Barbara Voors

Dooi

Vertaald uit het Zweeds door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Islossning, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

© Barbara Voors, 2007

Published by agreement with Salomonsson Agency

Nederlandse vertaling © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2008

Omslagontwerp Stef van Zimmeren | Riesenkind

Omslagillustratie © Katerina Sundelin/PhotoAlto

isbn 978 90 445 2995 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Op het ijs I

Zo zie ik het gebeuren.

Een vader en dochter lopen op een mooie dag laat in de winter het ijs op. De zon staat nog laag, maar het begint al warmer te worden. Enigszins verblind stappen ze van de berijpte landtong op het ijs, dat glinstert in de zon. Onder hun voeten begint het te kraken.

‘Het ijs zingt, papa’, zegt de dochter.

‘Ja, zo lijkt het wel.’

‘En het leeft. In de voorjaarszon is het ijs elke dag, elk uur anders.’

Hij schiet in de lach.

‘Waar heb je dat geleerd?’

‘Op school, natuurlijk. Waar leer jij nieuwe dingen?’

‘Met jou, natuurlijk.’

De man is niet gekleed op een winterwandeling. Zijn dunne, nette schoenen zuigen het vocht van de gesmolten sneeuw op. Hij aarzelt een beetje, kijkt van het ijs naar het bos en het vasteland en weer terug. Het meisje is gekleed voor een rit te paard; verrukt lachend slaat ze zichzelf met een rijzweep op haar billen. Ze slaat ook haar vader. Hij slaakt een gemaakte gil van pijn, zij jaagt hem verder het ijs op met haar zweep. Ze haalt hem in en omklemt zijn benen met de hare, haar armen stevig rond zijn middel. Zo blijven ze een poosje staan.

‘Je kijkt verdrietig, papa.’

‘Nee hoor.’

Ze legt haar hand op zijn wang, laat die daar lang liggen. Daarna knikt ze indringend naar hem.

‘Het is gewoon ... erg druk’, zegt hij.

‘Zenuwen?’

Nu lacht hij weer.

‘Heb ik dat gezegd?’

‘Nee, maar zoiets voel je.’

Ze is opeens ouder dan haar negeneneenhalf jaar en slaakt een diepe zucht. Met een serieuze blik kijkt ze naar een vliegtuig dat een witte darm op de helderblauwe hemel achterlaat, de ijsvrije vaargeul heel in de verte, de in sneeuw ingebedde eilanden van de archipel van Stockholm, het berijpte bos achter hen. Dan vergeet ze de ernst en rijdt ze weer met zichzelf weg.

‘Hopla! Stel je voor, papa,’ roept ze, ‘in de zomer zwem ik onder al dat ijs. Nee, ín dat ijs. Net als nu: ik ben aan het zwemmen, ook al ben ik droog!’

Ze gaat in de ijssneeuw liggen zwemmen.

‘Niet verder het ijs op, vrouwtje!’

Haar vader begint te hoesten, hij heeft het koud en slaat zijn armen een paar keer om zichzelf heen. Over het ijs nadert een man, niet ver bij hem vandaan. Het meisje wuift terwijl ze in de sneeuw ligt.

‘Kennen we hem?’ vraagt ze.

‘Nee. Zeg, is het zo meteen geen tijd voor je rijles?’

Het meisje staat op en slaat de sneeuw van haar kleren. Ze houdt de wasem uit haar mond als een wolk aan de binnenkant van haar wanten.

‘Ik spaar lucht, zie je dat? Hierin.’

Ze wijst, doet het opnieuw. Een nieuw vliegtuig doorkruist het spoor van het eerste en vormt een X. De man begint in hun richting te lopen. Haar vader staat er verstijfd van de kou bij en speelt met zijn muts.

‘Papa?’

‘Wat?’

‘Waarom kijk je zo raar?’

Na

Bretagne, juli 2004

Het heden is voor mij een gevaarlijke plek. Daarom is al mijn verlangen achterwaarts gericht. Ik ben vroegtijdig oud geworden: leef uitsluitend voor goede herinneringen. Want na 20 maart 2003 is er een nieuwe tijdrekening begonnen. In dat jaar zit de dag; in de dag zit het jaar. Hoe je het getal ook wendt of keert, het ijs zit erin.

Voor en na. Het is dezelfde persoon – ik, Iris Halvarsson, bijna veertig jaar – en toch zijn ze wezenlijk verschillend. Ik denk dat het voor Anneli hetzelfde is; die blijft ingezonden brieven sturen met als afzender mijn dochter Elin, ‘zodat ze begrijpen dat ze nog steeds híér is’. Misschien is het voor Anneli’s moeder ook zo, al kan ik alleen maar gissen waar haar tijdrekening begint en eindigt. Alleen wie liefheeft treurt.

Bretagne. Ik ben hier eerder geweest, heb hier zelfs gewoond. Ik sta stevig op de oude zeebodem. Dat is niet zo vreemd als het klinkt: dat doet iedereen hier. Tien uur vroeger en de zee zou mij hebben omsloten, nog geen haarsprietje zou naar de hemel omhooggestoken hebben. Alleen het water en ik; de gedachte maakt me een beetje misselijk.

Hier heb ik gewoond, in het dorp dat om de hoek ligt van die rots daarginds. Een ander leven, een ander ik. Het is twaalf jaar geleden dat ik Bretagne verliet. Het weer is echter nog even veranderlijk: zware grijze wolken die zich onrustig langs de hemel bewegen, wind, daarna onverwacht warmte en vervolgens snel zon en regen tegelijk. Het getijde verandert de zee, maar ook het landschap, een paar keer per etmaal. Ik loop nu op vaste grond die vanochtend nog niet eens zichtbaar was. Heel in de verte zie ik de rafelrand van de zee, golven die langs de oude zeebodem strijken voordat het water weer landinwaarts keert. Bij die rafelrand staan de mosselpalen – houten palen waar netten omheen zijn gewikkeld waar de mosselen onder zitten – die ’s middags worden leeggehaald door de vissers die er met hun zilverkleurige amfibievoertuigen naartoe rijden.

Het waait weer; ik heb het koud. Hoe heb ik hier vier jaar kunnen leven? De gedachte, als een automatisme: had ik Paul en Rosalie toen maar niet verlaten. Verdriet legt het belangrijkste in het leven bloot.

Ik kijk op mijn horloge: het is nog niet helemaal tijd.

‘Denk je dat het een goed idee is?’ vroeg Paul toen ik belde om te vragen of ik hier mocht komen.

Hij hield zich in, dat doen mensen na het ijs, en zei dat ik uiteraard welkom was. Maar wat vond Rosalie?

‘Zij is nu groot, ze doet wat ze wil’, voegde hij er aarzelend aan toe.

Ik loop over de verlaten zeebodem naar het land, tussen krakende mosselschelpen en achtergebleven visjes. Er galoppeert een paard voorbij, kinderen jagen met groene schepjes op krabben. Ik loop een kleine vissershaven in. Geen water meer om mij heen – de misselijkheid verdwijnt. Ik stap het enige restaurant in de haven binnen en ook hier ruikt het naar de zilte zee. Paul en ik zijn hier eerder geweest. Fredrik en ik ook; we verstopten ons hier in de meest brandende fase (brandend voor méér mensen dan alleen voor ons) van de verliefdheid: handen onder de tafel, koppige pogingen tot een weloverwogen gesprek en dan de blikken die van het tegenovergestelde getuigden.

‘Madame?’

‘Een glas witte wijn, alstublieft.’

‘Een tafel voor één?’

Opgelucht antwoord ik de vrouw achter de bar: ‘Nee, we zijn met z’n tweeën.’

Ook opgelucht besef ik dat ik niet lieg.

Waarom terugkeren? Er waren antwoorden, voordat ik hierheen ging. Een fixatie op deze plek, op deze Paul en zijn dochter Rosalie, die ik ooit mijn gezin noemde. Maar het lijkt of ik niet meer zeker weet waaruit die fixatie bestond.

Ik houd het koude oppervlak van het glas tegen mijn verwaaide wang. Ooit was ik een vrouw die uit luiheid en verveling met de gedachte aan parallelle levens speelde. Dit was zo’n leven: wandelingen in de wind langs de kuststrook, het landschap waardoor ik mij tegelijk groot en klein voelde, Rosalies hand in de mijne (hij paste er precies in), Pauls zoenen in mijn nek. Er waren er meer, ik noem er slechts één. Misschien wilde ik alleen maar terug om te zien dat het echt was. Dat er mensen zijn die zich blijven bewegen zonder dat ik hen kan aanraken.

De deur gaat open en de vrouw achter de bar knikt herkennend naar Paul. Hij is veranderd. Ja, hij is wel herkenbaar, maar breder, zwaarder, inmiddels rond de vijfenveertig. Wanneer hij mij aankijkt, weet ik echter waarin de grote verandering schuilt.

‘Maar lieve Iris’, zegt hij, met die aparte intonatie die hij altijd had wanneer hij mijn naam uitsprak.

‘Blijf je daar staan?’ zeg ik; een lach die ik niet herken.

Hij stapt tussen de tafels door, ik houd mijn wang op om me door hem te laten kussen. Dat voelt onbeholpen. Slechts tijdelijk hier, probeer ik, weldra weer verzonken in herinneringen.

‘Je ziet er ...’, hij kijkt naar mijn glas en geeft de vrouw een knikje, ‘goed uit.’

Het kost moeite. Ik vang mijn eigen beeld op in de spiegel achter de bar, probeer mezelf door Pauls ogen te zien. Ik heb iets verschrikts over me. Zo iemand tegen wie je zachtjes en kalmerend moet praten, geen harde geluiden of kindergehuil. Een blik als van een verblind beest. Kort, blond haar dat alle kanten op steekt. Ogen die een beetje van de rest van het gezicht lijken uit te staan, een tikje vochtig. Een lange hals, de ‘zwanenhals’, zoals Fredrik altijd zei. Een sieraad in de vorm van een bloem in het kuiltje van mijn keel, een verjaardagscadeau van Elin.

Paul pakt mijn hand. Ook dat kost inspanning.

‘Mijn vrouw weet niet dat je hier bent’, zegt hij.

‘Ik begrijp het.’ Ik weet niet eens waarom ik dat zeg. ‘En Rosalie?’

‘Die weet het wel. Dat jij hier bent.’

‘Hoe oud is ze nu?’

‘Bijna twintig.’

Hij glimlacht breed, zoals ouders doen wanneer ze over hun kinderen praten. Maar ook hierbij moet hij zich inhouden.

‘Lieve Iris’, is het enige wat hij ditmaal weet uit te brengen.

Ik heb niet eens de puf om tegen dat ‘lieve’ te protesteren. Ik ben zo gewend aan dit soort gesprekken dat de stilte mij niet deert. De gebroken zucht, het gat in de tijd – wanneer we allemaal aan het ijs denken. Iemand hapt naar adem, ik ben het niet, en dan loopt de tijd weer.

‘Rosalie komt niet’, zegt hij, terwijl hij mijn hand loslaat.

‘Ik blijf hier nog wel een poosje.’

‘Ik denk toch dat ze niet komt.’

Buiten voor het raam rijdt een zilverachtige amfibie voorbij. Het zoute water stroomt van het voertuig af. Helemaal achterin zitten rokende jongelui met rubberlaarzen tot aan hun dijen – het zijn bijna halve broeken – met hun benen te zwaaien. Een mengeling van triomf en vermoeidheid, te jong voor de gelatenheid van de gewoonte.

‘Weet jij nog dat we meegingen om de mosselpalen leeg te halen, Paul?’

‘Ja, de vissersbroek van Rosalie reikte haar tot de borst!’

Hij glimlacht naar me, twaalf jaar later nog steeds een knappe man. Jarenlang ben ik naast hem wakker geworden, een hand op zijn stoppelbaard, terwijl de zon naar binnen scheen en hij zich naar mij keerde. Rosalie slapend tussen ons in. Zo’n jonge en onervaren stiefmoeder. Ik hield van hen, dat deed ik. Maar niet zo veel dat het onmogelijk was hen in de steek te laten.

‘Wat wil je?’ zegt Paul.

Weer mijn hese lach.

‘Waar moet ik beginnen? Om vergeving vragen, verzoening misschien?’

‘Ik weet niet hoe die eruit zou moeten zien.’

‘Nee’, zeg ik.

‘Rosalie was pas acht jaar. Natuurlijk had ze verdriet, maar wat valt daarover te zeggen?’

Ik mompel.

‘Sorry?’ zegt hij.

‘Ik wilde zien of jullie echt waren.’

‘We bestaan, Iris. We zijn hier.’

Hij corrigeert zich.

‘Ik ben hier, maar ...’

Een paard-en-wagen komt buiten voorbij en we schrikken allebei. Het paard, dat zwarte oogkleppen voor heeft, deinst terug en weigert door te lopen. De koetsier schreeuwt, maar het paard blijft koppig staan. Een paar kinderen applaudisseren, niemand weet waarvoor.

‘Kan ik Rosalie zien om het ... uit te leggen?’

‘Zou dat nu nog iets uitmaken? Je zult je redenen wel hebben gehad, Iris.’

Paul drinkt snel zijn glas leeg; zijn overdreven consideratie is verdwenen.

‘Zullen we gaan?’ zeg ik.

Hij staat op en trekt mijn stoel achteruit. We stappen naar buiten in iets wat in feite aan de zomer doet denken; de wolken zijn snel de zee op getrokken en hebben een helderblauwe hemel achtergelaten. Vanwege de warmte blijven we even op de stoep staan. Paul wijst met zijn autosleutel naar zijn auto en ontgrendelt die vanaf de plek waar wij staan. Een grappig geluidje: klik, klik. De auto knippert naar ons.

‘Hoelang is het nu geleden?’ vraagt hij.

‘Een jaar, drie maanden en vijftien dagen.’

Ik tast naar de foto’s van Fredrik en Elin in mijn handtas. Hij deinst instinctief achteruit. De foto’s hebben voor hem niet dezelfde zeggingskracht als voor mij.

‘Ze weten nog steeds niet hoe ...?’

Ik schud mijn hoofd. Ook die ken ik – de zinnen die je niet kunt afmaken.

‘We kunnen nog wel een keer afspreken als je wilt?’

‘Ik reis wat rond’, knik ik. ‘Maar dat kan best.’

Een korte kus, hij rent naar zijn auto. Dat was niet nodig geweest.

De rotsen om mij heen zijn hoog. De kilometerslange wandelpaden lopen eroverheen. Aan de ene kant de afgrond, scherpe rotsen en de zee, aan de andere kant jeneverbesstruiken die zich tegen de grond drukken om aan de wind te ontsnappen. Ik zou daar boven kunnen staan balanceren. Even maar, om de trek te voelen. Maar ik heb een belofte gedaan: ik moet Anneli bellen. Ik kan zien hoe ze zich thuis in Stockholm in bed installeert, met de knuffelbeesten van haar en Elin als zachte bergen om haar hoofd gebouwd, terwijl ze wacht op mijn telefoontje.

‘Mama,’ zal ze zeggen, ‘ik wil in bed praten. Met chocolademelk erbij, alsjeblieft.’

Sofie zal de kop warme chocolademelk op het blad met de olifantjes naar binnen brengen en naast de telefoon zetten.

‘Nog een’, zegt Anneli zelfverzekerd. ‘Ook voor Elin.’

Sofie zal niet protesteren; dat is een van haar vele talenten. Zo dadelijk staat er nog een kop, ditmaal op het blad met de varkens.

Ik moet een telefoontje plegen, er is iemand die wacht. Ik vermijd de kuststrook en neem de korte autoweg terug naar het dorp. Opnieuw regen. Ik trek de gele regenjas stevig om mijn lichaam, die jas die ik niet nodig meende te hebben.

De herinneringen haken in elkaar, als schakels in een ketting. Sommige vind ik prettig, andere niet. Bijvoorbeeld wat ik tegen Sofie zei, dat schuurt, vooral hoe ik klónk toen ik dat zei: ‘Ik wou dat ik meer geleefd had toen ik een leven had.’

Haar antwoord, dat meteen volgde: ‘Ken jij dan iemand die dat doet?’

Voor en na. Alle levens hebben een tijdrekening en dit is de mijne.

Voor

Bretagne 1988-1992

Mijn naam is Iris, ik ben drieëntwintig jaar. De toekomst ligt voor me, zeggen ze. Ja, waar zou hij anders moeten liggen? vraag ik me weleens af. De vraag is eigenlijk alleen hoe die eruit zal komen te zien.

Ik herinner me mijn eerste winter in Zweden. Dat ik meteen dacht: nee, hier heb ik geen toekomst, niet in een met sneeuw bedekt land waar de mensen het negen maanden van het jaar koud hebben. Want kou doet iets met mensen. We trekken ons hoofd tussen de schouders en wenden ons af van weer een bijtende wind, waarbij we onwillekeurig ons gezicht vertrekken. Hoe moet je het opbrengen om te glimlachen en mensen tegemóét te treden, wanneer je tegelijkertijd halfdood vriest? IJs, sneeuw en winter zijn dingen die me soms nog steeds vrees inboezemen. Misschien komt dat doordat ik in Tanzania ben opgegroeid; als elfjarige keerde ik terug naar een Zweden waarvan ik me niet veel herinnerde. Ik was oud genoeg om een hekel te hebben aan mijn nieuwe thuisland, en ouwelijk genoeg om mijn verlies openlijk te beklagen. Daar maakte ik niet veel vrienden mee.

Mijn herinneringen aan Tanzania leken niet op de beelden die mijn nieuwe klasgenoten hadden. Ik zag de auto’s die voort schommelden op wegen met gaten erin, als vaartuigen, de zon die in de schemering als een gebakken ei aan de hemel stond, de vuren die bij het ochtendgloren langs de wegen werden ontstoken, de voortdurende ontmoetingen waarbij niemand zijn hoofd hoefde af te wenden van de ijskoude wind.

Hoewel ik een Zweedse was in mijn eigen thuisland, was het gevoel van ballingschap sterk. De kansen op nieuwe kennismakingen reduceerde ik. In mijn dagdromen keerde ik altijd triomfantelijk terug naar Tanzania: mijn huis stond er nog, de kinderen met wie ik had gespeeld waren ook nog niet opgegroeid en onze spelletjes begonnen waar we waren geëindigd. Waar mijn dromen me echter niet voor konden behoeden, was het besef dat het land van mijn kindertijd verdwenen was.

Mijn ouders werkten hard en waren helemaal niet de ontwikkelingswerkers die zich geen illusies maakten. Je was er voor anderen; dat leerde ik al vroeg. Dankbaarheid was een veelvoorkomend woord, net als onafhankelijkheid. Ze deden wat ze dachten dat goed was: hun enig kind met rust laten. Er was een doodgeboren broer om wie in stilte werd gerouwd. Op diens geboortedag een aangestoken kaars en moeder met migraine. Daarna weer een alledaagse dag. Soms een knagend gevoel: waarom zijn ze er voor alle anderen, maar niet voor mij? Maar dan zag ik mijn moeders vermoeidheid na haar bezoeken aan de dorpen en kreeg mijn dankbaarheid weer de overhand.

Ze hadden gewenst dat hun dochter zich wat meer zou aanpassen, maar moesten een lichte irritatie over haar onvermogen tonen.

‘Maar ik heb me al een keer aangepast’, klaagde ik tegen hen. ‘Aan Tanzania.’

Geleidelijk kreeg ik toch mijn eerste vriend in Zweden, twee vrienden nog wel. Zelfs een vriendje. De buitenwijk van Stockholm veranderde, misschien niet in een echt thuis, maar dan toch in iets meer dan een pauzeplaats. Maar de wens om te vluchten bleef bestaan. Heimwee, ontheemd, huiselijkheid. Kon een mens een thuis zijn? vroeg ik me af. Een plaats misschien? Voortdurend één voet in de ene wereld, de andere aarzelend in een andere. Er was altijd een land achter het land dat we zagen, een andere plaats waarvan ik zou kunnen houden, een leven dat ooit het mijne kon worden. Tijdens mijn hele jeugd: zelden hier en nu, meestal later en daar.

Sindsdien kost het me moeite om vrienden te maken en nog meer om ze te houden. Een lastig onvermogen: wat moet je met ze? Mijn dagdromen en vluchtbehoefte vormden een beperking voor intimiteit. Net als mijn hardnekkige gezeur over het afgewende hoofd tijdens ontmoetingen in de kou.

Ik ging van school en begon aan een opleiding op de Sociale Academie met de bedoeling maatschappelijk werker in dienst van de kerk te worden: diaken. Achter dat besluit zat een vage maar koppige wens om te hélpen, alsmede een kinderlijk geloof uit Tanzania. Dat geloof was eerder gestoeld op praktijk dan op theorie. Wat je deed telde, niet zozeer wat je zei; dat leerde ik al vroeg.

‘Praktisch medeleven’, antwoordde ik weleens als iemand mij vragen stelde over mijn beroepskeuze.

Ik wist dat ik het in me had. Wat me daarentegen onzeker maakte, was mijn lichte angst wanneer ik met heftige emoties van mensen werd geconfronteerd. Ik was het niet gewend om daarmee om te gaan en dankbaarheid hielp dan niet, integendeel. Dat zou wel overgaan, zo hield ik mezelf voor.

Maar in de periode voordat ik tot diaken zou worden gewijd, de geloften zou afleggen, kwam mijn vluchtverlangen terug. Van mijn lastige gebrek aan rijpheid kreeg ik de kriebels. Hoe moest ik als jonge vrouw pastorale gesprekken aangaan met een onlangs gescheiden vijftigjarige? En was vluchten niet juist een teken van verantwoordelijkheid en niet van lafheid? Tussen die twee polen pendelde ik. Ik kan me niet herinneren dat ik iemand om advies heb gevraagd. Mijn ouders waren opnieuw in het buitenland gestationeerd, we hadden sporadisch contact, maar dat was zorgeloos. Als er al heftige emoties tussen ons bestonden, dan was dat in elk geval niet iets waarover gerept werd.

Dus terwijl mijn studiegenoten zich voorbereidden op hun wijding als diaken, zat ik in mijn derdehandsflat te bladeren in advertenties waarin buitenlandse vacatures werden aangeboden. ‘Au pair gezocht voor gezin met twee kinderen in Bretagne. Gezellig huis, goed salaris, geen lange dagen.’ Daar scheen de zon, dat wist ik. Daar had je ook een thuis, al was het dan niet dat van mij. Ik kon mijn eigen volwassen leven tijdelijk in de wachtkamer zetten. Het ‘thuis’ moesten anderen voor hun rekening nemen, ik kon dat aanvullen met een zekere gezelligheid als ze me daarna maar met mijn dromen met rust lieten. Ik vertrok.

En dan zit ik hier. De zon schijnt echt, boven een mooi landschap waarin de huizen op rustige afstand van elkaar staan. Witte stenen huizen met grijze stenen daken. Blauwe luiken met witte vitrages voor de ramen. Grote lila en roze hortensia’s leunen tegen de gevels. Donkere rotsen boven zandgele stranden die in de zon glinsteren wanneer het tij zich terugtrekt.

In de stad waar ik woon zijn de huizen wat hoger. Grote stenen in de gevels geklonken, daaromheen witte kalk. IJstenten, crêperies, brasseries. Een lange strandboulevard waar de mensen rolschaatsen, flaneren en fietsen. De Françaises keren de mannen die ze tegenkomen hun wang toe, elegant en nonchalant. Ik oefen voor de spiegel, maar het lukt me niet. Al die Franse woorden op borden, op straat, in de winkels. Ik blijf bladeren in mijn zakwoordenboek. Fruits et légumes. Pâtisserie. Salon de thé. Glaces. Articles de plage. Souvenirs. Cadeaux. In mijn poging een nieuwe taal te veroveren loop ik voortdurend te mompelen.

De vrouw en de heer des huizes zijn welgesteld en plezierig, en ze laten me met rust, zoals mijn ouders me altijd met rust lieten. Maar ik ben niet langer iemands kind; daar herinner ik mezelf aan. Ik breng en haal hun kinderen, van zeven en vijf jaar, en kook soms. Ik heb het leuk met de kinderen en ze lijken mij ook te mogen. Dat verbaast me. Hun spelletjes vinden plaats in een vreemde mengeling van heden en verleden. Het spel begint in de voorwaardelijke wijs, gaat over in de verleden tijd en vindt zijn ontknoping in de tegenwoordige tijd. ‘En dan was jij een hond en ik een poes?’ ‘Nee, we spelen dat we een hond hadden en dat ik de grote zus was? Nu ben ik haar.’ Ik buig me naar hen over, luister, zeg na en repeteer.

Wanneer ik ’s avonds in mijn witgeverfde bed ga liggen uitkijken over de zee die weer landinwaarts trekt, is dat met een gevoel van verzadiging: kan het leven zo eenvoudig en ongepolijst zijn als dit? Weinig bezittingen, ik voel me rein en leeg, het contact naar binnen intact. Van veel spullen word ik zenuwachtig; dan kan ik het niet laten om meteen te gaan sorteren. Mijn kamer hier: een bijbel op het nachtkastje, weinig kledingstukken in de kast, een leeg bureau. De kinderen die praten in hun slaap in de kamer naast de mijne, de vage geur van vocht die ik eerst vervelend vond, maar die me nu natuurlijk voorkomt, de lichamelijke vermoeidheid na een dag spelen en koken. Is dit thuis – ook al is het tijdelijk?

Slechts één tegenwerping: wie eenmaal begonnen is met vluchten ... Ik weet het. En nog iets: mijn lichaam, dat is niet langer van mij. Er is iets in de manier waarop ik mij ’s nachts tegen de lakens druk wat ik niet herken. Er is een vacuüm rond mijn lichaam waar ik me voorheen niet van bewust was. Mijn huid lijkt een beetje geëlektrificeerd; elke keer dat ik per ongeluk tegen iemand aankom, schrik ik. Mijn borsten zijn pijnlijk, ik vóél ze tegen de stof van mijn blouse, ik betast dingen, bevochtig mijn lippen voortdurend.

Ik heb vriendjes gehad, helemaal ascetisch ben ik niet, maar seks is niet iets waarover ik voorheen veel gedagdroomd heb. Onbegrijpelijk waarom niet. Nu kan ik nergens anders aan denken dan aan huid tegen huid, de diepe zucht wanneer iemand eindelijk in mij is en terugkeert. Dat is ruim voldoende.

Ik speel met de kinderen. Ik leer Frans. Ik doe boodschappen. Pommes, bananes, tomates. De vingertoppen licht tegen het dijbeen. Glaces, fromages, omelettes. Mond op mond. Ik bén hier, daar is geen twijfel over mogelijk! Want ik mag dan toezicht hebben op de kinderen, ik zie ook andere dingen. Ik ben er klaar voor.

Hij heet Paul en is de jongere broer van de heer des huizes. Het is een triest verhaal, vertelt de heer. Paul is een jaar geleden door zijn vrouw in de steek gelaten; hun dochter Rosalie was toen drie. Wat voor moeder laat haar kind nou in de steek? Dit soort blijkbaar, denk ik, maar wat weet ik van het moederschap?

Rosalie, vier jaar nu. Iets verschrikts in haar blik. Wil niet met haar neefje en nichtje spelen, maar staat als vastgenageld achter haar vaders benen; het enige wat je ziet is de zak van haar overgooier. Paul heeft een restaurant in het dorp gekocht, is geforceerd uitbundig over ‘opnieuw beginnen’, een uitbundigheid die helemaal niet door zijn dochter gedeeld wordt.

Ik steek een lolly tussen Pauls broekspijpen. Rosalie durft een hand uit te steken om hem aan te pakken, nerveus lachend om haar moed.

‘Dank je. Je naam? Iris?’

Het klinkt vreselijk wanneer Paul het zegt. De kinderen moeten zo lachen dat ze als kegels over de keukenvloer rollen. Hij probeert het opnieuw, maar het lukt niet. Dan doet hij de kinderen na.

‘Iris.’

‘Bravo!’ roepen ze.

Wij kijken elkaar aan en het liefst wil ik wegkijken. Het raam in de woonkamer vliegt open in de wind en ik ren ernaartoe om het te sluiten. De regen komt met bakken uit de lucht, de hortensia zwiept heen en weer. Ik steek mijn hoofd naar buiten en wend mijn gezicht naar de spijkertjes uit de hemel, vang ze op met open mond.

Ik doe de afwas. Paul en Rosalie komen hier een poosje wonen, vertelt de vrouw des huizes, totdat ze op orde zijn. Prima, knik ik, terwijl ik de schone tafel een paar keer te veel afneem. Alle kinderen in bed. We doen de lichten in huis uit en zeggen welterusten. De regen klettert op het dak, door de vitrages zie ik de wolken in hoge snelheid langs de hemel gaan. Mijn lichaam kronkelt.

Ten slotte sta ik stiekem op. De gang is donker en ik loop op de tast met mijn hand langs het gebloemde behang. Net wanneer ik de badkamerdeur wil openduwen, gaat hij van binnen open. Ik tuimel naar binnen en sla met mijn hoofd tegen de wastafel: een blauwzwarte pijn. Iemand houdt me vast, drukt iets vochtigs tegen mijn voorhoofd. Nee, het ís al vochtig op mijn voorhoofd. Een metaalsmaak in mijn mond.

‘Je moet niet zo rondtuimelen, Iris’, zegt Paul.

‘Zeg me na,’ zeg ik onduidelijk; mijn lippen kunnen de pijn niet aan: ‘Iris.’

Hij probeert het.

‘Nee! Luister dan.’

Maar hij luistert niet.

‘We maken de kinderen wakker’, zegt hij.

Hij helpt me overeind en we lopen door de regen naar het gastenhuisje, waar Rosalie ligt te slapen. Ik mag naast haar liggen, terwijl Paul het litteken in wording met een zwaluwstaartje dichtplakt.

‘Heeft de zuster ook een beetje whisky voor een gewonde?’

Hij schenkt voor ons beiden een glas in en maakt mijn gezicht schoon. De maan schijnt door het raam naar binnen.

‘Zeg me na ...’

‘Iris’, zegt hij gehoorzaam.

‘Nee. “Mag ik je kussen?”’

Hij schudt zijn hoofd. In de kamer, waar geen licht brandt, kleine witte kristallen in zijn ogen. Zijn lach is gedempt en hees, hij begint in het donker te schokken. De zuster gaat naast de patiënt liggen.

‘Ik had ja gezegd, Paul.’

‘En ik had het zelf gevraagd. Na een tijdje.’

We tasten naar elkaars handen, vingertop tegen vingertop. Rosalie beweegt zachtjes in haar slaap en zegt iets onverstaanbaars. Hij aait haar voorzichtig over het voorhoofd. De aanblik van een slapend kind, wat dat met je doet. De wimpers die rusten op de dunne blauwe huid onder de ogen, de bovenlip die bij kleine kinderen een beetje over de onderlip lijkt te steken, zachte haartjes op de wangen, bijna als dons, en hun armen en benen zijwaarts, als bij een spin.

‘Dan weet je dat’, fluistert Paul, terwijl hij zijn dochter steviger instopt.

Ik kijk naar Rosalie.

‘Ja.’

#

We worden een gezin en ik word stiefmoeder. Dat is iets belangrijks, daar ben ik me van bewust. Zelfs Rosalie, die mij ‘mama’ begint te noemen, lijkt dat vermoeden. Haar echte moeder, in Parijs, is er zo nu en dan op verjaardagen, waarbij Rosalie zich ditmaal achter mijn broekspijpen verstopt. Een magere, goed geklede vrouw die het met een nasale, snerpende stem en onderhuidse nervositeit over de ‘provincie’ heeft. Ze werpt me een snelle blik toe: ‘En hoelang ben jij hier?’

Dat is een gerechtvaardigde vraag, met haar dochter tussen mijn benen. Ze blijft niet lang genoeg om mij een antwoord af te dwingen.

‘Het is beter als ze hier niet meer komt’, zegt Paul, terwijl hij slaat met de deurtjes in onze keuken boven het restaurant waarvan hij de eigenaar is.

‘Ik wil mama’, huilt Rosalie.

‘Ze is vertrokken, lieverd’, zeg ik.

‘Ze bedoelt jou’, zegt Paul en hij loopt naar buiten.

Ik neem het inmiddels behoorlijk grote meisje op schoot; ze is acht jaar. ’s Ochtends kammen we haren, we kiezen haarelastieken uit, ontwarren vriendschapsconstellaties (‘Gisteren speelde Julie met mij, maar nu zegt ze dat ze spijt heeft!’), beginnende liefdesgeschiedenissen (‘Hij rent steeds achter me aan, ook al zeg ik nee, en wanneer hij zegt dat hij zal ophouden, dan zeg ik weer nee’) en ongerustheid over de vrouwenrol in het algemeen (‘Moeten van iedereen de borsten groeien? Kunnen ze er niet af en toe een paar overslaan?’). Rosalie leunt met haar volle gewicht tegen mij aan en huilt nog even, maar het zijn voornamelijk droge tranen. Een knagende wens om haar cadeautjes aan haar hartsvriendin te laten zien. Ze snuit haar neus en rent weg.

Ik ruim de keuken op. Een gewone Franse echtgenote die elke dag een paar uur in het restaurant werkt, de kassa opmaakt en de boekhouding doet; ik haak mijn arm in die van Paul wanneer we ’s avonds een ommetje maken. Soms vang ik een glimp van mezelf op in de spiegelende ruit van het restaurant: het korte blonde haar dat als een krans om mijn hoofd ligt, de kwieke blik die een zekere verwondering uitdrukt, Rosalie die komt binnenrennen en zich tegen mijn buik drukt, de gasten die ik in vrijwel foutloos Frans met een gedienstige glimlach te woord sta.

Dit ben ik, constateer ik met een zekere verbazing, dit is mijn leven. En het werkt goed. Als dat verwrongene er althans niet was. Een vreemde wens om een schaar te pakken wanneer ik een foto van ons drieën zie. Iets in mijn blik wat ik wil wegknippen, alsof die vrouw niet echt hier is. Er is iets anders, vlak om de hoek, waar ik om zo te zeggen meer tot mijn récht zou komen. Iets over wat ik meen waard te zijn; ik krijg er de kriebels van. Mijn hand in die van Rosalie, de zware tederheid. En tegelijkertijd: melancholie over levens die niet gekozen zijn. Was dit alles?

Paul komt de keuken in en we leunen naar elkaar over, onze lichamen passen precies. Ik laat hem zuchten tegen mijn oor. Rosalie komt thuis en we brengen haar samen naar bed. Mama, papa, kind – met of zonder schaar. Daarna gaan we zelf naar bed, kruipen diep onder de dekens, als was daar iets om te begraven. Ik begeer deze man nog steeds, zijn hand uitgestrekt naar mij onder de deken, ook al is het niet met dezelfde intensiteit. Ik vind het prettig om met hem in te slapen, maar niet altijd om met hem wakker te worden.

‘Iris’, fluistert hij. Ik erger me nauwelijks meer aan zijn uitspraak. ‘Maak een kind met mij.’

‘We hebben al een kind.’

‘Jij bent zevenentwintig, waarom langer wachten?’

Paul stelt veranderingen voor, schetst een toekomst die niet alleen ver verwijderd voelt, maar ook aandoet als die van een vreemdeling. Dat zou me bang moeten maken, maar ik voel gênant weinig. Een gevoel van lusteloosheid ten aanzien van mijn eigen leven. Is het wanneer we onszelf niet langer als inbegrepen in de plannen van de ander beschouwen dat we ze beginnen te verraden?

Hij komt op zijn elleboog overeind. Om niet te hoeven antwoorden trek ik hem boven op me, snoer hem de mond.

‘We zouden kunnen verhuizen?’

Ik leg hem met zoenen het zwijgen op. Dat is niet aardig van me, maar dat beweer ik ook niet.

Ik zie dat het geen Fransen zijn. Het is een buitengewoon mooie dag op het strand; de hemel is hoog en helderblauw, de zee is veranderd in iets licht groenblauws, het strand is glinsterend geel. Dit gezin – vader, moeder en een klein jongetje – loopt schichtig heen en weer totdat ze een besluit nemen en hun handdoekjes uitspreiden. Het jongetje heeft een emmer en een rode schep.

Het verschil met de Franse gezinnen is groot: er worden enorme parasols met bierreclames op het strand uitgeklapt, ligstoelen worden pal in de zon gezet, plastic boten met peddels worden te water gelaten, netten gespannen, aan de waterkant wordt beachtennis gespeeld, een windscherm wordt in het zand gepind, er worden mansdiepe kuilen gegraven van waaruit men vervolgens wuivend opkijkt, er worden brede grachtenstelstels met vertakkingen naar zee aangelegd. Hier wordt het strand íngenomen: luidruchtig en vanzelfsprekend. Ongeacht het weer. Dat het vandaag mooi weer is, is toeval – ze zijn overal op voorbereid. Wij vreemdelingen zijn de enigen die voortdurend de hemel afspeuren naar het onweer dat slechts een uur verwijderd is.

Dat doet ook de man in dit gezin; hij draait zich op zijn al vochtige handdoek om en kijkt naar de lucht, daarna naar zijn zoon, die druk aan het graven is, een snelle blik naar zijn vrouw, die haar zonnehoed over haar gezicht heeft getrokken en weigert hem een antwoord te geven. Ik hoor slechts een vaag gemompel in de wind, maar het klinkt Zweeds. Hij raakt haar schouder aan, zij beweegt licht zodat zijn hand naar beneden valt. Even kijkt hij naar die hand, dan naar haar, ze trekt de hoed nog verder naar beneden. Iets troosteloos in beider bewegingen, automatisch geglimlach naar de jongen.

De man draait zijn lichaam in mijn richting en kijkt naar mij, zoals ik daar zit in mijn Franse, praktische ligstoel. Een vage glimlach van herkenning. Hij draait zich weer terug en gaat liggen. Hij heeft iets bekends. Ik zoek tussen de brokstukken van mijn herinneringen en begrijp dat hij dat ook doet. Hij kijkt weer onderzoekend naar me. Zijn gezicht: een diepe kuil deelt zijn kin doormidden. Als een gleuf; je zou er een munt doorheen kunnen halen. Zijn glimlach bijna provocerend zelfverzekerd. Je probeert niet terug te glimlachen; dat is lastig. Zijn lichaam is een tikje vierkant, als van een bokser. Appelwangen. Kort stekelhaar, donkerblond, hij haalt er een hand doorheen, te traag. Hij moet zich van die traagheid bewust zijn. Zijn vrouw die nu van onder haar hoed naar hem kijkt eveneens.

‘Fredrik, jij zou toch op Melker letten, of niet?’

Opnieuw een draai met het lichaam, maar ditmaal om naar zijn zoon te zoeken. Die is weg. De man die Fredrik heet, staat op, een bijna verontschuldigende blik naar mij. Ik doe net of ik tussen mijn kleren zit te zoeken. Hij beweegt zich in mijn richting, zoekt de jongen. Ik zak dieper weg in mijn ligstoel.

‘Heb jij een klein jongetje gezien? Sorry, maar ik zag dat je een Zweedse bent.’ Hij knikt in de richting van het boek op mijn schoot.

‘Ja’, zeg ik.

‘Dat je hem hebt gezien of dat je een Zweedse bent?’

‘Geen van beide.’

De zon is krachtig, ik leg mijn handen op mijn wangen.

‘Ik bedoel, ik heb hem niet gezien. Maar er is daarginds een speelplaats, misschien is hij daar naartoe gerend.’

Hij laat mij de weg wijzen. We lopen blootsvoets over het warme zand, af en toe opspringend, in de richting van de speelplaats waar zijn zoon inderdaad met nieuwe vriendjes aan het spelen is. We gaan op een houten reling zitten.

‘Nú weet ik waar ik je van ken’, zegt hij met opluchting in zijn stem. ‘Een vriend van mij heeft samen met jou op de Sociale Academie gezeten.’

Gemeenschappelijke bekenden, een paar avonden, misschien vijf jaar geleden. Wanneer we beginnen te praten, word ik overvallen door een groot heimwee. Hij informeert belangstellend naar me, vertelt nieuws uit Zweden, stelt goede vervolgvragen, af en toe een grapje, het kuiltje in zijn kin, dat dieper wordt wanneer hij moet lachen. Het verlangen een munt door die gleuf te halen blijft. Ik moet onbewust zijn kin hebben aangeraakt, want hij zegt: ‘Zo ben ik geboren, het is geen litteken. Een weinig opwindend professioneel leven als advocaat.’

Hij rekt zich uit, genotvol.

‘Een heel rustig leven’, zegt hij, terwijl hij even op de reling trommelt waarop wij zitten.

Opeens voel ik me bijna naakt in mijn badpak, met hem in zijn zwembroek. Ik sta op en wil hem net een prettige vakantie wensen, wanneer hij zegt: ‘Eigenlijk zo rustig dat ik me afvraag wat hier ’s avonds te doen is?’

Ik vertel over een bar in een naburig dorp waar livemuziek is. Wanneer ik wil weggaan, houdt hij mijn hand net iets te lang vast, zijn tong tussen zijn tanden.

‘Ik vraag me iets af, Iris.’

Hij spreekt mijn naam precies goed uit. Ik moet mijn hand op mijn haar leggen als bescherming tegen de zon.

‘Dat gevoel van herkenning?’ vraagt hij.

Er valt een kind uit de schommel, het gehuil gaat door merg en been.

‘Herken je dat?’

De volgende ochtend wanneer ik wakker word, bespeur ik het al. Ik zie Paul met zware passen uit bed stappen. Ik ben degene die ze zou kunnen verlichten. Hij heeft zorgen over het restaurant; ik ben er met mijn hoofd niet bij wanneer ik luister. Hij praat door, maar ik ben hier niet meer. Vanuit de deuropening roept Rosalie ‘Tot ziens’. Ze kan zich steeds beter zelf redden. Dat is iets wat ik mezelf steeds weer moet voorhouden: wat is ze groot! Zo’n heerlijk meisje, wat houd ik veel van haar en ze heeft een vader op wie ik erg gesteld ben. Als Paul beter oplette, zou hij dat weten. Maar hij heeft zorgen, Rosalie, een werkelijkheid die als het ware stukgewaaid is en je moet van de wrakstukken het beste maken, nietwaar, Iris?

‘Iris?’

‘Jazeker, Paul.’

Ik vind zijn geur niet prettig meer; ik ben al ver hiervandaan.

Er is een begin gemaakt met het pakken van de koffer, ik heb weinig bezittingen, je stopt ze zo weg. Eenvoudig, spartaans, puriteins. Ik ben geen verzamelaar, ik reis licht.

‘Je luistert niet’, zegt Paul, terwijl hij zijn stropdas probeert te knopen.

‘Je hebt gelijk.’

‘Ik verdien beter.’

‘Inderdaad.’

Die avond neem ik de auto naar het naburige dorp. Ontrouw begint echter niet hier, maar al veel eerder. Toen ik zijn geur niet kon verdragen, toen onze levens parallel begonnen te lopen en zijn verlangen naar een beter leven iets abstracts werd en soms ridicuul was.

In de bar speelt echt een band, wat min of meer toeval is. Hoe ik weet dat hij de weg zal vinden hiernaartoe? Er is geen ruimte voor misverstanden. Hoe ik weet dat hij komt? De toon van zijn vrouw. Zou je daarmee een huwelijk en zijn waarde kunnen bepalen? Wanneer je vlucht, neem je alleen het allernoodzakelijkste mee.

Fredrik komt naar me toe, met appelwangen en al. Zijn manier van lopen: soepel, ondanks zijn enigszins gezette lichaam met grote spieren. Hij buigt wanneer hij mij ziet; daar moet je om lachen.

‘Dus jij bent hier ook.’

Om dat ook.

We dansen, we drinken. Wanneer ik een bekende meen te zien verlaten we ten slotte de bar. We lopen naar het strand; het wordt vloed. Mag je dit doen? We doen het al: we kijken naar de sterren, wisselen vertrouwelijkheden uit, cirkelen dichter naar elkaar toe.

‘Er zijn dingen die je redelijkerwijs niet kunt zeggen’, zegt hij uiteindelijk.

Hij beweegt zijn schoenen door het vochtige zand en rilt in de koude wind.

‘Zoals dat je op iemand hebt gewacht, zelfs naar iemand hebt verlangd. En dan kom je die iemand tegen. In een lelijke strandstoel nog wel.’

‘Nee, zoiets kun je niet zeggen’, zeg ik – nu moet het toch genoeg zijn.

We bestuderen de zee die steeds dichterbij komt, het gedender en de watermassa’s op weg landinwaarts.

‘Maar tóch, Iris?’ zegt hij, terwijl hij zijn hand door zijn stekelhaar haalt. ‘Wat doe je als het toch zo is?’

Op dit punt kan ik het ‘je’ laten blijven en niet ‘ik’ laten worden. Een man, wie dan ook, wat hij immers ook is. Een gezinnetje op vochtige handdoeken, een echtgenote met gerechtvaardigde irritatie en haar zonnehoed naar beneden, een kind met een rood schepje dat het strand opfleurde.

Ik zie ze nog een keer.

Fredrik en ik zijn op het strand een kleedhokje binnengeslopen. We drukken ons als behoeftigen tegen elkaar aan. Met sommige mannen wil je vrijen, met andere wil je meteen een kind. Het probleem met Fredrik is dat je het een én het ander wilt; ik heb het sterke vermoeden dat dit zeldzaam is.

Zijn handen, die wil ik om me heen hebben. Zijn lichaam, dat wil ik tot het mijne maken. Zijn adem, daar wil ik leven in blazen. Ik wil wat van hem is van mij maken, het mijne tot het zijne. Geest ontmoet geest. Is het zo eenvoudig? Wie heeft gezegd dat het eenvoudig is? Ik probeer mezelf te verdoven met gedachten als: Fredrik is als het getijde, hij stroomt gewoon binnen – onmogelijk te stoppen. Heel even is dat houdbaar. Maar het houdt niemand voor de gek.

Door een gaatje in het kleedhokje zie ik dat zijn vrouw Mari – ‘Ik wil scheiden; tussen ons is het sinds ik weet niet wanneer verschrikkelijk’ – in de stromende regen langs het strand zoekend loopt rond te kijken. De zesjarige Melker, in een geel regenpak, springt onbezorgd over het vocht van de golven.

‘Ik heb het gevoel dat ik het vijf jaar koud heb gehad’, mompelt Fredrik.

‘Ik ook.’

Minnaars zeggen de banaalste dingen tegen elkaar. Dat is het mooie van passie, en het gewetenloze.

Ik schud mijn hoofd, maar dat is maar voor de vorm. Door de spleten in het kleedhokje zie ik het gele figuurtje langs de waterkant rennen. Thuis in de keuken heeft een meisje hulp nodig om de klitten uit haar haren te halen; luid gillend trekt ze aan haar borstel. Ik ben geen gemeen mens, Fredrik ook niet.

‘Dit kan gewoon niet’, fluisteren we en we huilen allebei; ook dat is heerlijk.

Ik heb het zo koud; ik kan het vocht en de wind niet langer verdragen. Geen dag langer! Ik wil droog worden en gestreeld worden en tussen schone lakens worden gelegd, eindelijk zacht en warm.

Zijn kuiltje: ik heb nu geprobeerd daar een munt doorheen te halen. Er rolde geen stuiterbal uit, maar er kwamen wel lieve woordjes.

‘Lieve Iris, ga met me mee naar huis.’

‘Nu moet je toch ophouden!’ zeg ik geschokt.

Maar dat kunnen we geen van beiden.

Na

Bij het wak

Hier wordt het gevaarlijk. Toch moet ik naar binnen. Een kleine slaapkamer, die van mij en Fredrik, in onze flat in Stockholm, vlak bij Mariaberget. Onze dochter Elin noemt het ‘de T-flat’: eerst kom je in een enorm lange hal met aan het eind de keuken, die uitkijkt op de binnenplaats, daarna rechts onze slaapkamer en aan de andere kant – het linkerdeel van de T – Elins kamer, waar je doorheen moet om in de kamer van Melker te komen. Om de week woont hij bij ons. Een eeuwig irritatiemoment.

‘Kan er in mijn kamer geen minihal worden gebouwd, zodat ik niet elke keer over Elins speelgoed hoef te klimmen?!’ heeft Melker geschreeuwd.

‘Hoe dan? Via de flat van de buren of zo?’ heb ik geantwoord.

En dan Elin: ‘Maar ik kan wel een gangetje tussen mijn speelgoed maken voor jou. En dan maak ik me daarna onzichtbaar.’

Ik moest daar om lachen; Fredrik ook. Melker niet: hij is een deurensmijter. Natuurlijk is hij meer dan dat. Fredriks zoon bijvoorbeeld.

‘Hij is zestien’, zegt Fredrik soms. ‘Wat verwacht je anders?’

‘Een heleboel.’

Dit is voor ons geen goed onderwerp.

Ik raak verstrikt in gedachten en in mijn hoofd steekt het alle kanten op. De T-flat is leeg en stil. Ik kijk er van opzij tegenaan, horizontaal. Dat komt omdat ik de hele tijd lig. De krant naast me in bed, van voor tot achter gelezen, en op en neer. Op de voorkant een datum: 20/3-2003. Vreemde cijfers, in het jaartal zit de dag.

Het is te stil. Melker is naar buiten gegaan, net als Elin en Fredrik. En dat is het probleem, nou ja, dat zijn eigenlijk meerdere problemen. Het eerste is dat Elin en Fredrik thuis hadden moeten zijn. Al, ik werp van opzij een steelse blik op de klok, drie uur. Het eten staat opgediend, maar is koud en stijf geworden. Ik ben ongerust geweest, bang, daarna boos; de aardappelpuree zit inmiddels voor de helft in de vuilniszak, de andere helft ligt in de gootsteen en er ligt ook nog een beetje op de grond. Melker is thuis geweest en weer weggegaan.

‘Maak je niet druk’, was het enige wat hij zei voordat hij weer vertrok.

Maar ik kan niet vergeten dat de tijd verstrijkt. Ik ben evenmin in staat om nog een keer op te staan om Fredrik op zijn mobieltje te bellen en uiteindelijk alleen maar de automatische telefoonbeantwoorder te horen. Elins telefoon staat niet aan, twee uur geleden ook niet, een uur geleden, nul. Ze zouden met de auto naar de archipel rijden, waar de manege is. Ik heb daarheen gebeld, maar hij was gesloten. Alleen mijn ongerustheid is open.

Ik hoor kinderstemmen vanaf de binnenplaats; die worden tegen de muren van het gebouw omhooggestuwd naar de vierde verdieping waar ik lig. Glibberend en glijdend in de sneeuw spelen ze tikkertje en ze zingen oude kerstliedjes. Ik heb Elins hartsvriendin Anneli gebeld en met haar moeder Sofie gepraat. Zij wisten nergens van. Sofie klonk alsof ze een brok in haar keel had, maar niets aan de hand, gewoon een verkoudheid. Anneli wil haar bijdrage aan het schoolsongfestival ten gehore brengen. Met de telefoon aan mijn oor zong ik een strofe mee en dat hielp. Ik heb ook met Fredriks boezemvriend Daniël gesproken. Een slechte grap uit zijn wereld van het Openbaar Ministerie, een droge lach terug. Nee, hij had ook niets gehoord.

Terug naar de horizontale positie. Alles ziet er anders uit wanneer je ligt, alsof dingen zich overdwars bewegen. Even kan ik hier nog strepen op het behang liggen tellen. Even nog, voordat mijn voeten koud worden van de winterwind die door het halfgeopende raam naar binnen dringt. Even nog roerloos, tussen de toerbeurten aan de telefoon.

Tegen half negen komt Melker weer thuis. Ik vlieg naar de deur, meteen daarna de teleurstelling.

‘Niets?’ zegt hij.

‘Nee’, antwoord ik en mijn benen trillen een beetje, omdat ik er zo lang gespannen bij heb gelegen.

Ik loop naar de keuken en leun tegen de koelkast.

‘Helemaal niets?’

Ik ben niet eens in staat met hem te wedijveren om het laatste of het eerste woord. Maar wanneer ik zijn blik zie, begin ik het te begrijpen.

‘Denk je?’ vraag ik, maar ik weet niet wat daar logischerwijs op kan volgen.

Boven de daken van de huizen slaat de kerkklok. We schrikken allebei. In het trappenhuis trekt iemand de buitendeur dicht.

‘Daar zijn ze’, zegt Melker en hij rent naar de hal om de voordeur open te doen.

Eerst: godzijdank. Daarna: die klote-Fredrik.

‘Ik heb me vergist.’

Melker pakt boterhammen, maar legt alles terug; zijn voorhoofd snel tegen het kastdeurtje. Helemaal niet oud. Het is nog maar tien jaar geleden dat hij in een geel regenpak op een regenachtig strand stond.

‘Iris’, zegt hij bits.

Ik wou dat ik mijn gedachten kon afmaken, iets anders kon doen dan op mijn nagelriemen bijten en met de afwasborstel in de overgebleven aardappelpuree roeren.

‘Kunnen we niet beter Daniël bellen?’ vraagt Melker.

‘Dat heb ik gedaan.’

‘Laat me uitpraten.’

Ik hoef hier niet mee te spelen. Maar als ik nu een beetje zou pulken ...

‘Dan kan hij de politie bellen. En ze als vermist opgeven.’

‘Maar Melker!’

Hij staart in de diepvries en de kou golft op ons af, witte rook tussen onze verstijfde gezichten.

‘Doe dan wat, Iris!’ schreeuwt hij.

Er zijn momenteel veel mensen in onze flat. Ik weet niet hoe iedereen heet. Misschien dat een naam heel even blijft hangen, als een koortsherinnering die soms tijdens de volgende ziekte terugkeert, maar ik krijg er nu geen grip op. Achter de daken van de huizen blijft de kerkklok ritmisch luiden. Ik tel de slagen, dat is het enige waaraan ik me kan vasthouden.

‘Heeft iemand haar slaaptabletten gegeven?’ klinkt een stem uit de keuken.

Een vrouw steekt haar hoofd om de deur van de slaapkamer, waar het donker is.

‘Wie ben jij?’

‘Ik ben het, Sofie. Moet ik het licht aandoen?’

Ik schud mijn hoofd; ik heb het gevoel alsof dat nog met een dunne draad aan mijn lichaam hangt. Ze helpt me overeind, geeft me een tablet. Haar gezicht is dichtbij, maar heeft geen contouren. Slechts vlees en vocht en lappen en iets wits rond haar hoofd. Ik steek mijn hand uit om haar aan te raken, al het platte weg te halen, maar ik grijp mis.

‘Slaap nu maar gewoon, Iris.’

Ik wil protesteren. Eerst één ding: ik héb een gezin. Het is alleen dat je mijn geliefden niet ziet. En nog iets: kan íémand ervoor zorgen dat die kerkklokken nu ophouden met slaan? Jullie begrijpen wel: met het uur raak ik verder verwijderd van Elin en Fredrik. Met elke slag worden ze van me weggetrokken. Een etmaal, twee etmalen, drie. Ik heb elke klokslag geregistreerd. Met papier en pennen naast mijn bed houd ik de tijdrekening op gang. Zevenentwintig uur is een etmaal. Twee plus twee is dertig. Driemaal vierhonderd? Ik tel opnieuw, maar ik kan er niets van maken. Sofie wel. Vier etmalen, heeft ze geknikt.

Ik doe dit voor Elin, om wanneer we elkaar zien tegen haar te kunnen zeggen: ‘Gedurende zo veel slagen hield mijn hart op met slaan.’

De tijd stond stil toen Elin werd geboren, dat kan hij vast weer opnieuw doen.

Er hebben allerlei mensen gebeld, in de tijd dat ik nog iemand was die de telefoon aannam.

‘Je moet niet meteen het ergste denken’, zeiden ze op steeds koortsachtiger toon.

Dergelijke telefoontjes krijg ik nu niet meer, of misschien ben ik niet degene die opneemt. Inmiddels heerst er in de flat een stilte die vergiftigd is. De lucht prikt in je keel, niemand eet, er ligt nog wat aardappelpuree in de gootsteen, ik heb daar herhaalde malen een vinger in gestoken, nergens ruikt het lekker. Soms zwakke geluiden van leven: Melker die naar school gaat. Soms fluistert hij ‘Tot ziens!’, ik geloof dat het tegen mij is. Soms zijn hier andere mensen. Sofie, heb ik dat al gezegd? En Anneli, maar slechts heel even.

‘Ze is pas negen jaar’, hoor ik Sofie zeggen.

Er is een politieman gekomen en vertrokken. Hij heeft met me gepraat, heeft zelfs dingen opgeschreven die ik zei, hetgeen me een beetje opvrolijkte. Ik was nauwkeurig met het spellen van hun namen: Fredrik Halvarsson, tweeënveertig jaar, en Elin Halvarsson, negeneneenhalf. De man zei dat je die namen gemakkelijk kon spellen, dat hem dat wel lukte. Dat dénk je misschien, hield ik vol. Ik keek in zijn notitieblok. Hij had het goed gespeld, alle keren. Ik verontschuldigde me. Hij zei dat het niet gaf, dat hij ...

Veel pauzes in mijn leven. Het is of niemand meer weet hoe hij een zin moet afmaken. Iemand begint te praten en dan komen ze bij woorden als ‘als’ en ‘maar’ – en dan bungelen die daar. Maar ik huil niet. Want ik houd het briefje stevig vast dat Daniël in de brievenbus heeft gestopt (misschien was ik niet thuis; ik ben toch niet naar buiten gegaan?) en daar staat op: ‘Fredrik zou nooit iets doen wat gevaarlijk kan zijn voor Elin. Hou vol, ik zal hen gauw vinden. Het komt allemaal goed!’ Ik slaap met dat briefje, neem het mee naar de badkamer, waar het zacht wordt van de damp van het hete water waarin ik van Sofie moet staan. Het komt allemaal goed! Zolang dat briefje naast me in bed ligt – op de plaats van Fredriks hoofd – kan er niets kwaads gebeuren.

Ik heb een sterke kalksmaak in mijn mond en er zit een dikke laag aanslag op mijn tanden. Heb ik om een tablet gevraagd?

Nu val ik.

Ik droom dat ik ergens naar zoek. Ik rommel tussen mijn facturen, tussen papieren en mappen, in de stapels boeken die als hopen sneeuw door de hele T-flat verspreid liggen. De zolder op en rommelen tussen oude schaatsen, de diploma’s uit mijn kindertijd, opstellen. Ik loop tussen de mensen onze binnenstad in, vreemde, hoge muren rond de stad, en ik zoek alle straten af. Dat is moeilijk, want ik weet niet wat ik zoek.

‘Het zou gemakkelijker zijn als we het wísten’, zegt een vrouw in gele lakens.

Ze ontbloot haar borst. Daar brandt het, een rode, gloeiende plek waar haar hart had moeten zitten.

‘O absoluut! Dat is wel het minste wat je kunt verlangen’, antwoord ik.

Daarna ben ik alleen, een wolf loopt gehoorzaam aan een korte ketting naast me. De wolf zegt nu ‘Volg!’ tegen mij, dus dat doe ik dan. We komen bij een rotsrichel. Ik weet dat er water in de buurt is, een blauwgroene zee vlak onder de richel.

Opeens schiet me te binnen waar ik naar zoek. Ik heb mijn kind immers zoekgemaakt! Opluchting dat dít in elk geval is opgehelderd. Voorzichtig gluur ik over de rotsrand en schreeuw naar beneden: ‘Elin! Hoor je me?’

Er is iemand die met me wil praten. Een verhoor of gesprek, vertelt Melker voordat hij naar school gaat, bleek en tanig, zijn rode puistjes stralen me in het donker tegemoet. Ik vraag of hij denkt dat ik me dan moet aankleden. Hij trekt zijn gestreepte muts over zijn hoofd. Zonder erbij na te denken – alsof hij Elin is – stop ik een haarsliert terug onder de rand van zijn muts. Hij maakt geen aanstalten me tegen te houden, hij blijft rustig staan en laat me nog een haarsliert wegwerken.

‘Zo koud buiten’, mompel ik.

Geen protesten, alleen die bleekheid tegenover me.

‘Hij komt er zo aan. Harry Levin! Dat gesprek?’

‘Jazeker’, antwoord ik. ‘Hoe heette hij?’

‘En, Iris? Vandaag verhuis ik naar mijn moeder.’

Ik geef blijkbaar geen sjoege.

‘De ene week bij mijn moeder en de andere’, hij wordt hees, ‘bij mijn vader?’

‘Heb je je tas gepakt?’

‘Ik heb toch alle kleren die ik nodig heb bij mijn moeder!’

Melkers gebruikelijke irritatie. Mooi, want op deze manier herkennen we elkaar niet.

‘Zal ik dan maar gaan?’ Hij wipt een paar keer van zijn ene voet op de andere.

Een snelle hand op mijn schouder, maar het brandt toch.

Ik zet koffie en wacht tot er zal worden aangebeld. Wandel een poosje rond door de flat. Ver kom je niet echt: een rij stappen naar links, omdraaien, een aantal naar rechts, omdraaien, dan de hal in, omkeren bij de deur, terug en weer opnieuw beginnen. De deurbel brengt me tot stilstand.

‘Lennart?’ zeg ik wanneer ik open doe.

‘Harry Levin. Ik ben hier eerder geweest.’

‘Maar natuurlijk’, zeg ik. We gaan in de keuken zitten. ‘Koffie?’

‘Bedankt, ik heb net een kopje op.’

‘Het spijt me, maar je naam is me ontschoten.’

‘Harry. Wil je dat ik iemand bel om te vragen of die kan komen?’

‘Natuurlijk niet.’

Ik schenk voor mezelf een kop in; ik weet niet uit welke ik zal drinken, dus ik neem ze allebei. Sla een deken om mijn schouders.

‘Sorry, maar ik heb het koud.’

Harry Levin staat op en doet het raam dicht. Ik concentreer me op hem, alsof het van het grootste belang is dat ik ditmaal gefocust blijf. Lang en relatief slank, afgezien van een dikke buik die de overhemdknoopjes tot het uiterste spant. Van gevorderde middelbare leeftijd, een grijze baard die er kriebelig uitziet.

‘Koekje?’ vraag ik automatisch.

‘Ik moet aan mijn spekbuik denken!’ zegt hij, terwijl hij op zijn buik slaat.

Dat heeft hij eerder gezegd, maar dat geeft niet. Zo fijn om te kunnen glimlachen; mijn gezicht wordt er stram van.

‘Vijf etmalen zijn ze nu weg’, zegt deze Harry langzaam. ‘Ik wil dat we doornemen wat er is gebeurd en vervolgens het nieuwe dat erbij is gekomen. Niets doorslaggevends’, voegt hij er snel aan toe.

Hij slaat zijn notitieblokje open. Elin en Fredrik zijn nooit bij de manege aangekomen. Hun auto werd bij een bospad teruggevonden. Geen tekenen van een botsing of ‘andere gewelddadigheden’. Niemand heeft hen gezien. De honden zijn het spoor kwijtgeraakt bij een beijsd strand. Het dooit, dus alles smelt zachtjes weg.

‘Dooi?’ zeg ik.

Buiten valt de sneeuw met bakken uit de hemel, als een wit rolgordijn voor het raam.

‘De zon heeft elke dag geschenen sinds ... hun verdwijning. Vandaag is er natte sneeuw gekomen.’

‘O ja?’

Verder in de blocnote, terwijl ik een koekje kapotpulk. Geen bedreigingen, telefoongesprekken voor de verdwijning? Vijanden? Ik lach even bij dat woord.

‘Een teleurgestelde cliënt misschien? Heeft hij iets tegen je gezegd, was hij ongerust?’

Ik schud mijn hoofd. Hij zit te bladeren in zijn aantekeningen, heeft kennelijk een beetje slordig geschreven. Op Fredriks advocatenkantoor heeft niemand iets gemerkt, op Elins school evenmin. Alles zoals gebruikelijk in al het ongebruikelijke.

‘Niets onverwachts op jouw werk? Je bent diaken, nietwaar?’

Er schiet even iets kleins door mijn hoofd, als het balletje in een flipperkast dat blijft steken en wacht tot de punten geteld worden; ik probeer er vat op te krijgen. Ik schud opnieuw mijn hoofd, mijn nek steeds stijver.

‘Koffie?’

‘Dank je, ik heb nog’, glimlacht hij. ‘Maar hij was lekker, en jullie wonen hier echt mooi.’

Hij doet zijn best. Ik trek de deken steviger om me heen. Hij heeft de tic dat hij onder het praten wat aan zijn oorlelletje zit te trekken, alsof hij wil aangeven dat hij gaat afsluiten.

‘Je weet misschien dat Daniël mij heeft gevraagd om ... Ja, we hebben natuurlijk eerder samengewerkt. En Fredrik en Daniël zijn toch boezemvrienden?’

‘Ja. Maar waarom heeft Daniël je gevraagd?’

‘Ik heb een zachte hand met vrouwen.’

Nu moet ik weer glimlachen.

‘Dan begrijp ik het.’

‘En ik heb Fredrik ontmoet. Niet bij de rechtbank, maar toen hij met Daniël ging ijshockeyen.’

‘Ze spelen op maandag. Zit jij daar ook bij?’

Hij slaat op zijn buik.

‘Die spekbuik zit daar niet voor niets’, zegt hij, waarna hij even aan zijn oor trekt.

Een zachte hand met vrouwen. Dat is goed, dat is een tijdje voldoende. Tot maandag, wanneer Fredrik zoals gewoonlijk zijn tas moet inpakken, zijn stick vergeet en Elin achter hem aan moet rennen. Ook zoals gewoonlijk.

‘Dan is er nog iets’, zegt hij en ik kan zijn vrees voelen. ‘We hebben bloed gevonden bij een wak in het ijs, tamelijk dicht in de buurt van hun auto.’

Ik probeer hem aan te kijken, belangstellend zelfs. Een hand op mijn schouder, hij stabiliseert me.

‘Laat me iemand bellen die kan komen’, zegt hij.

‘Ga door.’

‘We willen weten van wie dat bloed is. Ik heb van Elin en Fredrik ...’

‘Zeg het maar.’

‘De tandenborstels nodig.’

Ik sta automatisch op, maar hij duwt me terug op mijn stoel. Ik wijs naar de badkamer. Buiten valt de sneeuw in witte plakkerige klonten naar beneden en de hemel is wintergrijs. In deze tijd van het jaar – wanneer het voorjaar de weg naar het noorden niet lijkt te kunnen vinden – is mijn verlangen om te vluchten het sterkst. In gedachten ben ik op weg naar de warmte. Een weekend Rome misschien, als Fredrik vrij kan krijgen. Kreta, is dat warm genoeg? Ik moet natuurlijk een nieuw badpak voor Elin kopen.

‘Mevrouw Halvarsson, Iris?’ hoor ik een stem.

‘Wie?’

‘Ik ben het, Harry Levin. Er stonden twee tandenborstels. Eentje met Stoffel de Schildpad erop.’ Hij kijkt naar de borstel in zijn ene hand. ‘En eentje met Bruintje Beer. Welke is van Elin?’ zegt hij zachtjes.

‘O, allebei.’

Hij knikt en houdt de tandenborstels een poosje in de lucht.

‘Dan neem ik Bruintje Beer. Dan mag Stoffel hier blijven ...’

Er is geen mogelijkheid om het hiermee af te sluiten, maar toch een licht trekje aan zijn oorlelletje. Hij bergt de tandenborstel en haarborstels – na een kort knikje van mij – op in plastic zakjes. Zorgvuldig verzegeld; hij draait zich snel om wanneer ik daarnaar kijk.

‘Jullie wonen hier echt mooi’, zegt hij weer en hij wijst naar de sneeuwval en de binnenplaats waar het vandaag stil is.

‘Maar het is nog nooit zo koud geweest als nu.’

‘Het dooit’, probeert hij.

‘Dat heb je al gezegd.’

Mijn tong dik in mijn mond; heb ik soms ook andere tabletten genomen? Watten rond mijn woorden en pijn in mijn buik. De deken weer omhoog, maar die helpt niet tegen klapperende tanden. Ik zou eigenlijk iets moeten eten. De stemmen op het antwoordapparaat: ‘Bel als we iets kunnen doen!’ Maar ik weet niet hoe je een telefoonnummer intoetst of mensen doordachte instructies geeft.

Er wordt aangebeld; Harry doet open, een vaag gemompel in de hal.

‘Ik heb eten meegebracht’, zegt Sofie, terwijl ze binnenstapt.

‘Maar zulke dingen eet ik niet!’

Harry pakt zijn notitieblokje en zijn zakjes bij elkaar en stopt ze snel in zijn tas.

‘Ik bel zodra ik meer weet.’

‘Heel graag.’

Sofie doet lichten aan en zwijgt. Ze zet muziek op, ook fijn. We duwen zonder succes voedsel in de richting van onze mond. Aan het eten ligt het niet; ik kan alleen niet slikken. In mijn keel zit iets in de weg; kan dat oud voedsel zijn dat zich heeft opgehoopt? Hees gegiechel bij die gedachte.

Sofie ziet er klein uit zoals ze daar zit. Is ze gekrompen? wil ik vragen, maar dat voelt ongepast. Ik wist niet dat zij iemand was die stiltes kon verdragen. Ik wist ook niet dat zij een vrouw was die op gezette tijden bij anderen eten kwam brengen.

‘Wat doe je hier?’ vraag ik, alsof ik haar nu pas zie.

‘Eet nu maar, Iris.’

‘Daniël heeft gebeld’, zeg ik. ‘Hij denkt dat het gauw in orde komt. En hij kan het weten, hij en Harry zijn vrienden.’

Die woorden verbluffen me, ik weet niet waarom. Ergens tussen al die watten zit een antwoord.

‘Ik had Elin vandaag mee zullen nemen’, zegt ze.

Om de dinsdag halen we elkaars kinderen op. Drie jaar al? Zes?

‘En vandaag?’ vraag ik. ‘Wat hebben Anneli en jij toen gedaan?’

Ze kijkt me over de tafel heen aan en inwendig begint het bij mij te trillen. Mijn lichaam dat zich deze dagen langzaam en gedrogeerd, bemest met pillen en alles-komt-goed!-briefjes, heeft bewogen, is heel even pijnlijk aanwezig. De pijn open, het omhulsel weg. Dat wordt weerspiegeld in haar blik. Maar ze blijft zitten.

‘Het spijt me dat ik dit moet zeggen’, zegt Sofie langzaam. ‘Maar Anneli is er niet langer zeker van dat het in orde komt.’

Haar blik verborgen achter iets geleiigs dat over de randen uitdijt.

‘En ik ook niet.’

Ik wil haar slaan, haar gewoon het zwijgen opleggen en hier weg hebben! Ik worstel me van mijn stoel omhoog en hef mijn arm op, maar ik kan haar niet bereiken. In plaats daarvan trekt ze me naar zich toe, slaat haar armen om mij heen en houdt me stevig vast.