J.M.G. Le Clézio

Gouden vis

Uit het Frans vertaald door Maria Noordman

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Poisson d’or, verschenen bij Gallimard

Oorspronkelijke tekst © Éditions Gallimard, Parijs 1997

Eerste Nederlandstalige uitgave © Maria Noordman en De Geus bv, Breda 1998

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Bruno Barbey/Magnum Photo’s/abc Press

isbn 978 90 445 3005 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 1998.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Toen ik zes of zeven jaar oud was, werd ik ontvoerd. Ik herinner het me niet echt, daarvoor was ik nog te jong, en alles wat ik daarna heb meegemaakt, heeft de herinnering eraan uitgewist. Het is meer als een droom, een oude, verschrikkelijke nachtmerrie die in sommige nachten terugkomt, die me zelfs overdag achtervolgt. Een stoffige, verlaten straat die wit is van de zon, een blauwe lucht, het ijselijke gekrijs van een zwarte vogel, en ineens die mannenhanden die me onder in een grote zak stoppen, ik stik bijna. Lalla Asma heeft me toen gekocht.

Zo komt het dat ik niet weet wat mijn echte naam is, de naam die mijn moeder me bij mijn geboorte heeft gegeven, en evenmin de naam van mijn vader en de plaats waar ik ben geboren. Alles wat ik weet, is wat Lalla Asma me heeft verteld: dat ik op een nacht bij haar ben gekomen en dat ze me daarom Laila, de Nacht, heeft genoemd. Ik kom uit het zuiden, van heel ver, misschien wel uit een land dat niet meer bestaat. Voor mij was er voor die tijd niets, alleen die stoffige straat, de zwarte vogel en de zak.

Daarna werd ik aan één oor doof. Dat gebeurde toen ik op straat speelde, voor de deur. Een bestelwagen botste tegen me op en brak een botje in mijn linkeroor.

Ik was bang in het donker, bang voor de nacht. Ik herinner me dat ik soms wakker werd en de angst als een koude slang in me voelde binnendringen. Ik durfde niet meer te ademen. Dan kroop ik bij mijn mevrouw in bed, dicht tegen haar dikke rug aan, om niets meer te zien, niets meer te voelen. Ik weet zeker dat Lalla Asma dan wakker werd, maar ze heeft me niet éénmaal haar bed uitgestuurd, en daarom was ze echt mijn oma.

Ik ben lang bang gebleven voor de straat. Ik durfde niet van de binnenplaats af. Ik wilde niet eens door de grote blauwe poort, die op straat uitkwam, en als iemand probeerde me mee te nemen naar buiten, begon ik te schreeuwen en te huilen, klampte me vast aan de muren, of rende weg en ging me verstoppen onder een van de meubels. Ik kreeg dan een vreselijke hoofdpijn en het daglicht deed pijn aan mijn ogen, doorboorde me tot in het diepst van mijn lichaam.

Zelfs de geluiden van buiten maakten me bang. Het geluid van voetstappen in het straatje van de mallaah[1], of een mannenstem die hard praatte, aan de andere kant van de muur. Maar vogelgekwetter, bij het aanbreken van de dag, hoorde ik graag, het sjirpen van de zwaluwen in de lente, als ze vlak langs het dak scheren. In dat deel van de stad zijn geen raven, alleen duiven. Soms zijn er in de lente ooievaars op doortocht, die boven op een muur gaan zitten en met hun snavel klepperen.

Jarenlang heb ik niets anders gekend dan die kleine binnenplaats en Lalla Asma’s stem, die mijn naam riep: ‘Laila!’ Zoals ik al zei, ken ik mijn echte naam niet en was ik gewend geraakt aan de naam die mijn mevrouw me had gegeven, alsof het de naam was die mijn moeder voor me had uitgezocht. Toch denk ik dat iemand op een goede dag mijn echte naam zal zeggen, en dat ik dan zal opschrikken en hem zal herkennen.

Lalla Asma was ook niet haar echte naam. Ze heette Azzema, ze was een Spaanse jodin. Toen aan de andere kant van de wereld de oorlog was uitgebroken tussen joden en Arabieren, was zij de enige die niet uit de mallaah was weggetrokken. Ze had zich verschanst achter de grote blauwe poort en kwam haar huis niet uit. Tot in de nacht dat ik was gekomen, toen alles in haar leven veranderde.

Ik noemde haar ‘mevrouw’ of ‘oma’. Ze had graag dat ik haar ‘mevrouw’ noemde, of liever nog ‘juffrouw’, omdat zij me had leren lezen en schrijven, in het Frans en in het Spaans; zij had me ook hoofdrekenen en aardrijkskunde geleerd en me de grondbeginselen bijgebracht van godsdienst – die van haar, waarin God geen naam heeft, en die van mij, waarin Hij Allah heet. Ze las me passages voor uit haar heilige boeken en vertelde me wat ik allemaal niet mocht doen, zoals op je eten blazen, brood op zijn kop leggen of je afvegen met je rechterhand. En dat je altijd de waarheid moest zeggen en je iedere dag van top tot teen moest wassen.

In ruil daarvoor werkte ik van ’s morgens tot ’s avonds voor haar op de binnenplaats, veegde, hakte houtjes voor de vuurkorf en deed de was. Ik vond het leuk om de was te gaan ophangen op het dak. Van daar zag ik de straat, de daken van de huizen naast ons, de mensen die op straat liepen, de auto’s, en zelfs, tussen twee stukken muur door, een stukje van de grote blauwe rivier. Van bovenaf leken de geluiden me minder erg. Ik had het gevoel dat ik daar buiten schot was.

Als ik te lang op het dak bleef, riep Lalla Asma me. Ze bleef de hele dag in de grote woonkamer, die was ingericht met leren kussens. Ze gaf me een boek waaruit ik moest voorlezen. Of ze gaf me een dictee op, of overhoorde me over vorige lessen. Ze liet me proefwerken maken. Als beloning mocht ik naast haar in de woonkamer zitten, dan draaide ze plaatjes van haar favoriete zangers: Oemm Koelthoem, Sajjid Darwiesj, Habieba Masieka, en vooral Fairoez met haar diepe, hese stem, de mooie Fairoez al-Halabiyya, die Ja Koedsoe zingt; Lalla Asma huilde altijd als ze de naam Jeruzalem hoorde.

Eens per dag ging de grote blauwe poort open en kwam er een magere, bruine vrouw binnen, zonder kind, die Zohra heette en de schoondochter was van Lalla Asma. Ze kwam een beetje koken voor haar schoonmoeder, en vooral het huis inspecteren. Lalla Asma zei dat ze het inspecteerde als een bezit dat ze eens zou erven.

Lalla Asma’s zoon kwam niet zo vaak. Hij heette Abel. Een grote, forse kerel, gekleed in een mooi, grijs kostuum. Hij was rijk, directeur van een bouwbedrijf, werkte zelfs in het buitenland, in Spanje en Frankrijk. Maar volgens Lalla Asma dwong zijn vrouw hem om bij zijn schoonouders te wonen, onuitstaanbare, verwaande mensen, die liever in de nieuwe stad woonden, aan de andere kant van de rivier.

Ik heb hem nooit vertrouwd. Toen ik klein was, verstopte ik me achter de gordijnen zodra hij binnenkwam. Daar moest hij om lachen: ‘Wat een schuw kind!’ Toen ik groter werd, was ik nog banger voor hem. Hij keek naar me op een speciale manier, alsof ik een ding was dat hem toebehoorde. Voor Zohra was ik ook bang, maar niet op dezelfde manier. Op een dag had ze me tot bloedens toe geknepen omdat ik het stof op de binnenplaats niet had opgeveegd: ‘Kleine armoedzaaier, weeskind, zelfs vegen kan je niet!’ Ik schreeuwde: ‘Ik ben geen wees, Lalla Asma is mijn oma!’ Ze lachte me uit, maar durfde me niet achterna te komen.

Lalla Asma nam het altijd voor me op. Maar ze was oud en moe. Ze had enorm dikke benen, overdekt met spataderen. Als ze moe was, of klaagde, vroeg ik: ‘Bent u ziek, oma?’ Ze zei dat ik goed rechtop vóór haar moest gaan staan, ze keek naar me en herhaalde dan haar favoriete Arabische spreekwoord, dat ze een beetje plechtig opzei, alsof ze iedere keer naar de goede vertaling in het Frans zocht: ‘Gezondheid is een kroon op het hoofd van gezonde mensen, die alleen door zieken wordt gezien.’

Nu liet ze me niet veel meer lezen of leren, ze had geen ideeën meer om dictees te verzinnen. Ze bracht het grootste deel van haar dagen door in de lege woonkamer en keek naar het televisiescherm. Of ze vroeg of ik haar het bijouteriekistje en het zilveren bestek wilde brengen. Een keer liet ze me een paar gouden oorbellen zien: ‘Kijk, Laila, deze oorbellen zijn voor jou als ik dood ben.’

Ze deed de oorbellen door de gaatjes in mijn oren. Ze waren oud en versleten en hadden de vorm van de maan in zijn eerste kwartier, omgekeerd aan de hemel. En toen Lalla Asma me de naam ervan noemde, Hilal, was het of ik mijn eigen naam hoorde, ik stelde me voor dat het de oorbellen waren die ik had gedragen toen ik hier in de mallaah was gekomen.

‘Ze staan je goed. Je lijkt op Balkis, de koningin van Saba.’

Ik legde de oorbellen in haar hand, vouwde haar vingers erover en kuste haar hand.

‘Dank u, oma. U bent goed voor me.’

‘Ja, al goed’, mopperde ze. ‘Ik ben nog niet dood, hoor.’

De man van Lalla Asma heb ik niet gekend, behalve van een foto die ze van hem bewaarde in de grote kamer en die op een commode stond, naast een pendule die niet meer liep. Een streng uitziende heer in het zwart. Hij was advocaat geweest, heel rijk, maar ontrouw, en toen hij stierf had hij zijn vrouw alleen het huis in de mallaah nagelaten en wat geld bij de notaris. Hij leefde nog toen ik in huis kwam, maar ik was te klein om me hem te herinneren.

Ik had goede redenen om Abel niet te vertrouwen.

Ik was elf of twaalf, Zohra had haar schoonmoeder bij wijze van uitzondering meegenomen, naar de dokter of om boodschappen te doen. Abel was het huis binnengekomen zonder dat ik het had gemerkt, hij moest me in huis hebben gezocht en vond me in het kleine vertrek aan de achterkant van de binnenplaats, waar de latrines en de waskuip waren.

Hij was zo groot en fors, dat hij de hele deuropening blokkeerde, ik kon niet wegvluchten. Ik had me toch niet kunnen verroeren, zo bang was ik. Hij kwam naar me toe, met nerveuze, abrupte gebaren. Misschien zei hij iets, maar ik hield mijn hoofd met mijn linkeroor naar voren, om niets te horen. Hij was groot, had brede schouders, en zijn kale voorhoofd glom in het licht. Hij knielde voor me neer, graaide onder mijn jurk, betastte mijn dijen, mijn schaamspleet, met handen die hard waren van de cement. Ik had het gevoel of er twee koude, droge dieren onder mijn kleren waren gekropen. Ik was zó bang dat ik mijn hart in mijn keel voelde kloppen. Ineens kwam alles weer terug: de witte straat, de zak, de klappen op mijn hoofd. En de handen die me betastten, die op mijn buik drukten, die me pijn deden. Ik weet niet wat ik heb gedaan. Ik geloof dat ik van angst heb geplast, als een teef. Hij deinsde achteruit, trok zijn handen terug, en het lukte me om achter hem langs te kruipen. Als een dier glipte ik weg, stak gillend de binnenplaats over en sloot me op in de badkamer, omdat dat het enige vertrek was dat op slot kon. Ik wachtte, terwijl mijn hart als een razende tekeerging, met mijn goede oor tegen de deur aan.

Abel kwam eraan. Hij klopte, eerst zacht, met zijn vingertoppen, toen harder, met zijn vuisten: ‘Laila! Doe open! Wat doe je nou? Doe open, ik zal je niets doen!’ Daarna moet hij zijn weggegaan. Ik ging op de tegelvloer zitten, met mijn rug tegen het marmeren bad dat Abel voor zijn moeder had geïnstalleerd.

Na een hele tijd kwam er iemand achter de deur. Ik hoorde opgewonden stemmen, maar verstond niet wat ze zeiden. Er werd weer geklopt, en deze keer herkende ik de hand van Lalla Asma. Toen ik de deur opendeed, moet ik er zó verschrikt hebben uitgezien, dat ze me in haar armen sloot: ‘Wat hebben ze je gedaan? Wat is er dan gebeurd?’ Ik liep voor Zohra langs en drukte me tegen Lalla Asma aan. Maar ik zei niets. Zohra schreeuwde: ‘Ze is gek geworden, dat is alles.’ Lalla Asma vroeg verder niets. Maar vanaf die dag liet ze me niet meer alleen als Abel kwam.

Toen ik op een dag in de keuken bezig was met het schoonmaken van de groenten voor de soep van Lalla Asma, hoorde ik een harde bons in huis, alsof er iets zwaars met een klap op de tegelvloer viel en de stoelen omstootte. Ik rende erheen en zag de oude dame languit op de grond liggen. Ik dacht dat ze dood was en wilde al wegvluchten om me ergens te verstoppen, toen ik haar hoorde kreunen en grommen. Ze was alleen maar flauwgevallen. In haar val was ze met haar hoofd tegen de punt van een stoel gestoten, er liep wat donker bloed over haar slaap.

Ze lag helemaal te schudden, met weggedraaide ogen. Ik wist niet wat ik moest doen. Na een tijdje bukte ik me over haar heen, raakte haar gezicht aan. Haar wang was slap en vreemd koud. Maar ze ademde diep, haar borst ging op en neer, en de lucht die uit haar mond kwam, liet haar lippen bibberen met een grappig borrelend geluid, alsof ze snurkte.

‘Lalla Asma! Lalla Asma!’ fluisterde ik in haar oor. Ik was er zeker van dat ze me kon horen, daar waar ze was. Ze was alleen niet in staat om te spreken. Ik zag het trillen van haar oogleden, die halfopen waren over haar witte ogen, en ik wist dat ze me hoorde. ‘Lalla Asma! Niet doodgaan.’

Op dat moment kwam Zohra eraan, en ik was zó in beslag genomen door de langzame ademhaling van Lalla Asma, dat ik haar niet had horen komen.

‘Imbeciel, kleine heks, wat doe je daar?’

Ze trok me zó hard aan mijn mouw, dat mijn jurk scheurde. ‘Ga een dokter halen! Je ziet toch wel dat mijn moeder er heel slecht aan toe is!’ Het was voor het eerst dat ze Lalla Asma haar moeder noemde. Omdat ik als versteend in de deuropening bleef staan, trok ze een pantoffel uit en gooide die naar me toe: ‘Ga! Waar wacht je op?’

Toen stak ik de binnenplaats over, duwde de zware blauwe poort open en begon door de straten te rennen, zonder te weten waar ik heen ging. Het was de eerste keer dat ik buiten was. Ik had er geen flauw idee van waar ik een dokter kon vinden. Ik wist maar één ding: Lalla Asma zou doodgaan en het zou mijn schuld zijn, omdat ik niemand had kunnen vinden die haar beter kon maken. Ik bleef doorrennen zonder op adem te komen, door de straatjes die in de zon waren ingedut. Het was erg warm, er was geen wolkje in de lucht en de muren van de huizen waren spierwit.

Ik rende straat in, straat uit, tot aan een plaats waar je de rivier kon zien en nog verder, de zee en de silhouetten van de boten. Het was zó mooi dat ik helemaal niet meer bang was. In de schaduw van een muur bleef ik staan en keek mijn ogen uit. Het was hetzelfde uitzicht als vanaf het dak van Lalla Asma, maar veel weidser. Beneden, op straat, waren veel auto’s, vrachtwagens en bussen. Het moest de tijd zijn dat de kinderen ’s middags weer naar school gingen; ze liepen op straat, de meisjes met blauwe rokken en hagelwitte blouses, de jongens iets minder netjes gekleed, met kaalgeschoren hoofden. Ze droegen een schooltas, of een stapeltje boeken dat met een elastiek bijeen werd gehouden.

Het was alsof ik uit een lange slaap ontwaakte. Toen ze voor me langs liepen, had ik de indruk dat ze om me lachten en de draak met me staken, en bij nader inzien zag ik er ook wel erg vreemd uit, alsof ik van een andere planeet kwam, in mijn jurk van Franse snit waarvan de mouw was gescheurd en met mijn kroeshaar dat te lang was. In de schaduw van de muur moet ik er helemaal hebben uitgezien als een heks.

Ik sloeg op goed geluk een straat in, in de richting van de scholieren, toen een andere straat, vol mensen. Er was een markt, dekzeilen die tegen de zon waren gespannen. Bij de ingang van een huis zat een oude man te werken in een houten hokje, in kleermakerszit op een soort laag tafeltje, met allemaal pantoffels om zich heen. Met een koperen hamertje sloeg hij heel dunne spijkertjes in een zool. Omdat ik was blijven staan om naar hem te kijken, vroeg hij: ‘Wil je een balgha[2]?’

Hij zag wel dat ik op blote voeten liep.

‘Wat wil je? Ben je je tong verloren?’

Ik slaagde erin iets te zeggen: ‘Ik zoek een dokter voor mijn grootmoeder.’

Ik zei het in het Frans, herhaalde het toen in het Arabisch omdat hij me niet-begrijpend aankeek.

‘Wat heeft ze?’

‘Ze is gevallen. Ze gaat dood.’

Ik was zelf verbaasd dat ik zo rustig was.

‘Er is hier geen dokter. Maar er woont hier een zekere mevrouw Jamila, ginds in de karavanserai. Ze is vroedvrouw. Misschien kan zij iets voor je doen.’

Ik rende in de richting die hij aangaf. De schoenmaker bleef roerloos zitten, met zijn koperen hamertje in de lucht. Hij riep iets wat ik niet begreep en waar de omstanders om moesten lachen.

Mevrouw Jamila woonde in een huis zoals ik me nog nooit een huis had voorgesteld. Het was een vervallen paleis, met hoge lemen muren en een poort die zó lang open had gestaan, dat hij niet meer dicht kon vanwege de modder en het gruis. Op de gevel kon je aan de stukken pleister zien dat het huis vroeger roze was geweest. Er waren houten vensters die uitstaken en vermolmde balkons. Ondanks mijn angst ging ik de binnenplaats op.

Bij Lalla Asma was het huis van binnen een strikt geordende wereld, die kraakhelder was, en ik had gedacht dat alle binnenplaatsen zo waren. Maar hier in de karavanserai was het een ongelooflijke chaos. Overal waren mensen die een dutje deden in de schaduw van de afdaken, of onder een paar povere acacia’s. Geiten, honden, kinderen, vuurkorven die uitbrandden zonder dat er iemand bij was, en hier en daar hopen afval, waar oude kippen, die eruitzagen als gieren, in stonden te pikken. Tegen de muren rondom de binnenplaats, in de beschutting van de afdaken, hadden marskramers hun pakken koopwaar opgestapeld, en om ze beter te bewaken, waren ze er zelf bovenop gaan liggen. Ik begreep niet wat al die mensen deden. Ik wist niet eens wat een hotel eigenlijk was. Omdat ik langzaam de binnenplaats overstak en aarzelde welke kant ik op zou gaan, riep iemand me vanaf de galerij, met brede gebaren. Verblind door de zon tuurde ik in de schaduw van de galerij. Ik hoorde een heldere stem: ‘Wie zoek je?’

Eindelijk zag ik een vrouw van een zekere leeftijd, gekleed in een lange, turkooizen jurk. Ze stond over de balustrade geleund te roken terwijl ze naar me keek. Ik noemde de naam van mevrouw Jamila, ze wenkte me: ‘Kom maar boven, de trap is achter in die zaal vlak vóór je.’

Omdat ik het niet leek te begrijpen, riep ze: ‘Wacht maar.’

Ze nam me mee door een groot, donker vertrek, waar nog meer bundels koopwaar lagen en waar mensen zaten te rusten. Een paar oude mannen speelden domino aan een laag tafeltje, naast hen stond een grote Turkse waterpijp. Niemand leek aandacht aan me te schenken.

Boven aan de trap werd de galerij verlicht door vlekken zonlicht, daar waar luiken ontbraken. De hele bovenverdieping werd bewoond door vreemde vrouwen. Sommige leken jong, andere waren zo oud als Zohra, of nog ouder. Ze waren dik, hadden een bleke huid, haren die met henna rood waren geverfd, diepbruin geschminkte lippen en ogen die zwart waren omrand. Ze zaten in kleermakerszit op de grond voor de deur van hun kamer te roken. De rook van hun sigaret verliet de schaduw van de galerij en danste in de zon.

‘Ik ga mevrouw Jamila halen.’

Ik bleef boven aan de trap staan, met één voet op de vloer van de eerste verdieping. Ik geloof dat alleen de angst om zonder dokter bij Lalla Asma terug te komen, me ervan weerhield om weg te rennen. De vrouwen kwamen om me heen staan. Ze praatten hard, lachten. De sigarettenrook vulde de lucht met een zoetige geur die me duizelig maakte.

Ze streelden mijn haren, raakten ze aan alsof ze nog nooit zulk haar hadden gezien. Een van hen, een jonge vrouw met lange, slanke handen en een boezem die was behangen met sieraden, begon boven op mijn hoofd vlechtjes te maken van mijn haren, met rode draadjes erdoorheen. Ik durfde me niet te verroeren.

‘Kijk eens hoe mooi ze is, een echte prinses!’

Ik begreep niet wat ze zei. Ik vroeg me af of deze mooie vrouwen met al hun sieraden en hun make-up niet de spot met me dreven, of ze me niet zouden knijpen, aan mijn haren zouden trekken. Ze spraken snel en zacht, en vanwege mijn slechte oor kon ik niet alle woorden verstaan.

Toen kwam mevrouw Jamila. Ik had me een vroedvrouw groot en fors voorgesteld, met een nors gezicht, maar ik zag een kleine, tengere vrouw met kort haar en Europese kleding. Ze keek me een ogenblik aan. Toen liet ze de vrouwen opzij gaan, en alsof ze mijn gehoorprobleem had begrepen, boog ze zich naar me over en zei langzaam: ‘Wat wil je?’

‘Mijn oma gaat dood. U moet naar haar komen kijken.’

Ze aarzelde. Toen zei ze: ‘Dat is zo, ik ben er voor kinderen en ook voor oma’s die doodgaan.’

Ze liep met grote passen door de straatjes en ik dribbelde achter haar aan. Zonder haar zou ik nooit de weg terug hebben gevonden, maar mevrouw Jamila kende het huis van Lalla Asma.

Toen we er waren, was het mij angstig te moede. Ik dacht dat Lalla Asma in die lange tussentijd gestorven zou zijn en dat ik de schelle kreten van haar schoondochter zou horen. Maar Lalla Asma leefde nog. Ze zat in haar fauteuil, op haar gewone plaats, met haar voeten op een stoel voor zich. Er zat alleen wat opgedroogd bloed aan haar slaap, waar ze haar hoofd had gestoten toen ze was gevallen.

Lalla Asma zag me en haar gezicht klaarde op. Ze beefde nog een beetje. Ze pakte mijn handen stevig vast. Ik zag dat ze iets wilde zeggen, maar dat het haar niet lukte. Ik wist niet dat ze zoveel van me hield en daar moest ik ineens om huilen.

‘Blijf rustig zitten, oma. Ik zal thee voor u zetten zoals u die graag hebt.’

Toen zag ik mevrouw Jamila in de deuropening staan. Omdat Lalla Asma niet bezig was dood te gaan, had ze niemand meer nodig. Lalla Asma hield er niet van dat er vreemde mensen bij haar binnenkwamen. Ik zei tegen mevrouw Jamila: ‘Het gaat nu beter met haar. Ze heeft u niet meer nodig.’ Ik liep met haar mee tot de poort. Ik wilde haar visite betalen, met dirhams uit de huishoudpot, maar dat wees ze af. Ze keek me recht aan en zei: ‘Misschien zou je een echte dokter moeten laten komen. Er is iets geknapt in haar hoofd, daarom is ze gevallen.’

Ik vroeg: ‘Zal ze weer kunnen spreken?’

Mevrouw Jamila schudde haar hoofd: ‘Ze zal nooit meer de oude worden. Op een dag zal ze weer vallen en niet meer bijkomen. Zo is het nu eenmaal. Maar je moet bij haar blijven tot haar laatste ademtocht.’ Ze herhaalde de zin in het Arabisch en ik heb hem niet vergeten: ‘…kharadjat ar-roeh[3].’

Even later kwam Zohra terug. Ik zei haar niets over mevrouw Jamila. Ze zou me hebben geslagen als ze zou horen dat ik alleen maar een vroedvrouw uit een oude karavanserai had meegebracht. Ik loog: ‘De dokter zei dat ze wel weer zal opknappen, hij komt volgende week terug.’

‘En medicijnen? Heeft hij geen medicijnen gegeven?’

Ik schudde van nee.

‘Hij zei dat het niets ernstigs was. Ze zal weer de oude worden.’

Zohra zei hard, vlak bij Lalla Asma’s oor, alsof deze doof was: ‘Hoort u, moeder? De dokter heeft gezegd dat het goed met u gaat.’

Maar Lalla Asma sprak al maanden niet meer tegen haar schoondochter en Zohra had niets in de gaten. Toen ze weg was, hielp ik Lalla Asma met naar bed gaan. Ze liep vreemd, hupte als een merel. En haar groene ogen waren doorschijnend geworden, triest en afwezig.

Ineens werd ik bang voor wat er ging gebeuren. Tot dan toe had ik me nooit afgevraagd wat er met mij zou gebeuren als Lalla Asma er niet meer zou zijn. Dit huis, achter de hoge muren, binnen de grote, blauwe poort, met alleen maar een vage indruk van de stad als ik boven op het dak de was ophing, had me het gevoel gegeven dat er nooit iets ergs zou gebeuren.

Ik keek naar mijn mevrouw, naar haar oude, opgeblazen gezicht waarin haar ogen twee kleurloze spleten waren, naar het dunne haar dat grijs was onder de henna.

‘Oma, oma, u laat me toch nooit alleen?’ De tranen stroomden over mijn wangen, ik kon ze niet meer inhouden. ‘Zo is het toch, oma, u laat me toch niet alleen?’ Ik geloof wel dat ze hoorde wat ik zei, want ik zag haar oogleden knipperen en haar lippen trillen. Ik legde mijn handen in de hare, opdat ze die stevig zou vastpakken. ‘Ik zal goed voor u zorgen, oma, ik zal niemand bij u laten, en Zohra zeker niet. Ik zal thee voor u zetten en u te eten geven. Ik zal uw brood en uw groenten gaan kopen. Nu ben ik niet bang meer om naar buiten te gaan, we hebben Zohra niet meer nodig.’

Ik praatte en mijn tranen bleven stromen. Ik kan wel zeggen dat dat voor het eerst was. Ik huilde nooit ergens om, zelfs niet als Zohra me tot bloedens toe kneep.

Maar Lalla Asma werd niet meer de oude. Integendeel, iedere dag zakte ze iets verder weg. Ze at niet meer. Als ik probeerde haar te laten drinken, liep de koude thee uit haar beide mondhoeken en maakte haar jurk nat. Haar lippen waren gesprongen, vol kloofjes. Haar huid werd kurkdroog en zandkleurig. En ik moet zeggen dat ze het in haar broek deed. Zij, die zo netjes en precies was. Ik verschoonde haar. Ik wilde niet dat Zohra en Abel haar in zo’n toestand zagen. Ik wist zeker dat ze zich schaamde, dat ze zich van alles bewust was. Toen Zohra de kamer binnenkwam, trok ze haar neus op: ‘Wat stinkt er zo?’ Ik zei dat er in het huis naast ons werkzaamheden aan de gang waren, dat de beerput werd geleegd. Zohra keek verbijsterd naar Lalla Asma. Ze snauwde me toe: ‘Nee, dat komt omdat jij hier niet goed schoonmaakt, kijk die rommel eens.’ Ze probeerde erachter te komen wat er mis was. Om haar niet te laten merken hoe Lalla Asma eraan toe was, kamde ik ’s morgens haar haren, poederde haar wangen met roze make-up en smeerde cacaoboter op haar lippen. Ik zette het koperen dienblad naast haar op tafel, met de theepot en glazen, en schonk een beetje thee met suiker in de glazen, alsof Lalla Asma ervan had gedronken.

Ik liet haar niet meer alleen. ’s Nachts sliep ik naast haar op de grond, in een sprei gewikkeld. Ik herinner me dat er muggen waren, de hele nacht luisterde ik naar hun gezoem in mijn oor, en ’s morgens draaide ik me om om nog wat te slapen. Ik vergat de pijnlijke ademhaling van Lalla Asma, ik droomde dat we weggingen, dat we eindelijk die boot namen waar ze het altijd over had, van Melilla naar Malaga, en zelfs verder, naar Frankrijk.

Op een nacht ging het erg slecht met haar. Ik had het niet onmiddellijk in de gaten. Lalla Asma had het benauwd. Haar ademhaling was zo luidruchtig als van een hijgend paard en na iedere uitademing hoorde ik een borrelend geluid. Ik bleef doodstil op de grond liggen, durfde me niet te verroeren. Het was donker in de kamer, op de binnenplaats was een beetje maanlicht. Maar ik kon echt niet naar buiten gaan. Ik wachtte, ik wou dat het licht werd. Ik dacht: zodra de zon opkomt, wordt Lalla Asma wakker, dan zal ze niet meer snurken en benauwd ademhalen met zo’n borrelend geluid.

Maar tegen de morgen sliep ik in, zó moe was ik. Misschien is Lalla Asma op dat ogenblik gestorven, en kon ik daarom eindelijk inslapen.

Toen ik wakker werd, was het al volop dag. Zohra zat naast het bed, ze huilde luid. Plotseling zag ze me en haar mond vertrok van woede. Ze sloeg me met alles wat ze maar kon vinden: een badhanddoek, tijdschriften, toen trok ze haar pantoffel uit om me ermee te slaan en ik vluchtte weg naar de binnenplaats. Ze schreeuwde: ‘Ellendig kind, kleine heks! Mijn moeder is dood en jij ligt rustig te slapen! Je bent een moordenares!’ Ik verstopte me in de keuken, onder een tafel, zoals toen ik klein was. Ik trilde van angst. Gelukkig kwam er op dat ogenblik een buurvrouw op het geschreeuw af. En Abel kwam ook, samen brachten ze Zohra tot bedaren. Ze had een mes in haar hand, alsof ze me wilde vermoorden. Ze schreeuwde nog: ‘Heks! Moordenares!’ Ze lieten haar op de binnenplaats zitten en gaven haar een glas water te drinken.

Ik sloop de keuken uit, kroop op handen en voeten over de binnenplaats, langs de muur die in de schaduw lag. Ik was blootsvoets, had de gekreukte jurk aan waarin ik had geslapen, mijn haren waren door de war, ik moest er echt uitzien als een moordenares.

Het lukte me om door de grote, blauwe poort, die op een kier was blijven staan, naar buiten te glippen. Toen rende ik door de straten, net als op de dag dat ik de vroedvrouw was gaan halen. Ik was doodsbang dat ze me te pakken zouden krijgen en in de gevangenis zouden stoppen omdat ik Lalla Asma dood had laten gaan.

Zo verliet ik voorgoed het huis in de mallaah. Ik had niets, geen cent, ik was blootsvoets, gekleed in een oude jurk, en ik had niet eens de gouden oorbellen, mijn Hilal-maansikkels, die Lalla Asma me had beloofd als ze dood zou zijn. Ik voelde me nog erger berooid dan op de dag dat de kinderrovers me aan Lalla Asma hadden verkocht.

[1] mallaah – joodse wijk

[2] balgha – pantoffel

[3] kharadjat ar-roeh – tot haar laatste ademtocht

2

De karavanserai leek in niets op alles wat ik tot dan toe had gekend.

Het was een huis dat aan alle kanten open was en stond in een drukke straat vol bestelwagens, auto’s en brommers. Vlakbij was de overdekte markt, een groot betonnen gebouw waar je alles kon krijgen wat je wilde: vlees van de slager, groenten, maar ook pantoffels, tapijten en plastic emmers.

Toen ik Lalla Asma’s huis verliet, wist ik niet waar ik heen moest. Ik wist maar één ding: dat ik me ergens moest verstoppen waar Zohra en Abel me nooit konden vinden, zelfs al zouden ze de politie achter me aan sturen. Ik rende door de straten, in de schaduw, vlak langs de muren, als een verdwaald katje. In mijn hoofd klonk nog het geschreeuw van Zohra: ‘Heks! Moordenares!’ Ik was er zeker van dat als ze me te pakken kreeg, ze me in de gevangenis zou laten opsluiten. Zonder dat ik het besefte, voerden mijn passen me naar de straat waar ik een dokter voor Lalla Asma had gezocht. Toen ik het gebouw herkende, met de grote poort die wijdopen stond, sprong mijn hart op van blijdschap. Daar zou Zohra me nooit kunnen vinden, dat wist ik zeker.

Mevrouw Jamila was niet in de karavanserai. Ze was weggeroepen voor een spoedgeval. Toen ging ik maar braaf op de galerij zitten wachten, met mijn rug tegen de muur, naast haar deur.

Toen ik voor het eerst hier was gekomen, had ik te veel haast gehad, ik had niet de tijd gehad om te kijken wat er in dit hotel gebeurde. Nu bekeek ik alles uitvoerig: voortdurend liepen er mensen de binnenplaats op en af, in lompen geklede marskramers die zo zwaar beladen waren als pakezels, marktlui die hun bundels koopwaar onder de bogen van de galerij neerlegden. Er waren groentehandelaren, handelaren in dadels, jonge jongens die vreemdsoortige ladingen balancerend op hun fiets binnenbrachten: dozen met plastic speelgoed, muziekcassettes, horloges en zonnebrillen. Ik kende al hun koopwaar, omdat ze vaak bij Lalla Asma aan de deur kwamen, en omdat zijzelf niet meer naar buiten kon om boodschappen te doen, liet ze hun de spullen uitstallen op de binnenplaats, en dan kocht ze dingen die ze niet nodig had, vulpennen en stukken zeep, wat haar schoondochter tot wanhoop dreef: ‘Moeder, wat moet u daarmee?’ Lalla Asma schudde met haar hoofd: ‘Misschien ben ik ooit nog eens blij dat ik dat gekocht heb.’ Ik had nooit gedacht dat die clandestiene kooplui ook op een binnenplaats als deze kwamen.

De bovenverdieping werd bewoond door de jonge vrouwen die ik de eerste keer had gezien, zo elegant en mooi dat ik in mijn naïviteit dacht dat het prinsessen waren. Op dit moment lagen ze nog in hun kamers te slapen, achter de hoge deuren, die op een kier stonden. Toen ik door een spleet gluurde, zag ik een van de prinsessen op een tweepersoonsbed liggen. Na een tijdje kon ik de vorm van haar lichaam onderscheiden. Ze lag poedelnaakt op de lakens, met haar haren over haar gezicht, en ik was verbaasd bij het zien van haar spierwitte buik en haar volledig onthaarde schaamheuvel. Zoiets had ik nog nooit gezien. Lalla Asma had me nooit meegenomen naar het badhuis en tot op het laatst had ze niet gewild dat ik haar zonder kleren zag. En mijn eigen magere, zwarte lichaam leek absoluut niet op dat witte lichaam en die sluimerende schaamdelen. Ik geloof dat ik wat huiverig een stapje terug deed, met het zweet in mijn handen.

Ik zat een hele tijd op de galerij te wachten, concentreerde mijn aandacht op het heen-en-weergeloop van de kooplui op de binnenplaats. Sinds de vorige dag had ik niets gegeten, ik had erge honger en verging van de dorst.

Beneden op de binnenplaats was een put, en onder de galerijbogen had ik een pak gedroogde vruchten gezien dat een beetje open stond en waar mussen in zaten te pikken. Ik liep zachtjes de trap af, naar het pak vruchten. Ik schaamde me een beetje, want Lalla Asma had me altijd gezegd dat er niets ergers was dan een ander te bestelen, niet zozeer vanwege datgene wat je steelt, maar vanwege het bedrog. Maar ik had honger, en de mooie lessen van Lalla Asma waren al ver weg.

Ik hurkte neer naast de open zak en at gedroogde dadels, vijgen en handenvol rozijnen die ik uit de plastic verpakking peuterde. Ik geloof dat ik het grootste deel van het pak zou hebben opgegeten, als de eigenaar van de koopwaar niet stilletjes van achteren naar me toe was gekomen en me had beetgepakt. Met zijn linkerhand hield hij me vast aan mijn haren en met zijn andere hand zwaaide hij met een riem: ‘Kleine zwartkop, dievegge! Ik zal je laten zien wat ik doe met mensen van jouw soort!’ Ik herinner me dat ik me niet eens het meest vernederd voelde door het feit dat ik op heterdaad was betrapt, maar door de manier waarop de koopman met zijn vingers in mijn dikke haardos greep en ‘sauda[4]!’ tegen me riep. Want dat was iets wat nog nooit iemand tegen me had gezegd, zelfs Zohra niet als ze kwaad was. Ze wist dat Lalla Asma dat niet zou hebben geduld.

Ik verweerde me en beet hem tot bloedens toe om los te komen. Ik keek hem recht in zijn gezicht en riep: ‘Ik ben geen dievegge! Ik zal u betalen voor wat ik gegeten heb!’

Op dat ogenblik kwam mevrouw Jamila eraan, en de dames van de bovenverdieping bogen zich over de balustrade en overlaadden de marktkoopman met scheldwoorden die ik nog nooit had gehoord. Een van de prinsessen gooide zelfs, omdat ze niets beters had om mee te gooien, muntjes van tien of twintig centiem naar hem toe, terwijl ze riep: ‘Hier heb je je geld, dief, klootzak!’ Hij was helemaal verbouwereerd, deinsde terug onder de regen van muntjes en spottende opmerkingen van de vrouwen, totdat mevrouw Jamila me bij mijn arm pakte en me meenam naar de bovenverdieping. Ik geloof dat ik mijn handen nog vol rozijnen had, die ik niet had losgelaten, zelfs niet toen de koopman me aan mijn haren had getrokken en me met zijn riem had geslagen.

Maar ineens werd ik heel bang, of misschien was de opeenstapeling van alles wat er de laatste tijd was gebeurd, me te veel geworden, met Lalla Asma die op de tegelvloer was gevallen en Zohra die me had weggejaagd en de gouden oorbellen had gestolen die van mij waren. Ik begon op de trap zó hard te huilen dat ik niet meer verder kon. En mevrouw Jamila, die niet groter was dan ik, droeg me letterlijk naar boven alsof ik een klein kind was. Ze zei steeds maar in mijn oor: ‘Kindje, kindje toch’, en ik huilde nog harder, omdat ik op dezelfde dag dat ik mijn grootmoeder had verloren, een moeder had gevonden.

Boven aan de trap wachtten de prinsessen (want zo noemde ik hen bij mezelf, zelfs toen ik had begrepen dat het niet bepaald prinsessen waren) me op met duizend liefkozingen en vriendschappelijke gebaren. Ze vroegen hoe ik heette en herhaalden tegen elkaar: Laila, Laila. Ze brachten me sterke thee en honingkoekjes, en ik at zoveel ik kon. Daarna maakten ze een bed voor me klaar in een grote, donkere, koele kamer met kussens op de grond, en ik sliep meteen in, in het geroezemoes van het hotel, in slaap gewiegd door krakerige muziek uit een radio op de binnenplaats. Zo kwam ik in het leven van mevrouw Jamila, de engeltjesmaakster, en haar zes prinsessen.

[4] sauda – scheldwoord, lett.: ‘zwart’ (vr.)

3

Mijn leven in de karavanserai liep van een leien dakje en ik kan zonder overdrijving zeggen dat het de gelukkigste periode van mijn leven was. Ik had geen enkele verplichting, geen enkele zorg, en ik vond bij mevrouw Jamila en de prinsessen de plezierige sfeer en de genegenheid die ik tot dan toe had ontbeerd.

Als ik honger had, at ik, als ik slaap had, sliep ik, en als ik uit wilde gaan (wat bijna voortdurend het geval was), ging ik, zonder dat ik iemand iets hoefde te vragen. De volmaakte vrijheid die ik in de karavanserai genoot, was dezelfde als die van de vrouwen wier leven ik deelde. Ze waren niet aan tijd gebonden, dus waren ze gelukkig. Ze hadden me geadopteerd alsof ik hun dochter was, of liever gezegd hun pop, hun kleine zusje, en zo noemden ze me ook. Mevrouw Jamila zei ‘kindje’. Fatima, Zoubeïda, Aicha, Selima, Houriya en Tagadirt zeiden ‘zusje’. Maar Tagadirt zei soms ook ‘kindje’, omdat ze in feite oud genoeg was om mijn moeder te zijn. Ik sliep om de beurt in ieder van de kamers, die steeds door twee prinsessen werden bewoond, behalve die van Tagadirt, die alleen sliep in de grote kamer zonder raam waar ik de eerste keer had geslapen. Mevrouw Jamila had een appartement aan de andere kant van de galerij, met een raam aan de straatkant. Daar sliep ik soms ook, maar niet zo vaak, vanwege haar bezigheden en haar spreekkamer, waar ze vrouwen onderbracht die problemen hadden met een baby. Als ze patiëntes had, wist ik dat ik niet bij haar moest aankloppen. Op die avonden deed ze de deur op de knip en door de gordijnen heen zag ik de grote lamp die ze in de spreekkamer liet branden. Dat was een signaal dat ik snel had begrepen.

De prinsessen mochten me graag. Ze lieten me boodschappen en kleine karweitjes voor hen doen. Ik ging thee voor hen halen op de binnenplaats, of ik kocht koekjes en sigaretten voor hen op de markt. Ik bracht hun brieven naar het postkantoor. Soms namen ze me mee naar de stad om boodschappen te doen, niet om hun tassen te dragen (daarvoor hadden ze altijd kleine jongens), maar om te helpen met hun inkopen, om af te dingen op de prijs. Lalla Asma had me geleerd hoe ik moest kopen, als ze onderhandelde met de venters die bij haar aan de deur kwamen, en ik had haar lessen goed onthouden.

Zoubeïda nam me graag mee naar de lapjesmarkt. Ze zocht katoentjes uit voor een jurk of voor een sprei. Ze was groot en slank, had een melkwitte huid en ravenzwart haar. Ze drapeerde de stof om haar lichaam, liep ermee in het licht: ‘Hoe staat het?’ Ik nam de tijd voordat ik antwoord gaf. Heel serieus zei ik: ‘Goed, maar donkerblauw zou je beter staan.’

De handelaren kenden me. Ze wisten dat ik hard onderhandelde, alsof ik degene was die betaalde. Ze konden me niets wijsmaken over de kwaliteit, ook dat had ik van Lalla Asma geleerd. Op een keer weerhield ik Fatima ervan een in goud gevatte turkoois te kopen.

‘Kijk, Fatima, dit is geen echte steen, het is een stukje geverfd metaal.’ Ik tikte ermee tegen mijn tanden: ‘Zie je? Er zit niets in.’ De koopman was woedend, maar Fatima gaf hem lik op stuk: ‘Hou je mond. Mijn zusje zegt altijd de waarheid. Wees maar blij dat ik je niet voor de rechter sleep.’

Sinds die dag verwenden de prinsessen me nog meer. Ze vertelden mijn heldendaden aan iedereen en nu groetten zelfs de marktlui in de karavanserai me met respect. Ze kwamen bij me en vroegen of ik een goed woordje wilde doen bij deze of gene, ze probeerden me te kopen door me cadeautjes te geven, maar ik had hen wel door. Ik nam de snoepjes en koekjes aan en zei tegen Fatima of Zoubeïda: ‘Voor hem moet je oppassen, hij is beslist oneerlijk.’

Mevrouw Jamila wist wat er allemaal gebeurde. Ze sprak er niet over, maar ik zag wel dat ze er niet blij mee was. Als ik een boodschap ging doen, of als een van de prinsessen me mee uit nam, volgde ze me met haar blik. Ze zei tegen Fatima: ‘Neem je haar dáár mee naar toe?’ Als een verwijt. Of ze probeerde me tegen te houden, gaf me huiswerk op, hele bladzijden schrijven, rekensommen, lessen natuurlijke historie. Ze wilde me Arabisch leren schrijven, ze wilde dat ik een goede toekomst zou krijgen.

Maar ik schonk weinig aandacht aan wat ze me wilde zeggen. Ik was in een vrijheidsroes, ik had te lang opgesloten geleefd. Als iemand me had willen tegenhouden, zou ik zó zijn weggelopen.

Zelfs nu kan ik maar moeilijk geloven dat de prinsessen geen echte prinsessen waren. Ik had veel plezier met hen. Vooral met Zoubeïda en Selima, die nog jong waren. Ze waren zorgeloos en lachten voortdurend. Ze kwamen uit dorpen in de bergen en waren daar weggelopen. Ze hadden steeds een zwerm mannen om zich heen, stapten in mooie Amerikaanse auto’s die hen bij de poort van de karavanserai kwamen ophalen. Ik herinner me dat er op een avond een lange, zwarte auto met getint glas voorreed, met twee vlaggetjes op de spatborden, groen-wit-rode vlaggetjes met ook iets van zwart. Tagadirt zei: ‘Dat is een machtig en rijk man.’ Ik probeerde in de auto te kijken, maar door de donkere ruiten kon je niets zien. ‘Is dat een koning?’ Tagadirt antwoordde zonder me uit te lachen: ‘Het is iemand die net zo belangrijk is als een koning.’

Ik hield van Tagadirts gezicht. Ze was niet zo jong meer, ze had duidelijke rimpels bij haar ooghoeken, alsof ze glimlachte, en ze had een donkerbruine huid, net als ik, bijna zwart, met kleine tatoeages op haar voorhoofd. Met haar ging ik tweemaal in de week naar het badhuis. Dat was aan de oever van de rivier, waar die zich verbreedde en in zee uitmondde, bij de pier. Tagadirt gaf me een grote badhanddoek, pakte een tas met schone spullen en dan gingen we samen op weg. In de tijd van Lalla Asma had ik er geen idee van dat er zo’n plaats bestond, en ik had nooit gedacht dat ik me spiernaakt zou uitkleden in het bijzijn van andere vrouwen.

Tagadirt geneerde zich absoluut niet. Zonder kleren liep ze voor me heen en weer, ze schuurde haar lichaam met puimsteen, boende zichzelf af met een paardenharen washandje. Ze had zware borsten met paarse tepels en haar huid viel in plooien over haar heupen en haar buik. Ze epileerde met zorg haar schaamheuvel, oksels en benen. Naast haar leek ik een schriel negermeisje en ondanks alles kon ik het niet laten een handdoek voor mijn onderbuik te houden.

Tagadirt wilde dat ik haar rug en nek masseerde met kopraolie, die ze op de markt kocht en die een misselijkmakende vanillegeur verspreidde. In de grote gemeenschappelijk badzaal dreven wolken stoom boven de lichamen, het was er een geroezemoes van stemmen, kreetjes, uitroepen. Piemelnaakte jongetjes renden krijsend langs het heetwaterbassin. Dat alles maakte me duizelig en misselijk.

‘Ga door, Laila. Je hebt harde handen. Dat doet me goed.’

Ik wist niet of ik het prettig vond. Ik ging door met olie inwrijven in de huid van Tagadirts rug, ademde de geur in van vanille en zweet. Daarna sprenkelde Tagadirt koud water over me heen, om me wakker te maken, ze lachte als ik probeerde te ontsnappen, met kippenvel over mijn hele lijf.

Ik was de mascotte van de karavanserai geworden. Misschien was mevrouw Jamila daarom niet tevreden. Ze vond waarschijnlijk dat ik te veel door de prinsessen werd gestreeld en gevleid, wat slecht was voor mijn karakter.

Doordat deze vrouwen de hele dag opgetogen over me deden: ‘O, wat is ze knap!’ en me naar hartenlust verkleedden, begon ik hen op het laatst zelf te geloven. IJdel als ik was, liet ik me hun grillen graag welgevallen. Ze dosten me uit in lange jurken, lakten mijn nagels vermiljoen, verfden mijn lippen karmijnrood, schminkten me, tekenden mijn ogen bij met ogenzwart. Selima, die Soedanees bloed had, hield zich met mijn kapsel bezig. Ze verdeelde mijn haren in vierkantjes en maakte er vlechtjes van, met rode draden erdoorheen, of met gekleurde kralen. Of ze waste ze met kokoszeep, zodat ze nog droger werden en meer volume hadden dan de manen van een leeuw. Volgens haar waren mijn sterkste troeven mijn voorhoofd, mijn wenkbrauwen, die prachtig lang en gebogen waren, en mijn amandelvormige ogen. Misschien zei ze dat omdat ik op haar leek.

Tagadirt beschilderde mijn handen met henna, of ze tekende op mijn voorhoofd en wangen dezelfde tekens die zijzelf droeg, met behulp van een in lampzwart gedoopt strootje. Ze leerde me op de derboeka spelen, dansend midden in haar kamer. Als de andere vrouwen het geluid van de kleine trommeltjes hoorden, kwamen ze aanlopen en dan danste ik voor hen, blootsvoets op de tegelvloer, draaiend om mijn as tot ik er duizelig van werd.

Met dat soort spelletjes bracht ik het grootste deel van de middag door. ’s Avonds stuurden de prinsessen me de kamer uit omdat ze bezoek ontvingen, of ik ging in de kamer van degenen die met de auto weggingen. Mevrouw Jamila waste mijn gezicht met een natte punt van een handdoek: ‘Wat hebben ze je weer toegetakeld! Ze zijn gek.’ Met mijn getoupeerde haren, het ogenzwart dat was uitgelopen en de lippenstift die over de lijn was gegaan, moest ik wel op een mislukte modepop lijken, en mevrouw Jamila kon niet nalaten erom te lachen. Ik sliep in, gewiegd door de wirwar van herinneringen aan die lange dagen, zó lang, dat ik me niet eens meer kon herinneren hoe ze waren begonnen.

Houriya mocht ik het liefst. Ze was de jongste, degene die het laatst in de karavanserai was gekomen. Ze was maar een paar dagen vóór mij aangekomen. Ze kwam uit een berberdorp diep in het zuiden. Ze was getrouwd geweest met een rijke man uit Tanger, die haar sloeg en haar met geweld nam. Op een dag had ze haar koffertje gepakt en was ervandoor gegaan. Tagadirt had haar in de buurt van het station op straat opgepikt en haar meegenomen naar hier, waar ze zich verborgen kon houden en kon ontkomen aan de agenten die haar echtgenoot op haar afstuurde. Mevrouw Jamila had haar bedenkingen. Ze had wel ingestemd, maar op voorwaarde dat Houriya weer zou vertrekken zodra het gevaar was geweken. Ze wilde geen moeilijkheden met de politie.

Houriya was klein en mager, ze leek bijna nog een kind. We werden al vlug vriendinnen en ze nam me overal mee naar toe, zelfs ’s avonds naar een restaurant of een nachtclub. Ze stelde me aan haar vrienden voor als haar zusje. ‘Dit is Oekhti, mijn zusje. Vind je niet dat ze op me lijkt?’

Ze had een knap, regelmatig gezicht, goed getekende wenkbrauwen en de mooiste groene ogen die ik ooit heb gezien. Ik stelde haar geen vragen over hoe ze haar geld verdiende. Ik dacht dat ze cadeautjes kreeg omdat ze goed kon dansen en zingen, omdat ze mooi was. Ik had er geen idee van wat een beroeps was, wat goed was en wat slecht. Ik leefde als een huisdier, ik vond goed wat me streelde en vleide, en slecht wat gevaarlijk was en me bang maakte, zoals Abel die naar me keek alsof hij me wilde opeten, of Zohra die de politie op me afstuurde met het verhaal dat ik haar schoonmoeder had bestolen.

Mijn grootste angst was eenzaamheid. Soms beleefde ik in mijn slaap weer wat er lang geleden was gebeurd, toen ik was ontvoerd. Ik zag het licht in een heel witte straat, ik hoorde het vreselijke gekrijs van de zwarte vogel. Of ik hoorde het geluid van het botje in mijn hoofd dat brak toen de vrachtwagen tegen me aan botste.

Dan kroop ik bij Houriya in bed en ging dicht tegen haar aan liggen, klampte me vast aan haar rug alsof ik van mijn stokje ging. Zij sprak het eerst met me over mijn afkomst. Toen ik haar vertelde over de oorbellen die Zohra van me had gestolen, zei ze dat ze wist waar de mensen van mijn stam woonden, de Hilaliërs, de mensen van de maansikkel, aan de andere kant van de bergen, aan de oever van een grote, drooggevallen rivier. En ik droomde dat ik daarheen ging, naar dat dorp, dat ik de straat inliep, en dat op het eind van die straat mijn moeder op me wachtte.

Houriya bleef niet lang in de karavanserai. Op een morgen was ze vertrokken. Maar dat kwam niet door haar echtgenoot. Het kwam door mij.

Op een avond was ik met Houriya en haar vrienden naar een restaurant aan de kust gegaan. We hadden lang in het donker gereden, tot aan een groot, verlaten strand. Ik zat achter in de Mercedes, tegen het portier aan, en Houriya in het midden, naast een man. Voorin zaten nog twee mannen en een blonde vrouw. Ze spraken hard, in een taal die ik niet verstond, ik dacht dat het Russisch was. De man aan het stuur herinner ik me nog goed, hij was even groot en fors als Abel, met veel haar en een zwarte baard. Ik herinner me ook dat hij één blauw en één zwart oog had. We bleven een hele tijd in het restaurant, zeker tot een uur of twaalf. Het was een luxueus restaurant, met fakkels die het zand van het strand verlichtten en kelners in een wit pak. Ik keek de hele avond naar de zwarte zee, naar de lichtjes van de vissersboten die binnenvoeren en naar de lichtsignalen van een vuurtoren in de verte. De blonde vrouw praatte en lachte hard, en de mannen verdrongen zich om Houriya. De wind die door een open raam naar binnen waaide, zoog de rook van de sigaretten mee naar buiten. Ik had stiekem wijn gedronken, de chauffeur van de Mercedes had me uit zijn glas laten drinken, een heel zoete wijn die je keel in brand zette. Hij sprak Frans tegen me, met een grappig, zwaar accent waardoor de woorden iets lijzigs kregen. Ik was zó moe dat ik op een bankje bij het raam in slaap viel.

Daarna werd ik wakker in de auto. Ik zat alleen op de achterbank. De chauffeur boog zich over me heen, ik zag zijn krulhaar in het licht van het restaurant. Ik begreep het niet meteen, maar toen hij zijn hand onder mijn jurk schoof, werd ik klaarwakker. Ik was dronken, ik moest overgeven. Onwillekeurig begon ik te schreeuwen. Ik was bang, en toen de chauffeur zijn hand op mijn mond wilde leggen, beet ik hem. Ik schreeuwde, krabde en beet.

Houriya kwam er onmiddellijk aan. Ze was nog woedender dan ik, trok de man naar achter en sloeg hem met haar vuisten. Ze schreeuwde scheldwoorden. De man probeerde iets terug te zeggen, hij liep achteruit, het strand op, Houriya pakte een dikke steen en zou hem hebben vermoord als de anderen niet tussenbeide waren gekomen. Ze bleef schelden op de chauffeur, ze huilde en ik huilde ook. De chauffeur zocht beschutting achter de auto en stak een sigaret op alsof er niets was gebeurd. Na een tijdje bedaarde Houriya en konden we weer met de auto vertrekken. De chauffeur reed zonder naar ons te kijken, met een sigaret in zijn smoel, en niemand zei meer iets, zelfs de Russische hield haar mond.

De Mercedes zette ons af bij de soewiekha[5] en we gingen te voet naar de karavanserai. Er waren nog veel mensen op straat, het moest zaterdagavond zijn. Het zou wel druk zijn op de boulevard van de geliefden, met onder elke magnolia een paartje. Houriya kocht op straat twee glazen thee en koekjes. We voelden ons slap, stonden allebei te trillen als na een ongeluk. Ze sprak niet over wat er was gebeurd, behalve dat ze één keer zei: ‘Die hond, hij had me gezegd: “Laat haar maar slapen, ik zal als een vader op haar passen.”’

Mevrouw Jamila hoorde wat er op het strand was gebeurd. Maar ze zei niet dat Houriya weg moest gaan. De volgende morgen pakte Houriya haar koffer, dezelfde die ze bij zich had gehad toen Tagadirt haar was tegengekomen in de buurt van het station. Ze vertrok zonder enige uitleg te geven. Misschien is ze teruggegaan naar haar echtgenoot in Tanger. Maandenlang hoorde ik niets meer van haar, maar ik was erg bedroefd om haar vertrek, want ze was echt als een zus voor me geweest.

Daarna probeerde mevrouw Jamila wel te verhinderen dat ik met de andere prinsessen uitging, maar met Houriya was ik aan de vrijheid gewend geraakt en ik deed precies waar ik zin in had. Met Aicha en Selima kwam daar nog een gewoonte bij: ik begon te stelen.

Ik begon ermee bij Selima. Als ze haar vriend op bezoek kreeg in de karavanserai, of als ze naar een restaurant ging, bleef ik bij haar. Ik ging in een hoekje zitten, in elkaar gedoken tegen de deur, als een huisdier, en wachtte het juiste ogenblik af. Selima’s vriend was Fransman, leraar aardrijkskunde aan een middelbare school, zoiets, iets degelijks. Hij was altijd goed gekleed: driedelig kostuum van grijze flanel en zwarte schoenen die altijd goed gepoetst waren.

Hij had zijn vaste gewoonten met Selima, eerst nam hij haar mee naar een restaurant in de oude stad om te lunchen, dan bracht hij haar terug naar de karavanserai, waar ze hun intrek namen in de kamer zonder ramen. Hij bracht snoepjes voor me mee, soms gaf hij me wat kleingeld. Ik bleef voor de kamerdeur zitten, als een waakhond. Maar in feite wachtte ik een flinke tijd, tot ze volop bezig waren, en kroop dan op handen en voeten de kamer binnen. In het halfduister sloop ik naar het bed. Wat Selima met die Fransman deed, interesseerde me niet. Ik zocht zijn kleren. De leraar was heel netjes. Hij vouwde zijn broek op en hing zijn jasje en vest over de rugleuning van een stoel. Dan gleden mijn vingers als een lenig diertje in de zakken en haalden alles tevoorschijn wat ze vonden: een knol-horloge, een gouden trouwring, een portemonnee die stikvol bankbiljetten zat en bol stond van de muntjes, of een mooie, blauwe, met goud ingelegde vulpen. Ik nam mijn buit mee naar de galerij om hem bij daglicht te bekijken, zocht een paar bankbiljetten en wat kleingeld uit, soms hield ik ook een voorwerp dat ik erg mooi vond: parelmoeren manchetknopen, of de kleine, blauwe vulpen.

Ik denk dat de leraar uiteindelijk wel iets begon te vermoeden, want op een keer gaf hij me een cadeautje, een mooie zilveren armband in een doosje, en toen hij het me gaf, zei hij: ‘Dit is echt voor jou.’ Hij was een aardige man, ik schaamde me om wat ik had gedaan, en tegelijkertijd kon ik het niet laten ermee door te gaan. Ik deed het niet uit gemeenheid, maar zag het als een spel. Ik had geen geld nodig. Ik had niets aan geld, behalve om cadeautjes te kopen voor Selima, Aicha, of de andere prinsessen.

Bij Aicha ging ik verder met stelen, in winkels. Ik ging met haar mee naar het centrum van de stad, ging samen met haar naar binnen, en terwijl zij bezig was met het kopen van zoetigheid, vulde ik mijn zakken met alles wat ik vond: chocolaatjes, blikjes sardines, biscuitjes, rozijnen. Zodra ik buiten de karavanserai was, loerde ik op een goede gelegenheid. Ik had haar gezelschap niet eens meer nodig. Ik was klein en zwart, ik wist dat de mensen niet naar me omkeken. Ik was onzichtbaar. Maar op de markt kon ik niets beginnen. De kooplui hadden me in de smiezen, ik voelde hun ogen die ieder van mijn bewegingen volgden.

Dus ging ik met Aicha ver weg, naar de wijk aan de kust waar mooie villa’s stonden, en gloednieuwe flats, met tuinen. Aicha wandelde graag in de winkelcentra en ondertussen ging ik naar het kerkhof om naar de zee te kijken.

Daar voelde ik me veilig. Het was er rustig en stil, je zag de drukte van de stad niet. Ik had het gevoel dat het mijn terrein was, van oudsher. Ik ging op de grafheuvels zitten, ademde de honinggeur in van de vetplantjes met roze bloemen. Ik streek met mijn vlakke hand over de aarde rond de graven.

Op die plaats kon ik met Lalla Asma praten. Ik heb nooit geweten waar ze begraven lag. Ze was een jodin, dus zou ze wel niet tussen de moslims liggen. Maar dat deed er niet toe, ik voelde dat ik op dit kerkhof vlak bij haar was, dat ze me kon horen. Ik vertelde haar over mijn leven. Niet alles, alleen gedeelten ervan, ik wilde niet in details treden. ‘Oma, u zou niet trots op me zijn. U hebt me altijd gezegd dat ik andermans eigendommen moet respecteren en de waarheid moet zeggen, maar ik ben nu de grootste dievegge en de grootste leugenaarster van de wereld.’

Als ik zo door de aarde heen tegen Lalla Asma sprak, werd ik bedroefd. Ik vergoot een traan, maar de wind droogde hem meteen weer op. Alles was zo mooi op die plaats, de grafheuvels die met roze bloempjes waren bedekt, de witte stenen van de naamloze graven waarop koranspreuken langzaam vervaagden, en in de verte de blauwe zee, meeuwen die in de lucht hingen, op de wind voortgleden, terwijl ze met hun rode ogen een boosaardige blik op me wierpen. Er waren veel eekhoorntjes op het kerkhof. Het leek wel of ze uit de graven kwamen. Ze leefden met de doden, misschien kraakten ze hun tanden wel, als noten.

Ik was helemaal niet bang voor de dood. Doordat ik Lalla Asma had gezien toen ze in de kamer op de tegelvloer was gevallen, waar ze lag te snurken en te borrelen, had ik de indruk gekregen dat de dood een soort diepe slaap was. Voor de doden hoefde je op een kerkhof niet bang te zijn.

Op een dag verscheen er een voornaam uitziende oude man met een witte baard. Hij had me waarschijnlijk al een hele tijd bespied en stond kaarsrecht naast een graf, alsof hij daar was uitgekomen. Toen ik naar hem keek, ging hij met zijn hand onder zijn kleed, tilde het op en liet me zijn lid zien, met een eikel die zo glimmend en paars was als een aubergine. Hij dacht misschien dat ik bang zou worden en gillend zou wegrennen. Maar in de karavanserai zag ik bijna iedere dag naakte mannen en hoorde ik de grapjes van de prinsessen over hun penis, die ze meestal wat ondermaats vonden.

Ik volstond ermee een steen naar de oude man te gooien en rende weg tussen de graven, terwijl hij me uitschold en over zijn pantoffels struikelde toen hij probeerde me achterna te komen.

‘Kleine heks!’ – ‘Oude smeerlap!’

Die dag begreep ik dat je niet op iemands uiterlijk moet afgaan en dat een oude man in een wit kleed en met een mooie baard heel goed een oude viezerik kan zijn.

De wijk aan de kust was een goede wijk om te stelen. Er waren mooie winkels met alleen maar spullen voor rijke mensen, dingen die je op de markt in de oude stad niet zag. In de soewiekha had je maar één soort koekjes, één soort kauwgum en als drank alleen maar Pepsi of Fanta met sinaasappelsmaak. In de winkels aan de kust kon je blikjes vruchtensap krijgen met de naam erop in het Japans, Chinees en Duits, met nieuwe, onbekende smaken zoals tamarinde, tangarine, passievrucht, guave. Je kon er sigaretten krijgen uit alle landen, zelfs lange zwarte sigaretten met een goudkleurig mondstuk, die ik voor Aicha kocht, en Zwitserse chocola, die ik van het uitstalrek pikte.

Ik ging achter Aicha aan de winkel in, liep eens rond en ging met mijn zakken vol weer naar buiten. De mensen kenden me niet, koesterden geen argwaan. Ik zag eruit als een braaf meisje, in mijn blauwe jurk met wit kraagje, mijn witte haarband en mijn onschuldige ogen. Ze dachten dat ik nieuw was in de wijk, dat ik met mijn moeder meekwam, die in de villa’s werkte. Ik merkte dat veel mensen naïef zijn, dat ze hun lesje niet zo snel hebben geleerd als ik, ze geloven eerst wat ze zien, wat hun wordt gezegd, wat anderen hen wijsmaken. Ik was veertien, ik leek twaalf, en ik was al zo gehaaid als een duivel. Dat had Tagadirt me verteld. Misschien had ze gelijk. Ze maakte ruzie met Selima en Aicha, ze maakte hen uit voor alcahuetes[6], bordeelmoeders.

Ik geloof dat ik geen enkel gevoel voor maat of gezag meer had. Ik liep de kans grote moeilijkheden te krijgen. In deze periode van mijn leven heb ik mijn karakter gevormd, werd ik langzaam maar zeker ongeschikt voor iedere vorm van discipline, alleen maar geneigd om aan mijn eigen verlangens te voldoen, in deze tijd kregen mijn ogen een harde blik.

Mevrouw Jamila had wel in de gaten dat het niet goed ging. Maar ze was geen kinderen gewend, ook al waren de prinsessen in zekere zin haar kinderen. In een poging om het hellende vlak, waarop ik me bevond, te keren, besloot ze me in te schrijven aan een school. Ik sprak niet voldoende Arabisch om naar een gemeentelijke school te gaan en ik was al te oud voor een buitenlandse school. Bovendien had ik geen enkel identiteitsbewijs. Daarom koos ze voor een soort pensionaat, waar een dorre, norse vrouw, die juffrouw Rose heette, de leiding had over twaalf moeilijke meisjes. Eigenlijk was het meer een opvoedingsgesticht. Juffrouw Rose was een uitgetreden Franse non, die samenleefde met een jongere man die het beheer en de bedrijfsvoering deed.

De meeste meisjes hadden een verleden dat meer beladen was dan het mijne. Ze waren van huis weggelopen, of ze hadden een minnaar gehad, of ze waren ten huwelijk beloofd en hun familie had hen opgesloten om er zeker van te zijn dat het huwelijk doorging. Vergeleken bij hen was ik vrij, zorgeloos, ik was nergens bang voor. Ik ben maar een paar maanden bij juffrouw Rose gebleven.

De opvoeding in het pensionaat kwam in hoofdzaak hierop neer, dat de meisjes moesten naaien, strijken en moralistische boeken lezen. Juffrouw Rose was zo goed om af en toe een Franse les te geven, en haar knappe beheerder was nog zuiniger in het geven van enkele grondbeginselen van rekenen en aardrijkskunde.

Toen ik tegenover de prinsessen de slavernij beschreef van die meisjes, die gedwongen werden de vloer van het pensionaat te vegen en te schrobben, of hun vingers brandden aan het strijkijzer en de handvatten van de pannen, waren ze verontwaardigd. Ikzelf piekerde er niet over om ook maar iets te borduren of enig huishoudelijk werk te doen. Dat had ik vroeger allemaal al gedaan voor Lalla Asma, omdat ze mijn oma was en ik mijn leven aan haar te danken had. Er was geen sprake van dat ik dat nu zou doen voor het genoegen van een oude vrijster, die zich daar bovendien nog voor liet betalen. Ik bleef rustig op mijn stoel zitten en luisterde naar de lessen van juffrouw Rose, die met haar schorre stem ‘De krekel en de mier’ of ‘De droom van de jaguar’ voorlas. Ik heb bij juffrouw Rose niet veel geleerd, maar ik heb er wel geleerd mijn vrijheid te waarderen en ik beloofde mezelf toen dat ik me die vrijheid nooit zou laten afpakken, wat er ook zou gebeuren.

Aan het einde van het semester kwam juffrouw Rose persoonlijk naar de karavanserai, ongetwijfeld om met eigen ogen het milieu te zien dat een monster als mij had voortgebracht. Mevrouw Jamila was op pad, daarom werd ze op de galerij ontvangen door Selima, Aicha en Zoubeïda, in hun lange peignoir van pastelkleurige mousseline, met hun zwart omrande ogen. ‘Wij zijn haar tantes’, zeiden ze. En ten overstaan van juffrouw Rose, die haar ogen en oren niet kon geloven, overlaadden ze mij met verwijten: ik was een leugenaarster, een dievegge, sprak altijd tegen en was lui; als ik bij juffrouw Rose zou blijven, zou het wel eens kunnen gebeuren dat ik alle leerlingen wegjoeg, of dat ik het pensionaat in brand stak met een strijkijzer. Zo ben ik van school gestuurd. Ik vond het wel wat sneu vanwege al het geld dat mevrouw Jamila aan mijn opvoeding had besteed, maar ik kon toch niet tot dwangarbeid worden veroordeeld alleen om haar een plezier te doen.

Zo had ik na een onderbreking van een paar maanden mijn vrije leventje weer terug, de wandelingen in de soewiekha, de rijke wijk aan de kust en het grote kerkhof dat uitkeek op zee. Maar mijn geluk was van korte duur. Toen ik op een middag van een expeditie terugkwam met mijn zakken vol snuisterijen voor mijn prinsessen, werd ik bij de ingang van de karavanserai vastgepakt door twee mannen in een grijs pak. Ik had niet de tijd om te schreeuwen of om hulp te roepen. Ze pakten me ieder bij een arm vast, tilden me op en lieten me weer vallen in een blauwe bestelwagen met getraliede ramen. Het was alsof alles opnieuw begon, ik was weer verlamd van angst. Ik zag de witte straat die zich weer sloot en de hemel die verdween. Ik lag in elkaar gedoken achter in de bestelwagen, met mijn knieën opgetrokken, mijn handen over mijn oren en mijn ogen dicht, ik zat weer helemaal onder in de grote zwarte zak.

[5] soewiekha – oude stadswijk

[6] alcahuete – koppelaar, pooier