Kunzang Choden

Tsomo’s karma

Uit het Engels vertaald door Manon Smits

Uitgeverij De Geus

breda 2015

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Met medewerking van Erica Sluyters van de Stichting Bhutan + Partners,

www.bhutanandpartners.org

Oorspronkelijke titel The Circle of Karma, verschenen bij Zubaan Books

Oorspronkelijke tekst © Kunzang Choden, 2005

Eerste Nederlandstalige uitgave © Manon Smits en De Geus BV, Breda 2009

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Marie Venø Thesbjerg, www.womenofbuddha.com

isbn 978 90 445 3001 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Proloog

Tsomo zit op de hoogste kruk van de keuken, met bungelende benen. Het bandje van haar blauwe rubberen slipper knelt om haar stoffige voet, die vreselijk opgezwollen is. Tsomo heeft weer eens te kampen met ‘mijn lastige voet’, zoals ze hem noemt. Haar vriendin kijkt er bezorgd naar en zegt ten overvloede: ‘Dat ziet er pijnlijk uit.’ Tsomo buigt zich voorover, tilt de zoom van haar gho[1] op, bekijkt haar voet en laat haar vingers over de opbollende aderen glijden. Haar vriendin krimpt ineen bij het zien van die lelijke, verwrongen aderen.

‘Moet je zien, Lham Yeshi. Dit ding probeert me iets te vertellen. Ik heb al één karmische ziekte overleefd. Misschien wordt deze mijn dood’, zegt Tsomo met stoïcijnse gelatenheid.

Tsomo neemt een slok van de thee die Lham Yeshi heeft gezet. Ze doopt er een koekje in, brengt de uiteenvallende massa snel naar haar mond en slurpt die vlug op. Zolang Lham Yeshi haar kent, doopt Tsomo haar koekjes al in de thee. Er is niets onsmakelijks of onfatsoenlijks aan. Integendeel, zoals Tsomo dat doet, op die nauwkeurige, bijna meditatieve manier, krijgt Lham Yeshi juist zin om haar na te doen. Maar Lham Yeshi vindt koekjes lekkerder als ze knapperig zijn, dus blijft zij er gewoon aan knabbelen terwijl Tsomo de hare opslurpt. Het is jaren geleden dat ze elkaar hebben gezien. Ze kennen elkaar al sinds Tsomo zich als non in Thimphu gevestigd heeft. Misschien is de meest constante factor van hun vriendschap nog wel het feit dat ze elkaar jaren uit het oog kunnen verliezen en dan ineens weer bij elkaar kunnen zitten, theedrinkend en koekjes etend alsof er niets gebeurd is.

Tsomo wil weten waar Lham Yeshi is geweest en wat ze al die jaren heeft gedaan. Als Lham Yeshi vertelt dat ze in het buitenland is geweest, kijkt Tsomo haar bedaard aan. Het enige wat ze vraagt is of Lham Yeshi een bepaalde boeddhistische leraar heeft ontmoet, zijn naam schiet haar nu even niet te binnen, die ergens in een ander land woont. Lham Yeshi antwoordt ontkennend, waarop Tsomo bijna beschuldigend uitroept: ‘Echt niet?’

‘Waarom vraag je dat? Ken jij die leraar?’

‘Nee, maar ik was benieuwd of je hem had ontmoet.’

Ze wil er verder niet op ingaan. Lham Yeshi voelt meteen aan dat Tsomo niet in haar oude vertrouwde ‘Weet je?’-stemming is. Telkens als ze over een fase in haar leven gaat vertellen, begint ze met de vraag ‘Weet je?’ waarop Lham Yeshi steevast antwoordt met ‘Nee?’ Als Tsomo over haar leven vertelt, doet ze Lham Yeshi denken aan een rivier die zijn loop volgt. Ze praat meestal vloeiend, waarbij sommige herinneringen een lach als een klaterend beekje oproepen, maar soms buldert ze als een woeste rivier die buiten zijn oevers treedt, en trekt ze iedereen die op haar weg komt mee in haar stroming. Het lijkt alsof ze door een of ander instinct wordt gedreven om over haar leven te vertellen, om haar verleden te ontlasten, zodat haar heden meer samenhang krijgt. Tijdens hun theesessies is Tsomo’s levensverhaal stukje voor stukje tevoorschijn gekomen, als een reusachtige legpuzzel. Langzaam worden de gaten opgevuld en wordt het beeld één geheel.

Ze zitten een tijdje zwijgend bijeen. Dan dwaalt Lham Yeshi’s blik af naar de tuin, door het raam. Tsomo ziet de abrikozenboom die ze een paar jaar geleden heeft meegenomen voor Lham Yeshi. Ze had het bleekgroene plantje meegenomen op een vroege voorjaarsdag in een leeg Nescaféblik. Het boompje, toen nog maar een paar centimeter hoog, was gekoesterd als een baby. ‘Er zijn nog niet veel mensen die deze soort hebben. Hij komt uit Japan en er komen heerlijke vruchten aan. Zorg er goed voor, dan zul je het zien’, had Tsomo overtuigend gezegd, waardoor ze klonk als een enthousiaste landbouwvoorlichter. Zodra Lham Yeshi Tsomo’s boompje in haar tuin had geplant was het weelderig gaan groeien. Misschien komen er volgend jaar al vruchten aan. Tsomo heeft echt groene vingers. Alles wat ze aanraakt groeit als een tierelier. Eén keer hadden de beide vriendinnen allebei op dezelfde dag bonen geplant, Tsomo in het kleine tuintje bij haar hut en Lham Yeshi in haar grote tuin. Een paar maanden later gaf Tsomo achteloos een plastic zak vol dikke groene bonen uit haar tuintje aan Lham Yeshi. Lham Yeshi’s eigen bonenplanten stonden nog in bloei. Lham Yeshi weet dat ze altijd Tsomo’s volle aandacht krijgt als ze over planten en tuinieren begint.

‘Ik wil dit jaar weer eens wat vroege chilischeuten van jou’, waagt ze.

‘Geen chilischeuten’, roept Tsomo prompt, alsof ze daar al op zat te wachten. Haar lippen beginnen te trillen en ze krijgt tranen in haar ogen, die over haar ronde, platte wangen omlaag biggelen. Ze zegt niets meer, maar tegelijkertijd wil ze juist graag verder praten. Lham Yeshi weet het zeker, want algauw voegt Tsomo eraan toe: ‘Mijn ogen tranen steeds zo, ik ben bang dat ik blind word.’

Lham Yeshi ziet dat haar ogen tranen, maar dit zijn tranen van verdriet, en ze voelt zich opgelaten. ‘Wat is er aan de hand? Vertel het maar, als je wilt.’

Tsomo wrijft een paar keer in haar ogen voor ze weer kan praten. ‘Het komt door mijn buurvrouw. Ze heeft vanmorgen kokendheet rijstwater over mijn chilischeuten gegoten.’ Nu stromen de tranen vrijelijk over haar wangen.

‘Dat was vast per ongeluk.’

‘Hoezo per ongeluk? Ze deed het expres.’ Tsomo’s ogen glanzen van emotie. Ze vertrekt haar mond van afschuw en vervolgt: ‘Weet je?’ Ze wacht Lham Yeshi’s antwoord niet af. ‘Dat schaamteloze oude mens heeft een vriend. Die manke man die altijd bij de chorten[2] is. Je hebt hem vast weleens gezien.’ Lham Yeshi kent hem niet. Dat kan Tsomo niet geloven. Iedereen kent hem. Maar dan gaat ze verder: ‘Hij komt heel vaak bij haar op bezoek. Gisteren kwam hij langs, maar toen was ze niet thuis. Dus kwam hij naar mijn hut en bood ik hem een kop thee aan. Zij denkt dat ik hem meer dan thee heb aangeboden. Kijk naar mij. Zeventig jaar oud en dan word ik ervan beschuldigd dat ik hitsig ben! Je kent me toch, ik moet niets hebben van mannen en seks. Mannen en seks hebben me genoeg leed bezorgd voor meerdere levens.’

Een lange stilte. Ze drinken nog wat thee, er worden nog wat koekjes opgeslurpt en opgeknabbeld.

‘Genoeg mannen, seks en leed voor wel negen levens’, herhaalt Tsomo, want volgens het gebruik staat negen voor de ultieme tijdspanne.

‘En wat gebeurde er toen?’ vraagt Lham Yeshi, terwijl ze probeert niet al te gretig over te komen.

Lham Yeshi hoort dat Tsomo sneller gaat ademhalen. Kennelijk is ze nog steeds erg overstuur, maar Lham Yeshi wil er niet meteen op reageren.

‘Wat er toen gebeurde? Ze heeft hem gisteravond het huis uit gejaagd en vervolgens goot ze vanmorgen heet water over mijn planten. Maar die vrouw is echt schaamteloos! Toen ik de deur uitging om hiernaartoe te gaan, was ze haar hut aan het afbreken en haar boeltje aan het pakken. Ik weet zeker dat ze achter die manke aan gaat en bij hem intrekt. Ik had het prima naar mijn zin in mijn eentje tot die vrouw bij me kwam slijmen of ik mijn stukje grond met haar wilde delen zodat zij er haar hut op kon bouwen.’ Lham Yeshi weet dat Tsomo’s stukje grond eigenlijk gemeentegrond is. De gemeente is belast met de onaangename taak om de migranten uit te zetten die hun clandestiene hutten opbouwen in en om de hoofdstad Thimphu. Veel oude mensen die normaal gesproken zouden genieten van de macht en het respect dat hun vanwege hun leeftijd zou toekomen in de traditionele grote families op het platteland, staan er nu ineens alleen voor.

‘Ik zei het je, wij vinden een stukje grond in en om de stad tot we gedwongen worden naar een andere plek te verkassen. Sommige plekken zijn beter dan andere. Gelukkig heb ik altijd een goed stukje grond weten te vinden.’ Ze zwijgt en staart peinzend naar de muren. Lham Yeshi heeft zelf een bejaarde oom die bij haar in huis is komen wonen. Ze heeft vaak zitten piekeren over de benarde situatie van de ouderen. Het is een volkomen nieuwe manier van leven voor haar generatie, die in de overgangsfase zit van de traditionele, grote families op het platteland naar de stedelijke kerngezinnen. Velen van hen worden gedwongen te veranderen, hoewel ze het liever anders formuleren: ‘We kiezen ervoor om op onszelf te wonen en zelfstandig te zijn.’ Velen van hen zijn verward en stuurloos. Ze zetten hun eigen trends, soms volkomen in tegenspraak met de traditionele systemen, mijmert Lham Yeshi, en alsof ze haar gedachten geraden heeft, vervolgt Tsomo: ‘Vroeger gingen bejaarde mensen naar afgelegen kluizenaarshutten. Ze deden afstand van wereldse zaken en brachten de rest van hun leven door met bidden en mediteren. Maar tegenwoordig zitten veel ouderen klem. Het merendeel van ons hoopt wel dat ze hun dagen kunnen doorbrengen met bidden en mediteren, maar het valt niet mee om je los te weken van het materialisme. Dat ideaal is niet gemakkelijk. Velen van ons zullen er de rest van hun leven ergens tussenin blijven hangen, verscheurd tussen het vervullen van hun spirituele aspiraties en hun dagelijkse materiële behoeften.’

Elke dag zijn er voorbeelden van deze groep mensen te zien bij de National Memorial-chorten in Thimphu, waar ze vroom rondes om de chorten lopen en mantra’s zingen terwijl anderen in de zon zitten, kletsend, plagend, kibbelend en soms ook ruziënd over de meest banale dingen. Lham Yeshi’s vriendin Tsomo heeft ervoor gekozen om een onafhankelijk en waardig leven te leiden. Haar leven concentreert zich rond de chorten. Ze wijdt zich elke dag vroom aan het lopen van haar rondes om de chorten en het zingen van gebeden voor haar spirituele ontwikkeling, ook al moet ze daarnaast manieren zien te vinden om in haar levensonderhoud te voorzien.

‘Twee jaar geleden kwam die buurvrouw bij me en zei: “Wij oude vrouwen moeten elkaar helpen”, en ik geloofde haar. Natuurlijk zag ik haar tekortkomingen al heel snel in. Ze is niet echt religieus, ook al draagt ze de kleding van een non en heeft ze gebedskralen om haar hals. Ze rent altijd naar haar rijke weldoeners die ze naar de mond praat, en ze is de hele dag bezig met eten en kleren verzamelen in plaats van met bidden en rondes om de chorten lopen. Je ziet haar nooit bij de chorten, behalve als er een ritueel of eredienst plaatsvindt en er een heleboel gratis eten wordt uitgedeeld. Aan het eind van de maand is ze altijd als eerste bij de bank om haar bijstandscheque te innen.’

Na een lange stilte gaat er een rilling door Tsomo’s hele lijf, alsof ze al die gedachten van zich af wil schudden. Op berouwvolle maar vastberaden toon zegt ze: ‘Ik ben tot non gewijd en toch kan ik niet loskomen van alle zwakheden van de menselijke geest en het lichaam.’ Dan fluistert ze, meer tegen zichzelf dan tegen Lham Yeshi: ‘Wat heeft dit allemaal voor zin? Wanneer kan ik al die onbeduidende details van het leven achter me laten?’

Ze recht haar rug op de kruk, haar rechterhand ligt in de linker op haar schoot, en met plotselinge droefheid in haar ogen doet ze er het zwijgen toe. Ze stapt van de kruk, pakt haar rode wollen muts die ze op de keukenplank had gelegd en trekt hem over haar gladgeschoren hoofd. Ze is klaar voor vertrek. Lham Yeshi pakt snel wat geld uit haar portemonnee en schuift het tussen de plooien van Tsomo’s gho. Haar vriendin maakt een gebaar van protest, maar Lham Yeshi houdt vol.

‘Gebruik het alsjeblieft om wat boterlampjes te branden in de chorten.’

Terwijl Tsomo de weg af hinkt, roept Lham Yeshi haar achterna: ‘Kom nog eens terug!’

Tsomo blijft staan, kijkt om en vraagt: ‘Wanneer?’

‘Altijd.’

‘Altijd? Jij bent niet altijd thuis’, roept ze terug terwijl ze de hoek omslaat en verdwijnt.

[1]gho – 1. lang, jasachtig gewaad dat tot aan de knieën reikt, traditionele kleding voor mannen in Bhutan; 2. traditioneel nonnengewaad, tot op de enkels, mouwloos, gedragen met een blouse eronder. (Tenzij anders vermeld komen alle woorden uit het Dzongkha, de nationale taal in Bhutan.)

[2]chorten – boeddhistisch monument

Dochter zijn

Tsomo was alleen in huis met haar moeder. Ze waren zelden met z’n tweeën, dit was een bijzonder moment. Ze waren in de keuken bezig de potten en pannen op de schappen te ordenen. De late middagwind floot door de kale bomen en sloeg tegen de bamboematten, die luidruchtig klapperden onder het dak. Het was een warme wind en Tsomo wist dat het weldra lente zou worden. Ze had de knoppen aan de wilgenbomen gezien, klaar om uit te barsten in bloesem.

Het zou niet lang duren voor het huis volliep. De volwassenen zouden terugkeren van de velden, moe en hongerig. De kinderen zouden thuiskomen, uitgeput en smerig. Moeder keek naar buiten door het raam op het westen. De zon stond op ongeveer twee armlengtes van de bergtop. Ze zou het vuur voor hun avondmaaltijd aansteken zodra de zon onderging. Er hing een rustige, ongehaaste sfeer terwijl moeder al pratend de laatste keukenspullen op de schappen legde. Ze vertelde altijd dat Tsomo zo’n klein, zwak baby’tje was geweest dat het haar verbaasd had dat ze in leven was gebleven. Met haar handen gaf ze aan hoe klein Tsomo was geweest, en ze hield haar hoofd schuin om in te schatten of de maat klopte. ‘Zó klein was je, een rimpelig hoopje, en je kon je oogjes amper openhouden. Ik was zo bang dat ik je zou kwijtraken.’

Tsomo was het derde kind en de eerste dochter van de twaalf kinderen die moeder had gedragen. Tsomo kon zich geen voorstelling maken van zichzelf als een klein baby’tje, een rimpelig hoopje. Ze was geboren in het jaar van de Aap. Tsomo genoot ervan als moeder vertelde hoe zij als baby was, ze vond het ontroerend en troostend.

‘Het jaar van de Aap wordt niet beschouwd als een gunstig jaar om in geboren te worden. Ik was dus heel bezorgd en alert toen de astroloog je horoscoop trok. Volgens jouw astrologische kaart zit het centrum van je geboortewiel, kye tag khorlo[3], op je knie.’

‘Wat betekent dat?’ vroeg Tsomo nieuwsgierig.

‘Dat heb ik ook aan die astroloog gevraagd. Het betekent dat je rusteloos zult zijn en altijd wilt reizen, zo legde de astroloog me uit. Hij was verbaasd dat ik ernaar vroeg. Hij zei dat iedereen dat wist.’

Destijds had moeder gedacht: waar kan een meisje, zelfs een rusteloos meisje, naartoe reizen? Niet alles in de horoscoop is per se waar, maar ze hield haar gedachten voor zich en luisterde verder naar de astroloog die vertelde dat als de baby haar derde en veertiende dag overleefde, ze een hoge leeftijd zou bereiken.

‘Wat is het verste waar ik naartoe kan reizen, moeder?’ vroeg Tsomo dromerig.

‘Waar naartoe? Ik zou het niet weten. Waar kan een meisje naartoe reizen?’ De vraag van haar dochtertje rakelde haar vroegere gedachte op. Toen zei ze liefdevol plagend: ‘Misschien wel zo ver noordelijk als Tibet en zo ver zuidelijk als India.’ Moeder lachte om de ironie van die voorspelling. Immers, waar kunnen meisjes naartoe reizen?

Ze legde uit dat elk nieuw leven werd gegeven door een bepaalde khandro[4] of dakini[5]. Tsomo werd gegeven door Pema Khandro, en daarom zou haar naam volgens de horoscoop Pema Tsomo worden. Maar aangezien haar oudste broer Pema Namgyel heette, werd zij eenvoudig Tsomo genoemd, en met die naam kenden de meeste mensen haar. Er stond in haar horoscoop geschreven dat ze niet veel verdiensten had vergaard tijdens haar vorige levens. Tsomo begreep niet wat vergaarde verdiensten waren, maar ze glimlachte bij zichzelf: stel dat haar broer en zij mannelijke en vrouwelijke Pema werden genoemd, net als het echtpaar dat bij de grote perzikboom woonde? Man en vrouw heetten beiden Pema, en de mensen duidden hen aan als mannelijke Pema en vrouwelijke Pema.

‘Jij arm kind, je zult nooit rijkdom hebben. Je horoscoop zei dat je zult worden gemeden door materiële welvaart, maar als je godsdienstig bent zul je in je volgende leven wedergeboren worden als man.’ Moeder vertelde er niet bij dat er ook stond geschreven dat Tsomo haar hele leven zorgen en verdriet zou kennen. Tsomo kreeg haar portie verdriet al vroeg. Op haar vijftiende waren ze nog maar met zeven broers en zussen. Vijf kinderen waren als baby gestorven, en de laatste zou nog voor de geboorte in moeders buik sterven. Hoewel de meeste kinderen stierven toen Tsomo nog te jong was om evenveel verdriet om hun dood te hebben als haar ouders, was ze wel groot genoeg om wat van de droefheid mee te krijgen die in haar horoscoop was voorspeld.

Tsomo woonde in een gigantisch huis. Het was het grootste huis van hun dorp Wangleng, een indrukwekkend gebouw van hout en muren van aangestampte aarde. Het had drie verdiepingen. De begane grond, die helemaal bestond uit aangestampte aarde, had enkel kleine spleten als ramen, zodat het binnen altijd donker was. Hier werd het vee gehouden, terwijl de mensen op de eerste en tweede verdieping woonden. In de stilte van de nacht kon Tsomo soms de koeien horen herkauwen. Soms werd ze plotseling wakker van een doffe klap, wanneer een van de dieren een ander getrapt had.

Zelfs nu nog, als oude vrouw, heeft Tsomo als ze ’s nachts wakker wordt altijd het idee dat ze in haar oude huis is, en wacht ze op de geluiden van de koeien.

Ondanks de afmetingen was hun huis van een afstand niet te zien, vooral ’s zomers niet, omdat er allemaal bomen omheen stonden. De eeuwenoude perzik-, peren- en walnootbomen waren reusachtig. Ze waren nu allemaal in lentesfeer. Het roze van de perzikbloesem piepte al door de buitenste schil van de donkergroene knoppen door. De knoppen aan de notenbomen waren donker en gezwollen. Tsomo was dol op het voorjaar. Ze vond het heerlijk om door de velden te struinen en bloemen te plukken, en het allerfijnst vond ze het dat ze niet meer ineengedoken bij de haard hoefde te zitten, vechtend om de beste plekjes om warm te blijven.

Moeder straalde altijd van trots wanneer ze haar kinderen vertelde dat haar overgrootvader dit huis eigenhandig had gebouwd. ‘Moet je die enorme balken zien. Hij heeft ze helemaal alleen gedragen. Hij was zo sterk. De ouderen zeggen dat hij zelfs een gevecht met een stier zou winnen. Maar hij had ook een zachte kant. Hij hield van bomen en bloemen en hij heeft al deze bomen geplant.’ Moeder werd nostalgisch. Generaties geleden hadden hun voorouders bekendgestaan als de ‘Wangleng chukpo[6]’, oftewel de rijken van Wangleng. Toen Tsomo daar voor het eerst over hoorde, had ze argeloos gevraagd: ‘Waarom worden we nu niet meer de ‘Wangleng chukpo’ genoemd?’ Voor zover Tsomo wist stonden ze nu eenvoudigweg bekend als de ‘Wangleng mai chedpo[7]’, oftewel het grote huis van Wangleng. Toen ze ouder werd besefte ze echter dat het wel een toepasselijke naam was, want het enige wat ze nu nog hadden was het grote huis. De meeste kamers stonden leeg. Veel van de rijkdom was in de loop der jaren verloren gegaan of verkwist.

Het dorp telde acht andere huizen, die dicht bij elkaar stonden. Tsomo kwam er al op jeugdige leeftijd achter dat alle dorpelingen op de een of andere manier familie van elkaar waren. Als ze op goede voet stonden, verwezen ze naar ‘Onze oude band met een gemeenschappelijke voorouder’, maar als ze niet zo’n goede verstandhouding hadden kreeg de ene familie het verwijt tot een lagere sociale groep te behoren dan de andere. Tante Dechen was de expert in het duiden van de genealogie van elke familie. Dan trok ze een pruillip en zei: ‘Die lui van Choden Lhamo’s huis gedragen zich als echte horigen omdat ze die horigentrekjes niet van zich af kunnen schudden.’ Eén keer beging Tsomo de vergissing om haar tante te vragen wat horigentrekjes waren. Tante Dechen had haar oprecht verbijsterd aangestaard. ‘Weet je dat niet? Weet je dat echt niet? Ben je dan zo dom? Zoiets hoor je te weten, dat weet iedereen.’

Al van jongs af aan was iedereen zich ervan bewust bij welke groep hij hoorde. Tsomo voelde zich veilig en op haar gemak als wie ze was, een dochter van belastingbetalende ouders. Moeder was erg trots op het feit dat ze altijd ‘fatsoenlijke belastingbetalers’ of threl pa nagjang[8] waren geweest. Zij waren zuiver, anders dan de horigen. De horigen waren afstammelingen van de bewoners van de laagvlaktes, die waren meegenomen als slaven en werden beschouwd als de laagste klasse. Ze woonden in huizen die het eigendom van hun meesters waren en ze hadden geen eigen akkers. Ze leefden van voedsel en rantsoenen die hun werden gegeven. De pachtboeren die op gepacht land werkten stonden een treetje hoger op de maatschappelijke ladder. Horigen noch pachtboeren betaalden belasting aan de centrale regering. In plaats daarvan werkten ze voor een grootgrondbezitter die verderop in de vallei woonde.

Als het erom ging wie er beter was dan wie waren de zenuwen strak gespannen en liepen de emoties hoog op. Toen de zoon van Aum[9] Chomo werd afgewezen door de familie van zijn geliefde omdat ze horigen waren, stond Aum Chomo midden in het dorp te schreeuwen en eiste de moeder van het meisje te spreken. Luiken van ramen werden luidruchtig open gesmeten, hoofden werden naar buiten gestoken en kinderen stopten met spelen om te zien wat er ging gebeuren. Tsomo was met haar vrienden in een kring om Aum Chomo heen gaan staan. De vrouw stond met haar handen op haar smalle heupen en riep luid en duidelijk, zodat iedereen het kon horen: ‘Waar komen jullie vandaan? Als jullie zijn afgedaald uit de hemelen van de goden hierboven, laat me dan de ladder zien die je gebruikt hebt; en als jullie omhoog zijn gekomen vanuit de onderwereld van onderaardse wezens, beschrijf me dan eens de trap die je hebt beklommen. Ik dacht dat we samen aan het werk gingen als het fluitje van onze opzichter klinkt, en uit dezelfde pannen aten waaruit ons voedsel voor ons wordt afgemeten en opgeschept. Waarom zijn jullie beter dan een van ons?’

Tsomo wachtte geduldig op de beschrijving van de ladder uit de hemel of de trap vanuit de ondergrondse wereld, maar het enige wat ze hoorde was de stem van haar moeder die riep dat ze moest komen. Met tegenzin ging ze naar huis, waar ze haar moeder een beetje geïrriteerd aantrof. ‘Waarom verdoe je je tijd met dat soort taferelen? Ga nu maar liever de groenten klaarmaken voor het avondeten.’

Tsomo bleef aarzelend staan, en moeder zei er direct achteraan: ‘Er liggen knolrapen in de mand achter de zoldertrap.’

Tsomo stak haar handen in de mand en grabbelde naar knolrapen in het boekweitstro. Ze haalde zes witte rapen met een paarsig roze randje tevoorschijn. Ze aten de hele winter knolrapen omdat het een van de weinige groenten was die je maandenlang kon bewaren. Tsomo had heel veel zin om weer eens iets anders te eten. Mosterdloof zou de eerste verse groente van het jaar zijn. Ze moest moeder eraan helpen herinneren dat ze de tuin snel moesten omspitten. Terwijl Tsomo bij de haard de rapen zat te schillen en moeder druk bezig was met het avondeten, vroeg Tsomo zich af hoe de moeder van dat meisje de ladder vanuit de hemel en de trap vanuit de onderwereld zou hebben beschreven. Dat zou ze navragen bij haar vriendjes.

Tante Dechen beweerde dat je horigen kon herkennen aan hun uiterlijk. Tsomo probeerde vaak te ontdekken of een van haar vrienden zo’n ‘grotere neus, diepliggende ogen en donkerdere huid’ had, maar voor haar hadden ze allemaal dezelfde kleur: donker van het roet en de rook van hun keuken. Ze hadden allemaal een andere neus, en wat die diepliggende ogen betrof, ze wist niet goed wat daarmee bedoeld werd. Telkens als Tante Dechen over die verschillen begon, knikte Tsomo wijselijk en zei ze: ‘Ja, ik zie het verschil’, op haar meest volwassen toon, waarop haar tante haar prees om haar opmerkingsgave.

Tsomo wist dat vader uit een dorp verderop afkomstig was. Hij kwam ook van een familie van belastingbetalers. Hij was veel ouder dan moeder en was nooit eerder getrouwd geweest. Halverwege een zeer succesvolle loopbaan als wetenschapper had hij plotseling besloten dat hij een vrouw nodig had, en hij had de ouders van moeder gevraagd of hij met haar mocht trouwen. Een beetje zenuwachtig had moeder alleen maar gezegd: ‘Als hij denkt dat ik goed genoeg voor hem ben, wat kan ik dan nog zeggen?’

Haar ouders hadden dat opgevat als ‘ja’ en zo waren ze getrouwd. Vader was een gomchen[10], een lekenmonnik. Moeder had gewillig ingestemd met het huwelijk omdat ze zelf ook religieus was en graag de vrouw van een gomchen wilde worden. Heimelijk koesterde ze al jarenlang bewondering voor de gomchen. Wat ze zich niet realiseerde was dat iemand die van het geloof zijn beroep had gemaakt het zo druk zou hebben met religieuze activiteiten dat de hele last van het boerenwerk op haar schouders terecht zou komen.

Tsomo hoorde moeder nooit klagen. Ze was een stevige, dappere vrouw voor wie niets te veel was. Soms meende Tsomo een vreemde, starende uitdrukking op haar gezicht te zien. Het was een typische blik, een aan droefheid grenzende glimlach. Als moeder die uitdrukking had, staarde ze voor zich uit alsof ze iets miste, en Tsomo bedacht dat ze op zo’n moment wel zou hebben geklaagd als ze had gekund. Vader had gelijk toen hij zei: ‘Jullie moeder klaagt nooit. Ze weet niet hoe dat moet.’ Misschien wist ze echt niet hoe het moest. Ze was lang en breedgeschouderd, en ze knipte haar haren altijd heel kort. Ze droeg zilveren oorbellen met kleine turquoise steentjes. De zilveren sluitspelden waarmee ze haar kira’s[11] vastmaakte waren zo groot dat ze als vlaggetjes op haar schouders prijkten. Ze waren van verguld zilver. Aan de spelden was een dikke zilveren ketting bevestigd, die om haar hals hing en rinkelde tegen het kralensnoer dat ze altijd droeg. Tsomo kende alle verschillende kralen aan het snoer.

Toen Tsomo klein was, mocht ze altijd bij moeder op schoot zitten als ze even tijd had. Genietend van de warmte en veiligheid van de nabijheid van haar dochtertje leunde ze dan achterover en keek naar Tsomo’s verrukte gezichtje terwijl ze de kralen aan het snoer een voor een betastte. Tsomo vroeg dan: ‘Hoe ben je aan deze kraal gekomen?’ Op rustige, monotone toon ging moeder dan het hele snoer af met haar dochter. ‘Deze twee grootste koralen heb ik van mijn vader gekregen. Hij nam ze voor me mee uit Tibet. Mijn grootmoeder, jouw overgrootmoeder, gaf me die twee kleinere koralen. En deze steen is een zi[12]. Hij is heel kostbaar. Die heb ik gekregen van mijn overgrootmoeder, jouw overoudgrootmoeder, voor ze stierf. Ze was blind en ik heb haar tot haar dood verzorgd. Deze vier turquoise steentjes heb ik geruild voor een mooie jonge stier. Ze zijn zo zuiver, zo blauw. Moet je voelen hoe glad ze zijn.’

Zelfs nu, als oude vrouw, ziet Tsomo de blauwe kleur nog voor zich, kan ze het ronde gladde oppervlak nog voelen op haar vingertoppen.

‘De rest van de kralen zijn al van oudsher in de familie, behalve deze.’ Haar moeder wees op een grote gele kraal. ‘Die heeft je vader me gegeven, het was een van zijn bidkralen die hij had gekregen van zijn leraar in Tibet. Ik weet niet wat voor steen het is. Het is een soort amulet voor mijn gezondheid en geluk, want hij is door vele hoge lama’s aangeraakt en gezegend.’

Tsomo was dol op het rinkelende geluid van de kralen die tegen de zilveren ketting aan kwamen. Het was een vertrouwd, troostend geluid. Als klein kind al voelde Tsomo zich altijd gerustgesteld en veilig wanneer ze dat geluid hoorde, want dan wist ze dat moeder in de buurt was. Dit was het geluid dat kenmerkend was voor haar moeder.

Nu nog herinnert Tsomo zich hoe moeder altijd met haar kralenketting rammelde om huilende baby’s af te leiden. Door het gerinkel hielden de baby’s inderdaad meteen op met huilen. Maar als je erover nadacht, had moeder eigenlijk niets rustgevends; ze had een harde stem en ze lachte vaak en luidruchtig, met de lichtzinnigheid van een tiener.

Sinds Tsomo’s ooms en tantes van moederskant waren getrouwd en het huis uit waren gegaan, moest moeder voortaan alles zelf doen. Vanaf die tijd werd er nog vaker een beroep gedaan op Tsomo om mee te helpen in huis: ‘Tsomo doe dit’, ‘Tsomo ga daarheen’, ‘Tsomo haal dat’.

Als ze weigerde werd ze bestraft. ‘Jij bent het oudste meisje, je moet leren de verantwoordelijkheid voor het huishouden op je te nemen.’

Vader vroeg haar zelden om iets te doen. Eerlijk gezegd zei hij sowieso zelden iets tegen de kinderen. Tsomo zag hem ook bijna nooit met moeder praten. Haar ouders sliepen samen in de altaarkamer en soms meende ze ’s nachts gefluisterde gesprekken te horen. Kennelijk praatten ze dus toch wel samen. Vader bracht het merendeel van zijn tijd door met rituelen uitvoeren in en om het dorp, en anders zat hij rustig in de altaarkamer te lezen in talloze manuscripten, of te schrijven. Hij was een tamelijk grote, kalende man. Zelfs in Tsomo’s vroegste herinneringen had hij heel weinig haar op zijn hoofd. Hij droeg altijd kleren in roodbruine tinten. Hij droeg zijn gho zo dat de zoom halverwege zijn kuiten hing. Hij had grote, donkere, doordringende ogen en als hij iemand aansprak, keek hij diegene zo indringend aan dat veel mensen zich er ongemakkelijk bij voelden. Hij praatte weinig, maar als hij iets zei, was het altijd op strenge toon. Hij had een diepe, sonore stem die heel melodieus was, en als hij gebeden zong klonk het als een tempelhoorn waar de laagste toon op werd geblazen. Tsomo werd elke ochtend gewekt met de klank van zijn biddende stem in de altaarkamer, en het laatste wat ze elke avond hoorde voor ze in slaap viel, was opnieuw zijn stem terwijl hij zijn avondgebeden zong. Werd ze overdag gerustgesteld door de geluiden van moeder die in huis bezig was, dan was het ’s avonds de stem van haar biddende vader die haar in slaap wiegde.

Vader was er altijd, maar toch maakte hij niet echt deel uit van hun leven, hij hield zich afzijdig en had geen idee waar de rest van de familie mee bezig was. Hoewel ze zijn stem hoorden in de altaarkamer, zagen ze hem meestal alleen maar tijdens het eten. Tsomo had het gevoel dat zijn aanwezigheid altijd iets strengs had, waar hij ook was. Moeder schepte hem altijd als eerste op wanneer hij op zijn mat aan het hoofd van de kring gezinsleden zat. Vader bracht langdurige, ingewikkelde voedseloffers aan alle godheden en al zijn lama’s, zowel de levende als de dode. Pas als hij wat eten in de lucht had gegooid als laatste offergebaar mocht de rest van het gezin beginnen met eten. Tsomo had weleens bij vriendinnetjes thuis gegeten waar de sfeer veel ontspannener was, waar iedereen zat te lachen en te kletsen onder het eten. Bij haar thuis waren maaltijden serieuze rituelen. Er werd weinig gepraat en nauwelijks gelachen. Vader behandelde zijn gezin alsof het een groep lekenmonniken was in het bijzijn van een oudere monnik.

Moeder bejegende haar man altijd zorgzaam en respectvol, en ze zou hem nooit afvallen. ‘Jullie mogen nooit een verkeerd woord over je vader zeggen’, benadrukte ze vaak, vooral als ze tekenen van verzet bespeurde onder haar kinderen.

‘Alle kinderen moeten hun vader respecteren’, was de onbetwistbare norm die ze nauwlettend in het oog hield.

Als godsdienstig man had vader een tamelijk hoge status in het dorp. De mensen duidden Tsomo en haar broers en zus vaak aan als de kinderen van lopon[13] gomchen, en dan voelde Tsomo zich altijd heel opgelaten. Vader was een veelgevraagd man en Tsomo wist dat hij op zijn manier druk bezig was. Hij voerde alle jaarlijkse ceremonies en rituelen uit bij hem thuis en in alle andere huizen van het dorp. Hij was gespecialiseerd in voorspellingen. Als er iemand in de familie ziek was, zat hij naast het bed met zijn dikke boek vol profetieën om de oorzaak van de ziekte te achterhalen. Wanneer hij die had vastgesteld, voerde hij de bijbehorende rituelen uit om de ziekte te verdrijven.

In Tsomo’s jeugd waarden er overal vele geesten rond. Vader vertelde hun dat de mensen de wereld moesten delen met geesten, dat dat de normale situatie was, maar dat ze elkaar niet in de weg moesten lopen. Op donkere avonden, wanneer de kinderen een eng verhaal over angstaanjagende geesten hadden gehoord, kropen ze dicht bij elkaar. Op zo’n moment kon het geluid van de gierende wind op zolder, een piepende deur of een krakende plank hen de stuipen op het lijf jagen.

‘Wat gebeurt er als we elkaar wel in de weg lopen?’ hoorde Tsomo haar oudste broer vragen.

‘Dan worden we ziek. We kunnen het niet zien, maar onze handelingen benadelen de geesten ook.’

Soms werden de ziektes veroorzaakt door geesten die moesten worden geïdentificeerd en gesust. Tsomo ving eens op dat wanneer een huis was bezocht door een kwaadaardige geest, de aanwezigheid daarvan voelbaar was. Zij had vaak het idee dat ze het voelde. Ze kon het niet uitleggen, ze wist het gewoon. Dan voelde ze ineens dat ze op haar schouder werd getikt, of dat er aan haar teen werd getrokken. Ze wist ook dat je nooit moest omkijken als er zo’n geest in de buurt was, maar toch had ze soms heel sterk de behoefte om dat wel te doen. Soms, als ze ’s avonds even een klusje had gedaan in een andere kamer of buiten, rende ze de keuken in alsof ze op de hielen werd gezeten. Moeder berispte haar: ‘Tsomo, doe niet zo gek! Ben je dan zo’n bangerd?’

Telkens als er een boze geest moest worden gesust, stuurde moeder een van haar kinderen op pad om haar zus, tante Dechen, te halen om de schadelijke geesten te voeden en te verjagen. Er lagen overal zo veel geesten op de loer. De mensen waren doodsbang voor ze, want ze leken altijd op zoek te zijn naar een slachtoffer. Sommige waren geesten van de doden, andere waren geesten van de levenden, maar het waren juist de boosaardige, rondwarende geesten die zich manifesteerden via verschillende symptomen bij zieke mensen. Soms hadden ze zelfs het lef om diepe krassen en tandafdrukken achter te laten op het lichaam van een patiënt. Die krassen en tandafdrukken werden pas zichtbaar nadat de getroffen lichaamsdelen waren ingesmeerd met het sap van een bepaalde kruipplant.

‘Kijk hier! Moet je zien. Ze komen tevoorschijn’, zei tante Dechen terwijl ze het sap stevig op de huid van de patiënt smeerde. Trots wees ze naar de dunne krassen en de rood opgezwollen vlekken die op het zieke lichaam verschenen. Tsomo kreeg er kippenvel van, maar tegelijkertijd kon ze haar ogen niet van al die plekken afhouden. Doodsbang volgde haar blik de vinger van tante Dechen die de pijnlijke plekken een voor een afging. ‘Die diepe hier zijn tandafdrukken. En die dunne strepen zijn krassen.’ Tsomo wist dat de geesten spitse vingernagels hadden die eindigden in een punt zo dun als een speld. Dat had tante Dechen haar verteld.

Iedereen in het dorp erkende en respecteerde tante Dechen als de aangewezen persoon om zich met geesten bezig te houden, omdat zij in staat was meteen een ongedwongen band met ze op te bouwen. Haar hulp werd vaak ingeroepen als er iemand ziek was in het dorp. Dan bereidde ze speciaal voedsel, want elke geest moest zijn eigen specifieke eten en drinken krijgen en dat moest dan ook nog op een bepaalde manier worden opgediend in speciale bakjes en nappen. Vervolgens stalde ze het eten op de voorgeschreven manier uit en praatte ze tegen de onzichtbare geesten alsof ze gewoon naast haar stonden. Ze was geen medium of orakel, maar toch zei men dat hoewel er wel meer mensen waren die deze rituelen konden uitvoeren, het voedsel van tante Dechen de hongerige geesten altijd meteen tevreden stelde. Daarom had iedereen vertrouwen in haar.

Tsomo keek vaak toe als tante Dechen bezig was, en soms werd haar zelfs gevraagd om het eten op te dienen. Dan trok ze een ernstig gezicht, vulde de lege nappen en legde het gare vlees op de mandjes rijst. Tsomo voelde zich een beetje opgelaten om tegen niet-bestaande gasten te praten en ze eten te geven, maar toch was ze erdoor geboeid en ging ze altijd met haar tante mee naar dergelijke rituelen. Meestal begroette tante Dechen de geesten, bood haar verontschuldigingen aan en probeerde hen dan met vleiende woorden over te halen om weg te gaan en de zieke met rust te laten.

‘U kwam zonder dat we het wisten, vergeef ons alstublieft. We hebben dit eten voor u klaargemaakt. Hier is rijst van hoge kwaliteit uit de warme subtropen met lekker jakvlees van de hooggelegen weilanden. Hier is thee getrokken uit de beste geperste thee uit Tibet, en ara[14] die speciaal voor u is gedistilleerd. Eet, u zult wel honger hebben. Drink, u zult wel dorst hebben. Als u klaar bent met eten en drinken, ga dan alstublieft rustig weg.’

Hoe bang ze ook voor ze was, Tsomo vond de geesten eigenlijk ook wel dom, want het was allemaal bluf van tante Dechen. De rijst was heel gewone rijst, het vlees was gewoon een of andere pezige homp en de gemakkelijke stoel waar ze hen op noodde te gaan zitten was meestal een oud houtblok of een afgedankt kledingstuk of zelfs gewoon een oude tas. Maar vaak werkten de geesten toch mee en werd de patiënt weer beter. Andere keren moest tante Dechen hen echter uitschelden en bedreigen, wanneer ze weigerden te vertrekken: ‘We hebben u uw lievelingseten en drinken gegeven. Ga nu alstublieft weg, en beschaam ons niet.’

Af en toe werd tante Dechen heel erg kwaad, als ze de geesten keer op keer te eten had gegeven zonder dat de patiënt opknapte, en dan zei ze: ‘Ik weet wel wie jullie zijn, jullie Lage Grijzen’, een vernederende term. ‘Als jullie mijn patiënt niet met rust laten, gooi ik al dit eten in jullie waterbak en maak ik jullie te schande. Maak nu dat je wegkomt, voor ik peper en chili’s ga branden om jullie eerloos te verjagen.’ Iedereen in het dorp wist bij welk huis elke geest hoorde, dus als dit dreigement geen effect had, ging men ervan uit dat er meerdere geesten bij betrokken waren, en dat hun identiteiten waren verwisseld. Als de belangrijkste geesten in die verwarring geen eten kregen aangeboden, vormden zij het probleem. Toen Tsomo’s kleine broertjes en zusjes ziek werden en vader deed wat hij kon terwijl tante Dechen elke bekende geest in de omgeving eten gaf, waarna de kinderen toch doodgingen, zei vader dat het hun karma was, of het gevolg van hun handelingen in hun vorige levens.

De ouderen schreven heel veel dingen toe aan karma. Vader legde elk fenomeen uit in een religieuze context. Om de kinderen iets duidelijk te maken kon hij eindeloos religieuze verhalen vertellen, en daar waren ze dol op. Vaak gaven die verhalen aan hoe karma werkte. Hij zei dat iedereen was zoals hij was door de manier waarop hij zijn vorige leven had geleid. Aum Choizom, die dag in, dag uit op haar veranda in de zon zat omdat ze zo hoopte te genezen van de vastzittende hoest die haar zo uitputte en waardoor ze bloed ophoestte, leed aan de karmische ziekte laey ney[15]. Aum Chomo en haar gezin hadden nauwelijks iets te eten in huis. Ze kwam altijd langs de deur om te bedelen of iets te lenen. ‘We hebben vanavond niets te eten.’ De dorpelingen gaven haar altijd wel iets, want ze kon het ook niet helpen. Het was haar karma. Jaren later, toen haar kinderen volwassen werden, veranderde de situatie drastisch. Hun familie werd welvarend. Dat was ook karma. Tsomo was opgelucht dat je karma niet je hele leven slecht hoefde te zijn. De omstandigheden in je leven konden verbeteren, net als de plotselinge ommekeer in Aum Chomo’s leven.

Vader zei dat de gevolgen van de handelingen van mensen gedurende vele levens werden opgeteld en zich pas later manifesteerden, maar soms kon je het effect ook al merken tijdens je huidige leven. Vaak gaf hij het voorbeeld van Goempola om de realiteit van karma aan te geven. Goempola was een oudere gomchen in het dorp. Hij was voorlezer van beroep en ging voortdurend van huis tot huis om de heilige teksten voor te lezen. Tsomo herinnerde zich dat hij bijna al zijn tanden kwijt was, en dat hij nogal mummelend en onsamenhangend praatte. Niemand verstond wat hij voorlas. Tsomo had vaak toegekeken terwijl hij een boterlampje op het altaar zette en een schaaltje vulde met rijst waar hij brandende wierookstokjes in stak. Dan plaatste hij de tekst op een tafeltje voor hem, en terwijl hij eindeloze gebeden zong, haalde hij de manuscripten uit de stoffen wikkels en las ze voor. De manier waarop hij al die handelingen verrichtte had iets moois, iets vloeiends en methodisch. Het riep een gewijde sfeer op, en eigenlijk maakte het Tsomo niets uit of Goempola de woorden goed articuleerde of niet. Ze verdedigde hem altijd als een van haar vriendinnen een snerende opmerking maakte over zijn voordracht. Net als de oudere vrouwen in het dorp respecteerde ze hem als een religieus man. Daardoor voelde ze zich volwassen en verstandig.

Ze hoorde mensen beweren dat Goempola misbruik maakte van zijn toestand en gewoon wat mompelde in plaats van de geschriften echt voor te lezen. Toch bleef iedereen hem uitnodigen om te komen lezen. Tsomo was waarschijnlijk een jaar of zes, zeven, het was laat in het najaar en de gele en bruine bladeren van de perzikbomen dwarrelden in het rond door de koude, aanhoudende wind, toen ze hoorden dat de voorlezer was gestorven. Algauw deden de verhalen over de manier waarop hij was gestorven fluisterend de ronde. Gedurende twee dagen voor zijn dood had Goempola liggen kreunen en jammeren, en had hij iedereen die bij hem in de buurt kwam gesmeekt om de zware geschriften van zijn borst te tillen, waardoor hij werd doodgedrukt en verstikt. Natuurlijk zag niemand behalve hijzelf de boeken liggen, zodat ze hem niet konden helpen. Hij was schreeuwend van de pijn gestorven terwijl hij bleef proberen de zware boeken van zijn lijf af te duwen. Hij had de geschriften ontheiligd en de mensen voor de gek gehouden die hem vertrouwden, die hem te eten gaven en hem betaalden als hij kwam voorlezen. Tsomo zag een gruwelijk beeld voor zich: van de Kanjur[16], de boeddhistische canon bestaande uit honderdacht boeken, waarvan elk boek ongeveer vijf kilo woog, die opgestapeld lag op Goempola’s borst. Iedereen zou doodgedrukt worden onder zo’n gewicht! In zware tijden schoven de dorpelingen hun meningsverschillen aan de kant en kwamen ze bijeen, vooral als er een sterfgeval was. Als er niemand van Tsomo’s familie kwam opdagen bij zo’n bijeenkomst, werd dat onmiddellijk opgemerkt en zeiden de mensen: ‘Er is niemand gekomen van het grote huis.’ Tsomo’s familie werd voortdurend gewezen op hun verantwoordelijkheid omdat ze van het grote huis waren.

Terwijl moeder onafgebroken herhaalde: ‘Aiee[17] Goempola, hij is niet meer. Waar zou hij nu zijn?’ was ze bezig een hele mand vol tsog[18] te bakken, speciale koekjes. Tsomo hielp mee. Zoals altijd wanneer er iemand stierf, was het hele dorp ondergedompeld in verdriet. Zelfs de kinderen speelden niet meer zo uitgelaten. Ze hingen vooral thuis rond en keken toe terwijl de volwassenen hun taken en de rituelen voor de dode uitvoerden. Op dergelijke momenten miste Tsomo haar vriendjes of hun spelletjes niet. Ze bleef thuis om naar moeder te kijken en haar te helpen. In een grote houten kom die Tsomo nauwelijks kon optillen, mengde moeder het deeg. Ze had haar mouwen opgerold tot aan haar ellebogen en ze kneedde en sloeg het deeg tot het de juiste dikte had. Tsomo rolde het deeg uit op de houten plank en moeder sneed het in repen, waar ze vervolgens kunstige figuren van maakte. Als ze allerlei soorten koekjes klaar had, gedraaid en gevlochten, in de vorm van een wiel, een bloem of een ananas, werden ze in olie gefrituurd. Tsomo’s lievelingskoekjes waren de zogenaamde berenpoten. Die kon ze zelf ook maken. Moeder zat met een lange schuimspaan van bamboe bij het fornuis de sissende koekjes te draaien tot ze gaar waren.

‘Hoe weet je wanneer ze precies goed zijn?’ wilde Tsomo weten.

‘Als ze lichtgeel zijn, zoals deze, zijn ze meestal nog niet goed. Ze moeten een beetje bruin worden, dan zijn ze heerlijk knapperig.’

Moeder distilleerde een grote kan ara. Zoals gewoonlijk schonk ze een bodempje van de sterkedrank in haar nap om te proeven hoe krachtig hij was. Tsomo barstte in lachen uit toen haar moeder smakte en goedkeurend knikte. Kennelijk was de ara goed gelukt. Tsomo droeg de mand met koekjes en moeder de drank en andere etenswaren terwijl ze op weg gingen naar het huis van Goempola. Dat was de manier waarop de dorpelingen khabsang[19] deden, oftewel de rouwende familie bezochten. Aangezien Tsomo de oudste dochter was, wilde moeder altijd dat zij meeging bij dergelijke belangrijke gelegenheden. Zo hoopte ze dat Tsomo zou leren hoe het hoorde. Volgens de traditie hoorden één man en één vrouw van elk huishouden te gaan om te helpen of de gebeden te zingen.

Vader ging voor in het gebed. Hij zou de crematierituelen leiden, ook al had iedereen daarin een rol: de monniken lazen de teksten voor en voerden de religieuze rituelen uit. De mannen, vrouwen en kinderen hielpen met eten maken en opdienen. Tsomo associeerde sterfgevallen en crematies altijd met grote bedrijvigheid, waarbij iedereen de anderen toeriep wat er moest gebeuren. De grote pannen op de geïmproviseerde fornuizen verspreidden de geuren van langzaam pruttelende gerechten. Overal waar ze liep gingen die geuren met haar mee. Het gezang van de gebeden, begeleid door de bellen, cimbalen en het hoorngeschal op verschillende toonhoogtes vulden haar oren en haar hart bonsde op het ritme van de trommels. Tsomo werd hevig beroerd door het indringende geluid van de oudsten die met lange halen de mantra Om-Mani-Padme-Hum[20] jammerden. Een oudere ging voor in het gebed en dan vielen alle anderen bij. De mantra delen, noemden ze dat. Ap Lhamola ging voor in de gebeden en iedereen nam deel aan het koor. Zelfs bij een droevige gelegenheid als deze klonk er toch wat gelach en gegiechel toen Pem Lhazom een paar keer vals zong, en op het verkeerde moment inviel. Tsomo zag dat Pem Lhazom zich geneerde, en dat ze gedurende de rest van het gebed alleen nog maar de woorden mimede terwijl ze met een rood gezicht om zich heen keek. De sombere, treurige klanken van het gebed gaven Tsomo de rillingen omdat ze wist dat er iemand dood was, maar tegelijkertijd voelde ze zich getroost omdat ze wist dat de levenden voor de doden baden.

Goempola’s vrouw, Tashi Doma, was een goede vriendin van moeder. Ze waren even oud, waardoor ze een speciale band hadden, en ze noemden elkaar ‘mijn evenoud’. Toen Tsomo en moeder de keuken binnenkwamen zat Tashi Doma overmand door verdriet in de hoek van de keuken en sloeg zichzelf zwakjes op de borst uit wanhoop. Haar ogen waren rood en opgezwollen. Haar haren zaten in de war en haar gezicht was niet gewassen. Ze droeg rouwkleding. Toen moeder binnenkwam met Tsomo aan haar zij, begon Tashi Doma te huilen en riep ze telkens: ‘Hij is er niet meer, hij is er niet meer.’ Moeder fluisterde troostende woordjes tegen haar vriendin terwijl ze haar handen vasthield, en Tsomo bleef op een afstandje zwijgend staan toekijken. Het voelde vreemd om volwassenen zo openlijk te zien huilen. Door moeders medeleven ging haar vriendin nog harder huilen, en moeder had zelf ook een trillende stem en vochtige ogen.

Tsomo keek met droge ogen toe, want Goempola was geen familie en ook geen vriend van haar geweest. ‘Hou op met huilen. Weet je dan niet dat je tranen in regen zullen veranderen en de stoom uit je mond in nevel en mist zal veranderen zodat je dode broer niet op reis zal kunnen naar zijn volgende leven?’ Dat waren de woorden die diezelfde volwassenen hadden gesproken om haar tot stilte te manen toen ze huilde om haar overleden broertjes en zusjes. En nu huilden ze zelf. Die volwassenen deden zelf nooit wat ze kinderen opdroegen. Tsomo dacht aan alle regen en mist en had medelijden met Goempola. Ze vroeg aan moeder: ‘Waarom huil je zo veel en veroorzaak je zo veel mist en regen op Goempola’s pad?’

Het enige wat moeder zei was: ‘Whey[21] dochter, hou je mond!’ en ze keek snel om zich heen of iemand het gehoord had.

Later gingen moeder en Tsomo geld offeren aan de dode, zoals gebruikelijk was. Het lijk lag achter een gordijn. Moeder hield het geld tegen haar voorhoofd, met haar ogen dicht en stil prevelende lippen, en legde het toen op de tafel. Tsomo deed hetzelfde, al wist ze niet precies wat ze eigenlijk moest zeggen. Dus zei ze maar: ‘Goempola, ga op reis. Hopelijk is er niet te veel mist en regen.’

Nu ze zo dicht bij de dode stond, kon Tsomo het niet laten om nog iets te vragen: ‘Hoe konden ze het lichaam nu inbinden?’

‘Hoezo, gewoon, net als alle dode lichamen worden ingebonden’, siste moeder geïrriteerd.

‘Ik dacht dat zijn lichaam helemaal was platgedrukt door de geschriften.’ Moeder staarde Tsomo verbaasd aan. Toen speelde er een glimlachje om haar lippen, maar ze werd snel weer ernstig. Ze tikte zo vlug en hard met haar knokkels op Tsomo’s hoofd dat Tsomo er tranen van in haar ogen kreeg.

‘Whey, whey, wat ben jij toch voor een meisje! Je mond is veel eerder geboren dan jijzelf!’ zei moeder, waarna ze Tsomo wegstuurde. ‘Ga maar met de andere kinderen spelen.’

De kinderen staarden meedogenloos naar Tsomo’s betraande gezicht, tot een van de aardigste, Deki Lhadon, naar haar toe kwam en troostend haar armen om haar heen sloeg.

‘Niet huilen, Tsomo. Je weet wat er gebeurt met het bewustzijn van de doden als je huilt. Als je Ap[22] Goempola echt zo graag mocht, moet je nu ophouden met huilen. Wil je dan dat je tranen in regen veranderen en je adem in mist, zodat zijn reis naar zijn wedergeboorte wordt gehinderd?’

[3]kye tag khorlo – het centrum van het geboortewiel, berekend aan de hand van de astrologische kaart

[4]khandro – Tibetaans equivalent van dakini, zie aldaar.

[5]dakini – (Sanskriet) het principe van de vrouwelijke energie die geassocieerd wordt met kennis, intelligentie en wijsheid

[6]chukpo – de rijken

[7]mai chedpo – het grote huis

[8]threl pa nagjang – fatsoenlijke belastingbetalers

[9]Aum – formele aanspreektitel voor gerespecteerde vrouw

[10]gomchen – lekenmonnik behorende tot de boeddhistische Nyingmapatraditie in Bhutan

[11]kira – traditionele kleding voor vrouwen in Bhutan

[12]zi – zwarte agaatsteen, rond of ovaal, met lichte patronen erin gekerfd; doordat de kerftechniek werd beschouwd als een verloren geheim, is een zi zeer kostbaar

[13]lopon – leraar

[14]ara – gedistilleerde alcoholische drank van bijvoorbeeld gerst, mais of rijst

[15]laey ney – karmische ziekte

[16]Kanjur – de canons bestaande uit honderdacht boeken in het Tibetaanse boeddhisme

[17]aiee – uitroep van spijt

[18]tsog – gefrituurde koekjes

[19]khabsang – condoleancebezoek aan een rouwende familie

[20]Om-Mani-Padme-Hum – meest voorkomende mantra in het Tibetaanse boeddhisme

[21]whey – uiting van verbazing

[22]ap – aanspreektitel voor oudere man

Wij zijn anders

‘Er is een lange, dunne vogel die heel bijzonder is. Hij vliegt omlaag naar de vallei en drinkt uit een rond meer, waarna hij terugvliegt naar een grot en een poosje uitrust voordat hij omlaag gaat naar een groot open veld waar hij eindeloos danst. Wat is dat?’ vroeg een van de oudere jongens opschepperig.

Iedereen probeerde het te raden, maar niemand had het goed. Ze gaven het op. ‘Dat is wel een heel moeilijke.’

Tsomo wist het antwoord op het raadsel. Ze hield haar hand voor haar mond om te voorkomen dat ze het hardop zou zeggen. Ze wilde niet dat iemand haar ontdekte in haar verstopplek.

‘Ik krijg Thimphu-dzong[23] in ruil voor het antwoord’, zei de jongen.

‘Thimphu-dzong is al vergeven. Neem Lhuensti-dzong maar.’

‘Ik heb al zes dzongs, zo veel heeft niemand er. Ik weet zeker dat ik heb gewonnen!’ riep de jongen triomfantelijk voordat hij de oplossing van het raadsel gaf. ‘Het is een pen. Kijk maar.’ Hij pakte zijn pen op en deed het voor. ‘De lange dunne vogel is de bamboe-pen. Hij drinkt uit het meer als hij in de inktpot wordt gedoopt. De grot is je mond, als je even stopt met schrijven stop je de pen in je mond, zo. En dan, als hij op het papier begint te schrijven, lijkt het alsof de vogel in het open veld danst.’

‘Nu ben ik aan de beurt’, waagde de kleinste jongen van het klasje. ‘In een steile rotshelling zitten twee donkere grotten, en daaronder is een groot meer. Een mannelijk en een vrouwelijk hert wonen elk in een van de grotten. Ze hebben dorst en willen uit het meer drinken. Dus gaan ze voorzichtig, maar vlug naar beneden. Alleen, zodra ze aan de oever komen rennen ze abrupt terug, zonder dat ze water hebben gedronken. Raad maar. Wat zou het zijn?’

De oudere jongens sneerden: ‘Die kennen we allang. De steile rots is je gezicht, de grotten zijn je neusgaten en de herten zijn het snot dat omlaag druipt naar het meer, dat is je mond. Voordat het snot in je mond terechtkomt snuif je hard zodat het wordt opgetrokken, en de herten plotseling terugkeren.’ De jongste trok een teleurgesteld gezicht.

Tsomo keek graag toe wanneer de jongens les hadden en de leraar even weg was. Zodra de leraar de kamer uit ging, begonnen ze te praten en spelletjes te doen. Nu bijvoorbeeld gaven ze elkaar raadseltjes op. Ineens liet een van de jongens een waarschuwingskreet horen: ‘Lopon!’ Snel gingen ze verder met waar ze mee bezig hoorden te zijn. Onmiddellijk verdween de luchtige, speelse sfeer en werd de spanning voelbaar, toen de lopon binnen kwam lopen met een zweepje en de jongens een keurende blik toewierp. Soms sloeg hij ze met de zweep omdat ze iets verkeerds hadden gedaan, en soms sloeg hij ze zomaar. Ze kregen er vaak van langs. Meestal probeerden de jongens niet te schreeuwen en veegden ze hun tranen steels weg – jongens huilen immers niet waar iedereen bij is. Wanneer de pijn te erg werd, smeekten ze om genade, maar dan nog schreeuwden ze niet. Tsomo was degene die in hun plaats huilde, vooral als haar broers werden geslagen. Ze kon er niet tegen om die angst op hun gezicht te zien, en vervolgens die blik van ingehouden pijn en vernedering.

Het was een meester niet alleen toegestaan om zijn leerlingen te slaan, het werd zelfs van hem verwacht. Tsomo hoorde geregeld dat haar vader door de ouders van leerlingen werd geprezen omdat hij ze had geslagen. ‘Je moet ze zo veel mogelijk slaan om ze discipline bij te brengen. Zonder discipline leren ze niets. Als je maar zorgt dat je geen schade toebrengt aan hun ogen, hun neus, hun mond of hun ledematen.’ Dat bleven de ouders maar herhalen, als een mantra.

Tsomo had ontdekt dat als ze achter de keukendeur wegkroop, ze door een spleetje in de muur kon kijken hoe de jongens les kregen in de altaarkamer. Vaak bleef ze een hele tijd zo staan, met haar gezicht tegen de muur gedrukt, kijkend naar de jongens in de klas, tot ze moeder hoorde roepen dat ze een klusje moest doen of tot ze het gevoel had dat er honderden spelden en naalden in haar benen prikten, zodat ze wel in beweging móést komen. Ze hunkerde naar het gezelschap van die jongens, niet omdat ze zo dol op hen was, maar omdat de jongens in de altaarkamer voor haar gevoel heel speciaal waren. Zij kregen onderwijs. Zij kregen godsdienstles. Tsomo verlangde er ook naar om onderwijs te krijgen, om te leren lezen en schrijven en die prachtige gebeden te zingen, net als zij. Deze jongens zouden ooit godsdienstbeoefenaars worden. Hun zou worden gevraagd om voor te lezen en rituelen uit te voeren bij allerlei mensen thuis. Het voorlezen van heilige geschriften had niet alleen een gunstig effect op de familie die ervoor betaalde, ook de voorlezer zelf profiteerde ervan. Als je als jongen geboren werd, had je sowieso al het voordeel van een betere geboorte, en nu werden ze ook nog eens geholpen om meer verdiensten te vergaren voor hun volgende geboorte. Hoe konden meisjes ooit meer verdiensten vergaren als ze geen godsdienstonderricht kregen? Als meisje geboren worden was eigenlijk heel nadelig. Ze vroeg zich af wat haar volgende geboorte zou zijn. Misschien zou ze een betere kans maken wanneer ze als volwassene vaak de geschriften zou laten voorlezen in haar eigen huis. Ze had gezien dat dat een van de manieren was waarop je als vrouw toch nog enige verdienste kon vergaren. Daarom hielden de dorpelingen zo veel voorleesrituelen in hun huis.

Vaak was ze aan het weven op de veranda en luisterde ze hoe de jongens hun gebeden uit het hoofd leerden. Ze zaten in kleermakerszit op de grond, met de tekst opengeslagen voor hen op kleine tafeltjes, en ze wiegden hun lichaam ritmisch heen en weer terwijl ze hardop voorlazen. Ze herhaalden de gebeden keer op keer, tot ze delen van speciale teksten uit hun hoofd kenden. Tsomo zei de geschriften woord voor woord na, en algauw kende ook zij veel van de gebeden van buiten.

Zelfs nu nog, als oude vrouw, kan Tsomo die gebeden zo opzeggen.

Soms keek ze toe hoe de jongens het schoonschrijven oefenden. Vader was een bekende kalligraaf en veel dorpelingen kwamen naar hem toe met het verzoek of hij iets voor ze wilde lezen of schrijven. Hij was heel trots op zijn mooie handschrift en stond erop dat al zijn leerlingen net zo goed zouden leren schrijven. Tsomo keek toe terwijl ze met hun schrijfborden zaten te worstelen. De zwarte houten bordjes lagen op hun schoot en werden eerst bestrooid met fijne as, die ze altijd naast zich hadden staan in kleine stoffen zakjes. Vervolgens bogen de jongens zich zo ver over het bordje dat ze het bijna aanraakten met hun voorhoofd, en krasten ze in opperste concentratie met hun bamboe-pen over het met as bestrooide oppervlak. Als het hele bord was vol geschreven gingen ze ermee naar de onderwijzer om het te laten nakijken, waarna het geschrevene werd uitgewist met een doekje en ze een nieuwe schrijfopdracht kregen. Dan begon de oefening weer van voren af aan.

De leerlingen mochten pas op papier schrijven als de onderwijzer besloot dat ze vaardig genoeg waren. Terwijl de leerlingen oefenden op hun handschrift, keek Tsomo naar vader. Hij was het grootste deel van de tijd bezig met schrijven, bij het raam. Hij zat vooral manuscripten over te schrijven. Daarvoor had hij geen tafel nodig. Hij hield het blad papier in zijn linkerhand en legde het opgevouwen blaadje tussen zijn vingers, met zijn duim en pink aan de voorkant en de drie middelste vingers ter ondersteuning aan de achterkant. Tsomo merkte dat ze haar eigen vingers onwillekeurig in dezelfde positie krulde. Vervolgens hief vader zijn linkerhand op ter hoogte van zijn borst, doopte zijn bamboe-pen in een ronde, koperen inktpot en begon te schrijven, waarbij hij zijn rechterhand in het kommetje van zijn linkerhand plaatste. Nadat hij zijn pen in de inkt had gedoopt, stak hij de bamboe-pen in zijn mond en zat hij even te denken, of na te lezen wat hij al geschreven had, voordat hij verder schreef. Net als de lange, dunne vogel in het raadsel, dacht Tsomo. Soms stak hij de pen ook achter zijn oor, waarna hij zijn pennenmes tevoorschijn haalde om een letter of een woord van het papier te schrapen. Vader was een nauwgezet schrijver. Tsomo zou zo graag willen dat ze ook kon lezen en schrijven, en dat ze godsdienstlessen kreeg.

‘Jij bent een meisje. Je bent anders. Jij leert andere dingen waardoor je een goede vrouw en echtgenote wordt. Koken, weven, dat soort dingen. Een vrouw hoeft niet te kunnen lezen en schrijven’, zei vader kalm maar beslist toen ze hem vroeg om het haar te leren.

Bittere tranen van teleurstelling prikten in haar ogen. Ze boog haar hoofd en liet de tranen op de vloer druppelen, zonder dat de anderen het zagen. Ze keek naar moeder, in de hoop dat zij haar zou steunen, al was het maar met een enkel woord of gebaar, maar moeder glimlachte alleen maar zonder iets te zeggen. Tsomo zag weer diezelfde vreemde uitdrukking op moeders gezicht, een glimlach die overging in droefheid. Een glimlach van berusting en aanvaarding. Tsomo voelde dat er zo’n zelfde glimlach over haar eigen gezicht gleed.

Ze kon weven en koken. Ze deed ook al het andere werk in huis en op het veld. Op haar twaalfde werd ze al als een volwassene beschouwd als het op werken aankwam. Kon vader nou maar begrijpen dat ze evengoed de dingen kon blijven doen die een goede vrouw moest kunnen, en dat ze daarnaast ook kon leren lezen en schrijven.

Moeder liet geregeld gebeden opzeggen en rituelen uitvoeren in huis: gebeden voor een lang leven, rituelen voor het vee en speciale gebeden op heilige dagen. Tsomo bestudeerde de ritualisten die in trance hun werk verrichtten. Chöd[24] werd meestal ’s nachts uitgevoerd, en ze werd er altijd tot tranen toe door geroerd. De plechtige klank van de handtrommel als begeleiding van een enkele bel en het gezang op een heel bijzondere toon bezorgde haar de rillingen en vervulde haar met een intens verlangen naar iets wat ze niet kon benoemen. Misschien voelde moeder zich ook zo, want Tsomo zag haar vaak stilletjes de tranen uit haar ogen vegen terwijl ze in de hoek van de altaarkamer naar het ritueel zat te luisteren.

Vader had haar het verhaal over Machig Lhapdrön verteld. Dat was een wonderbaarlijke vrouw, een grote Tibetaanse heilige die de praktijk van chöd populair had gemaakt. Vader had uitgelegd dat het stond voor het offeren van je lichaam om elk denkbaar wezen te voeden, elk soort verlangen te bevredigen. Hoewel de volledige betekenis en de esoterische aard van chöd niet helemaal tot Tsomo doordrong, vond ze het idee wel heel boeiend. En nu werd dat ritueel uitgevoerd door mannen, alsof zij de enigen waren die het mochten doen, en beweerden ze ook nog dat vrouwen maar moesten leren om een goede echtgenote te worden. Tsomo snapte er niets van.

In de loop van de tijd zou ze zich realiseren dat vader nooit een duimbreed zou toegeven. Zo was hij nu eenmaal. Hij zei weinig, maar als hij iets zei, was het doorslaggevend en durfde niemand zijn woorden in twijfel te trekken. Wat kon ze doen? De enige mogelijkheid was om haar droom om godsdienstlessen te krijgen steeds dieper te begraven, tot het een verre, onvervulde droom zou zijn. Wat had ze graag als jongen geboren willen worden – maar daarvoor had ze niet genoeg verdiensten vergaard.

Haar ongenoegen over die ongelijkheid werd langzaam maar zeker vervangen door de veelgehoorde klacht: ‘Ik ben toch maar een vrouw.’ Die zin herhaalde ze in elke situatie waarin hij van toepassing was. Ze herhaalde hem als een mantra, tot ze zelf begon te geloven dat veel zaken in het leven anders waren voor vrouwen en mannen. De oudere vrouwen reageerden goedkeurend op haar nieuw verworven wijsheid en moedigden haar vaak aan: ‘Inderdaad, wij zijn vrouwen, Tsomo. Wij zijn anders. Wij moeten minder ambitieus zijn, en nederiger. Wij zijn anders dan de mannen.’

[23]dzong – bestuurlijk en religieus centrum op districtsniveau in Bhutan

[24]chöd – boeddhistisch ritueel gericht op het versterken en ontwikkelen van compassie voor alle levende wezens en het loslaten van het ego