelschap op het evenement te boycotten, maar zijn stem verdween in de consternatie, en er werden voor de grote dag meer dan duizend kaartjes verkocht.

De zon stond hoog aan de hemel, en met hun armen vol vergiftigde bossen wortels kwamen de vrouwelijke dwergen aan geklost in in elkaar geflanste prinsessenjurken met lange, lichtblauwe sluiers die van de puntmutsen op hun hoofd naar beneden wapperden. Er werd op een hoorn geblazen, waarna de mannen in glanzende ridderkostuums en met speelgoedzwaarden tevoorschijn kwamen. Zo moest de fantasie van het publiek bij David en Goliat uitkomen, vermoedde Glauer en hij greep naar zijn hoofd.

De mensen stroomden de hekken binnen. Topsy stond vast aan een ketting en stampte rusteloos rond in het stro. Misschien had ze het in de gaten. Want ze trompetterde niet, zoals ze normaal wel deed als er te veel mensen om haar heen stonden. Ze staarde alleen nerveus voor zich uit. Toen de dierenmishandeling begon, lag Glauer al onder een deken in zijn woonwagen met hoofdpijn en een whiskyfles onder zijn bed.

Maar Topsy ging niet dood, ze liet alleen maar zo’n harde scheet dat het in Manhattan donderde. In plaats van dat het publiek zijn geld terugkreeg, mocht het komen kijken toen ze een week later in elektriciteitsdraden werd gewikkeld en aan haar slurf de lucht in werd gehesen.

Toen de stroom door het enorme olifantenlijf ging, stierf ze dezelfde opzienbarende dood als toen ze door de wortels had moeten exploderen. Wederom geen succes.

#

Wedding, Berlijn 1912

De derde binnenplaats vanaf de straat, vijf trappen omlaag zit de wc, de leuning is kleverig, de trap glad. Het is er vochtig koud, het ruikt naar gas. Kattenpis. Maar ze is goedkoop, betrouwbaar en efficiënt.

Overdag zoeken weerspiegelingen van de zon een paar uur lang hun weg naar binnen over de keukenbank. Ze weerkaatsen van het tegenoverliggende plaatijzeren dak. Dat is alles. Daarna is het weer donker.

’s Nachts wordt de keukenbank verhuurd aan een man in een grijze parka. Hij praat niet.

Het kind praat ook niet. Het kan amper het hoofd rechtop houden. Het hangt in een schommel in het hoekje achter de keuken. Waar weerspiegelingen van de zon niet komen. Maar stemmen wel.

Overdag komen de stemmen. Ze stromen als winden om het kleine lichaampje in de schommel. Ze herkent ze niet, de hele tijd suizen en schrapen er stemmen in het kamertje. En dan een stem die het kind kent. Eén stem is er altijd. Iedere dag. De enige die geen geur afgeeft. Die een gezicht heeft.

De andere stemmen hebben geen gezicht, maar ze hebben iets dwingends. Ze verlaten de keuken, langs het gordijn door het haakje in het plafond. Ze kronkelen om het touw heen waar de schommel aan hangt. Stemmen, rode kool, koffiesurrogaat, cigarillo, ze willen onder haar kleren kruipen, zich dicht tegen haar lichaam aan drukken, vastplakken, huid worden.

‘Zit het kind nog steeds in de kast?’

‘Lieve Heer, geef het kind op zijn minst een blank gezicht, de rest kun je altijd nog bedekken.’

‘Sta het af. Sta het kind af. Trouw en begin opnieuw met een nette kerel en een echt kind. Met dit kind kun je nooit in een wagen de straat op.’

Stemmen doen de schommel schommelen. De gure wind speelt ermee, en met grote zwaaien beweegt de schommel heen en weer, heen en weer in het donker. Dan zegt de geurloze ineens: ‘Is het goed zo? Of zal ik hem nog verder innemen? Mag ik waarde mevrouw vriendelijk verzoeken helemaal stil te blijven staan, dan kan ik hem voorzichtig afspelden. Dat is in een handomdraai gebeurd. Met iets fleurigs om uw hals is hij weer helemaal als nieuw. Deze lengte is dit jaar in de mode. Ik hoop dat u er niets op tegen hebt als ik om een aanbetaling vraag?’

En de stemmen stromen. Stromen over de stad, lachen en plakken hun dwingende aanwezigheid aan de hemel om hen heen. De stemmen hebben levensruimte nodig. Nieuwe banen rokstof naar de ruimte. Ze dalen en stijgen, ze leggen zich op de vloer, kruipen tussen de vloerplanken naar beneden en blijven fluisteren, hees. Terwijl de voet op het pedaal een naaimachinenaald door de tijd trapt.

#

Luna Park 1932

WAT KONDEN ZE EIGENLIJK? Anders dan raar doen, zich aanstellen en zichzelf vernederen.

Niets. Helemaal niets.

Geen van de dwergen was een geschoold artiest, en hooguit tien van hen hadden in hun repertoire naast hun gebrek tonen en zich aanstellen van een vaardigheid een deugd gemaakt. Er zat er één bij met misvormde sleutelbenen die als boeienkoning werkte, een ander kon achterstevoren piano spelen en weer een ander at glas of kon koorddansen. Maar dit was niet wat Glauer voor zich zag als hij fantaseerde over zijn gezelschap in Europa. Twaalf had hij er voor ogen. Als hij er tien kon vinden, zou dat ook goed zijn. Maar het moesten wel professionals zijn. Hij zag het helemaal voor zich hoe hij een grote auditie in Berlijn zou organiseren, hoe hij geld zou uittrekken voor een advertentie en alle getalenteerde dwergen uit heel West- en Midden-Europa zou laten komen. De besten van het Rittergezelschap, Circus Strassburger, de dwergen van Schaefer, Miraje en Goldini. Hij zou ze allemaal wegconcurreren. Hen allemaal versteld doen staan. Overtreffen. En tien lilliputters aanstellen die zonder uitzondering een gedegen competentie hadden. Die konden acteren. Zijn eerste criterium zou klasse zijn. Niveau, simpelweg.

Zoals Ka. Zij was al ingewijd in zijn plannen. Nu liep ze naast hem door Luna Park naar het couveusehuis. Het was de vierde keer dat dokter Couney hem had gevraagd haar mee te nemen voor een onderzoek. Hij had een bijzondere voorliefde voor het onderzoeken van de zogeheten Peter-Pandwergen: mensen die niet een te lange romp, te korte armen, volle lippen en al die andere dingen hadden die hun soort kenmerkten, die wel de juiste proporties hadden, maar klein waren. Waar eigenlijk alles perfect aan was, maar dan in miniatuur. Ka was niet perfect; ze had iets waardoor dokter Couney het belangrijk vond haar vaak te onderzoeken. Maar Glauer wist niet wat het was. Het was in elk geval niet iets wat aan de buitenkant te zien was. Ka was simpelweg aantrekkelijk. Maar beslist niet Glauers type, ze was te jongensachtig, donker, ronduit fel, maar ze had karakter. Ze stond boven al dat karakterloze waar hij zo van walgde.

Duimelijntje heette Ka op het toneel. ‘Klein maar fijn’ stond er in de advertenties. Ze was vijfentwintig toen ze met haar Hongaarse manager naar Amerika kwam. Ze was de droom van iedere illusionist: ze was klein en makkelijk weg te toveren. En nu was ze blijkbaar voorwerp van dokter Couneys dromen. En Glauer voelde zich niet gemakkelijk bij deze steeds terugkerende onderzoeken. Maar hij schudde het van zich af. Dacht bij zichzelf dat ze goed van de tongriem gesneden was. Ze was gevat en fenomenaal rad van tong. Bovendien had ze voor veel dingen een scherpe blik. Die nu echter op de grond was gericht.

Ze keek niet uit naar de ontmoeting. Maar ze had het fatsoen niet te klagen. Kennelijk zouden er vandaag een paar belangrijke collega’s met dezelfde speciale interesse als dokter Couney zijn. Daarom had hij Glauer opgedragen haar pas rond middernacht op te halen. De laatste couveuseshow was na negenen en was eigenlijk volksverlakkerij. Want dan sliepen alle kinderen al. Maar de mensen kwamen toch. Ze betaalden, zuchtten medelijdend, luisterden gebiologeerd naar het praatje van dokter Couney en verlieten tevreden het gebouw om zich vervolgens te laten verleiden door een andere romantische of wilde attractie bij Surf Avenue.

Glauer droeg een pak met een vlinderstrik. Zijn moeder had een paar sets laten naaien. De naaister uit Pötzleinsdorf was helemaal naar de Rotenturmstrasse gekomen om zijn nieuwe maten op te nemen, reizen die overbodig bleken te zijn. Al op achtjarige leeftijd was het duidelijk dat Glauer niet langer zou worden dan de één meter zevenentwintig die hij toen was.

Nu hoefde hij alleen nog maar Ka naar Couney te brengen, de rest van de avond was hij van plan door te brengen in het Tin Elephant Hotel. Daar wilde hij genieten van een paar glaasjes, misschien een pijp roken en hopelijk hier en daar een praatje aanknopen met de wereld van de volgroeiden. Het alcoholverbod was nog steeds van kracht, maar in het hotel in Luna Park kwamen geen inspecteurs. En mocht dat wel gebeuren, tant pis. Dat was niet zijn probleem.

Soms liet Glauer het hotel links liggen. Amerika mocht zich dan wel in een economische crisis bevinden, voor hem gold dat niet. Hij spaarde zijn geld nauwgezet. Nog een half jaar, verwachtte hij, nog zes maanden, vierentwintig weken, dan zou hij op reis gaan. Hij was van plan zijn diensten aan te bieden aan een van de schepen in de haven van New York. Grote cruiseschepen hadden vast eenzelfde soort behoefte aan dwergen als de hoven in Europa vroeger, daar was hij van overtuigd. Hij wilde als zot, nar of gewoon als loopjongen de Atlantische Oceaan oversteken, naar het geciviliseerde deel van de wereld. Blij als een kind keek hij uit naar het weerzien van zijn geboortestad: de pracht aan de Ringstrasse, de linden bij het Burgtheater, de jurken op de trap voor de Opera. Smaak, gratie en educatie. Dat was wel even wat anders dan de kitsch, de namaak en het lawaai in Luna Park. En als Ka zou willen, zou hij haar meenemen. Dat was hij aan haar verplicht.

Ka beet in haar wang en snoof. Ze liep naast Glauer met haar handen in haar zakken en haalde zwaar adem door haar neus. Ze trapte niet tegen de stenen voor zich, spuwde niet in het grind, brieste niet en keek ook niet op haar horloge. Ze probeerde daarentegen een toon te vinden, een flard muziek, zodat haar gedachten naar een andere plek konden vliegen. Ze zocht iets klassieks, iets omhullends, probeerde zich een orkest voor te stellen, vulde de orkestbak, schoof wat met de stoelen, knikte naar links en naar rechts, stond misschien op om een paar handen te schudden, veegde wat roos van haar jacquetkraag en haalde de instrumenten uit de zwarte koffers. Eindelijk de schoonheid, eensluidendheid en harmonieën vrijlaten, zodat deze haar hoofd konden vullen. Haar naar elders konden tillen. Haar wegdragen.

Maar het enige waar ze op kon komen, was een oud, hees variétéliedje uit Boedapest, dat almaar door haar hoofd klonk: ‘Ich bin was du vergessen hast.’ Ik ben wat jij vergeten bent.

Ze had er niets op tegen gehad om dat te zingen. In die tijd dacht ze nog dat alles beter zou worden, dat iemand zou ingrijpen, of dat ze op een ochtend wakker zou worden en dat alles over zou zijn, weg, voorbij. Het was een dunne draad waarmee ze de werkelijkheid aan elkaar probeerde te weven, maar hij sleet steeds verder, hij had het heel wat jaren gehouden, maar ergens was hij afgebroken. Het was onmogelijk zich exact te herinneren wanneer, maar ineens wist ze dat de wereld waarin ze terechtgekomen was er zo uitzag, en ze begon in te zien dat hoewel we allemaal één taal spreken die ons een brok in de keel bezorgt, er maar heel weinig mensen zijn die hem willen spreken.

Met een verbeten knikje, ze nam niet de moeite haar hand op te steken, zei ze Glauer gedag en liep langzaam de trap op naar het couveusehuis.

In het Tin Elephant Hotel hing een dikke rookwalm. Achter de bar schonken de meisjes de verboden alcohol uit grote jerrycans in karaffen, die ze onder de toog verstopten. Er was rum uit Jamaica, whisky uit Ontario en lekker, bitter bier uit god mag weten waar. Het hotel zat vol met volgroeiden. De meesten sloegen geen acht op Glauer, misschien dat een enkeling zijn wenkbrauwen optrok, maar toen hij eenmaal op de barkruk zat, viel zijn lengte niet meer zo op, en in het schemerlicht waren zijn afwijkende trekken niet meer zo markant.

Pauline ontfermde zich over hem, zoals gewoonlijk. Ze schonk hem een glas in en liet hem zijn grote hoofd even tussen haar borsten leggen. Met zijn mond naast haar warme decolleté liet hij zijn hand over haar sleutelbeen glijden, hij voelde aan haar korset, telde in stilte haar sproeten en probeerde haar strelingen over zijn hoofd lankmoedig te ondergaan. Heel even mocht hij zijn ogen sluiten en haar geur opsnuiven, voor ze zich verder haastte om de volgende klant te helpen.

Zo dadelijk zou ze bij hem terugkomen met de pijp waar hij de hele week al naar had uitgekeken. Daarna zouden ze, als ze tijd had, de trap op lopen en een chambre séparée zoeken. Daar zouden ze tussen gebruikte lakens belanden en in de geur van voetzweet en rozenwater een tijdje spelen.

Van geslachtsgemeenschap met een andere dwerg was wat hem betrof geen sprake. Er werd veel geroddeld in Liliputia en hij moest zijn bijzondere positie bewaken. Dat Pauline hem genot verschafte was ongevaarlijk. Ze was blij met een beetje afwisseling, verzekerde ze hem. En hij wist dat ze zweeg over zijn prestaties.

Om hem heen hadden ze het over de staking, de nieuwe president en de werkloosheid. Het waren dezelfde argumenten als altijd. Het was de schuld van de immigranten dat er in Amerika geen banen waren. Hadden ze maar zo iemand als die man met die snor in Duitsland, dan zouden de problemen, nu het nog kon, zeker opgelost worden. Voor die Roosevelt gaven ze in elk geval geen cent. Wat kon zo iemand nou doen aan het toenemende geweld op straat? De lange rijen voor de Sociale Dienst en de gaarkeukens werden alleen maar langer en hongeriger. De immigratie was voorzover dat mogelijk was nog absurder dan de inflatie en ...

‘Gewoon neerknallen’, zei de man op de barkruk naast hem en theatraal drukte hij zijn wijsvinger tegen zijn slaap.

‘Wie?’

‘De Joden natuurlijk.’

Glauer knikte afwezig. Maar er ging een dof gevoel van teleurstelling door zijn lijf. Aan de ene kant was hij onderlegd genoeg om te weten dat er in de wereld van de volgroeiden niet meer karakter en principes waren dan in zijn Liliputia. Maar aan de andere kant bleef hij de hoop houden ook aan deze kant van de Atlantische Oceaan een zuiver gesprek te kunnen hebben. Hij wenste vurig dat het mogelijk was gepassioneerd over muziek en literatuur te praten, dat er mensen waren die op zijn minst één filosofische gedachte hadden, en die gedurende een paar uur utopieën tot leven durfden te brengen.

Hij zuchtte naar de man en nam dankbaar de pijp aan die Pauline kwam brengen. Hij zoog de zoete, verstikkende rook in zijn longen en begon te dagdromen. Hij was niet van plan in zijn lot te berusten. Want hij was ervan overtuigd dat er in de gesprekken om de cafétafels aan Unter den Linden, Graben en Galleria Vittorio Emanuele heel andere uitlatingen werden gedaan.