Lars Saabye Christensen

Het model

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Modellen, verschenen bij J.W. Cappelens Forlag a.s.

Oorspronkelijke tekst © J.W. Cappelens Forlag a.s., Oslo 2005

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Blasius Erlinger/zefa/Corbis

ISBN 978 90 445 3003 2

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Een halfjaar eerder was hij zijn gezichtsvermogen kwijt geweest.

Peter Wihl was op een middag in oktober in zijn atelier aan het werk, hij werkte aan de schilderijen voor zijn jubileumexpositie, twaalf grote doeken. Hij had zijn uniform aan, hij was klaar voor de strijd: blote voeten in versleten sandalen, lange, vlekkerige jas, sjaaltje om zijn nek. Hij was klaar met de ideeën, de basis. Nu de kunst nog. En hij was in de juiste stemming, die af en toe over hem kwam, als een nuchtere roes bijna. Zijn hand was vast en gehoorzaam. Zijn gedachten waren duidelijk. Hij wist waar hij naartoe wilde. Hij moest alleen de weg zien te vinden. Hij liep ontspannen van doek naar doek, de doeken die langzaam maar zeker vorm begonnen te krijgen, anatomische details, spieren, een schouderblad, een pees, een vingerkootje. Hij kon zich nauwelijks herinneren wanneer hij voor het laatst zo’n gevoel van controle had gehad, nu beheerste hij zijn instrumenten weer, hij beheerste zijn ambacht, op dit moment, nu het werk tot kunst zou worden verheven, nu het handwerk, het zwoegen zou beginnen te schitteren, en dat gevoel leek op geluk. Het wás geluk. Maar plotseling voelde hij een felle pijn in zijn ogen, alsof er iets kapotging, scheurde, het was alsof zijn ogen volschoten met lawaai. De kleuren vloeiden in elkaar over, de lijnen vervaagden, het perspectief verdween, het werd hem letterlijk zwart voor de ogen en hij zakte op de grond. Het duurde niet lang. Het was al voorbij. Hij hoorde alleen nog de echo van de pijn, zijn eigen, bonzende hartslag. Peter Wihl zat op zijn knieën, liet zijn voorhoofd in zijn handen rusten. Hij kwam langzaam weer tot zichzelf. Alles was weer bij het oude, net zo plotseling als het kapotgegaan was. Hij kwam overeind, langzaam, en toen hij zich omdraaide naar de hoge ramen zag hij Helene en Kaia achter in de tuin, ingelijst door de roedes en kruisen van de ramen, in het verdwijnende oktoberlicht, en dit alles, alles wat hij kon zien, vervulde hem van een vreugde, of opluchting, die zo intens, zo groot was dat hij bijna begon te huilen, omdat hij zojuist nog in de duisternis had verkeerd. Helene zat op de witte bank onder de appelboom in een script te bladeren, haar zwarte, kortgeknipte haren, haar paarse handschoenen zonder vingers, haar okerkleurige jas, hij had haar nog nooit zó duidelijk gezien, terwijl Kaia bladeren bijeenharkte met een hark die te groot voor haar was. Peter Wihl besefte dat hij deze twee mensen nog nooit had geschilderd, zijn vrouw niet en zijn dochter evenmin.

Misschien was dat de reden: ze stonden hem te na en hij durfde het niet.

Hij trok zijn windjack aan en liep naar hen toe.

Kaia bleef harken, de bladeren lagen in een gele cirkel om haar heen.

De tak boven Helenes hoofd was zwart, aan het uiteinde hing een rode, bevroren appel.

‘Wat lees je?’

‘Wat ik lees? De wilde eend, natuurlijk.’

‘Ja, natuurlijk. Gaat het goed?’

Helene legde het script neer en keek naar hem op.

‘Wat is er?’

‘Niets.’

Ze bleef hem onderzoekend aankijken.

‘Wat is er?’ herhaalde ze.

‘Ik ben gewoon een beetje moe.’

Een windvlaag liet alle bladeren omhoog dwarrelen en Kaia stond midden in een gele storm. Peter liep naar haar toe en samen probeerden ze de bladeren te vangen, sommige waren helemaal verdord en verpulverden tussen hun vingers en verdwenen, andere waren vochtig, glipten uit hun handen en vielen ergens anders in de tuin weer neer, ze konden ze onmogelijk allemaal te pakken krijgen en uiteindelijk ging hij op zijn hurken voor zijn dochter zitten.

Haar ogen waren groen.

Ze had de ogen van haar moeder.

‘We laten de bladeren liggen tot volgend jaar’, zei hij.

‘Ja?’

‘Ja. Dan kunnen ze slapen onder de sneeuw.’

Kaia lachte en wees naar hem.

‘Je hebt weer verf op je gezicht.’

‘Welke kleur?’

Ze liet de hark vallen en duwde haar wijsvinger tegen zijn voorhoofd.

‘Blauw.’

‘Alleen blauw?’

‘En zwart.’

‘Is dat alles?’

‘Nee. Een beetje bruin.’

‘Bruin?’

‘Ja. Daar. En wit. Op je neus.’

‘Waar lijkt het op?’

Kaia dacht na, ze keken elkaar in de ogen en weer werd Peter Wihl overrompeld door die groene blik, de blik van zijn kind, open, onbevreesd, zo ongebruikt nog, alsof ze voortdurend alles voor het eerst zag.

Toen trok er een schaduw over haar gezicht.

‘Ik weet het niet’, zei ze zacht.

‘Weet je het niet?’

Kaia sloeg haar ogen neer en schudde haar hoofd.

En toen zei ze die wonderlijke woorden, haar stem klonk bijna angstig en dat maakte Peter ook bang: ‘Je lijkt niet op jezelf.’

Hij probeerde te lachen, het weg te lachen.

‘Lijk ik niet op mezelf?’

Kaia schudde nogmaals haar hoofd.

Helene stond op van de bank, de wind bladerde het script door, bladzijde voor bladzijde. Ze liep naar hen toe. Peter kwam langzaam overeind. Ze legde haar hand op zijn schouder.

Het was inmiddels donker.

‘Ga even liggen voor ze komen’, zei ze.

‘Komen? Wie komen?’

Kaia riep het als eerste: ‘Oom Ben!’

Peter zuchtte.

‘Oom Ben.’

Helene boog zich naar hem toe.

‘Was je dat vergeten?’

‘Nu weet ik het weer. Oom Ben komt.’

‘Met aanhang.’

‘Mijn God. Weer met aanhang?’

Kaia lachte, alsof ze opgelucht was dat ze kon praten over iets waarop ze zich verheugde.

‘Oom Ben met aanhang!’

‘En eten’, voegde Helene eraan toe.

Peter gehoorzaamde, liep naar het atelier en ging daar op het slaapzoldertje liggen. Hij viel al snel in slaap, in de geur van terpentijn, niet diep, maar vlak onder de oppervlakte, aan de rand van de slaap, maar toch genoeg om te dromen: hij staat alleen op het schoolplein, bij het drinkfonteintje, hij is een jaar of elf en hij heeft het koud. Er komt een jongen naar hem toe. Peter, als hij in zijn droom ook zo heet, wordt bang, doet een paar passen achteruit, maar de jongen, die groter is dan hij, of zwaarder, stopt pas als hij vlak voor hem staat, bijna tegen hem aan. De jongen vraagt: ‘Als je mocht kiezen, wat zou je dan willen zijn, blind of doof?’ En op dat moment werd Peter wakker, met het antwoord uit de droom op zijn lippen: ‘Dat is geen keuze. Dat is een dreigement.’

En onmiddellijk schoten hem Kaia’s wonderlijke, angstaanjagende woorden te binnen: je lijkt niet op jezelf.

Hij stond op, douchte, boog zich daarna naar de matte spiegel die geleidelijk weer helder werd, zijn gezicht kwam dichterbij, alsof hij uit de mist opdoemde en hij kon niets anders zien dan dat hij was wie hij was, Peter Wihl, bijna vijftig, een dag ouder dan gisteren en een nacht jonger dan morgen.

Maar in zijn ogen zag hij nog steeds het residu van de plotselinge angst, de paniek die hem had overvallen toen zijn gezichtsvermogen het een paar seconden lang had begeven.

Dat was het verschil.

Peter Wihl dacht: zal ik die angst ooit nog kwijtraken?

Hij liep terug naar het atelier en bleef daar in het donker tussen de schilderijen zitten.

Toen legde hij een houtblok in de kachel, maakte proppen van een paar oude, besmeurde kranten, stak die aan en zette de schuif open, de warmte verspreidde zich onmiddellijk vanuit het zwarte ijzer en liet de glazen deuren beslaan.

Ben kwam om halfacht. Hij had een fles rode wijn en een glas bij zich. Hij ging in de andere stoel zitten, er stonden maar twee stoelen in het atelier, eentje waarin je lekker zat en een ongemakkelijke. Peter zat in de gemakkelijke stoel. Ben schonk zichzelf in en dronk. Ben was de enige die in het atelier werd toegelaten als Peter aan het werk was, zelfs Helene en Kaia mochten er niet komen, dat was de afspraak, dat was Peters enige wet, afgezien van de alcohol, en daaraan viel niet te tornen.

Peter dronk water.

Ben dronk wijn en zei wat hij altijd als eerste zei: ‘Je zou hier een lamp moeten neerzetten.’

‘Je weet dat ik alleen bij daglicht schilder.’

‘Dat worden binnenkort korte werkdagen, Peter.’

‘Heb je iets te klagen?’

‘Ik hoop niet dat de schilderijen even duister worden als de omgeving.’

Peter stond op en draaide een van de schilderijen om naar de muur.

‘Waar is de aanhang?’

‘De aanhang vermaakt Helene en Kaia.’

‘En wie is de aanhang tegenwoordig?’

Ben lachte even.

‘Bespeur ik een zekere scepsis, of laat ik zeggen, geringschatting in die simpele vraag?’

‘Absoluut niet.’

‘Of een monogame, masculiene kritiek op mijn levensstijl?’

Nu was het Peters beurt om te lachen.

‘Beetje lange tenen vanavond, Ben?’

‘Hij heet Patrick en is negenentwintig jaar.’

‘Waar heb je hem opgeduikeld?’

‘In het zwembad van het Grand Hotel, op een zondagochtend. Of nader bepaald, de sauna. Tevreden?’

Benjamin Rav was vorig jaar vijfenzestig geworden, hij was mager, afgetraind, hij zwom elke ochtend zijn duizend meter in het zwembad van het Grand Hotel, leefde als het moest ascetisch, hij droeg altijd een doublebreasted pak, zijn haardos was dik en grijs, toen hij achttien was had hij een parel in zijn linkeroorlelletje gestoken, zoals dat bij zigeuners, zeelui en nichten gebruikelijk was, acht jaar later vertrok hij naar het Spaanse vissersplaatsje Cadaquez, waar hij voor een habbekrats een koffer vol litho’s van Salvador Dalí kocht, ongesigneerd weliswaar, die hij doorverkocht aan de nieuw-rijke en lanterfantende jetset langs de Middellandse Zee en waarmee hij een fortuin verdiende. Zo was hij erin gerold. Ben, zoals intimi hem noemden, en daar waren er niet veel van, was al vijfentwintig jaar Peter Wihls galeriehouder, sinds zijn eerste expositie, Amputaties.

‘Helene maakt zich zorgen om je’, zei Ben.

Peter ging weer zitten.

‘O ja?’

‘En als Helene zich zorgen maakt, maak ik me ook zorgen.’

‘Ik ben alleen een beetje moe.’

‘Moe? De opening is over een halfjaar. De dag daarna mag je moe zijn. De dag daarna mag je doodgaan.’

Peter schonk zijn glas vol en nam een slok.

‘Het gaat wel weer over’, zei hij.

‘Je weet wat er op het spel staat?’

‘Ik weet heel goed wat er op het spel staat.’

‘Je krijgt niets meer gratis. Integendeel. Ze willen je graag pakken. Ze willen je het liefst op de schroothoop gooien.’

‘Dank je, Ben. Daar word ik een stuk rustiger van.’

‘Ik meen het, Peter. Daarom moet je ze schilderijen laten zien die ze verdomme nog nooit hebben gezien.’

‘Dat was ik ook van plan. Ze staan hier.’

‘Om het maar recht voor z’n raap te zeggen, je kunt het je niet meer veroorloven jezelf te herhalen.’

‘Wat bedoel je?’

‘Precies wat ik zeg, Peter. Weet je wat boze tongen momenteel over je beweren?’

‘Vertel maar, Ben.’

‘Die zeggen dat als Peter Wihl nu nog meer lichaamsdelen wil schilderen, hij binnenkort aan de ingewanden moet beginnen.’

Peter keek weg, lachte.

‘En wie zijn die boze tongen?’

‘Iedereen.’

‘Iedereen? Wie is verdomme iedereen?’

‘Laat maar zitten. Peter. Wat ik probeer te zeggen, is dat je nu niet moe mag zijn. Hoor je wat ik zeg? Luister je naar me?’

‘Het gaat wel weer over’, herhaalde Peter.

Maar Ben gaf zich niet gewonnen.

‘Helene zei dat je overstuur leek toen je vanmiddag uit het atelier kwam.’

‘Overstuur? Zei ze dat?’

‘Ja. Overstuur. Dat woord gebruikte ze. Was er iets gebeurd?’

Peter stond weer op en ging bij de hoge ramen staan, met zijn rug naar Ben toe, de duisternis was erg dichtbij, het enige dat hij kon zien waren een paar lichtjes, een eindje verderop, van de villa’s aan de rand van de stad waarin hij was opgegroeid. Het regende, maar dat zag hij niet.

‘Heb je gehoord wat er met Beckers titaanwit is gebeurd?’

‘Nee, vertel.’

‘De chemicus is overleden en de formule is aan China verkocht. En daar hebben ze de verf godbetert met sojaolie gemengd. Nu is hij onbruikbaar. Glanst niet meer.’

‘Zijn deze schilderijen daarom zo donker?’

Peter draaide zich met een ruk om, hij kon Ben nauwelijks onderscheiden in de schaduwen tussen de doeken.

‘Jij hebt de muren. Ik maak de schilderijen. Zullen we dat zo houden?’

Ben kwam naar hem toe, uit een andere richting dan hij had verwacht, hief zijn glas.

‘Ik zal je wit uit Londen bezorgen’, zei hij.

Ze dronken en Peter begreep dat Ben uiteraard niet in deze verklaring geloofde, dat Peter overstuur was omdat de chemicus, de ontdekker van zijn lievelingskleur, de witte ondergrond, was overleden. Moest hij maar gewoon vertellen wat er aan de hand was, dat hij blind was geworden, een paar seconden, en dat hij nu weer kon zien, maar dat die seconden hem zo van zijn stuk hadden gebracht dat hij er geen woorden voor had, en ook nauwelijks fantasie, dat de dood zijn voelsprieten had uitgestoken, een halfjaar voor de opening, een halfjaar voor hij vijftig werd, moest hij dat zeggen?

Helene riep hen.

Ze liepen door de tuin, door de bladeren, naar de keuken in het woonhuis.

Kaia hielp met tafeldekken, de tafel stond vol kommetjes en schaaltjes met dat nieuwe soort eten, vingereten, dat Peter niet kon uitstaan, hij wilde niet met zijn vingers eten, daar had je gereedschap voor.

‘Heb je dat allemaal zelf gemaakt, oom Ben?’ vroeg Kaia.

Oom Ben lachte en tilde haar op.

‘Ik maak niks, prinsesje. Alles wat ik heb, koop ik.’

Bens aanhang zat al aan tafel en stond op zodra hij Peter zag, stak beide handen uit en greep zijn hand.

‘Het is een eer om hier te mogen zijn en kennis met u te mogen maken.’

‘Nou, nou’, kwam Ben tussenbeide. ‘We gaan hier informeel met elkaar om, ook al zijn we bij een genie.’

De man, of jongen, liet hem niet los.

‘Ik heet Patrick.’

Hij leek jonger dan zijn negenentwintig jaren, met zijn bolle, kinderlijke wangen, maar misschien wel vooral vanwege zijn kleren, een wijde broek, grote schoenen, T-shirt met Russische letters op de borst: een boertje van buuten, dacht Peter onmiddellijk, hij leek in ieder geval niet op een zwemmer, maar tegelijkertijd besefte hij dat aangezien Ben deze jongen had uitgekozen en daardoor voor hem instond, hem bij wijze van spreken tot ridder had geslagen, dat hijzelf, Peter Wihl, de buitenstaander was, hij was bijna vijftig en begreep de codes niet meer, de signalen leken zinloos, hij wist het verschil niet meer tussen triomfkreet en noodroep, hij liep met andere woorden uit de maat, was een buitenstaander in zijn eigen huis en dat beviel hem uitstekend.

Was dat wat Ben met de schroothoop bedoelde?

‘Peter Wihl’, zei Peter.

Patrick glimlachte.

‘Ik ben een groot bewonderaar van je.’

‘Dat is een hele opluchting.’

Peter kreeg eindelijk zijn hand terug van Patrick en toen konden ze gaan zitten. Helene schonk water en wijn in, Kaia dronk appelsap en ze vingeraten een poosje in stilte, dit was eten dat stapels servetten en grote keukenrollen vereiste, ja, ze zouden er badkuipen en douchecabines bij moeten leveren, en Peter vroeg zich af of hij niet gewoon een vork en een mes zou halen, doodgewoon bestek, als een steek onder water naar Bens gemaakte modernisme, deze exotische gerechten die in het land van oorsprong alledaagse kost waren, of misschien moest hij gewoon beginnen te drinken, maar dat deed hij uiteraard ook niet, hij draaide zich om naar de jongen.

‘En wat doe jij zoal, Patrick?’

‘Communicatie’, antwoordde Ben.

Peter schonk water in zijn glas.

‘Kan Patrick niet zelf antwoord geven?’

‘Communicatie’, zei Patrick.

‘Ja, houden we ons daar niet allemaal mee bezig?’

Peter merkte dat Helene en Ben voortdurend snelle blikken wisselden, met andere woorden, ze maakten zich zorgen om hem, ze hadden met elkaar gepraat en hielden hem in de gaten.

‘Wat betekent communicatie?’

Dat was Kaia.

Helene boog zich naar haar toe.

‘Dat betekent elkaar begrijpen.’

Kaia knikte ernstig, maar bleef naar Peter kijken.

‘Ik vroeg het aan pappa’, fluisterde ze.

‘Dat betekent dat als ik zo meteen zeg dat jij naar bed moet, jij dat dan ook doet’, zei hij.

‘Nee!’ riep Kaia.

‘Jawel’, zei Peter. ‘Communicatie betekent gewoon dat ik gelijk heb!’

Iedereen lachte, iets te hard, vooral Helene, dacht Peter, zo grappig was hij nu ook weer niet, en de schalen werden doorgegeven, langs hem heen, voortdurend langs hem heen, net zoals ze na verloop van tijd ook langs hem heen praatten, Peter had geen zin meer het te volgen, hij was afgekoppeld, alsof hij zich in een treinwagon bevond die steeds verder achterop raakte en die uiteindelijk helemaal tot stilstand kwam, op een zijspoor, op de schroothoop, het gevoel dat hij erbuiten stond was heel intens. En wat hij normaal gesproken wel prettig vond, zijn vrijwillige ballingschap, zogezegd, die ervoor zorgde dat hij waar hij zich ook bevond in alle rust met zijn eigen dingen bezig kon zijn en die sommige mensen met charmante verstrooidheid verwarden, dat gaf hem nu geen plezier of rust, want vanavond was hij geen heer en meester over zijn afwezigheid, deze keer stak het dieper, tot in de enorme duisternis die hem eerder die dag tegen de grond had geslagen en hem even plotseling weer had losgelaten.

‘Amputatie.’

Peter schrok op, iedereen zat hem zwijgend aan te staren.

‘Wat?’

Helene legde haar hand op de zijne, zonder iets te zeggen.

Patrick boog zich naar hem toe.

‘Amputatie’, herhaalde hij.

Peter kon het nog steeds niet volgen.

‘Amputatie?’

Nu keken ze elkaar aan, alleen Kaia bleef naar hem kijken, ze leek bedroefd en ongeduldig, omdat ze haar vader zo zag, zo buiten de groep, misplaatst.

Ben schonk zichzelf nog wat wijn in.

‘Patrick doelt op je debuut, mijn beste. Je eerste expositie bij mij. De expositie die je heeft gemaakt tot wie je bent. Weet je nog, Peter? Het is nog maar vijfentwintig jaar geleden.’

‘Word je zo sentimenteel van de wijn of van dit afschuwelijke vingereten?’

Ben lachte.

‘Als je zou luisteren, zou je horen dat hij erg enthousiast is.’

Ben was al luidruchtig, dat werd hij altijd op een bepaald moment, meestal al om een uur of negen, niet omdat hij dronken werd, dat was hij nooit, hij wilde er alleen maar zeker van zijn dat iedereen hem hoorde, dat was een onhebbelijkheid uit zijn jeugd, toen de meesten in zijn kringen fluisterden, zwegen of logen.

Peter keek op zijn horloge, drie minuten over negen, en hij kon zich niet herinneren dat de tijd verstreken was, zo snel, zo lang; was hij weer weg geweest?

Hij was doodsbang en lachte.

‘Hoe oud was je toen, Patrick? Drie? Of misschien was je nog wel niet geboren?’

Helene trok snel een stuk papier van de keukenrol en legde dat op Kaia’s schoot.

‘Twee van die schilderijen hangen nog steeds in mijn slaapkamer’, zei Ben.

Patrick keek Peter recht aan.

‘Bewonderenswaardig.’

‘Bewonderenswaardig?’

‘Ja. De lichaamsdelen die van hun functie worden ontdaan. Dat is rauw en mooi. Waarom schilder je niet meer zo?’

Er viel even een stilte; de kritiek was zo overduidelijk, zo slecht gemaskeerd door de taal der beleefdheid, door de omgekeerde lofzang, dat zelfs Ben zijn ogen neersloeg, beschaamd, pijnlijk getroffen, hij veegde zijn vingers omstandig af aan de restanten van een blauw servet.

Peter keek Patrick recht aan.

‘Omdat ik het al geschilderd heb.’

Ben hief zijn glas en zei, als waardering voor Peter en een reprimande voor zijn jonge, moderne vriend: ‘Dat antwoord was stukken beter dan de vraag.’

Ze proostten en even was het helemaal stil. Gelukkig doorbrak Kaia de stilte.

‘Wat betekent amputatie?’ vroeg ze.

Peter zette zijn glas neer.

‘Als jij bijvoorbeeld pijn in je teen hebt en hij gaat ontsteken en het gevaar bestaat dat de ontsteking zich naar de rest van je been verspreidt, dan hakken ze de teen af. Dat heet amputatie.’

Helene lachte.

‘Niet naar hem luisteren’, zei ze.

Kaia dacht na.

‘Maar als ik dan pijn in mijn hoofd heb?’ vroeg ze na een poosje.

Helene stond op.

‘Dan moet je naar bed!’ zei ze.

Kaia protesteerde niet, daar was ze te moe voor, ze liep gehoorzaam met haar moeder mee. De drie mannen bleven zitten. Ben trok nog een fles wijn open.

‘Ik heb iets mafs gelezen in een interview met een van die schilderessen die proberen nieuwe oude meesters te schilderen, je weet wel, de Nerdrum-fanclub. Die zei dat we altijd figuratief dromen. Doen jullie dat ook?’

Patrick haalde zijn schouders op. Hij was nog steeds gepikeerd.

‘Ik herinner me mijn dromen nooit’, zei Peter.

Dat was uiteraard gelogen. Hij herinnerde zich bijvoorbeeld heel goed de jongen die hem die onmogelijke vraag had gesteld op het schoolplein, het hele voorkomen van de dikkige jongen was herkenbaar, net als hij, Peter ook herkenbaar was met zijn peau de pêche jasje, zijn natgekamde haar, de droom was met andere woorden figuratief, maar toch niet realistisch, hij was verwrongen, Peter kon geen andere omschrijving bedenken dan verwrongen en het drong tot hem door, als in een visioen bijna, dat het licht in je dromen van binnenuit komt, er zijn in dromen geen andere lichtbronnen, zoals Beckers wit de basis van een schilderij kan zijn, achter alle lagen, en zo zelfs de zwarte deklaag kan doen glanzen.

Ben lachte.

‘Heeft dit feminiene anachronisme een punt? Zijn we in onze slaap gewoon ouderwets? Cryptorealisten, bij wijze van spreken?’

Patrick zei: ‘Ik zou mijn dromen liever installaties willen noemen.’

Ben wierp een snelle blik op Peter, hij leek zich bijna te generen voor zijn jonge minnaar, en ze dronken een poosje in plaats van te praten, dat was beter zo, ze hoorden de regen op het dak, de wind in de bomen bij het hek, Helene die voor Kaia zong.

Maar Peter kon zich niet inhouden.

‘Dus jij droomt installaties, hm, Patrick? Onder mijn amputaties in Bens bed?’

‘Nee, daar kom ik daar zelden aan toe.’

Ben onderbrak hen.

‘Ik heb goed nieuws, Peter.’

‘Kijk aan. Vertel. Gaan jullie adopteren?’

Ben zuchtte en wendde zich even tot Patrick.

‘Peter Wihl heeft een geheel eigen gevoel voor humor. Daar moet je even aan wennen.’

Patrick schudde zijn hoofd.

‘Ik vind Peter grappig.’

Peter boog zich naar hem toe.

‘Vind jij mij grappig?’

‘Ik hou van provocerende humor.’

Peter lachte.

‘Provocerend? Ik probeer alleen maar aardig te zijn.’

Patrick lachte ook.

‘Aardig als een amputatie’, zei hij.

En in een flits zag Peter iets van de woede van de jongen en hij zweeg.

Ben legde een hand op de zijne.

‘Als je klaar bent met deze expositie, staat je een portret te wachten.’

Peter trok zijn arm terug.

‘Wie?’

Ben wilde nog even van zijn nieuwtje genieten.

‘Dat kan ik pas zeggen als alles rond is. Maar ik kan wel zeggen dat we nooit hoger zullen komen.’

Peter onderbrak hem.

‘Ik wil eerst nog een paar andere mensen schilderen, Ben.’

‘Wie?’

Peter boog zich over de tafel.

Op dat moment kwam Helene terug en ging weer zitten. Ze keek de mannen aan, om de beurt, glimlachend, terwijl Ben haar glas volschonk.

‘Wat voor geheimen hebben jullie?’ vroeg ze.

‘Patricks dromen zijn installaties’, zei Peter.

Patrick, die steeds meer op een te groot kind leek met zijn zachte, gladde gezicht, misschien kwam dat door alle wijn, schoof ongemakkelijk heen en weer op zijn stoel, net goed, vond Peter, en Ben moest de jongen te hulp schieten, hij pakte zijn hand, draaide zich om naar Helene en veranderde van onderwerp.

‘Vertel eens hoe het met De wilde eend gaat’, zei hij.

‘Het is nog te vroeg om daar iets over te zeggen. Maar ik geloof dat het anders dan anders wordt.’

Ben zuchtte.

‘Het is in wezen een draak van een stuk, Ibsen, die zuurpruim, laat absoluut alles wat fout kan gaan ook zo fout gaan als maar mogelijk is. Dat kan ik niet uitstaan!’

Helene hield haar hoofd schuin.

‘Wat had Ibsen volgens jou dan moeten doen?’

Ben ging nog harder praten: ‘Hij is niets anders dan een dramatische aansteller. Die vervelende kwesties in de familie Ekdal hadden ze gewoon uit de weg kunnen ruimen en zo het leven van het kind kunnen redden. Egocentrische, middelbare mannen zijn de weerzinwekkendste wezens die er bestaan.’

‘Maar wat blijft er dan over van de dramatiek?’

Ben keek om zich heen.

‘Is geluk niet dramatisch genoeg? Moeten er geslachtsziekten, faillissementen en plotselinge sterfgevallen aan te pas komen om dramatiek te scheppen? Kunnen we niet tevreden zijn met het geluk?’

‘De idylle, is dat wat je wilt, Ben?’

‘Ik zou hoe dan ook een open scenografie voorstellen. Zodat het publiek Hedvigs zelfmoord met eigen ogen kan zien. En verder wil ik graag koffie.’

Ze werden weer onderbroken, deze keer door Kaia, die Peter riep. Hij liep naar haar kamer en ging op de rand van haar bed zitten, in het schemerduister, blij bij zijn dochter te zijn en blij even te kunnen ontsnappen.

‘Kun je niet slapen?’

Kaia schudde haar hoofd.

‘Praten we te hard?’

‘Vooral oom Ben.’

Peter stopte het dekbed beter om haar heen en kon het gesprek in de keuken horen, niet de woorden, alleen de stemmen, hij zou ook niet kunnen slapen met zulke geluiden in huis, hij verkoos de regen op het dak en tegen de ramen, dat is de juiste achtergrondmuziek voor de slaap.

‘Ja, vooral oom Ben’, herhaalde hij.

Kaia pakte plotseling zijn hand en het verbaasde hem dat ze zoveel kracht in haar kleine vingers had.

‘Op wie lijk ik?’ vroeg ze.

En Peter herinnerde zich op datzelfde moment zijn eigen vraag in de tuin, toen hij uit zijn atelier kwam, overstuur, en Kaia’s onrust omdat ze geen antwoord wist, nu was het haar beurt om het te vragen, want kinderen vergeten niet, hij boog zich naar haar toe en aaide met een vinger over haar gezicht, in de schaduw, op het witte kussen.

‘Op jezelf, natuurlijk. Op wie anders?’

Kaia glimlachte.

‘Jij ook.’

Ze had de rekening vereffend en liet zijn hand los. Nu kon ze gaan slapen.

Peter kuste haar vluchtig op haar voorhoofd.

‘Wat ga je vannacht dromen?’

‘Dat weet ik nog niet.’

Hij glimlachte en stond op.

‘Goed antwoord’, fluisterde hij.

Maar toen Peter de deur dicht wilde doen, klonk haar stem weer.

‘Mag de deur op een kiertje openblijven?’

Peter draaide zich om. Kaia zat rechtop in bed, het licht vanuit de gang viel in een smalle streep op haar.

‘Maar dan hoor je oom Ben.’

‘Ik kan ook niet slapen als de deur dicht is.’

Peter liet de deur op een kier staan en terwijl hij terugliep naar de keuken, naar de anderen, dacht hij, vol onrust, angst bijna, dat zijn dochter nog maar zes jaar was en nu al wist wat het dilemma van de keuze inhield, niet de keuze tussen leuke dingen, ijs of chocolade, maar tussen twee kwaden, tussen de duisternis en het lawaai, tussen twee manieren van niet kunnen slapen. Hij bleef bij de tafel staan, ze dronken koffie, het hield op met regenen, het klonk alsof een sluier van geluid opzij werd getrokken, Helene had een fles calvados tevoorschijn gehaald, Patrick leek zich te vervelen en Ben was nog steeds niet klaar met zich op te winden over Ibsen.

‘De levensleugen is een overschatte Noorse tak van sport! Het is verdomme niet waar dat levensleugen en geluk van elkaar afhangen! Kijk maar naar mij!’

Peter wist dat er uiteraard maar één manier was om Kaia’s probleem op te lossen, haar van het dilemma van de keuze te bevrijden en haar rustig te laten slapen.

Hij wees naar Ben en nu pas merkten ze hem op.

‘Onze dochter vraagt of je zachter wilt praten’, zei Peter. ‘Of helemaal je kop wilt houden.’

Ben sloeg zijn hand voor zijn mond.

Patrick lachte, een hoog, kinderlijk lachje.

‘Misschien wordt het tijd dat jullie gaan afwassen’, zei hij.

Peter draaide zich om.

‘Pardon? Wat zei je?’

Patrick keek naar Ben, die achter zijn hand bloosde, de magere, ijdele, bijna stokoude man bloosde.

‘Wassen jullie niet altijd samen af?’

2

Het was in de loop van de nacht gaan vriezen.

Peter en Helene liepen arm in arm, langzaam, in de laagstaande, kille zon. De plassen lagen glad als glas tussen de bomen in de laan en Kaia sprong van de ene ruit naar de andere, in het paradijs van de kou, ze hoorden haar vreugdekreten als ze braken en Peter bedacht dat sommige dingen nooit veranderen, zoals het kinderlijke geluk van door bladeren rennen en op bevroren plassen trappen.

Het park was verlaten, baadde in een bijna wit licht. Binnenkort zou de rijp op het gras smelten en zich als vage, groene schaduwen met de zon mengen.

Ergens in de stad luidden de kerkklokken.

Het was zondag.

Peter hield een bos bloemen in zijn vrije hand, gedroogde rozen.

‘Waar hadden Ben en jij het gisteravond over in je atelier?’ vroeg Helene.

‘Het gebruikelijke.’

‘O, alleen het gebruikelijke?’

‘Je kent Ben.’

Ze onderbrak hem.

‘Niemand kent Ben.’

Peter zuchtte.

‘Hij maakt zich nu al zorgen. Vanwege de expositie. Met andere woorden, het gebruikelijke.’

‘En jij?’

‘Je weet heel goed waarover ik me zorgen maak.’

Helene drukte zich tegen hem aan.

‘En daar wil ik niets over horen. Je bent niet de eerste die vijftig wordt.’

‘Maar het is wel de eerste keer dat ík het word.’

Helene lachte en zwaaide naar Kaia, die het niet zag, ze danste verder van plas naar plas, steeds verder van hen weg, en het schoot door Peter heen dat zijn dochter voor de enige kleur zorgde in dit bevroren park, haar gele sjaal, rode muts, haar groene jas, haar wanten, laarzen, misschien zou hij haar zo moeten schilderen, als een contrast, de warmte contra de kou, de kleur contra de afwezigheid ervan, maar die gedachte verwierp hij zodra hij bij hem opgekomen was, of liever, terwijl hij bij hem opkwam. Kaia had geen contrast nodig, ze was op zichzelf al genoeg, ze vulde haar eigen schilderij.

Toen zag Peter iets anders.

Een zwarte hond draafde de heuvel af waarop het kerkhof lag.

Helene kneep in zijn hand.

‘Wat vind je van Patrick?’ vroeg ze.

‘Ik hou niet van mensen die je met twee handen begroeten.’

‘Jij houdt van geen van Bens kennissen.’

‘Kennissen?’

‘Jongens. Liefjes. Minnaars. Hoe je ze ook maar wilt noemen. Kun je niet in ieder geval probéren ze aardig te vinden? Voor Ben?’

‘Ik heb het geprobeerd. Maar het lukte niet.’

De hond bleef bij een boom staan, zijn rode tong hing uit zijn bek en zijn vacht dampte, alsof hij in een wolk van vorst en hitte stond.

‘Ik hoop dat Ben voorzichtig is’, zei Helene plotseling.

‘Voorzichtig? Wat bedoel je?’

‘Je weet heel goed wat ik bedoel.’

Peter draaide zich naar haar om.

‘Waar hadden Ben en jij het trouwens over?’

‘Het gebruikelijke.’

‘O, alleen het gebruikelijke?’

‘Je kent Ben.’

‘O, niemand kent Ben.’

Peter glimlachte en moest zijn ogen toeknijpen tegen de verblindende zon.

Hij werd overvallen door een onverklaarbare onrust.

Hij hoorde het droge geluid van brekend ijs niet meer.

‘We hadden het over jou’, zei Helene.

‘Ja, dat zei hij al.’

‘Je leek zo, wat zal ik zeggen, verloren, toen je gisteren uit je atelier kwam.’

‘Ben zei overstuur.’

‘Overstuur en verloren. Ik werd er bang van, Peter.’

Moest hij het nu vertellen, tijdens het lopen, nog steeds met zijn ogen toegeknepen tegen de zon, arm in arm met Helene, de moeder van zijn kind, zijn vertrouwelinge, dat zijn belangrijkste werktuig, zijn gezichtsvermogen, hem in de steek had gelaten, om zo, door dat te vertellen, zijn hart te luchten, maar een ander hart te belasten en daarmee de zorgen te verdubbelen, met twee te vermenigvuldigen, of ze gewoon op iemand anders af te schuiven, op Helene. Nee, hij zou zijn bezorgdheid voor zich houden. Hij wilde haar niet ongerust maken. Hij dacht: het gaat wel weer over. Hij zei: ‘Er is niets om bang voor te zijn.’

En op dat moment hoorde Peter een gil, vlakbij en toch ver weg, alsof zijn zintuigen hem voor de gek hielden. Helene liet zijn arm los en toen hij eindelijk zijn ogen opendeed, zag hij Kaia stokstijf op het voetpad staan, haar gezicht in haar handen verborgen, terwijl de zwarte hond om haar heen snuffelde, steeds dichterbij, en nu hoorde hij het zachte grommen, als een motor, hij zag de verwrongen bek, roze, nat vlees en gele tanden.

Peter bleef staan, verstijfd van schrik, verlamd, hij probeerde zich te bewegen maar kon het niet, het was alsof hij te zwaar werd, alsof alles hem naar beneden trok, en op dat ogenblik was hij niet meer de vader van een dochter, was hij niet meer de man van een vrouw, hij was slechts een getuige van deze gebeurtenis die plaatsvond op een stille ochtend in het park, eind oktober: Helene rent zo hard ze kan naar de hond, die op zijn achterpoten gaat staan en zijn zware voorpoten op Kaia’s schouders legt, de hond is groter dan zij en hij begint in haar muts te bijten, in haar rode muts, Helene blijft staan en loopt dan langzaam maar resoluut en zonder ook maar een moment te aarzelen het laatste stukje naar hen toe terwijl ze iets fluistert, als een liedje, ze fluistert Kaia’s naam, onafgebroken, Kaia, fluistert ze, Kaia, de hond rukt en trekt aan de rode muts, en Kaia laat haar handen zakken om te zien wat haar belaagt en wie haar kan redden, haar gezicht is bleek en verdwijnt bijna helemaal tussen de kwijlende kaken van de hond. Dan grijpt Helene het beest in zijn nekvel en slingert hem met een enorme kracht weg, ze omhelst Kaia, die nu pas huilt, luid en hartverscheurend, alsof er ook in haar een plas gebroken is. En de hond rent met zijn tong uit zijn bek naar een man die op de helling bij het kerkhof verschijnt.

Eindelijk kon Peter zich losrukken, de razernij rukte hem los, en hij rende ook naar de man, een jongere man, met een paardenstaart, in een lange, zwarte leren jas en met een halsband in zijn hand, een soort ketting, die hij de hond omdeed die gehoorzaam aan zijn voeten ging liggen.

Peter bleef voor hem staan, buiten adem, woedend.

‘Weet je verdomme niet dat honden hier aan de lijn moeten!’

De man keek op, alsof dit hem niet aanging.

‘De hond is nu aangelijnd, dat zie je toch?’

‘Die hond heeft mijn dochter aangevallen!’

De in leer gehulde man schudde zijn hoofd, zijn lippen krulden zich tot een glimlach, een spottende glimlach, en er zat iets in dat honden op hun bazen leken, of omgekeerd, dat de bazen gaandeweg op hun hond gingen lijken, dat ze elkaars evenbeeld waren.

‘Hij doet niks.’

‘Doet niks? Hoe wil jij het verdomme dan noemen?’

‘Hij wilde alleen maar spelen.’

‘Spelen! Die hond viel mijn dochter aan!’

‘Wind je niet zo op, man. Hij heeft nog nooit iemand gebeten.’

Peter kwam een stap dichterbij en wees op de hond.

‘Dat rotbeest moet worden afgemaakt! Hoor je me! Afgemaakt!’

‘En jij kan die rotbloemen in je reet stoppen.’

Peter kon nauwelijks praten, hij had een droge mond van woede en angst, hij schreeuwde: ‘Eerst ga ik die rotbloemen op het graf van mijn ouders leggen. En dan geef ik je aan bij de politie!’

De man gaf een ruk aan de lijn en de hond kwam overeind.

‘Je moet gewoon beter op je dochter letten, idioot’, zei hij.

En toen liep hij weg, met de hond aan de lijn, de kwispelende hond, de dansende paardenstaart, de heuvel weer op, richting kerkhof.

Peter riep, hij krijste: ‘Jij zou verdomme afgemaakt moeten worden! Jij!’

De hondenbezitter draaide zich om en stak zijn middelvinger op.

Peter wilde achter hem aan rennen, hij wist niet wat hij zou doen als hij hem inhaalde, hij wist alleen dat hij tot alles in staat was, hij was wild van woede, maar toen stond Helene naast hem, verbazend kalm, en zij hield hem tegen.

‘Ophouden. Je maakt Kaia alleen maar nog banger.’

Helene moest hem ook vasthouden.

‘Is ze gewond?’

‘Haar muts is kapot.’

‘Ik had hem kunnen vermoorden.’

‘Ze zijn nu weg.’

Peter kwam tot bezinning, hij ademde uit en draaide zich om naar Kaia, die doodstil in het natte, koude gras stond, blootshoofds, de helft van haar gezicht ging schuil achter haar donkere haar en ze staarde hem aan, er lag iets vreemds in haar blik, iets wat hij nooit eerder had gezien, en dat joeg hem angst aan.

Ze zei: ‘Niet bang zijn, pappa.’

Peter tilde Kaia op, dat waren de woorden die híj had moeten zeggen, niet bang zijn, niet zij, en hij kon de straffe lucht van hond nog in haar kleren ruiken.

‘We gaan naar huis’, fluisterde hij. ‘We gaan naar huis, we maken chocolademelk met slagroom, pannenkoeken en taart en eten dat allemaal op.’

Kaia knikte alleen maar, ernstig en zwijgend.

‘Maar we gaan eerst naar de dokter’, zei Helene.

Peter wierp haar een snelle blik toe. Helene draaide zich om naar Kaia.

‘Gewoon voor de zekerheid, toch?’

Ze wisten voor het hek van de hoofdingang een taxi te bemachtigen en namen die naar de dokterspost in het centrum, waar al acht patiënten voor hen waren. Kaia zei nog steeds niets, alsof ze nog aan het bijkomen was, of bezig was deze ervaring op te slaan, maar niet goed wist waar ze hem moest plaatsen. Ze bleef Helenes hand vasthouden. Peter voelde zich plotseling overbodig en liep naar de frisdrankautomaat in de gang, stopte er twintig kronen in en drukte op een knop, de machine begon te schudden, het duurde even en toen viel er een flesje naar beneden, niet het flesje dat hij gekozen had, sinas, maar cola met kersensmaak, een mix waar hij nog nooit van gehoord had. Het moest maar. Hij nam het flesje mee terug naar de wachtkamer. Helene en Kaia waren daar niet meer. Hij draaide de dop eraf, dronk, het smaakte vreselijk, alsof je je mond met lijm spoelde. Hij haalde snel de rug van zijn hand over zijn mond en keek om zich heen. De wachtkamer zat nu bijna vol met zwijgende patiënten, de gewonden van de veldslag van het weekend. Hij was op de gang gezet, Helene had hem op de gang gezet.

Toen kreeg Peter een van de artsen bij de balie in het oog, een dikkige man die hem vaag bekend voorkwam, tegen zijn zin bijna, een gezicht uit een andere tijd, uit zijn jeugd, nu pafferig en met felle kleuren, en eindelijk wist Peter het gezicht te plaatsen in de galerij van de klassenfoto’s, het was Thomas van de lagere school, het botte haantje-de-voorste, Thomas Hammer, die hij sindsdien niet meer had gezien. Peter draaide zich om, maar het was te laat. Thomas had hem ontdekt, stopte wat papieren in een map en liep naar de bank waarop Peter zat.

Peter stond op, wilde zijn hand uitsteken, bedacht zich.

‘Thomas’, zei hij alleen maar.

‘Ik hoop dat het niks ernstigs is’, zei Thomas.

Hij lachte.

‘Mijn dochter is aangevallen door een hond’, zei Peter.

‘Ai. Ze zouden ze moeten afmaken. De eigenaars, bedoel ik.’

‘Dat zei ik ook al.’

Thomas knikte.

‘Als je kon kiezen, had je liever gehad dat de hond jou aangevlogen was, of niet soms?’

Ze namen elkaar op. Er lagen veertig jaren tussen hen in. Toch leek het alsof het niet meer was dan een grote pauze, die hen plotseling ouder had gemaakt, van middelbare leeftijd, het was onaangenaam, alsof je voor de spiegel stond en toch een vreemde zag.

Thomas’ pieper ging af. Peter hoopte dat hij weg zou gaan. Maar Thomas bleef staan.

‘Zie jij de jongens nog wel eens?’ vroeg Peter.

‘Ja hoor. Maar jij komt nooit op onze reünies.’

‘Het kwam er steeds niet van.’

Thomas glimlachte.

‘Nee, je zult nu wel te beroemd zijn voor ons gewone stervelingen.’

‘Het kwam er niet van’, herhaalde Peter.

‘Misschien kun je dit jaar komen? Ik ben voorzitter van de feestcommissie. Het wordt leuk.’

‘Doe ze maar de groeten.’

Thomas controleerde zijn pieper en stopte hem terug in het borstzakje van zijn witte jas. Zijn gezicht zat vol gesprongen adertjes, als kleine rode sproetjes, zoals een gezicht dat te veel drank, te veel zon en te weinig slaap heeft gekend er na verloop van tijd uit komt te zien, genot vermenigvuldigd met tijd.

‘Heeft de hond haar gebeten?’ vroeg Thomas.

‘Nee. Maar mijn vrouw wilde het zekere voor het onzekere nemen. Ze is een beetje bangig uitgevallen.’

Waarom zei hij dat? Hij had zijn tong af kunnen bijten.

‘Dat is goed’, zei Thomas. ‘Bang uitgevallen zijn.’

Peter moest zich vermannen. Deze Thomas, die tot zijn verleden behoorde en met wie hij niets te bespreken had, zou sowieso wel zo weggaan, er wachtten patiënten op hem, waar wachtte hij op? En Helene en Kaia moesten toch ook zo terugkomen, het kon toch niets ernstigs zijn, of had de hond haar toch gebeten, zodat ze een tetanusprik moest?

Peter vroeg, om maar iets te zeggen, hij kon deze stilte niet verdragen: ‘En jij werkt hier? Op de dokterspost?’

Thomas schudde zijn hoofd.

‘Ik heb een eigen praktijk. Maar ik doe hier af en toe dienst in het weekend. Als ze mensen nodig hebben. Pure liefdadigheid. Maakt dat ik me een beter mens voel.’

‘Dat heb je misschien nodig?’

‘Wie heeft dat niet, bij tijd en wijle, bedoel ik?’

Daar lachten ze even om.

Zijn pieper ging weer. Thomas liet hem piepen. Er kon wel iemand doodgaan tijdens dit hopeloze gesprek.

‘Ik denk er al een poosje over om nog een schilderij van je te kopen’, zei hij.

‘Interesseer je je tegenwoordig voor kunst?’

‘Nee. Mijn accountant vindt het een goeie investering.’

‘Is dat een compliment, Thomas?’

‘Absoluut.’

‘Dank je. Je zei nog een schilderij. Heb je er al een paar?’

‘Ik heb tijdens je eerste expositie een schilderij van je gekocht. Amputaties. Een hand. Gruwelijk ding. Maar met mooie kleuren.’

‘Dat wist ik niet. Dat je toen iets gekocht hebt.’

‘Jazeker. Misschien kan ik een keer naar je atelier komen om te kijken?’

‘Dat denk ik niet.’

Thomas glimlachte.

‘Dan moet ik maar wachten tot de volgende expositie.’

Opeens zei Peter, het floepte er zomaar uit: ‘Ik heb gisteren over je gedroomd.’

Thomas boog zich naar hem toe, even verbaasd.

‘Wat zeg je?’

Peter keek beschaamd een andere kant op.

‘Laat maar.’

‘Heb je over mij gedroomd?’

‘Gewoon een stomme droom. Laat maar.’

‘En dan komen we elkaar hier tegen. Dat moet toch iets betekenen. Wat droomde je over mij?’

‘Laat maar! Het spijt me.’

Thomas legde zijn hand op Peters schouder.

‘Gaat het wel goed met je, Peter?’

‘Nee, verdomme. Mijn dochter is aangevallen door een hond!’

Thomas bleef even zo staan, met zijn hand op Peters schouder.

‘Je werkt te veel met slecht licht, Peter.’

‘Wat?’

Thomas trok zijn hand terug, keek op zijn horloge.

‘Ik moet nu kennelijk een paar levens redden. Ik hoop dat het goed afloopt met je dochter.’

‘Dank je.’

Thomas diepte een visitekaartje op, gaf dat aan Peter, draaide zich om en liep naar een van de operatiekamers, waar een duidelijk ongeduldige verpleegkundige stond te wachten. Meteen daarna viel de deur achter hem dicht.

Peter keek op het kaartje: Dokter Thomas Hammer. Oogchirurg.

Hij wilde het weggooien, wat moest hij met het visitekaartje van een man die hij al veertig jaar niet had gezien en die hij het liefst nooit meer zou ontmoeten, maar op dat moment stonden Helene en Kaia bij hem, hij had hen niet zien aankomen, het was net alsof hij overal waar hij keek een dode hoek had, dus stak hij het kaartje snel in zijn zak.

‘Alles in orde?’ vroeg Peter.

Helene knikte.

‘Kun jij een taxi zien te vinden, terwijl ik betaal?’

‘Natuurlijk. Weet je zeker dat alles in orde is?’

Helene fluisterde, ongeduldig bijna: ‘Ja, Peter. Uiterlijk.’

Ze liep naar de balie en gaf daar de papieren af.

Peter pakte Kaia’s hand en klemde haar vingers voorzichtig in de zijne.

‘Kom maar, mijn kleine heldin. Nu gaan we naar huis, feestvieren!’

Kaia knikte alleen maar en keek hem niet aan.

‘Mamma is de held’, zei ze. ‘Niet ik.’

En Peter herhaalde dat, inwendig, terwijl ze de wachtkamer uit liepen: ‘Niet ik. Niet ik.’

Kaia trok aan zijn arm, koppig.

‘Wat zeg je, pappa?’

‘Dat jij en mamma mijn helden zijn’, zei hij.

Er stond een vrije taxi bij de ingang, Helene en Kaia stapten achterin, Peter moest weer voorin zitten. De straten waren nog verlaten in dit deel van de stad, waar de rivier haar in tweeën deelt, in oost en west, en waar de oevers plaats bieden aan zwervers, junks en alcoholisten. De lucht was nu betrokken en ze waren halverwege de oude brug toen het begon te regenen, een zware oktoberregen, een regen die op het punt stond over te gaan in sneeuw en die de ruitenwissers nauwelijks van de voorruit weg konden schuiven.

Helene boog zich tussen de stoelen door naar voren.

‘Wie was die dokter met wie je stond te praten?’

‘Iemand van de lagere school’, zei Peter.

‘Zag eruit als een aardige vent.’

Peter probeerde te lachen.

‘Hij verkocht de antwoorden van het rekenhuiswerk voor een week zakgeld.’

Maar toen ze thuiskwamen, werd het geen feest.

Kaia had geen honger en wilde naar haar kamer. Helene was ook niet erg spraakzaam en Peter trok zich na een poosje terug in zijn atelier, om het laatste daglicht te benutten, maar het daglicht liet zich niet benutten. Zijn handen gehoorzaamden niet, niets in hem gehoorzaamde, hij was verstrooid, onrustig, hij werd afgeleid door zichzelf, de razernij was uitgewoed en had een bodem gelegd voor de schaamte. Peter kon alleen maar denken aan de gebeurtenis in het park, dat hij was blijven staan toen zijn dochter in gevaar was, terwijl Helene zonder angst, zonder na te denken – behalve die ene, allesomvattende gedachte die alle andere overwegingen uitsloot, namelijk Kaia te beschermen, haar te redden, ten koste van alles – de hond had weggejaagd. Peter was op het beslissende moment tekortgeschoten. Hij had geaarzeld. En dat had Kaia ook gezien.

Peter schaamde zich diep.

Hij moest het weer goedmaken.

Hij liep rusteloos, doelloos tussen de doeken heen en weer.

Toen hoorde hij geluiden in de tuin en hij draaide zich om naar het raam.

De bui trok over en bedekte de heuvels en de bossen in het noorden, waar de regen een trillende streep door de scherpe lucht trok. Er is altijd een rand, dacht Peter, er is altijd een lijn die wat je ziet in tweeën deelt, in licht en donker, in voor en na, in hier en ergens anders, zoals de rivieren steden doorsnijden.

Helene was valappels aan het rapen, die ze in een rieten mand gooide. Kaia zat op de bank, onder de zwarte, naakte takken, met haar handen in haar schoot, alsof moeder en dochter net van plek waren gewisseld en er intussen niets was gebeurd. Maar het was wel gebeurd, de duisternis, de hond en ten slotte Thomas.

Peter deed de deur open, voelde meteen de kou, en riep Kaia.

Ze keek op, maar bleef zitten.

Helene trok de grote handschoenen uit en leunde tegen de appelboom.

‘Kaia’, riep hij nogmaals.

Ze keek naar haar moeder, die knikte, toen stond ze op en kwam langzaam naar hem toe.

Peter stond te wachten, had het koud. Helene volgde hen met haar ogen. Kaia bleef staan.

‘Wil je me ergens mee helpen?’ vroeg Peter.

‘Waarmee dan?’

‘Kom eerst maar even binnen.’

Haar stem was zacht: ‘Mag dat?’

‘Snel. Anders krijgen de schilderijen het koud.’

Kaia draaide zich nogmaals om naar haar moeder, die knikte, als een soort zegen, toen volgde ze Peter, die de deur achter hen dichtdeed.

Kaia stond in het atelier, bevangen door een grote ernst, ontzag leek het bijna, terwijl ze om zich heen keek, haar ogen glansden, haar mond was strak en klein in haar smalle, bleke gezicht.

‘Waar zijn de bloemen?’ vroeg ze plotseling.

‘Welke bloemen?’

‘Die we op het graf zouden leggen.’

‘Die heb ik in de auto laten liggen. We gaan er wel een ander keertje naartoe, goed?’

Kaia knikte en liep naar een van de doeken, hief haar hand op, voorzichtig, maar durfde het niet aan te raken.

‘Wat gaat dit worden?’ fluisterde ze.

‘Dat weet ik nog niet’, zei Peter.

Toen glimlachte ze eindelijk, het was net alsof zich een bloem in haar gezicht ontvouwde en het kleur gaf, en Peter voelde een felle, rusteloze vreugde toen hij dat zag; zijn dochter was een boeket.

Maar net zo plotseling was ze weer ernstig.

‘Waar moet ik je mee helpen?’

Peter wees op de gemakkelijke stoel.

‘Ga daar maar zitten en kijk naar buiten.’

Kaia deed wat hij haar vroeg, ging in de stoel zitten, keek naar buiten. De lucht was donker en duidelijk, blauw vermengd met zwart, de regen was ergens anders, achter de heuvels en de bossen. Er was niemand meer in de tuin. Alleen de mand met valappels stond er nog, de gele handschoenen lagen ernaast. Helene was naar binnen gegaan, ze konden de muziek uit haar werkkamer horen, die moest erg hard staan, ze draaide het oude album van Nina Simone, Old Man Sorrow, dat ze altijd draaide als ze echt aan het werk ging en dat stelde Peter gerust, dat de dingen, ondanks alles, hun gewone gangetje gingen, hij haatte breuken, verrassingen, afwijkingen en koesterde liever de sleur, het alledaagse, de heilige woensdagen. Het onvoorziene en onvoorspelbare moest in zijn schilderijen liggen en niet in zijn gedrag, in het leven dat hij leidde, en om dat te bewerkstelligen moest hij zich aan een strenge discipline onderwerpen, een externe dwang, die ruimte kon bieden aan de waanzin van de schilderijen. Er was slechts ruimte voor één soort chaos: de kunstenaar is burgerlijk, de kunst is vrij.

En nu had hij zijn onaantastbare wet geschonden en Kaia in zijn atelier toegelaten, om het weer goed te maken.

Hij wilde een portret van haar maken.

Peter pakte zijn schetsblok en een potlood, 4B, en ging in de ongemakkelijke stoel zitten. Hij bestudeerde zijn dochter, die naar de verlaten tuin gewend zat, en zette een paar snelle streken op het papier, een boog, een omtrek, een detail, hij moest eerst naar haar vorm zoeken, de lijnen van haar gelaatstrekken, hij moest het zwaartepunt in haar gezicht vinden en haar bevrijden, en hij voelde hoe zijn hand de wensen van zijn oog en zijn gedachten inwilligde, die heilige, broze driehoek, de geometrie van het scheppen, met een gelijke afstand tot elk punt: het oog, de gedachte, de hand.

‘Je mag nu wel deze kant opkijken’, zei hij.

Kaia verroerde zich niet, het leek wel alsof ze sliep, maar het tegenovergestelde was het geval, ze was klaarwakker, geconcentreerd.

De hoge ramen, de wanden van glas tussen het atelier en de tuin waren bijna onzichtbaar, de schemering loste randen en grenzen op en de nacht stroomde langzaam door een gat in de hemel over de aarde.

‘Kijk me aan’, zei Peter nogmaals.

Toen draaide Kaia zich eindelijk naar hem om, nog steeds even ernstig, met de speciale ernst van modellen, die maakt dat ze allemaal op elkaar lijken, alsof ze zich ergens door bedreigd voelen, in het atelier waar de schilder de jager is en zij de prooi zijn die gevangen moet worden, maar tegelijkertijd kunnen ze hun ijdelheid ook niet verbergen, zelfs Kaia niet, zes jaar oud, zij wilde zich ook van haar beste kant laten zien, want wie model zit is toch vooral bang dat de schilder het niet op tijd af zal krijgen, er niet in zal slagen hen te vangen terwijl ze op hun mooist zijn.

Dat is de last van het model en de lichtheid van het schilderij.

‘Waarom zijn hier geen lampen?’ vroeg Kaia.

‘Omdat ik niet van lichtpeertjes hou’, antwoordde Peter.

‘Maar wat doe je dan als het helemaal donker is?’

‘Dan hou ik op met schilderen.’

Peter werkte nog even door aan de schets. Hij wilde de lijn vinden die haar kentekende. Hij wist dat die bestond. Maar het werd al snel te laat. Hij stond op. Kaia kwam naar hem toe.

‘Mag ik eens kijken?’

Hij liet haar het vel papier zien.

Ze bleef een poosje staan zonder iets te zeggen.

‘Zie je niet waar het op lijkt?’ vroeg Peter.

Ze aarzelde, haar lippen trilden een beetje.

En het antwoord verbaasde en beangstigde hem: ‘De hond’, fluisterde Kaia.