J.M.G. Le Clézio

Omwentelingen

Uit het Frans vertaald door Maria Noordman

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Révolutions, verschenen bij Gallimard

Oorspronkelijke tekst © Editions Gallimard, Parijs 2003

Eerste Nederlandstalige uitgave © Maria Noordman en De Geus BV, Breda 2004

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Stapleton Collection/Corbis/TCS

isbn 978 90 445 3006 3

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Het pand aan de Rue Reine-Jeanne waar Catherine Marro woonde had een zekere grandeur gekend in de tijd dat treinen uit Parijs, Londen of Moskou ieder seizoen een stroom rijken in ruste op het station afzetten, mensen die niet rijk genoeg waren om zich de luxe te kunnen permitteren van een villa aan zee, maar die toch wel graag een bepaalde levensstandaard wilden handhaven, in die nieuwe wijken waar gebouwen van vijf verdiepingen plus zolderverdieping de plaats hadden ingenomen van de tuintjes en hutjes van de boeren.

Het pand had een naam die in gouden letters op een achtergrond van hemelsblauw mozaïek boven de voordeur stond. Jean zou niet meer kunnen zeggen wanneer hij die naam voor het eerst had kunnen lezen, zo vertrouwd was hij hem, met zijn vijf lettergrepen die hun vreemde, welluidende luister tentoonspreidden tegen de vervallen gevel. Een naam waar hij, volgens zijn moeder Sharon, als klein kind om moest lachen als hij samen met haar op bezoek ging bij tante Catherine, en hij herhaalde hem alsof het een magische naam was: La Kataviva.

Waar kwam die naam vandaan? Uit Afrika, had Jean gedacht, of van de Sunda-eilanden. Of misschien had hij wel gedacht dat het net zoiets was als al die namen van het eiland Mauritius, die rondtolden in zijn geheugen en afkomstig waren van zijn vader, en via hem van zijn grootouders; grappige namen, een beetje verontrustend ook, als Tatamaka, Coromandel, Minissy. Later had tante Eléonore, met haar sarcastische inslag, hem uitgelegd dat Kataviva gewoon de naam was van een klein stationnetje aan de spoorlijn die dwars door de Oeral liep, en dat de bouwer van het pand waarschijnlijk zo’n aristocraat was die met heimwee terugverlangde naar de tijd van het Heilige Rusland met al zijn pracht en praal. Dat was de reden dat die naam op het hemelsblauwe schild schitterde als een icoon. Kortom, La Kataviva was een wereld apart.

Op iedere verdieping was er een bijzonder geval, dat met geen enkel ander te vergelijken was. Ondanks de klinkende naam vond Jean het gebouw toch een beetje beangstigend, met de donkere hal, de grote, beglaasde smeedijzeren voordeur die nooit helemaal open of dicht was, maar altijd op een kier stond, alsof een defecte onzichtbare veer hem in die stand hield. Soms profiteerden daklozen die de situatie kenden ervan om zich in de hal te installeren, ze lagen dan met opgetrokken knieën op stukken karton voor de ingang van het berghok waar de vuilnisbakken stonden.

Jean was altijd bang om de hal door te gaan. Hij had het gevoel dat er een koude adem in zijn nek blies, dat een onzichtbare hand hem ieder moment kon vastgrijpen om hem mee te slepen naar de donkere diepten van de kelders waar al heel lang niemand zich meer waagde. Hij liep altijd gauw door naar de tweede deur, in een wand die vroeger was versierd met gotisch ogende glas-in-loodramen, die in de loop van de tijd waren vervangen door gelig matglas.

De begane grond en de eerste twee verdiepingen werden in beslag genomen door gemeubileerde appartementen, niet louche maar gewoon groezelig, bewoond door tijdelijke huurders die er niet langer dan twee of drie maanden bleven en die niemand bij naam kende. Daarboven kwamen de echte bewoners van La Kataviva. Eerst generaal Hamon, een opvliegende oude man die mank liep met zijn rechterbeen als gevolg van een verwonding die hij had opgelopen tijdens de Marokkaanse veldtocht. Jean had gehoord dat hij zelfs tolk was geweest bij Lyautey, zonder dat hij precies wist wat dat betekende. Hij woonde samen met een Spaanse, een grote, bruine vrouw die jurken met stroken droeg, spuuglokken had en een diepe mannenstem en die, iedere keer als Jean de pech had haar op de trap tegen te komen, vreselijk naar hem lonkte.

De volgende verdiepingen werden bewoond door meer alledaagse mensen: een gepensioneerde arts die wel van whisky hield en een oude vrijster met witte sokken en sandalen, die juffrouw Jeannette Picot heette en die op ieder moment van de dag een grote, vuilwitte hond ging uitlaten.

Naarmate Jean de trappen verder opliep, geleid door het licht van het glazen dak boven het trappenhuis, hoorde hij steeds duidelijker het geluid dat voor hem in de loop van de tijd nog het beste La Kataviva was gaan typeren, maar dat je nauwelijks hoorde als je het pand binnenkwam; van overloop naar overloop drong dat geluid in zijn oren, vervulde zijn hoofd, overstemde alle andere geluiden: het was het snerpende gefluit van een kanarie die door juffrouw Picot was neergezet voor haar keukenraampje, dat uitkeek op de overloop van de vierde verdieping. Het doordringende, trieste gezang van het gekooide vogeltje boorde zich door het trappenhuis en Jean had het gevoel dat hij erdoor naar boven werd getrokken als door een eindeloos lange schroef, dat hij aan zijn haren en bij zijn middel werd vastgegrepen en trede voor trede werd opgehesen, met zijn hoofd achterover, zijn ogen strak gericht op het transparante dak van glas, waarin de verbindingspennen andreaskruisen vormden.

Alles was donker op de trap. Het gekrijs van de kanarie van juffrouw Picot klonk als een bovennatuurlijke boodschap die Jean waarschuwde voor gevaar, of misschien uiting gaf aan de armoede en eenzaamheid, die valstrikken waarin de bewoners van La Kataviva zich hadden laten vangen als de vogel in zijn kooi. Voor Jean had het gefluit van de kanarie van juffrouw Picot een betekenis, hij huiverde ervan maar tegelijk voelde hij zich erdoor aangetrokken, het dreef hem sneller naar boven, naar de vijfde verdieping, waar het echtpaar Gendre woonde met hun doofstomme kostgangster, Aurore de Sommerville, en naar de zolderverdieping, waar tante Catherine woonde.

Jean ging ’s middags meteen na school naar La Kataviva. Dat was een gewoonte geworden, of eerder een soort ritueel. Hij wist zelf niet goed waarom hij naar tante Catherine ging. Misschien om het tijdstip uit te stellen dat hij weer terug moest naar de drukkende atmosfeer van het appartement waarin zijn vader, aan huis gebonden door zijn sclerose, steeds prikkelbaarder werd.

Tante Catherine was blind, ze leidde een eenzaam leven op de bovenste verdieping van het vervallen pand, en Jeans moeder, de andere familieleden en zelfs de buren vonden allemaal dat Jean een goeie jongen was met het hart op de juiste plaats. Tante Catherine hield zich niet bezig met dergelijke overwegingen. Jean was haar lieveling, dat was alles. En Jean had dat nog wel zo lief, hij vond zichzelf geen bijzondere jongen en er was niets waar hij zo’n hekel aan had als aan liefdadigheid.

Als het tijdstip voor het bezoek naderde, wist Catherine dat intuïtief, door bepaalde geluiden op straat, door andere tekenen die alleen zij kon waarnemen. Dan stond ze op uit haar stoel, ging op de tast naar de keuken en legde de ingrediënten klaar om wentelteefjes te bakken: sneetjes oud brood, eieren, melk, boter en bruine suiker waarin een vanillestokje lag. Ze had altijd een voorraad oud brood in haar kast liggen, brood voor de vissers, dat de kleine Aurore iedere dag voor haar meebracht als ze terugkwam van boodschappen doen voor meneer en mevrouw Gendre.

En als Jean op de deur klopte, twee of drie zachte klopjes, rook hij de lekkere geur van het brood dat in de bruine suiker lag te bakken. De blinde oude dame had geraden dat hij eraan kwam, soms deed ze zelfs de deur al open nog voor hij had hoeven aan te kloppen. Jean dacht dat ze misschien werd gewaarschuwd door de kanarie van juffrouw Picot, die op een speciale manier floot om aan te geven dat er iemand de trap opkwam.

Vaak was Aurore op de overloop, ze deed of ze op de gang bezig was dingen op te ruimen in dozen, of ze stond te vegen, maar in feite wist Jean wel dat ze daar was om hem een steelse blik toe te werpen als hij langskwam. Jean voelde zijn hart dan iets sneller kloppen, maar hij zou nooit hebben toegegeven dat hij ook bij tante Catherine op bezoek ging vanwege dat meisje op de overloop van de vijfde verdieping.

De Gendres waren eigenaardige mensen. Ze hadden lang in Abidjan gewoond, waar meneer Gendre administrateur was van zaken waar een luchtje aan zat. Toen de oudste broer van mevrouw Gendre, generaal de Sommerville, was gestorven, waren ze naar Frankrijk teruggekeerd en was Aurore bij hen komen wonen. Aurore was dertien toen ze Jean voor het eerst was opgevallen, ze was tenger en kwetsbaar en had een uitgesproken Aziatisch uiterlijk: lang, zwart, zijdeachtig haar en amandelvormige ogen. Jeans vader had verteld dat Aurore een halfbloed was, dat ze een dochter was uit een verhouding die meneer de Sommerville had gehad met een Indo-Chinese vrouw, in de tijd dat hij in Hanoi gelegerd was. Maar zijn moeder zei dat dat allemaal maar roddelpraat was, dat meneer de Sommerville Aurore in werkelijkheid had geadopteerd en dat hij haar had meegenomen naar Frankrijk toen hij met pensioen was gegaan. Van generaal d’Adhémar de Sommerville was er alleen nog het geelkoperen naamplaatje, waarop in letters met rankenversieringen zijn naam gegraveerd stond, en het visitekaartje dat nog altijd op de brievenbus van de familie Gendre was geprikt, God weet waarom, want Aurore kreeg nooit post. Jean was vol bewondering voor die naam, vooral in combinatie met die van Aurore. Het was een mysterieuze en tegelijk gemakkelijke naam, een naam die tot de verbeelding sprak. Toen Jean elf was had hij een keer het visitekaartje van de brievenbus af gehaald en het tussen zijn schoolspullen verstopt, om de naam van Aurore bij zich te hebben. Maar de Gendres moesten een hele voorraad van die kaartjes hebben, want er zat al heel snel weer een nieuw kaartje op de oude, krakkemikkige brievenbus.

Tante Catherine ontving Jean altijd met hetzelfde ritueel: ze deed de deur een stukje open, zonder iets te vragen, en ging terug naar haar keuken om de wentelteefjes in de gaten te houden. Hij bleef in de gang staan, liet zijn ogen wennen aan het halfduister, met in zijn hand de papieren zak waarin zijn moeder iets te eten had gedaan voor de oude tante: fruit, of een blik rijst met tomatensaus, soms ook soep in een gamel die nog stamde uit de tijd dat Jeans vader militair was in Maleisië.

Vervolgens kwam tante Catherine terug in de gang, met haar handen naar voren, tot ze hem aanraakte. Dan streek ze langzaam met haar handpalmen over zijn gezicht, tekende met haar vingertoppen de lijn van zijn voorhoofd, zijn wenkbrauwen, zijn ogen, daarna zijn neusrug, tot aan zijn lippen en het puntje van zijn kin. Haar handen waren mager, dor en licht, ze raakten Jeans gezicht nauwelijks aan, in een streling die hem rillingen bezorgde. Daarna stak ze haar handen uit met de handpalm naar boven en Jean legde zijn handen in de hare, zonder een woord te zeggen. Iedere keer voelde hij zijn hart kloppen en het hart van de oude vrouw bonsde ook heftiger. Het was een lang, zwijgend, ietwat dramatisch moment. Vervolgens lachte ze kort, een voldaan lachje alsof het allemaal maar een grapje was. Ze zei: ‘Zo, Jean, ik zat al een tijdje op je te wachten, de wentelteefjes zijn allang gewenteld.’ Jean ging in de keuken op een wankel krukje zitten en tante Catherine liet de twee goudbruine sneetjes brood op zijn bord glijden. ‘Hier, eet nu ze nog warm zijn, anders worden ze droog.’

Zij at niet. Ze bleef naast de tafel staan, alsof ze toekeek hoe hij at. Als hij klaar was zette ze de borden in de gootsteen, liet er wat water overheen lopen en nam Jean mee naar de grote, zonnige kamer; ze liet hem op de bank plaatsnemen en ging zelf in haar fauteuil zitten, met haar rug naar de ramen, want licht kon haar nog afschrikken.

‘Zo, zullen we een beetje kletsen? Wat heb je gedaan sinds ik je voor het laatst heb gezien?’

Jean zocht naar iets grappigs om te vertellen, maar zij was sneller: ‘Weet je wat ik op de radio heb gehoord?’ Ze praatte over het nieuws, over de politiek, waar ze geen goed woord voor overhad, over de toestand op Mauritius, de partij van Gaétan Duval, waar ze niet in wilde geloven. De onafhankelijkheid, waar ze zich ongerust over maakte: ‘Er is geen toekomst voor dat eiland. De tijd van de koloniën is voorbij.’ Ze deed ook verslag van de praatjes op straat die haar van overloop naar overloop ter ore kwamen, ze beklaagde zich over haar buurman, een busconducteur die Candela heette en altijd dronken was. Als ze over de mensen beneden haar sprak, de Gendres en de kleine Aurore, kwam ze haast niet uit haar woorden van woede: ‘Ooit zullen ze toch rekenschap moeten afleggen van de manier waarop ze haar behandelen, alles wat ze haar aandoen omdat zij zich toch niet kan verdedigen, al het geld dat ze van haar hebben gestolen, en nu overwegen ze zelfs haar te laten opsluiten in een inrichting!’ Jean luisterde met een half oor, hij keek om zich heen in deze kamer onder de hanenbalken waar de tijd was blijven stilstaan, alsof een golf al terugvloeiend allerlei rommel had achtergelaten in de hoeken, dode dingen, herinneringen aan Rozilis, dierbare snuisterijen uit Indië, albums met vergeelde foto’s, schilderijen die donker waren geworden van het stof, boeken die nergens meer toe dienden.

Iedere keer sprak Catherine over wat haar het meest ter harte ging: dieren, hoewel ze geen huisdieren meer hield sinds haar gezichtsvermogen achteruit was gegaan. Katten en honden die werden gestolen en ten behoeve van vivisectie werden doorverkocht aan farmaceutische laboratoria. Ze sprak over wat ze had gehoord, dat apen uit het bos van Chamarel door een blanke op Mauritius, overigens nog een ver familielid, in kooien werden gefokt om te worden doorverkocht aan Amerikaanse en Australische laboratoria. ‘En weet je waarom er vraag is naar juist die apen? Omdat Mauritius een eiland is en de laboratoria dan zeker weten dat ze exemplaren krijgen die vrij zijn van ziektes.’ Ze wond zich zo erg op dat ze vergat dat ze blind was. Ze snuffelde in stapels papieren die huis aan huis waren verspreid: ‘Zie je dit arme dier, ze hebben een slangetje in zijn milt gestoken om zijn gal rechtstreeks op te vangen, terwijl het nog leeft, opgesloten in een kooi, met zijn poten vastgebonden zodat het zich niet kan verroeren, ze hebben zelfs een band om zijn hals gedaan!’

Jean liet zijn ogen over de onbeholpen tekeningen gaan die op de stencils stonden, terwijl Catherine met haar lange, magere vingers over de tekening streek alsof ze de gruwelijkheid ervan wilde voelen. ‘Jij bent nog jong, jij moet er iets tegen doen, je moet naar die meneer op Mauritius gaan, je moet ervoor zorgen dat hij alle apen vrijlaat, beloof me dat.’

Jean beloofde het en bij het zien van tante Catherines machteloosheid kwamen er tranen in zijn ogen.

Dan was het tijd voor de thee. Catherine had nog een grote, Chinese theepot uit de tijd van Rozilis, in een tenen mandje dat was gevoerd met scharlakenrood satijn, die, naar ze zei, al sinds onheuglijke tijden in gebruik was bij de Marro’s. Ze gebruikte hem alleen voor Jean en het was een heel ceremonieel.

Jean zette water op in de geblutste waterketel, op het gasstel dat ongelooflijk smerig was en waarop het vet een knisperend geluid maakte. De waterketel blies stoom, Jean zei: ‘Water kookt!’ en Catherine goot zelf het water in de theepot op royale lepels vanillethee. Omdat er geen koelkast was, was de melk altijd tegen zuur worden aan. Overigens had Catherine een hekel aan melk en melkproducten. Ze rook even aan het restje melk van de vorige dag en spoelde het dan door de gootsteen met het commentaar: ‘Zie je, Jean, dit is echt erg!’ – met de nadruk op het laatste woord. Meestal nam ze poedermelk.

Desondanks was tante Catherines thee ongelooflijk lekker, mild, geurig, niet te laf zoals bij Eléonore, of met een pislucht zoals in de tearooms in het centrum, maar sterk, krachtig, bijna bedwelmend. In de wat bedompte, door de herfstzon verlichte kamer had deze thee het vermogen je te laten wegdromen en Jean liet zich wat achterover zakken op de sofa, terwijl hij in woordenboeken bladerde. Tante Catherine sprak niet meer terwijl ze thee dronk. Jean zag haar silhouet in tegenlicht, de zon liet haar nog gitzwarte haren glanzen, deed de lijnen van haar gezicht scherp uitkomen, met de uitstekende jukbeenderen als van een Aziatische. Dit was het beeld dat hij van haar wilde bewaren, het beeld dat hij al zo lang kende, deze magere oude dame die met haar rug naar het raam zat, met rechte schouders, oplettend, zwijgend, terwijl de damp van de theepot naar het plafond kringelde. Hier, in deze kamer, had hij alles gehoord over Mauritius, over de Marro’s en over het huis Rozilis.

#

Het geheugen van tante Catherine was onuitputtelijk. Iedere keer als Jean bij haar op bezoek kwam, pakte ze de draad weer op, met steeds dezelfde beginzin: ‘Vroeger, op Rozilis, toen ik zo oud was als jij …’ Dat was heel lang geleden, Jean had er moeite mee het te berekenen, vijftig of zestig jaar geleden. Dat was nog vóór alle oorlogen, toen de wereld nog onschuldig was. Ze sprak over de Marro’s, over haar zus Mathilde, die ze Maud noemde. Jean was de enige met wie Catherine zo sprak. Ze had nooit iets verteld aan Jeans vader, die toch haar echte neef was, of aan wie dan ook. De anderen zouden het niet begrijpen. Of ze vond hen niet de moeite waard om haar verhalen aan te vertellen. Ze had Jean uitgekozen om haar herinneringen aan door te geven.

Ze beschikte over onuitputtelijke schatten, niet alleen woorden, maar ook voorwerpen, botjes, steentjes, afgesleten muntjes, rommeltjes die ze uit haar laden opdiepte om ze een voor een te laten zien, alsof het even zovele sleutels waren van de mysteries uit het verleden. Soms vond ze mooie dingen, een bronzen hondje dat als presse-papier was gebruikt door haar vader, de pit van een steenvrucht uit Indië, zwaar, vurig bruin, heel fijn bewerkt. Een horloge dat niet meer liep, een inktpot met de inscriptie Voor Charles Marro de dankbare bevolking van het eiland Réunion 1860, en Catherine legde uit: ‘Grootvader had pokkenlijders verpleegd in het lazaret van Boucan Canot op Réunion, en later op Mauritius, tijdens de grote epidemie.’ Een oude toneelkijker die van Jean Eudes Marro was geweest, de eerste van de Marro’s op Ile de France. Catherine streek met haar vingers over al die voorwerpen en legde ze op tafel neer, naast de theepot, en Jean aarzelde om ze te pakken, hij wachtte even, raakte ze dan zachtjes aan, net lang genoeg om de warmte te voelen die ze uitstraalden, een ver schijnsel en een verre warmte die van de andere kant van de werkelijke wereld kwamen.

‘Vroeger, op Rozilis, begon de dag heel vroeg, bij zonsopgang, dat zal om vijf uur zijn geweest, maar we hadden geen horloge om te weten hoe laat het was. Er was geen fluitsignaal of bel om de arbeiders uit hun bed te halen, grootvader Charles had daar een hekel aan. Hij had een hekel aan alles wat aan de tijd van de slavernij herinnerde, fluitsignalen, sirdars, opzichters, het houden van appèls, persoonsbewijzen waarop de naam en foto van iedere Indische arbeider moest staan, dat hadden de Engelsen allemaal bedacht. Grootvader Charles zei: “Ik ben Foucher niet.” Hij was niet zo groot, maar mager, net als ik, net als jij, de Marro’s hebben er nooit uitgezien als bon-vivants, hij had een lange, magere nek, als van een schildpad, daarom was zijn bijnaam ook Paddy, daar wist hij zelf niets van, maar iedereen noemde hem zo. Maud en ik gingen na school bij hem op bezoek. Hij zat altijd op de veranda, hij ontving mensen uit Beau Bassin, uit Rose Hill, mensen die hem om raad kwamen vragen, of misschien probeerden ze geld van hem te lenen, hij had de naam heel vrijgevig te zijn en mijn grootmoeder Lise klaagde daarover, ze zei dat het nog eens onze ondergang zou worden, en je ziet dat ze zich niet heeft vergist.’

Tante Catherine hield even op om wat thee te drinken. Ze had een paar koekjes op een bord gelegd, altijd dezelfde, die ze zelf nooit at, en Jean raakte ze ook niet aan omdat hij wel kon raden hoe oud ze waren.

‘Grootvader Charles maakte veel indruk op ons. Hij was zo oud, en hij had zijn eigen grootvader nog gekend, die in de tijd van de Revolutie naar Mauritius was gekomen, zelfs nu vind ik dat nog moeilijk te geloven. Hij zei “u” tegen ons, dat moet vroeger tegen kinderen de gewoonte zijn geweest. Maud was verlegen, ze verborg zich achter mij, en omdat ze klein was dacht iedereen dat ze vier jaar jonger was dan ik, terwijl we bijna tweelingen waren, op een jaar na. Heb ik je al verteld dat we allebei zijn geboren in een nacht dat er een cycloon woedde, in april?’

Jean hield ervan de bronzen inktpot in zijn handen te houden die van Charles Marro was geweest. Misschien had hij zijn pen erin gedoopt om brieven te schrijven aan zijn vrienden, of om de plannen op schrift te stellen voor de houtzagerij van Ebène, die moest functioneren op het water van de rivier de Cascades, vóór de ondergang van Rozilis. Hij bekeek ieder nagelaten spoor, iedere inktvlek, de letters die op de voet ervan waren gegraveerd, Voor Charles Marro, en hij dacht aan wat tante Catherine had verteld, het einde van de epidemie in 1859, toen men de doden in grote, met kalk gevulde kuilen gooide, midden tussen het suikerriet, en de algehele paniek, het Engelse leger dat de wijken van de negers en Indiërs had omsingeld, Plaine Verte en Vallée Pitot. Op zijn reis naar Réunion had Charles kennisgemaakt met Lise Lerun, die met haar vader uit Frankrijk was gekomen, en het jaar daarop waren ze getrouwd. Lise was net zeventien. Ze had de bijnaam ‘d’Arzano’ gekregen, omdat ze afkomstig was uit dat Bretonse dorp.

Catherines geheugen was als een open sluis. Ze kon urenlang praten, vrijwel zonder op te houden, met een zachte stem alsof ze in zichzelf sprak: ‘Vroeger, in de tijd van Rozilis …’ Met haar handen op haar knieën, haar rug kaarsrecht en haar hoofd iets naar links, zoals mensen doen die leven van hun verbeelding. De kamer onder de hanenbalken vulde zich met klanken, kleuren, bewegingen. ‘Onze tuin was heel groot, tegenwoordig zou je het een park noemen, maar voor ons was hij zo groot als de wereld, hij liep van het ravijn van de rivier Plaines Wilhelms in het noorden tot Ebène in het zuiden, de waterval was zo dichtbij dat je hem kon horen als de wind goed stond, en achter Ebène begonnen de suikerrietvelden, zover het oog reikte, tot aan de horizon, met alleen de schoorstenen die hier en daar omhoogstaken als vuurtorens: Minissy, Valetta, Saint Jean, Bagatelle … Mijn vader had na de cycloon van ’92 een palmenlaan laten aanleggen, tot aan de ravijnen, en ieder jaar gingen wij kinderen iets verder op ontdekkingstocht, iets verder naar het noorden, maar we durfden nooit helemaal naar de plaats te gaan die “Het Einde van de Wereld” werd genoemd, waar alle rivieren en watervallen bij elkaar komen in het bos. Op zomeravonden was het er heel rustig, je hoorde het geluid van de trein die puffend de helling naar Moka op klom, en het fluitsignaal als hij bij het station van Le Réduit aankwam. Als we dat hoorden, Maud en ik, renden we door de palmenlaan om de jongens op te wachten, ze zaten onder het stof van het lopen over de weg, ze kwamen achter elkaar van de grootste tot de kleinste, eerst je grootvader Hervé, dan Gildas, en Simon sloffend als laatste, ze waren moe van het dragen van hun schooltassen, ze hadden het erg warm gehad onderweg, en wij, meisjes, verstopten ons voor de grap achter de struiken, we gooiden stenen naar hen en zaten te giechelen, Maud was bang voor haar broers en verborg zich achter mij, en de jongens wisten dat wij het waren, zij gooiden ook met stenen en pitten, ze riepen scheldwoorden naar ons en maakten ruzie als opgewonden spreeuwen.’

Dan was er het Creools, dat tante Catherine niet was vergeten. Al die woorden die vanzelf over haar lippen kwamen, die zich vermengden met de wentelteefjes en de geur van de vanillethee, de muziek van de woorden die herinneringen bij Jean opwekten uit zijn vroegste kinderjaren, toen hij samen met zijn moeder in La Kataviva kwam en tante Catherine liedjes voor hem zong en raadseltjes opgaf, voor hem die zijn grootmoeder nooit had gekend, het was zo lang geleden, maar hier, in deze bedompte kamer onder het dak voerden de Creoolse woorden hem mee naar de veranda van Rozilis, alsof hij daar had gewoond, alsof zijn huidige leven maar voorlopig was en hij ooit weer naar die plaats zou terugkeren. Dileau dibout, dileau coucé, piti batt maman, piti couma piti, li fer coné tou so puissans, li porté so noyo dihor parey coco. Catherines devies was: Napas fer narien[1] of liever gezegd: Ki pé fer?[2], een devies dat ze bij alle soorten tegenslag in stelling bracht, dat haar in staat had gesteld zich door het leven te slaan en gelijk te blijven aan degene die ze was met twintig jaar, stug en rechtlijnig, zonder illusies maar ook zonder verbittering.

Iedereen dacht dat ze een feeks was. Sharon, Jeans moeder, herinnerde zich dat ze voor haar had staan beven toen Raymond Marro haar voor het eerst aan zijn tante had voorgesteld. In die tijd woonde Catherine nog met Mathilde op de benedenverdieping van een villa in Joinville, met een paar zwerfkatten en de boxer van haar zus. Raymonds grootvader, Jean Charles Marro, leefde toen nog, maar verzwakt door zijn financiële debacle; hij kwam zijn kamer niet meer uit en werd verzorgd door zijn dochters. Catherine was verschenen, somber en streng, een geestverschijning met staalgrijze ogen, ze had Sharon onderzoekend aangekeken totdat deze een kleur kreeg. Toen had ze haar gekust, en toen ze zag hoe Sharon eraan toe was, had ze haar vriendelijk toegesproken, het was voor het eerst dat Jeans vader haar een compliment had horen maken: ‘Je bent werkelijk heel charmant!’ Het vervolg van het gesprek had zich afgespeeld in een gespannen sfeer, Raymond had over zijn plannen gesproken om een rubberplantage te beginnen in Maleisië, hij zou met vervroegd pensioen gaan om vrij te zijn, en tante Catherine had erop gereageerd met een kort ‘En?’ wat boekdelen sprak. Maar dat was allemaal verleden tijd.

Jean was nooit bang voor haar geweest. Van meet af aan was er tussen hen een soort vertrouwensafspraak geweest die nooit werd geschonden. Hij vroeg niets, zij verwachtte niets. Voor het eerst van haar leven had Catherine geen enkele verantwoordelijkheid, was er niemand rechtstreeks van haar afhankelijk. Toen ze haar gezichtsvermogen had verloren, had ze haar blindheid niet gebruikt om druk uit te oefenen op wie dan ook en ze had het aanbod van haar neef om naar een bejaardentehuis te gaan, waar ze dagelijks hulp zou hebben gehad, van de hand gewezen. Ze ontkende overigens dat ze blind was. Ze zei: ‘Ik zie niet meer zo goed, dat is alles.’ Ze beweerde dat ze het daglicht zag en contouren kon onderscheiden. Soms ging ze nog naar buiten, ’s morgens vroeg als de straten leeg waren, gewapend met een lange bamboestok die meer weg had van een herdersstaf, waarmee ze de muren en stoepranden volgde. Ze liep langs het spoor tot aan de brug, ging winkels binnen waarvan ze de plaats bepaalde aan de hand van het aantal passen dat ze had gedaan, om er wat prullerijtjes, briefpapier, veters, of garen te kopen, dingen waar ze geen gebruik van zou maken. Soms, als mevrouw Gendre het goedvond, ging Aurore met haar mee boodschappen doen, waarbij ze haar een arm gaf. Ze zou het nooit accepteren dat Jean voor haar zou zorgen. Ze wilde niet dat hij voor haar een gevoel zou hebben dat naar medelijden riekte. De middagen dat hij bij haar op bezoek kwam, bewaarde ze om hem zijn vieruurtje te geven en met hem in alle openhartigheid te praten, zoals het tussen oude vrienden betaamt. Jean vond het prachtig dat zo’n oude vrouw hem als haar gelijke behandelde.

Overigens bracht tante Catherine zelden hun familieband ter sprake. Het was ongetwijfeld het voordeel van haar blindheid dat ze het leeftijdsverschil vergat en geen rekening hield met het feit dat zij Jeans oudtante was, dat er tussen hen een kloof van vele jaren lag.

Met gesloten ogen vond ze de gewaarwordingen van haar kinderjaren weer terug. Ze sprak in zichzelf, langzaam, met een heldere stem waar Jean verbaasd van stond, alsof er in dit vervallen appartement, ver van alles weg, midden in deze vijandige, onverschillige stad, vanuit haar omhulsel van afgeleefde, rimpelige oude vrouw een koele wolk opsteeg, een soepele, onzichtbare, olijke nevelsliert, de ongerepte ziel van het kleine meisje dat blootsvoets door de tuin van Rozilis achter de spreeuwen aan rende, samen met haar zusje Mathilde.

‘Je kunt je niet voorstellen hoeveel vogels er daarginds waren, in Ebène … Er kwam geen eind aan hun getjilp. Brutale vogels, leuke gele vogeltjes, blauwfazantjes, vuurrode kardinaalvogels, en weer andere met een kuif, die we smerissen noemden. Overal waar we gingen kwamen ze ons achterna, ze vlogen van tak tot tak, maakten er een spelletje van om ons uit te dagen en trokken zich niets aan van de katten. Ik had een hekel aan katten, weet je, dat waren mijn ergste vijanden, dat zou je nu niet meer geloven, maar er waren op Rozilis geen katten omdat mama astmatisch was, en de katten uit de omgeving kwamen altijd op de vogels af … Ik kende alle vogels, ik kon hun gezang imiteren en ze gaven ook antwoord. Er was een dikke, rode kardinaalvogel met een pikzwarte kop, die op een tak van de tamarinde voor het huis ging zitten, hij floot laag, met zachte roulades, twierr, twierr, en vervolgens met hoge, schelle tonen, als een soort roep, hij deed zijn snavel nauwelijks open en riep fwiet, fwiet, fuwiiet, en dan gaf ik antwoord. Maar hij wilde mijn vader; soms liep mijn vader, als hij ’s middags terugkwam uit de stad, naar het einde van de weg tot aan een kleine open plek, daar stak hij zijn hand uit vol met gierstkorrels of wat guavebrij, en bleef roerloos wachten; de kardinaalvogel kwam dan heel langzaam dichterbij, sprong van tak tot tak en ging ten slotte op zijn hand zitten om te eten, ik geloof dat ik nog nooit zoiets leuks heb gezien, zo’n grote, sterke man als mijn vader, met op zijn open hand dat kleine rode vogeltje dat zat te pikken.’

Haar stem was jong, bijna lachend, en Jean voelde zich op zo’n moment oud en moe, alsof hij van ziel had geruild, hij voelde zich gevangen in die stad, in de maalstroom van auto’s en claxons, met het geknars van de trein die het station binnenliep, en de hele gewelddadige, verschrikkelijke werkelijkheid, de stem van meneer Gendre die naar Aurore schreeuwde, de pesterijen op school, de drukkende hitte van de naderende zomer, al die zwaarte die hem verlamde, hem verhinderde te dromen, hem tegen de grond gedrukt hield. Hij ging naar tante Catherine toe, luisterde naar haar grappige, luchtige verhalen die ze vertelde met haar kinderstem, met haar zangerige accent; eindelijk kon hij ontsnappen en binnengaan in de wereld van Rozilis.

Jean zou er alles voor overhebben om in de tijd van Rozilis te leven, al was het maar voor een uur. Niet meer een toekomst voor zich hebben die op een zwart gat leek waarin alles werd opgezogen, niet meer die dwang van opgroeien, iemand worden, succes hebben, een man zijn.

Al die dingen waarover tante Catherine vertelde, het gezang van de vogels, de tuin die zich eindeloos uitstrekte, tot aan ‘Het Einde van de Wereld’, waarin ze blootsvoets rondrende met Mathilde, het ravijn waar onderin de beek Affouche stroomde, de bladeren die nat waren van de dauw en druppels op je lippen lekten, en ’s nachts de wind waarin het tule heen en weer bewoog, de roep van de padden en de muziek van de muggen, dat alles bestond en was werkelijker dan de werkelijkheid, behoorde tot de wereld van de eeuwigheid.

‘Vroeger, op Rozilis …’ begon Catherine. ‘We werden iedere morgen gewekt door de tortelduiven. Het begint heel zachtjes, een enkele duif die zich roert in de benzoëbomen bij het raam, het is nog niet licht maar ze worden al wakker, Maud en ik blijven roerloos in ons bed liggen en wachten af wat ze gaan doen, ze komen in beweging, klapperen met hun vleugels, een van hen begint zachtjes te koeren, roekoe, roekoe, ergens in het donker geeft een ander antwoord, roekoe-oe, dan nog een, en weer een, vlakbij, vlak voor het raam, zo dichtbij dat ik de indruk krijg dat hij tegen mijn wang aan zit, ik voel de warmte van zijn veren, hij koert heel hard zijn zoete roep, en ineens beginnen ze allemaal tegelijk te koeren, het maakt een geluid als van een motor die harder en weer zachter gaat, samen met het geruis van hun vleugels lijkt het wel op het geluid van onweer en wind, en dan trekt de nacht weg …’

Tante Catherine zat altijd kaarsrecht in haar fauteuil, met haar hoofd iets schuin, het maakte op Jean de indruk dat ze zweefde in de grijze lucht van de kamer, gedragen door haar geheugen.

‘Ik hou van die muziek, ik hoor het nog, ik lig in bed, kijk naar het open raam met het muskietennet dat zachtjes beweegt in de wind, en Maud is weer ingeslapen, ondanks de herrie van de tortelduiven, als ik haar hand vasthoud is ze niet bang meer, het is een muziek die uit de hemel komt, een constant geronk met af en toe een klaaglijke roep, tortelduiven zijn zo klein, zo onschuldig, ze zijn net als Maud, ze zijn bang voor de dag die aanbreekt, en tegelijk zijn ze blij dat ze de zon voelen, ze zullen algauw opvliegen uit de bomen en klapwiekend over het dak wegvliegen, rechtstreeks naar de suikerrietvelden en dan stroomopwaarts langs de rivieren die door de ravijnen stromen, hoe heten ze ook weer, al die rivieren die rondom Rozilis stromen: Rivière Sèche, Cascades, Vaucluse, Mesnil, Rivière Ebène, Tatamaka, Magrapoule, Valetta, Simathe, Magando, Bombay …’

Ze noemde die namen op alsof ze de belangrijkste ter wereld waren, alsof zij op dat moment met de vogels boven de rivieren en beken vloog, over het groene dons van de suikerrietvelden, en met hún ogen ieder heuveltje, iedere rode weg, iedere schoorsteen zag. En ook voor Jean waren het namen die hij kende, de namen waarmee hij was geboren.

Als het donker werd had tante Catherine dat niet in de gaten. Jean durfde niet op te staan om op de lichtschakelaar te drukken. Bovendien waren de gloeilampen bijna overal doorgebrand, en er was niemand om ze te vervangen. Het was zomer, het bleef lang licht, zelfs als het avond werd zag je nog genoeg. De ondergaande zon gaf de muren van de kamer een gouden glans. Later was er het licht dat opsteeg uit de stad, een wat naargeestig roze schijnsel dat door de ramen naar binnen viel. Misschien hadden ze geen gloeilampen nodig, dacht Jean. Bestonden die al in de tijd van Rozilis? ’s Avonds werd er een olielamp aangestoken in de grote eetkamer, zodat de vliegende mieren eropaf kwamen en verbrandden. Dat was alles.

Jean probeerde nu net zo te leven als tante Catherine. Als hij thuiskwam deed hij geen licht aan in zijn kamer, hij liep in het appartement rond zonder licht. Hij probeerde zich te herinneren waar de meubels stonden, waar de deuren waren. Op een nacht was zijn vader hem tegengekomen in de gang naar de wc, hij had de lichtbundel van zijn zaklamp op hem gericht.

‘Wat doe jij in het donker?’

Jean was stokstijf blijven staan, knipperend met zijn ogen, verblind.

‘Heb je last van slaapwandelen?’

Jean was woedend weer naar bed gegaan. Zijn vader moest er met zijn moeder over hebben gesproken, want de volgende dag vroeg Sharon bezorgd aan Jean: ‘Doe je dat al lang, zo rondwandelen ’s nachts?’ Jean had zijn schouders opgehaald: ‘Ik weet het niet, ja, ik geloof van wel, al heel lang.’ – ‘En weet je dan later nog wat je hebt gedaan? Weet je dan nog of je … ga je wel eens naar buiten zonder dat wij het weten?’ Jean zei: ‘Nee, ik ga niet naar buiten. Ik loop alleen een rondje door de gang als ik niet kan slapen.’ – ‘Maar waarom doe je het licht dan niet aan? Je hebt ons laten schrikken …’ Jean zei: ‘Ik oefen me erin, dat is alles.’

Sinds Jeans vader zijn ongeluk had gehad, had hij geen sterke zenuwen meer. Het nietsdoen maakte hem angstig, prikkelbaar. Tegelijk had Jean respect voor hem, voor alles wat hij ginds in de rimboe van Maleisië had meegemaakt, het nieuwe leven dat hij met zijn vrouw in Ipoh had willen opbouwen, met daarna de mislukking, alles waarover hij niet wilde praten.

Jean besloot een andere uitvalsbasis voor zijn experiment te kiezen. Nu probeerde hij om buiten, op weg naar school, met gesloten ogen te lopen. Een keer had hij zijn oogleden zelfs met pleisters dichtgeplakt. Hij liep met afgemeten passen door de straten, zijn schoolboeken in zijn linkerhand, strak tegen zijn heup aan, zijn rechterhand naar voren gestrekt. Hij kende alle obstakels uit zijn hoofd, lantaarns, verkeerspaaltjes, uitstallingen voor de winkels, fietsen en brommers die op de stoep stonden. Van de Rue Béri naar het lyceum waren er precies zeven kruispunten, waarvan sommige levensgevaarlijk waren.

Er kon geen sprake van zijn dat hij aan wie dan ook hulp zou vragen. Tante Catherine vroeg ook nooit iets. Bij de voetgangersoversteekplaatsen moest hij wachten en heel goed luisteren. Als het geluid van de auto’s even ophield, onmiddellijk gevolgd door het geronk van motoren die in de dwarsstraat optrokken, stak Jean zonder te aarzelen de straat over, als iemand die ziet. Martial, die zoals gewoonlijk op weg naar school bij hem was komen lopen, informeerde: ‘Wat is er met je ogen gebeurd?’ Waarop Jean laconiek antwoordde: ‘Niets, het is een experiment.’ Martial bleef naast hem lopen totdat Jean hem wegstuurde: ‘Hoor eens, je hindert me.’ Waarop Martial verklaarde: ‘Je bent gek, je komt nog eens onder een auto.’

Tijdens de geschiedenisles probeerde Jean ermee door te gaan. Hij ontdekte dat zijn aandacht in het donker veel groter was. Hij was gespitst op ieder woord van de leraar, hij had de indruk dat hij kon voelen hoe ieder zinsdeel werd gevormd en gaandeweg tevoorschijn kwam, het trilde binnen in hem als een lied, het werd diep in zijn geheugen gegrift. Aan het einde van de les had hij alles kunnen herhalen wat de leraar had gezegd, inclusief de geluiden van de straat en het gekraak van de stoelen van zijn klasgenoten. Maar het was doodvermoeiend.

Het gerucht van zijn experiment deed de ronde en zijn klasgenoten moesten erom lachen. Toen had Jean zijn onderneming moeten staken, hij werd op het matje geroepen bij de rector, die er een eind aan maakte: ‘Jean Marro. Dat gedoe van jou is niet alleen stupide en volstrekt zinloos, maar bovendien leidt het de aandacht af in de klas en daar hebben we absoluut geen behoefte aan.’

Sharon was naar school gegaan om een goed woordje te doen voor haar zoon, en toen was de verwijdering van school omgezet in een waarschuwing. Jeans vader was er niets van te weten gekomen. ‘Doe zoiets nooit meer, Jean, begrepen? Vergeet niet dat je vader erg ziek is, je moet ook aan hem denken.’ Sinds zijn beroerte had Raymond Marro last van zijn hart. Toen hij uit Maleisië was teruggekomen nadat hij alles had verloren door de oorlog tegen de CT (Jean hoorde ‘citi’, en op een dag had hij het eindelijk begrepen: communist terrorists), had hij dat niet kunnen verwerken. Het was een geschiedenis die Jean vanaf zijn kinderjaren met een half oor had gevolgd, de geschiedenis die de verklaring was voor alles: hun geldgebrek, de malaise, het koppige zwijgen van zijn vader, de muur die er om hen heen was opgetrokken. Eén enkele keer had hij zich uitgesproken, hij zei toen over Indo-China, of over Madagascar: ‘De koloniën zijn de grootste schande van onze tijd.’ Dat was alles. Maar uit de mond van een oud-officier van het Britse leger wilde dat heel wat zeggen.

Zodoende beperkte Jean zijn experiment tot een paar oefeningen zonder getuigen, op zijn kamer of in het trappenhuis. In die tijd had hij ook plannen uitgewerkt voor een apparaat, een foto-elektrische cel die prikkels kon doorgeven aan de gezichtszenuw door middel van anastomose. Hij droomde dat hij het apparaat uitprobeerde op tante Catherine, met behulp van een koptelefoon bevestigde hij het cycloopachtige oog midden op haar voorhoofd en zij liep er langzaam mee naar de ramen van de woonkamer, bleef een tijdje roerloos voor een van de ramen staan, met haar armen een beetje gespreid, en riep toen ineens, in een golf van jeugdige blijdschap: ‘God zij geloofd! Ik kan zien! Ik zie een vierkant van licht, ik zie alles, de zon, de lucht, de huizen aan de overkant!’

Jean wist dat dat haar eigen woorden zouden zijn, vooral van dat ‘God zij geloofd!’ was hij overtuigd. Hij wist ook dat hij het apparaat nog zou moeten verfijnen, de verbindingen zou moeten verbeteren, meer receptoren zou moeten inbouwen, specifiek voor iedere kleur van het spectrum, opdat uit de mist van licht, als door de bewasemde ruiten van een wagon, eindelijk menselijke gedaanten en gezichten zouden opdoemen, zodat alles weer zo zou zijn als vroeger, in de tijd van Rozilis, en ze weer een leven zou hebben waarin ze kon zien.

Aurore de Sommerville was maar twee jaar ouder dan Jean, maar hij had het idee dat ze veel ouder was en ver van hem af stond, ze was iemand die al had geleefd, die al vrouw was, tegelijk begerenswaardig en iemand om bang voor te zijn, omdat zij de kinderwereld voorgoed achter zich had gelaten.

Er was iets geheimzinnigs aan haar, dat had hij meteen gemerkt toen hij in La Kataviva begon te komen. Jeans vader had verteld dat ze in Hanoi was geboren en dat haar moeder onbekend was. Toen generaal de Sommerville uit Indo-China was weggegaan, een paar jaar voor de ineenstorting, had hij het doofstomme meisje meegenomen. Zelf zei hij dat hij haar had geadopteerd, maar iedereen had gedacht dat ze zijn eigen dochter was. Na de dood van de generaal had zijn zus samen met meneer Gendre haar intrek genomen in het appartement en Aurore was bij hen gebleven, maar wat Jeans ouders erover vertelden deed sterk denken aan het sprookje van Assepoester. Aurore de Sommerville was de dienstbode van die vreselijke mensen, die haar slecht behandelden en misbruik maakten van het feit dat ze zich niet kon beklagen. Ze was nooit naar school gegaan, ze kwam de deur niet uit, behalve om met Catherine Marro boodschappen te doen of om voor een paar stuivers in de huishouding te gaan werken. Ze leefde opgesloten in het grote appartement, ze was schuw en stil, met een blik in haar ogen als van een opgejaagd dier. Jean had er een vermoeden van dat zich daar iets verschrikkelijks afspeelde, hij wist niet wat, maar iets boosaardigs, iets vreselijks. Dat was het geheim.

Ze was klein van stuk. Toen Jean een keer naast haar stond, op de overloop van de vijfde verdieping, had hij gemerkt dat hij een paar centimeter groter was dan zij. Maar ze had een manier van doen en van kijken waardoor ze op een volwassene leek.

Jean herinnerde zich niet hoe hij verliefd was geworden op Aurore. Hij had in haar altijd een schuw meisje gezien dat niet kon praten. Hij herinnerde zich vaag dat hij haar vroeger, toen de generaal nog leefde, ook wel eens had gezien, een spichtig meisje met vlechtjes en een schortjurk, te midden van volwassenen, in de deuropening van het appartement, een grijze muis. En toen, jaren later, had hij haar teruggezien, toen hij geregeld bij tante Catherine begon te komen.

Ze was iets minder schuw geworden. Soms bleef ze op de overloop staan en keek naar hem met een afwezige blik, half en half in de schaduw van de gang, ze fluisterde met gebaren. Jean was een beetje bang voor haar, maar tegelijk voelde hij zich aangetrokken door haar gezicht, door het vreemde in haar. Hij raakte aan haar gewend en zei soms een paar woorden, die ze van zijn lippen las, maar hij was er niet zeker van of ze hem begreep.

De eerste keer dat ze echt dichterbij was gekomen, was ze met gebogen hoofd en haar handen op elkaar in een kommetje tegen haar buik op hem toe gelopen, en toen ze haar handen opendeed, had hij een geel bolletje dons gezien, een kuikentje. Het was eerste paasdag, onder de spoorbrug hadden boeren hun standplaats tussen de pijlers ingenomen om groente, eieren en levende konijnen te verkopen, en een van hen had Aurore het kuikentje gegeven.

Aurore straalde helemaal, het was voor het eerst dat Jean een glimlach op haar gezicht zag. Ze hield het kuikentje in haar beide handen, het richtte zich op, met een zwak gepiep dat uit zijn halfopen snaveltje kwam. Aurore probeerde ertegen te praten, haar mond was open en ze blies lucht uit met een geluid dat meer op het gesis van een slang leek dan op het gepiep van een vogeltje. Maar Jean was erdoor ontroerd.

Jean had het nooit geaccepteerd wanneer iemand zei dat ze niet normaal was. Nu ja, niet echt abnormaal, maar een beetje simpel, niet goed bij haar hoofd, geestelijk onvolwaardig. Hij had zijn vader en moeder een keer op die manier over haar horen spreken, vanwege alles wat ze bij de Gendres te verduren had; het was niet kwaad bedoeld, maar er had iets van medelijden in doorgeklonken wat hij onverdraaglijk vond. Hij had woedend en met een door tranen verstikte stem geroepen: ‘Dat is niet waar, dat is niet waar, hou op met die leugens!’ zodat ze meteen hun mond hadden gehouden; later was Jeans moeder naar zijn slaapkamer gekomen en had zich verontschuldigd, en Jean had zich voor haar geschaamd.

Aurore had een rond, hartvormig gezicht, een mooie mond met felrode lippen en hoge jukbeenderen, maar Jean hield vooral van haar ogen, schuine, zwarte agaten die prachtig uitliepen naar haar slapen en met een penseel getekend leken, en waarin een blik lag die zowel stralend als ondoorgrondelijk was, net als bij echte agaten. Op sommige dagen kwam Jean haar tegen terwijl ze was uitgedost alsof ze naar een bal ging, in een bloedrode Vietnamese jurk, haar gezicht opgemaakt en het zwarte haar golvend over haar schouders. Maar een andere keer was ze weer het grijze, spichtige dienstmeisje dat er terneergeslagen en bedroefd uitzag. En Jean begreep niet wat voor reden er kon zijn voor die verandering. Hij had aan geheime feesten gedacht, waarvoor Aurore zich als prinses verkleedde, en ook had hij gedacht, net als in het sprookje van Assepoester, aan de lange dagen dat ze het werk moest doen dat haar stiefmoeder haar oplegde.

Sinds het voorval met het kuikentje leefde Jean in afwachting van die toevallige ontmoetingen op de overloop van de vijfde verdieping. Eén keer was hij Aurore tegengekomen in de Rue Reine-Jeanne, in de buurt van de spoorbrug. Ze kwam niet terug van boodschappen doen. Ze had een vreemde uitdrukking op haar gezicht, bang en ongeduldig tegelijk. Toen ze Jean zag, glimlachte ze. Er was het lawaai van het verkeer, het geratel van de draaistellen van de trein die op dat moment over de brug reed, een blauwachtige rook die boven de straat bleef hangen. Aurore stond in het volle zonlicht. Ze had haar bloedrode jurk aan, haar opgemaakte gezicht blonk als de maan. Jean liep met bonzend hart naar haar toe en Aurore deed toen iets ongelooflijks: ze gaf hem een kus. Een lichte kus op zijn wang, maar een ogenblik lang voelde hij haar lichaam tegen het zijne, haar haarlokken tegen zijn mond, een milde geur als van gras, vond hij, en haar gezicht zo dicht bij het zijne, de geur van de rijstpoeder op haar wangen. Ze had een heel gladde huid, haar wenkbrauwen waren volledig geëpileerd, haar lippen vertoonden allemaal verticale ribbeltjes. Gedurende dat korte ogenblik bekeek hij haar van dichtbij zoals hij haar nog nooit eerder had gezien, hij ademde de geur van haar huid in, de geur van haar zijden jurk, hij nam de volmaakte lijn van haar oogleden in zich op, de smalle lijn die rond haar ogen liep en eindigde in een plooi in haar ooghoeken, en vooral de kleur van haar ogen, de iris die inktzwart was en waarin hij zich ondersteboven leek te spiegelen.

‘Hoe gaat het met je kuikentje?’ Terwijl hij die vraag stelde maakte hij met zijn handen een kommetje. Ze glimlachte weer en maakte met haar handen een gebaar van weggooien. Jean begreep het niet, hij dacht dat het kwijt was geraakt, of misschien was het opgegeten door een van de talloze zwerfkatten die door juffrouw Picot met gamellen het huis in werden gelokt.

Ze bleven een tijdje onbeweeglijk aan de straatkant staan, met al het verkeer en het lawaai dat Aurore niet kon horen. De zon scheen op haar haren, waardoor er glinsteringen in flonkerden. Voorbijgangers keken tersluiks naar dat vreemde meisje dat gekleed was als een Chinese pop en die jongen die naast haar stond, alsof ze op de bus, de trein of God weet wat stonden te wachten. Toen kwam er een man aan, tamelijk groot en fors, gekleed in een elegant, lichtgrijs, gekeperd kostuum, een man in wie Jean intuïtief meteen een militair herkende. Hij liep naar Aurore toe. In zijn hand had hij een boeketje bloemen. Hij keek alleen maar naar haar, geen moment liet hij zijn blik rusten op die jongen op de stoeprand die er zo onbeholpen bij stond. Hij pakte Aurore bij haar arm en ze liepen weg, gingen op in de menigte. En Jean voelde voor het eerst een steek in zijn binnenste, hij begreep het in een flits, Aurore ontglipte hem, ze zou met die man weggaan, ze zou La Kataviva verlaten, ze zou voor altijd verdwijnen.

[1]napas fer narien – het geeft niets

[2]ki pé fer? – wat maakt het uit?

#

Het jongenslyceum was een smerige, kale, stenen gevangenis, gebouwd rondom een geasfalteerd schoolplein met hoge kastanjebomen. Toen Jean er voor het eerst binnenkwam, nog maar acht jaar oud en net terug van het jaar in Ipoh op Maleisië, had hij begrepen dat zijn leven nooit meer hetzelfde zou zijn. Hier was het oorlog, of iets wat er veel op leek.

De kleintjes van de lagere school staken het grote schoolplein over met opgetrokken schouders, bedacht op alle soorten van gevaar. Als het om tien uur tijd was voor de grote pauze, stortte een menigte van tweeduizend leerlingen zich van alle kanten tegelijk naar buiten, uit de klaslokalen op de begane grond, van de overdekte speelplaats, uit de werkplaatsen in het souterrain en van de hoger gelegen gaanderijen, alle leeftijden door elkaar. Er waren niet genoeg surveillanten om de orde te handhaven, bovendien werden ze te slecht betaald om zich daaraan te wagen. De kleintjes wisten dat ze zo dicht mogelijk bij het middenpad bij elkaar moesten blijven, waar de leraren liepen te wandelen. De groten waren niet allemaal pervers of sadistisch, maar de ellende van de kleintjes liet hun koud, ongetwijfeld omdat ze die zelf indertijd ook hadden doorgemaakt. Als een kleintje werd gepakt door een grote van veertien die zijn arm omdraaide of zijn hoofd in een houdgreep nam, gingen de anderen opzij en deden net of ze niets zagen. Of soms keken ze ernaar vanuit hun ooghoeken terwijl ze gewoon doorpraatten, alsof het in een andere wereld gebeurde, bij de apen of de wilde zwijnen.

Jean had gehoord dat het gevaar vooral in de buurt van de latrines op de loer lag. Daar zou niemand van de kleintjes zich alleen wagen. Hij zorgde ervoor onder schooltijd te gaan plassen, als de leraar dat tenminste goed vond, of bij het begin van de lessen om negen uur, ook al wist hij dat hij dan zou moeten nablijven wegens te laat zijn, of hij moest het ophouden tot de school uitging, met het risico van een ongelukje waardoor hij door iedereen zou worden uitgelachen.

De latrines waren een soort holen aan de rand van het schoolplein, met hurktoiletten en klapdeurtjes ervoor. De muren waren helemaal bedekt met graffiti en obscene tekeningen en de vloer was zo smerig dat je ervan over je nek ging.

Een van de eerste keren dat Jean er naar binnen wilde, was hij als verstijfd op de drempel blijven staan vanwege een afschuwelijk schouwspel. Op de plaats van de gloeilamp, die al tijden kapot was, hing aan een touwtje een dik, bloederig bot in het duister te bungelen, dat een stijve pik moest voorstellen. Sindsdien vermeed Jean daar naar binnen te gaan. Hij hield het op tot de gymles en maakte gebruik van de wc van de gymzaal, waarvan de deur op slot kon. Het was er niet minder smerig, maar je voelde je er veilig. Anderen plasten meestal in de bloemperken van de tuin, als ze er zeker van waren dat er niemand aankwam. Het gevolg was dat er op zondag veel leerlingen moesten schoolblijven, maar alles was beter, als je klein en weerloos bent, dan je te wagen in die vervloekte latrines waarvan werd gezegd dat er vreselijke dingen waren gebeurd, jongens die je te lijf gingen, die hun geslachtsdelen voor je neus hielden, die zich aftrokken, of nog erger.

De rector was een grote, gespierde man met een leren hand en een naam waar je bang van werd: Mâchefer, oftewel IJzervreter. Hij handhaafde op zijn school een militaire discipline en het verhaal ging dat hij vroeger kapitein bij de infanterie was geweest en dat hij zijn rechterhand had verloren toen hij in Indo-China een mijn had opgeraapt. Volgens een andere versie zou hij door de Vietminh zijn gemarteld, waarbij zijn hand in een gehaktmolen was verbrijzeld. Hij sprak de leerlingen met ‘u’ en ‘meneer’ aan en als hij een mededeling te doen had begon hij onveranderlijk met: ‘Vrindjes …’ Als hij kwaad was bezigde hij een uitdrukking die aan zijn militaire verleden herinnerde: ‘Jullie zijn erger dan de Vietminh’ (hij sprak het uit als Viëtminsj), ‘want jullie vallen aan in de rug!’

In diezelfde trant ging het met alles. Jeans moeder, die erg gelovig was, had haar zoon opgegeven voor de catechismusles. Maar Jean had al snel een afkeer gekregen van de kleine schoolkapel. Kapelaan Cotençon, die er de mis las en catechismuslessen gaf, was een kleine, gezette man met een rozig gezicht, blond krulhaar en een grote belangstelling voor kleine jongetjes. In de loop van de jaren had Jean een grondige hekel gekregen aan godsdienstonderwijs, en al helemaal aan de schoolkapel, waar op het plechtige moment van de opheffing van de hostie altijd wel een idioot was die een luide scheet liet. Samen met Martial en andere vrienden profiteerde hij van de mis om ertussenuit te knijpen en een sigaretje te gaan roken op het parkeerterrein van de kapel, op het gevaar af dat ze zouden worden gesnapt door Mâchefer, wiens dienstwoning daar precies boven lag.

De meest karikaturale figuur van het hele lyceum was ontegenzeggelijk een leraar Frans, die Lesueur heette, maar die van de leerlingen, zonder dat iemand wist waarom, de bijnaam ‘Plasma’ had gekregen. Jean verbaasde zich erover dat iemand zo diep kon zinken. Plasma was generaties lang het voornaamste voorwerp van pesterijen. En door de faam over de keet die er in zijn klassen heerste, was hij bij voorbaat al verloren.

Bij ieder begin van het nieuwe schooljaar moest hij de illusie hebben dat alles anders zou gaan. Maar zodra hij zich vertoonde kon hij amper twee woorden zeggen of hij werd al overstemd door de herrie. De leerlingen schreeuwden, zongen, floten en sloegen op hun tafels alsof het trommels waren. Sommigen brachten dingen mee waarmee ze konden gooien: propjes papier, oude kauwgum, en soms gekookte aardappels die door de internen voor dat doel opzij waren gelegd tijdens het middageten. Plasma boog zijn hoofd en verdroeg alles.

Jean vroeg zich af hoe hij het kon verdragen om dag in dag uit op school te komen, zonder in opstand te komen, als een dier dat naar de slachtbank wordt geleid. Als Plasma door de deur kwam kon Jean zijn angst voelen, voor de klas die op hem wachtte, voor al die kinderen met hun flonkerende, vijandige ogen. Bij het eerste woord, het eerste teken, zouden de kreten en spottende opmerkingen onvermijdelijk losbarsten. Jean zag die angst, zijn hart klopte sneller, van vrees en opwinding tegelijk.

Op een dag was Plasma zoals gewoonlijk binnengekomen, duidelijk mank lopend, in zijn grijze, sleetse pak en met zijn verfomfaaide stropdas. Hij had zijn hoed en stok aan een kleerhaak gehangen en Jean was net als de anderen begonnen keet te schoppen, het was een golf van plezier, schreeuwen en scheldwoorden roepen zo hard je kon, de golf voelen die tegen het oude, pafferige gezicht sloeg, het kneedde, kleine rimpeltjes rond zijn mond vormde en de huid onder zijn kin liet trillen. De propjes, vodjes en schillen vlogen door de klas en Plasma zat achter zijn bureau, om zich te beschermen, met zijn handen plat op het bureaublad, roerloos, zijn ogen glanzend achter zijn brillenglazen, turend naar elk van die kleine, vijandige gezichten alsof hij het beeld ervan wilde vastleggen. Op die dag besefte Jean dat hij nooit deel zou uitmaken van die wereld; wat hij ook zou doen, zijn wortels zouden elders liggen. Zo had hij gekozen voor Rozilis.

#

Er was een geheim. Daar twijfelde Jean niet aan. Misschien lag het in de naam ‘La Kataviva’, die mysterieuze lettergrepen die hij had geleerd zodra hij kon praten en die hij met zich mee had genomen naar het einde van de wereld, tot in de heuvels van Maleisië. Zijn moeder vertelde iedere keer als ze eraan dacht, om er hartelijk om te lachen, dat Jean in plaats van papa en mama alleen die naam zei: La Kata-viva! La Kataviva! Als die naam er niet was geweest, dacht Jean, dan was er misschien nooit een geheim geweest, die lichte trilling in zijn binnenste, die glans van betovering.

Waarom had tante Catherine Mauritius en het paradijs van Ebène verlaten om haar laatste dagen te gaan slijten in dit appartement, in deze straat, in deze stad die zo wreed is voor ongelukkigen? Maar die vraag was nooit in deze rationele vorm bij Jean opgekomen. Hij had alleen flarden van die geschiedenis opgevangen, de verbittering van zijn vader als hij over Rozilis sprak, de noodlottige datum van nieuwjaar 1910, toen het vertrek had plaatsgevonden, zijn woede als hij het had over Paba, de beheerder die regelmatig dreigde tante Catherine het huis uit te zetten en die weigerde reparaties uit te voeren. De listen van die op winst beluste dikzak om tante Catherine te dwingen weg te gaan, de hopen puin die voor haar deur werden neergestort, de oude planken en zelfs een keer een closetpot die hij op de overloop had laten opslaan, met als doel de blinde oude dame in het ziekenhuis te krijgen. Dat alles liep door elkaar met die andere smerige geschiedenis, van de zakenman Chemin, die de familie Marro had geruïneerd. Raymond Marro was dan buiten zichzelf. In die tijd was hij nog op de been, nog sterk. Hij ging tekeer: ‘Ik zal hem op zijn bek timmeren, die smeerlap!’ Je wist nooit of het om Chemin ging, of om die afschuwelijke Paba.

Paba liet zich nooit zien. Zijn kantoor was gesloten, hij nam de telefoon niet op. Zijn secretaresse wierp iedere morgen een blokkade op, ze nam nota van de klachten maar gaf ze niet door. Paba had schandalige dingen over tante Catherine gezegd, dat ze een oude gekkin was die moest worden opgesloten, dat ze in vuiligheid leefde en dat het haar schuld was dat het pand was vergeven van het ongedierte.

Jean droomde ervan dat hij Paba een keer zou tegenkomen als hij het pand verliet, hij zou recht op hem af lopen en hem met vuistslagen bewerken tot hij om genade zou smeken. Hij had hem nooit gezien, maar hij was ervan overtuigd dat hij hem zou herkennen, een kolos met een dikke buik, met koolzwarte wenkbrauwen en woeste ogen, zoals de politieagent die Charlie Chaplin en Jackie Coogan achternazat in The Kid.

In werkelijkheid was het geheim ouder dan de tijd in La Kataviva. Ouder zelfs dan Catherines jeugd op Rozilis. Het was een geheim van voor de geboorte, dacht hij, van voor de oorlogen, van heel lang geleden.

Het was een geheim van de andere kant van de zeeën, waardoor de familie haar wortels was kwijtgeraakt, niet alleen Rozilis, dat per slot van rekening maar een huis was als zoveel andere, maar heel Mauritius, de lucht, de bergen, de rivieren, de verborgen hoekjes met vertrouwde namen, de oude bomen waarvan ieder blaadje je iets kon vertellen, en al die mensen die daarginds waren opgegroeid en met wie ze alles hadden willen delen, dat was allemaal verdwenen en de Marro’s waren nomaden geworden. Ze waren hier gekomen toen het oorlog was in Europa, ze hadden harde klappen te verduren gekregen, sommigen waren meteen gestorven, gevallen op het veld van eer, zoals Simon Marro in de eerste dagen van de oorlog, anderen waren van verdriet gestorven, zoals Catherines vader, of tegen het einde van de oorlog geveld door de Spaanse griep, zoals haar moeder. Cathy en Maud hadden zich in Parijs met veel kunst- en vliegwerk in leven gehouden, alles verkocht wat ze maar konden. Catherine, die van tekenen hield, had in een atelier gewerkt waar lampenkappen werden gemaakt, en daarna als cutter bij Pathé, en toen de volgende oorlog hen had ingehaald, was Mathilde gestorven aan tuberculose, aan ondervoeding, omdat er geen medicijnen waren, omdat er niets te eten was en ze geen steenkool meer hadden om zich te verwarmen.

Soms haalde Catherine voor Jean het grote fotoalbum tevoorschijn, goud op snee en versierd met rode arabesken tegen een zwarte ondergrond, ze legde het op tafel om erin te bladeren, bladzijde voor bladzijde, alsof ze erin kon lezen. Ze ging met haar vingertoppen over iedere foto, ze herinnerde zich wat erop stond afgebeeld. Ze hield stil bij een van de weinige foto’s van Rozilis, waarop ze in de tuin stond naast haar zusje, ongeveer zeven jaar oud, zij staand en mager in een zwarte jurk, met haar diepbruine haardos waardoor ze eruitzag als een zigeunermeisje, en naast haar, op een laag stoeltje, Mathilde, bleek en blond, met grote grijze ogen die zo zacht waren dat ze wel uitgeveegd leken, en met haar verdwaasde, onzekere, verschrikte blik.

‘Zij was mijn enige liefde’, zei Catherine.

Jean bekeek de foto zo aandachtig dat hij er draaierig van werd. Alles wat hij zich van Rozilis voorstelde, was hier aanwezig, op deze sepia-achtergrond die bezig was te verbleken, op de gezichten van die twee kleine meisjes waarop de tijd was blijven stilstaan, ver weg, oeroud. Achter hen zie je de pilaren van de veranda, de houten treden, potplanten, orchideeën, en, nauwelijks zichtbaar in de schaduw, de hoge openslaande deuren van de kamers met de halfgesloten luiken. Dat was vroeger, dat was toen, toen alles nog eenvoudig was, alsof het eeuwig zou voortduren.

Tante Catherine bleef even stilstaan bij de foto van haar vader en moeder op hun trouwdag. Jean Charles en Désirée in 1880, op het moment dat ze van de boot aan wal gingen op Mauritius, ze waren zo jong, zo knap – dat was het woord dat Catherine gebruikte – elegant, hij met lang haar en een romantische baard, in een donker jasje dat zijn taille en zijn brede schouders goed liet uitkomen, zij in haar witte jurk, met alleen wat kant om de hals, een ceintuur die strak om haar slanke taille zat, bruin haar dat haar gezicht omlijstte, zonder hoed, zonder handschoenen, als een echt meisje van het platteland. Ze was uit Bretagne gekomen om als kinderverzorgster te gaan werken bij een Engels echtpaar en hun kinderen, en op de boot, de Commandant-Hoëdic, had ze Jean Charles leren kennen, die net zijn rechtenstudie had beëindigd in Londen. Tante Catherine vertelde de hele geschiedenis steeds weer opnieuw, waarbij ze iedere keer een detail toevoegde. Ze waren in Port Louis getrouwd, bijna zonder getuigen, en Désirée had ervan afgezien bij het Engelse echtpaar te gaan werken, Jean Charles had aangeboden de overtocht terug te betalen, maar dat hadden de Engelsen niet gewild, integendeel, ze hadden voor Désirée een uitzet gekocht, omdat ze zo arm was, haar vader was in Lorient gestorven toen ze nog klein was, ze had al heel jong moeten werken om in haar levensonderhoud te voorzien.

Een paar bladzijden verderop droomde Jean weg bij het portret van Charles, Catherines grootvader, en zijn vrouw, Lise d’Arzano. Grootmoeder d’Arzano op het eind van haar leven, in het klooster van Mahébourg, in het zwart gekleed, met brede jukbeenderen, een korte neus en bleke ogen, en nog steeds een weelderige bruine haardos die in een knot was opgestoken. Jean vond dat Aurore de Sommerville op haar leek. ‘Een oude Chinese’, zei Catherine, alsof ze had geraden wat hij dacht. ‘Een Chinese met blauwe ogen, ze leek op een Laplandse, overigens zei papa altijd dat hij daar nog eens heen zou gaan, samen met mama, en dat ze bij de familie van zijn moeder, in Lapland, zouden gaan wonen.’ Ze had met haar handen over Jeans gezicht gestreken, zoals ze altijd bij zijn aankomst deed, en ze had gezegd: ‘Jij bent net als je overgrootvader, mager, met een lang gezicht, maar je hebt de uitstekende jukbeenderen van je overgrootmoeder d’Arzano, dat is zeker.’

Op een andere foto stond Charles voor de tuin van Rozilis. De planten leken op een decor van papier-maché, op een grote reizigersboom na, die zich uitspreidde als een waaier. ‘Die is geplant door Charles, hij had hem meegebracht van een reis naar Madagascar, toen hij weer met koffieplantages wilde beginnen. Na de uitzetting hebben de bandieten van Chemin hem gerooid, en Simon is vrijwel in dezelfde tijd gesneuveld in Frankrijk, in 1915, in februari. En grootvader Charles is de maand erna gestorven, ik heb altijd gedacht dat het verband hield met elkaar, Simons dood, de dood van de grote reizigersboom en grootvader Charles die zichzelf dood heeft laten gaan.’

Op de foto’s lijken die mensen onoverwinnelijk, stevig verankerd door de kracht die hen met elkaar verbond; maar toch, als je goed keek, zag je een lichte huivering, een licht trillen, want niet het leven is broos, maar de eeuwigheid.

Jean ging naar La Kataviva toe om daar deelgenoot van te worden, van die twijfel, die huivering, en om het geheim te kennen waarvan Cathy Marro de laatste bewaarster was.

Hij kon zich niet meer herinneren hoe dat allemaal was begonnen. Als kind, toen ze uit Maleisië waren teruggekomen, ging hij af en toe met zijn moeder naar tante Catherine voor een beleefdheidsbezoek. Hij herinnerde zich dat hij bang voor haar was geweest, omdat ze zo mager was en vanwege haar bleke ogen en haar handen die ze uitstrekte om zijn gezicht aan te raken. In die tijd vond hij haar even uitheems als de rest van zijn familie, tante Eléonore bijvoorbeeld, die in een huis woonde waar het krioelde van de katten en dat overwoekerd was door planten, of oom Vania, in feite Eléonores minnaar, die door haar naar de garage was verbannen, waar hij nutteloze uitvindingen verwezenlijkte.

En toen, met twaalf of dertien jaar, was hij vaker gekomen, aangetrokken door het geheim. Toen was het ritueel van La Kataviva begonnen, met de wentelteefjes, het fotoalbum en de eindeloze verhalen over Rozilis.

Als hij uit school kwam ging hij niet naar huis, maar richting station, naar de Rue Reine-Jeanne, klom de trappen op terwijl hij luisterde naar het angstige gepiep van de kanarie, met een hart vol hoop en onzekerheid.

Catherine was zo anders dan alle mensen die hij kende. Ze was niet alleen anders vanwege haar slepende accent, de manier waarop ze ‘Here Jezus!’ zei als ze ergens boos om was, of de manier waarop ze Creools en Frans door elkaar haalde. Dat alles droeg wel bij aan de indruk van vreemdheid. Maar ze was anders omdat ze geheel en al uit een andere wereld leek te komen, uit een ander tijdperk.

Dat had niets te maken met haar leeftijd. Tante Eléonore en oom Vania waren even oud als zij. Oude mensen had je overal, met hun stokpaardjes en hun ideeën uit een andere tijd, die graag zeiden: ‘In mijn tijd …’ Maar zij, Catherine, leek afkomstig uit een sprookje. Ze zou tweehonderd jaar geleden zijn ingeslapen en ineens in deze eeuw zijn ontwaakt, daarboven in haar appartement, in een onbekende stad. Of misschien had ze in een ander ritme geleefd, zoals een oude boom oorlogen en branden doorstaat zonder te veranderen, alleen wat verdorder en wat rimpeliger. Het was alsof haar land, haar familie, de vrienden uit haar jeugd, alles wat ze had gekend, was verdwenen en haar alleen had achtergelaten, in het appartement waarin ze op de tast liep, opgesloten in haar blindheid.

Catherine wist dingen die niemand anders kon vertellen. Dingen van vroeger, die wortel schoten in Jeans hart. Dat was het geheim. Dingen die hem duidelijk maakten waarom hij was die hij was, Jean Marro, anders dan andere jongens van zijn leeftijd, niet lekker in zijn vel, ongelukkig, onbeholpen.

Ze zei het hem soms. Ze zei het vrolijk, maar hij wist best dat haar luchthartigheid geveinsd was. ‘Vergeet niet dat je een Marro bent, van Rozilis, net als ik, je stamt af van de Marro die alles had verlaten om zich op Mauritius te vestigen, je hebt hetzelfde bloed, jij bent hem.’ Dat zei ze terwijl ze haar handen tegen Jeans slapen drukte, en dan voelde hij een rilling door zich heen gaan, een duizeling. ‘Hij is in jou, hij is teruggekeerd om in jou te leven, om in jouw leven, in jouw gedachten te zijn. Hij spreekt in jou. Wat ik je zeg telt niet, want hij zal tot je spreken. Als je goed luistert zul je hem horen. Voor mij is het afgelopen, het leven heeft al te lang geduurd, ik kan hem niet meer horen, ik heb te veel herinneringen, te veel verdriet, ik ben verduisterd door het leven, maar jij bent vrij, Jean, hij heeft jou uitgekozen.’

Eén enkele keer had ze hem de geschiedenis van haar familie verteld: dat Charles, haar grootvader, met Lise was getrouwd, die pas zeventien was en met haar vader op reis was naar Indië, in de jaren zestig van de vorige eeuw. En dat er uit dat huwelijk alleen maar jongens waren geboren, Jean Charles, Cathy’s vader, en Raymond, die geen kinderen had, en ten slotte Thadée, de jongste, die tweemaal getrouwd was geweest en die de oorzaak was geweest van de ondergang van Rozilis. Zo’n samenvatting van opeenvolgende generaties was om duizelig van te worden: zo had Catherine, die in 1890 was geboren, als kind Charles Marro gekend, die in 1833 was geboren en zelf weer zijn grootvader Jean Eudes had gekend, die in 1770 in Runello was geboren! Hij had met hem gesproken, hij had hem een hand gegeven als ze gingen wandelen in de grote laan van de tuin van Rozilis, misschien waren ze zelfs samen met de bolderwagen naar Port Louis gegaan en hadden ze over de Chaussée gelopen tot aan de tuin van de Compagnie. Bij Lise d’Arzano duizelde het hem helemaal. Zij was geboren in 1849, ze was twintig toen de oorlog van 1870 uitbrak, vijfenzestig bij het begin van de Eerste Wereldoorlog, en op een paar maanden na had ze de verschrikking van de Tweede Wereldoorlog nog gekend. Maar ze had altijd geweigerd haar eiland te verlaten, en na de ramp, toen haar kleinzoon Simon in de oorlog was gesneuveld en haar man in 1915 was gestorven, had ze haar intrek genomen in een klooster in Mahébourg en was daar nooit meer uitgekomen.

‘Waarom bent u nooit getrouwd, tante?’ vroeg Jean. Ze keek dromerig voor zich uit. ‘Ik was jong, Maud en ik hadden wel aanbidders, we droomden ervan naar Frankrijk te gaan, maar niet zoals het nu is gebeurd; en later waren we geruïneerd, Maud wilde niet, en ik heb er nooit toe kunnen besluiten haar alleen te laten, het leven heeft een andere wending genomen, dat is alles.’

Catherine pakte een boek uit haar schatkist onder haar bed, een oud, versleten, gebonden boekje waarop Grammatica van de Latijnse taal stond. Op het schutblad zag Jean een met pen getekend portret van een jongen in een zwart kostuum, met lang haar en een grappige, met galon afgezette hoed zoals Bretonse mannen die vroeger droegen. Onder de tekening stond wat vlekkerig met de hand geschreven: ‘Jean Eudes Marro, goede jongen, augustus 1788.’

‘Lees eens voor wat daar staat’, zei Catherine. Toen voegde ze er eenvoudig aan toe: ‘Nu ben jij, Jean Marro, die goede jongen.’

Jean had het boekje in zijn zak bewaard, als een paspoort, als een talisman. Om de zinnen van Marcus Aurelius te kunnen lezen die als voorbeeld achter in het boekje stonden, was hij zelfs met behulp van het woordenboek van zijn vader Latijn gaan leren en probeerde hij de citaten van de schrijvers uit zijn hoofd te leren, ook al begreep hij ze niet altijd. Dat boekje was zoiets als een portret, alleen bestond het slechts uit woorden en een karikatuur op het schutblad. Soms had hij het idee dat hij zijn voorvader voor zich zag, een figuur die een sterke gelijkenis vertoonde met de tekening die Verlaine had gemaakt van Rimbaud, te lang en mager in zijn herenjas, met een bolhoed op en piekhaar tot op zijn schouders.

Het was een valstrik. Toch was Catherine de onschuldigste persoon die Jean ooit had gekend. Ze was niet in staat tot een list uit eigenbelang, bedoeld om aandacht te trekken of medelijden op te wekken bij haar bezoeker. Haar befaamde schatkist stond verborgen onder haar bed, op een soort laag tafeltje waarvan je je kon voorstellen dat het vroeger dienst had gedaan op de grote passagiersschepen van de lijn Marseille-Aden-Mauritius. Buiten haarzelf mocht niemand eraan komen. Als Aurore af en toe kwam om de vloer te vegen en wat huishoudelijk werk te doen, mocht ze van Catherine dat tafeltje met zijn kostbare last niet verplaatsen.

Jean was de enige die ze deelgenoot maakte van haar schat. Op sommige middagen trok Catherine de kist naar de sofa, zonder dat ze daar hulp bij wilde hebben. Ze schoof hem over de vloer, met gebogen knieën en haar bovenlijf goed recht, als iemand die weet hoe ze haar kracht moet gebruiken. Ze haalde er bundels papier uit, die ze een voor een, in volgorde, op de sofa neerlegde. Ondanks het lage plafond en de oude beschadigde muren had de kamer iets weg van een scheepshut, vond Jean, misschien vanwege het gele licht dat door de ramen met de vuile ruiten viel, ondoorzichtig geworden van de zoute wind. Of misschien kwam het door het lawaai van de auto’s op straat, het geknars van de treinwielen over de spoorwissels, dat schrille, trieste geluid dat deed denken aan het klaaglijke geluid van het wrijfhout en touwwerk van schepen die door de deining tegen de kade werden geduwd. De duistere papieren lagen uitgestald op het zwarte velours van de sofa en verspreidden een oud stof waarvan Jean tranen in zijn ogen kreeg.

Tante Catherine vouwde papieren open en andere weer dicht, haar vingers gleden over ieder papier, leken de zegelafdrukken en letters te lezen. Ze gaf er geen uitleg bij. Alles gebeurde als in een ritueel, in doodse stilte. Jean las de papieren niet. Catherine had het niet nodig dat ze werden voorgelezen.

Hoe had hij ze kunnen lezen, terwijl de bewaarster ervan zelf in duisternis zat? Het waren geen papieren om te lezen, maar om aan te raken, te ruiken, te vereren. Om je te laten doordringen van hun warmte, van de uitstraling van de vervlogen jaren die nog natrilden van het licht uit een andere hemel, van een andere aarde.

Soms viel zijn oog toevallig op een stuk tekst, een gedeelte van een zin:

De Natie, de Wet en de Koning

of:

Wij, ondergetekenden, verklaren aan ieder die dit aangaat, dat we Burger Jean Eudes Maro, Vrijwilliger van de Tweede Compagnie, ontslag hebben verleend, kapitein Duquesnel junior.

27 april 1793 het jaar V van de Franse Vrijheid

Er viel niets te begrijpen. Jean liet zich gaan in dromerijen. Net als Catherine streek hij met zijn vingertoppen over de documenten, om het geringe reliëf te voelen dat de inkt in het perkament had veroorzaakt, om de op- en neerhalen te volgen, de krullerige letters van een handtekening, de zegels, de versieringen, en die slotzin onder aan de brieven, die de kracht had van een toverformule:

Vrede en respect

Als hij dan eindelijk het appartement van tante Catherine verliet en de trap af rende, stond hij ineens weer in de gonzende straat, te midden van het gedreun van auto’s, het ritmische geklapper van autobusbanden over de hellende oprit naar de rondweg, het trillen van de brugpijlers. De lantaarns waren aan, het bovenste gedeelte van de woonblokken vervaagde al, alsof Catherines appartement met al zijn schatten en al zijn geesten was afgevaren naar de andere kant van de wereld. Jean voelde alles draaien en door elkaar lopen in zijn hoofd, hij huiverde. Toen liep hij de Rue Reine-Jeanne door, in de grootst mogelijke eenzaamheid.