Assia Djebar

Nergens thuis in het huis van mijn vader

Vertaald uit het Frans door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

Oorspronkelijke titel Nulle part dans la maison de mon père, verschenen bij Fayard

Oorspronkelijke tekst © Assia Djebar, 2007

© Librairie Arthème Fayard, 2007

Published by agreement with Andrew Nurnberg Associates Ltd, London

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie © Roger Viollet / Getty Images

isbn 978 90 445 3008 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De jonge moeder

Opeens verschijnt daar een meisje: ze is tweeënhalf, misschien drie. De kindertijd, zou dat zijn: een lange periode vol dromen, schitterend mooi, die daarginds op het podium van een schouwburg wordt overgespeeld, maar alleen voor jou, die met ogen op schoteltjes toekijkt? Bij welke vertrouwelinge voor één dag leeft jouw kindertijd nog voort, bij welk nichtje dat langsliep en je toentertijd midden op straat in tranen zag uitbarsten, of je zag snikken als gevolg van een verdriet dat je nog steeds kwelt?

Eén houvast blijft: mijn moeder, die goddank nog leeft, zij zou kunnen getuigen. We verschillen maar negentien jaar in leeftijd. Toen ik leerde lopen genoot zij in Caesarea, waar de Andalusische vaste gewoontes onveranderlijk gehandhaafd werden, de bevoorrechte status van ‘jonge bruid’, zodat ze op vrouwenfeesten een ereplaats innam, behangen met kostbare sieraden, inmiddels verdwenen – zoals die gouden vogels en rozen die, op haar hoofdbedekking van gevlamd satijn vastgezet, langzaam heen en weer wiegden en haar hoofd een stralende schoonheid gaven – zij, glimlachend idool, met opgemaakte ogen en zilveren lovertjes die de ronding van haar wangen beter deden uitkomen.

Nu steek ik, haar dochtertje, haar in de gang op de benedenverdieping bij Mamané, haar moeder, mijn hand toe. Elke jonge vrouw, van top tot teen gehuld in een sluier van wit satijn, heeft een kind nodig om ’s middags in de kleine stad een bezoek te kunnen afleggen. In dat halletje doet mijn moeder langzaam de smetteloze haik met zijden en wollen franjes om. Ik hoor nog het geritsel van de stof, waarvan de soepele plooien om de moederlijke heupen en schouders vallen, terwijl we in het halfdonker halt houden voor de zware deur.

Een laatste moment voor we in beweging komen: mijn uitgestoken hand omklemt een stukje van de sluier, vlak bij het verborgen lichaam van de jonge dame. Zal ik buiten, terwijl we gezamenlijk voortlopen, in staat zijn haar de weg te wijzen?

De vrouw die ik begeleid draagt over haar neus een driehoek van organza die haar ogen vrij laat – een voorrecht van de vrouwen in deze havenstad die drie eeuwen daarvoor veel Andalusische vluchtelingen als nieuwe inwoners had aangetrokken. Op straat zal de witte vrouw onder het lopen strak naar de grond kijken, met knipperende oogleden van de inspanning: ik voel me niet alleen haar gezelschapsdame, maar ook de begeleidster die oplet waar ze haar voeten neerzet.

Mijn moeder, een Moorse vrouw die door de oude, vroegere hoofdstad loopt, een vrouw van iets over de twintig, zij kan niet zonder mijn hand. Ik ben me ervan bewust, al ben ik misschien pas drie, daarna vier, vijf jaar, dat eenmaal buiten mijn rol is haar, terwijl er mannelijke blikken op haar gericht worden, de weg te wijzen. We lopen enkele straten door, eerst achter de kerk langs, daarna passeren we de Romeinse arena; we lopen verder langs een rij oude huizen – elk met een groen- of blauwgeverfde houten voordeur en voorzien van een zware bronzen hand als deurklopper.

De lopende vrouw gaat schuil onder smetteloze zijde, het enige wat zichtbaar is zijn de enkels en, van het gezicht, de donkere ogen boven het voiletje van organza dat strak over de rug van de neus zit. Mijn hand strijkt langs de stof van haar sluier; ik voel me heel trots naast haar te mogen lopen! Ik wijs haar de weg, zoals je voor een geheimzinnige afgod zou doen: ik, haar kind, ik zou bijna zeggen haar page, of zelfs haar borg, terwijl zij zich, zich verwijderend van de woning van haar moeder, langzaam naar het huis van een ander familielid begeeft.

Mannen richten hun blik op ons beiden – winkeliers die voor hun zaak staan, straatslijpers die zitten of gewoon nieuwsgierigen (het is het begin van een zonnige middag); zij zien ons als een geheel.

Toch tel ik, het dochtertje, niet mee terwijl men naar haar staart; hoewel onzichtbaar is zij herkenbaar aan allerlei kleinigheden zoals de sluier, de val van de soepele stof rond de heupen, aan de manier waarop ze naar de grond of naar iets verderop kijkt!

Ik voel me trots want ik breng mijn moeder – van wie ik weet dat zij de mooiste, de meest begerenswaardige is – in contact met de hele stad, de hele wereld: de mensen die bewonderend naar haar kijken, ik heb al een voorgevoel dat ze ons beoordelen, dat ze ons, wantrouwig en omzichtig, bespieden …

Soms denk ik (maar pas later) dat ik er, ten behoeve van haar, van ons allebei, het beste aan zou doen me niets van die gluurders aan te trekken!

#

De moeder en haar dochtertje. Een vaag beeld van dat tweetal dat ik zo veel tientallen jaren later in mijn binnenste meedraag: de tocht van het halletje naar het stralende zonlicht in de eerste straten – niet die in het stadscentrum, nee, de vaste route, steeds om het centrum heen, langs de Romeinse ruïnes – wordt mijn eerste avontuur. Mijn kindertijd is afwisselend, alles gebeurt echter onder toezicht, is doortrokken van een duistere verantwoordelijkheid waar ik weinig van begrijp.

Ten slotte bereiken we het huis van de familie waarmee we verwant zijn. Al in het halletje worden we door opgewekte, luide stemmen welkom geheten. De gastvrouwen kussen mijn moeder; een van hen ontdoet haar van haar sluier, vouwt die op en bewondert vervolgens haar kleding. Op de binnenplaats, waar ik in het water van het marmeren bassin in het midden helderrode vissen vermoed, is het een en al drukte en vrolijkheid.

Van over de trapleuning op de eerste verdieping begroeten andere vrouwen ons, ze beloven naar beneden te komen als de koffie en de lekkernijen eenmaal op de lage tafel staan. Meisjes, familieleden, tillen mij, het kleintje, op en kussen me uitbundig.

Na mijn moeder moet ik voor twee grootmoeders een buiging maken, van wie er een bijna blind is en de ander met een gebedssnoer in haar bevende hand op een vloerkleed gehurkt zit.

In het halfdonker van een kamer speelt een onzichtbare jongeman op een luit. Opeens slepen de meisjes me zonder meer mee naar een lang, donker voorvertrek; ik moet met hen meespelen … Een van hen is druk in de weer met van geverfde houten stokjes gemaakte poppen, Guaragouz, een ander zit ongedwongen op haar hurken en wil met me bikkelen.

Ik was liever daarginds bij de pomeransboom gebleven, of op de rand van het bassin naast mijn moeder gaan zitten, om naar het gezellige gepraat van haar vriendinnen te luisteren.

Een meisje omhelst me lachend, haar kussen verstikken me; een ander zit ongedwongen gehurkt op de tegelvloer en strijkt zachtjes langs mijn korte jurk of mijn rok met Schotse ruit.

‘Ze is gekleed als een kleine Française!’ roept ze, spottend of afgunstig, in de richting van mijn moeder, die glimlacht, niets zegt.

Dan, na een poos, verzucht het jonge familielid: ‘Ik zou mijn wijde linnen broek best willen verruilen voor haar rok!’

Ze werpt een geringschattende blik op haar pofbroek naar Turks model van gebloemd satijn.

Als mijn moeder er niet was geweest, dacht ik heimelijk, zou ik graag geruild hebben!

Een ander deelt het gehoor op haar beurt luid mee ‘dat het schijnt dat haar vader in het dorp …’

Ik zwijg, ik voel me opeens raar, niet op mijn gemak door die onbeduidende kletspraatjes.

‘Jazeker,’ gaat een derde opgewonden verder, ‘ze zeggen dat haar vader poppen voor haar koopt … niet zulke die we zelf van lappen en houten stokjes maken, nee …’ fantaseert ze verlangend, ‘echte poppen, zoals de Fransen die hebben!’

Mijn moeder staat op, loopt weg naar een ander groepje; voor haar zijn het niet meer dan kletspraatjes.

Ik, zwijgend op die binnenplaats die gonst van de stemmen van vrouwen van alle mogelijke leeftijden die alleen van top tot teen bedekt de straat op gaan, ik voel me, opeens verontrust door die opmerking, duidelijk ‘de dochter van mijn vader’.

Een vorm van uitsluiting – of een genade?

2

Tranen

Opeens komt de herinnering weer bij me boven aan een meisje van een jaar of zes dat haar eerste boek leest: ze stormde dat huis in het dorp binnen met in haar hand een roman die ze uit de schoolbibliotheek had geleend. Zonder haar moeder in de keuken een kus te geven, rende ze meteen door naar de ouderlijke slaapkamer; ze wierp zich languit op dat bed dat haar als reusachtig groot voorkomt (ertegenover ontwaart ze in de hoge, oude spiegel ver weg aan de overkant een ander meisje waarin ze zichzelf herkent).

Ja, languit, met de onderbenen omhoog, nadat ze eerst haar sandalen heeft uitgeschopt, opent ze het boek en leest, zoals je drinkt of zoals je verdrinkt! Ze vergeet de tijd, het huis, het dorp en zelfs haar dubbelgangster ver weg in de spiegel.

Al lezend besluit ze: ik houd pas op als ik op de laatste bladzijde ben!

Even later huilt ze zonder dat ze het merkt, eerst stilletjes, dan met snikken die trage schokken door haar lichaam doen trekken. Haar moeder, die net als elke dag het vieruurtje heeft klaargemaakt, hoort vanuit de keuken dat door zuchten afgewisselde gesnik. Geschrokken snelt ze toe, houdt halt in de deuropening, bekijkt haar oudste dochter aandachtig, die zo te zien zielsbedroefd is maar gretig verder leest.

De jonge vrouw van vierentwintig – die alleen Arabisch en nog geen Frans kan lezen – denkt meteen aan moeilijkheden, aan vijanden die haar kleine op ‘hun’ school misschien heeft gemaakt.

‘Wat is er op school gebeurd?’ vraagt ze ongerust.

Zonder op te kijken, zonder haar wangen af te vegen, spreekt haar dochtertje op een toon die verraadt dat ze brandt van nieuwsgierigheid, waarbij iets geheel nieuws haar hart doet bonzen van opwinding. Driftig slaan haar vingers de bladzijden om: ‘Helemaal niets! Ik ben aan het lezen, mamma!’ roept het huilende meisje trots en vol welbehagen uit.

Voor het eerst is het meisje – ben ik – zo gegrepen door het heel nabije, heel tastbare leven van een andere persoon, de held van Alleen op de wereld, bedacht door Hector Malot.

Een jongetje is zijn ouders kwijt: het meisje huilt om dat ongeluk, al ligt ze veilig in het ouderlijk bed – heel groot, met mahoniehouten stijlen; in het verleden, net wakker in het bedje ernaast, vroeg ze of ze daar tussen haar vader en moeder in mocht liggen. Ze nestelde zich in het midden, dicht tegen hen aan; ze spraken met elkaar over haar lichaampje heen.

Kusten ze haar om de beurt, speelden ze met haar? Ze kan het zich nauwelijks herinneren. Maar hoe fijn was dat, tussen hen in, die zondagochtenden dat vader nog even kon blijven liggen, terwijl moeder ten slotte opstond om het ontbijt te gaan klaarmaken!

Ze weet nog (ik weet nog) dat haar vader vervolgens de krant las; moeder zette de radio aan – ‘Radio Algiers, Arabische zender’ – want ze was er dol op nu eens te luisteren naar Egyptische sentimentele muziek, dan weer naar in Algerijns dialect gezongen volksballaden …

En de tranen van het kind – van het prinsesje – die door het lezen van dit eerste boek tevoorschijn werden geroepen? Zo veel jaren later zal ze zich afvragen of die opwellende tranen misschien zo aangenaam waren vanwege het feit dat ze in het bed van haar ouders lag waar ze zich in had laten vallen, terwijl op al die omgeslagen bladzijden voor het jongetje in het boek in zijn ellende geen moment sprake was van rust, van geborgenheid.

Nadat ze lange tijd aarzelend in de deuropening was blijven staan, probeerde mijn moeder me tot bedaren te brengen: ‘Houd op met huilen! Kom in de keuken je vieruurtje opeten!’

Geheel in beslag genomen door alles wat er in het verhaal gebeurde, antwoordde ik vinnig, zonder me iets aan haar gemoedsrust gelegen te laten liggen: ‘Je ziet toch dat ik aan het lezen ben!’

Ik weet niet of ik mijn ogen afveegde; wat ik me nog wel herinner, onuitwisbaar, is het bittere genoegen dat ik aan die tranen beleefde.

Drong ze aan, de jonge moeder? Peinzend liep ze ten slotte weg: dus van treurige dingen lezen ga je huilen, maar zonder dat je echt bedroefd bent! moet ze bij de ontdekking van dit raadsel gedacht hebben.

Zelf zingt ze graag Andalusische volksballaden; de woorden ervan, die uit een verfijnd Arabisch bestaan, heeft ze opgeschreven, zij, de enige in het dorp die vertrouwd is met het stadsleven en die zich eenzaam moet hebben gevoeld, opgesloten als ze zat in die woning voor onderwijzers.

De geraffineerde draaiingen en wendingen in de oude liederen die ze neuriede, opeens drong zo niet de droefheid dan toch het ouderwetse, weemoedige karakter ervan tot haar door.

Nadat ze me had zien huilen – met het bibliotheekboek steeds open voor me – besefte mijn moeder, terwijl ze terugliep naar haar keuken, waarschijnlijk dat er een wankele brug lag tussen de sentimentaliteit die deze westerse verhalen in me opwekten en de voor haar weergaloze verborgen schoonheid van de Andalusische liederen die ze, zeer ontroerd, neuriede.

#

Vóór deze tranen, die opwelden door niets anders dan het intense genoegen dat het lezen me verschafte – de schittering van een ontluikende verbeeldingswereld – stortte ik, zoals ik me herinner, in niet te stuiten stromen de allereerste tranen nog voor ik naar school ging, in de oude vertrouwde stad: tranen van droefheid veroorzaakt door een hevig verdriet, een gevoel van losgescheurd worden dat eindeloos duurde en me al de tijd dat ik rende kwelde, een ren die in mijn herinnering nog steeds niet geëindigd lijkt te zijn …

Ik ren door een straat in Caesarea; ik ren en snik, waarschijnlijk ben ik nog maar een jaar of drie. Hoewel ik het bijna uitschreeuw, houd ik me in, en terwijl ik me laat meevoeren door het ritme van mijn ingehouden snikken die in mijn keel branden, terwijl ik zo hard mogelijk ren, is het net alsof het verdriet reusachtig grote en warme vleugels heeft die me dragen.

Ik huil en ren, mijn hart staat in mijn tere borst op springen, ik ben buiten, meisje van drie, iemand, ik weet niet meer wie, vertelde me dat mijn grootmoeder van vaderskant (Mamma, niet Mamanné) gestorven is – ik geloof niet dat ik haar stoffelijk overschot gezien heb, ik weet niet of ze nog in bed lag of dat ze al weggebracht was – ik ren omdat ik niet wil geloven dat deze scheiding, dit in de steek gelaten worden heeft plaatsgevonden (Mamma heeft me in de steek gelaten), ze is weggegaan of ze hebben haar met geweld meegenomen, wat wordt met ‘ze is gestorven’ anders bedoeld dan dat ik voor haar niet meer besta, dat ik nooit meer een nacht in haar armen zal kunnen slapen, dat niemand meer van me houdt, dat mijn moeder … Mijn moeder is er niet, misschien is ze bij haar moeder en ik móét haar vinden!

Buiten, in de aflopende Aïn-Ksibastraat, ren ik, snik ik, schreeuw ik half of stik ik in mijn tranen, er worden knopen in mij ontward, wat er daarna door mijn keel naar buiten komt wordt een woeste en ongetemde stroom, worden snikken die veranderen in een rivier die bulderend in haar bedding tekeergaat en maar blijft stromen – het komt eerst langzaam dan heftig, eerst klaaglijk dan woedend naar buiten, want al de tijd dat dit gezang duurt, dat bestaat uit snikken, plotseling uitgestoten klanken, waarbij ik het gevoel heb alsof doorns mijn stembanden openhalen, is mijn meisjeslichaam bezig weg te rennen van het ouderlijk huis, dat helemaal boven, bij de kazernes en de heuvels ligt. Voor het oog van alle bekenden in dit hellende straatje (winkeliers, kinderen, een paar nieuwsgierige vrouwen die even hun neus naar buiten steken) ren ik tijdens deze lange nachtmerrie zonder weer op adem te komen, bijna schreeuwend, door de straat naar beneden naar het huis van mijn moeder en haar familie, even voor de kerk, in de Julius Caesarstraat.

Tranen in de wind: ik ben genoodzaakt die eindeloze helling af te dalen! De straat is nu vol open koetsen, trekdieren, groepjes kinderen voor dichte deuren; daar is aan de rechterkant de bescheiden ingang van het huis van mijn tante van vaderskant: ik weet dat daar het terras met zijn citroenboom is, ik zou er beschutting kunnen zoeken, in haar armen mijn tranen kunnen laten opdrogen, maar nee, zij is daarginds boven gebleven!

Haar zag ik, zij, ‘‘Amti’, ontvouwde in het bijzijn van allen de witte lijkwade met zijden stroken en groene franje! De dode, lieve ‘Mamma’, voorgoed verdwenen, zag ik niet.

In mijn vaart hol ik het huis van tante voorbij. Ik ren verder, mijn tranen zijn een kolkende stroom, als een glinsterende sluier over mijn schouders, mijn niet te stuiten benen vervolgen hun blinde ren, ik word niets meer gewaar, elk verdriet is tegelijkertijd verdwenen en eindeloos, de handen van mijn grootmoeder die me ’s nachts strelen om me te warmen, die handen, waar, op welke plek in de wereld vind ik ze terug, rennen, tot de zee, tot de haven, tot het eind!

Opeens gaat de deur van moeders ouderlijk huis, beneden, open: meteen bij binnenkomst viel ik waarschijnlijk in de armen van mijn moeder, of van een nicht, of van een gesluierde buurvrouw, maar van ‘een van hen’, van die wereld die nooit de mijne zal worden want mijn grootmoeder, daarboven, is heengegaan!

In dat huis, bij die familie, zal mijn kindertijd daarna ongetwijfeld doorgaan. Maar nooit meer zal ik zo’n stortvloed van tranen vergieten, nee! Nooit meer zal daarginds mijn hart zo tekeergaan, of zal ik er nog eens zo wanhopig zijn!

Ik huilde geloof ik helemaal nooit meer! Ik bekeek de anderen oplettend, als van een afstand, slechts beheerst door het verborgen verlangen dat ik niets zou vergeten. Bij hen, in hun herenhuis, was ik een en al oog: ik keek met een gretige blik rond, aandachtig maar afstandelijk en op mijn hoede, alsof ik bij die grote mensen een ongenode gast was geworden.

#

Nog steeds een kind: het zal een aantal zomers later geweest zijn. Met mijn nichtje met wie ik het meest bevriend was, tijdens de ramadan, allebei gekleed in een wit nachthemd. Vrouwelijke familieleden, tantes en nichten, allemaal wakker en sprekend op fluistertoon, voor de tweede maaltijd om het vasten de volgende dag te doorstaan. Welnu, wij wilden ook vasten: uit trots! En helemaal slaperig, waggelend op onze benen, maken we hun heftige verwijten, teleurgesteld dat we worden uitgesloten van dit nachtelijk samenzijn omdat we te ‘jong’ worden gevonden!

De grote mensen lachen wat bedremmeld maar maken toch plaats voor ons. We kunnen ons geluk niet op dat we met de volwassenen de shor mogen blijven eten, om te proberen de volgende dag zonder eten of drinken door te komen. Wij die als ranke geestverschijningen opdoken om deel te nemen aan die maaltijden na middernacht, we werden door hen opeens bijna als ordeverstoorsters beschouwd …

Dat samen plotseling binnenvallen, in lange nachthemden en met loshangend haar, midden onder een huiselijk ritueel, zal ik wel uitgevoerd hebben met dat nichtje van dezelfde leeftijd, mijn handlangster van toen. Voor de volwassenen leken we in het halfdonker van de blakers nog het meest op een berouwvolle tweeling: snel aten we, door het hele gezelschap gadegeslagen, met rode oogleden de kom griesmeel met verschillende groentes leeg; we dronken het glas warme melk; met een nors gezicht gingen we weer slapen, om de volgende dag vooral last te hebben van dorst, in het bijzonder aan het eind van de middag (in mijn herinnering gaat het steeds om lange zomerdagen).

Ook die keer keek ik waarschijnlijk mijn ogen uit. Er liepen echter nooit meer tranen over mijn wangen, ook niet in aanwezigheid van andere bedroefde gezichten! In die overvolle vakantiehuizen waar we ons af en toe bijna gevangenen voelden, zie ik mezelf in slaap vallen achter een gesloten deur, een snel neergelaten gordijn voor een deuropening, in een beschermend halfdonker; mijn kinderoor scherpte zich, om maar niets verloren te laten gaan van die wereld waarin ik leefde en waar ik ook al niet meer helemaal deel van uitmaakte!

#

Later, tegen het eind van de kindertijd, die in zonnige landen erg vroeg afgelopen is, blijft die gulzigheid om dingen op te nemen kenmerkend voor me, het is een ontvankelijkheid zonder concreet doel: misschien voel ik dan al, zonder het me helder bewust te zijn, dat er in die medina’s van vroeger te veel vrouwenlichamen opeengepakt zitten, vrouwen met alleen maar een hunkerend verlangen om eruit te mogen, naar die ruimte die voor hen verboden terrein is; vanaf dat moment (maar ik loop op de zaken vooruit) ben ik vol aandacht voor de gretigheid van die maagden van wie ik nog steeds niet begrijp waar ze op wachten, waar hun ongeduld vandaan komt of wat hun wrevel wekt …

Wat de trage, door elkaar klinkende of half slaapdronken stemmen tijdens de lange siësta’s in de verstikkende zomerhitte betreft, het roezemoezen ervan behoort tot een zeer vroeg stadium van eerste herinneringen die op een duistere manier betrekking hebben op een speuren naar een elders, naar nog onbekende dingen die komen gaan.

Ik stel inmiddels vast: mijn tranen, al mijn tranen – ik bedoel die als gevolg van een breuk of van een in de steek gelaten worden – ik heb het gevoel dat ik die in één keer gestort heb, en veel te vroeg! Overvloedig, tijdens die dolle ren als kind, na het grote verdriet dat werd veroorzaakt door het heengaan van mijn grootmoeder: de persoon die me overstelpte met de meest zuivere liefde.

Zulke tranen zal ik nooit meer vergieten, tranen als gevolg van onbegrensd verdriet. Mijn droefheid zal in zichzelf opgesloten blijven, onzichtbaar en zonder uiterlijke tekenen: de blik naar binnen.

Natuurlijk, daarna zullen emoties het gezicht bevochtigen, zal droefgeestigheid de ogen met tranen vullen; vervolgens komen de dromen, vele dromen! Ten slotte zal zich de aangenaam-heftige liefde aandienen, met zijn ups en downs! Maar zelfs de eerste liefde leidt niet tot tranen, zij het dat ook verrukking en bitterheid uitblijven.

Liefde gaat, net als onverholen verdriet, soms vergezeld van een bloeddorstige blik, en tranen drogen snel.

De schrijvende hand van de vrouw van nu brengt een meisje weer tot leven dat gebukt gaat onder haar eerste grote verdriet. Wat zij met een toegeeflijke glimlach te boek stelt, is niet bedoeld om zichzelf te belichten maar veeleer een andere figuur: het meisje uit Caesarea dat, hoewel op papier vastgelegd, misschien een schets van een verdwenen ik is die me opeens als een geestverschijning voorkomt.

Mijn tranen zullen opnieuw vloeien, maar het zullen zoete tranen zijn vanwege die afstand van vele jaren, vele tientallen jaren.

3

Het allereerste boek

Kort voor die roman, Alleen op de wereld, waar ik zo om moest huilen, kreeg ik een ander boek in handen. Een boek dat ik nooit gelezen heb, dat ik bijna triomfantelijk van school mee naar huis bracht en dat ik nooit meer heb teruggezien … Zonder dat boek ooit te hebben doorgebladerd, voel ik echter nog hoe dik en zwaar het in mijn handen was. Ik zie weer voor me hoe ik het lokaal uit ren (ik zat in de eerste klas, meteen na de kleuterschool) met dat heel grote boek in mijn handen. Ik hoor mezelf zeggen – o, heel zacht, alleen maar tegen mezelf, en terwijl ik mijn trots onderdruk: ‘Een boek, het allereerste, dat ik heb gewonnen!’

Het is het eind van het schooljaar; ik krijg dus dat boek als prijs, het dikste, het mooiste!

Het tafereel komt weer helemaal tot leven, deze keer zonder tranen! De speelplaats van de gemeenteschool wordt door een vrij hoge afrastering in tweeën gedeeld: aan de ene kant de meisjesklassen, aan de andere de jongensklassen. Ik heb me rennend ver van de andere kinderen verwijderd, want ik werd beheerst door maar één gedachte: mijn vader! Ik moet hem die prijs laten zien!

Mijn vader, in zwarte stofjas, loopt waarschijnlijk als gewoonlijk ver van de andere onderwijzers in z’n eentje heen en weer aan de andere kant van de afrastering: hij loopt heen en weer te midden van zijn leerlingen, allemaal inlandse jongetjes, yaouleds, zoals ze werden genoemd, waarmee dit Arabische woord tot de schooltaal was gaan behoren: bijna allemaal zonen van landarbeiders of lompenproletariërs, die op touwslippers of soms zelfs blootsvoets naar school kwamen en die door de onderwijzer op de speelplaats, daarna tijdens het studie-uur, streng in de gaten werden gehouden.

‘We moeten proberen’, zei hij, ‘hen de achterstand in de kennis van de Franse taal te laten inhalen’, want hun ouders spreken alleen maar Arabisch of Berbers; bovendien hebben ze in hun bouwvallige huizen geen elektriciteit, en ook geen hoge tafel, zodat deze leerlingen hun huiswerk alleen maar na vier uur in de huiswerkklas kunnen maken.

Nu is het speelkwartier; op de andere speelplaats loopt de ‘inlandse’ onderwijzer, mijn vader, heen en weer en houdt voor de huiswerkklas begint toezicht op zijn leerlingen. De groep bestaat uit leerlingen uit alle klassen, van alle leeftijden: hij heeft het er zo druk mee zich om die jongens in de leeftijd van zes tot twaalf jaar te bekommeren, dat hij zich niet aansluit bij zijn Europese collega’s.

En daar ren ik met dat dikke boek in mijn handen. Ik klim op een muurtje tegenover de afrastering, een plek waar ik de aandacht kan trekken van mijn vader die daar verderop heen en weer loopt …

Ik heb een kort jurkje aan en mijn witte sokjes komen boven mijn lakschoenen uit. Waarschijnlijk heeft mijn moeder me die ochtend nette kleren aangedaan omdat ze wist dat het een belangrijke dag was: de laatste voor de zomervakantie … Vanaf het muurtje wenk ik een beetje opgewonden mijn vader …

Het meisje zwaait met het prachtige boek dat ze heeft gewonnen: haar ‘prijs als beste van de klas’.

Eindelijk komt haar vader langzaam dichterbij. Waarschijnlijk overstemd door het lawaai van geschreeuw en gelach, het speelkwartier is bijna afgelopen, riep ze bijna in triomf: ‘Dit heb ik gewonnen!’

De vader bleef op een afstand van een meter of drie aan de andere kant van de afrastering staan. Ze denkt er goed aan te doen, het meisje, het boek te draaien om de omslag te laten zien, waarop een oude meneer staat afgebeeld met een snor en met een kepie … een Franse uniformpet op zijn hoofd.

Ten slotte krijgt de inlandse onderwijzer de titel van het boek in het oog. Het betreft een biografie: het hoofd van de Franse meneer met een kepie is dat van … maarschalk Pétain, die dan het land (Frankrijk en zijn koloniën) bestuurt. Het zal 1940 of ’41 geweest zijn.

Eigenlijk doen de juiste data er voor mij, die het zich zo veel later herinnert, niet echt toe: ik zie het beeld weer voor me alsof het gisteren of vorig jaar was, en wat me treft is het merkwaardige glimlachje op het gezicht van mijn vader.

Het meisje blijft haar boek koppig omhooghouden. Waarschijnlijk denkt ze: hij is blij, mijn vader, omdat hij onderwijzer is, de enige Arabische onderwijzer op deze school en ik, zijn dochter, het enige Arabische meisje ben van de klas … En ook nog eens de beste!

Zij zet dit onderscheid al om in termen van verbondenheid, waarbij de trots van haar vader bijna haar eigen trots wordt …

Toch spreekt er onzekerheid uit het tafereeltje: alsof er iets niet helemaal in orde is. Ze begrijpt het niet; ze blijft een hele poos met haar arm in de lucht met dat boek staan zwaaien waarvan de omslag een foto van een maarschalk toont.

Ze weet nog niet wat een maarschalk is! Toch moeten ze waarschijnlijk al zingen – alle kinderen, netjes opgesteld voor de Franse driekleur die elke ochtend wordt gehesen: ‘Maarschalk, hier zijn we!’

Maar zij, die het hele jaar samen met de anderen ‘Maarschalk, enzovoort’ zong, zij alleen kreeg het boek met het portret – en nog wel de herziene en verbeterde levensbeschrijving van de Maarschalk, Staatshoofd, voor kinderen die op school goed hadden gepresteerd.

Dat moest een gebeurtenis zijn die belangrijk genoeg was voor de pers van toen, hun pers … ‘Het inlandse meisje’, of ‘het moslimmeisje’, of het Arabische meisje, wat je maar wilt, ongetwijfeld het enige meisje van dat soort op school, in 1940 en ’41 (weliswaar komt daarna de dochter van de bakker erbij, en vervolgens, een jaar later, de dochter van de conciërge van de school, maar dat is in dat dorp wat Arabische meisjes betreft alles), nou ja, ik, zo trots die dag, hoe kan het dat ik me van het lezen van die voorbeeldige biografie niets herinner? Het enige wat me is bijgebleven is dat ik met het boek in mijn hand zwaaide om te zorgen dat mijn vader, aan de andere kant van de afrastering, zich trots zou voelen.

Aan de blik van de vader, maar vooral aan zijn geforceerde of spottende glimlachje, merkte ze iets – zij die een jaar later enthousiast en in tranen Alleen op de wereld van Hector Malot zal lezen – waardoor de onverwachte reactie van de vader haar is bijgebleven: hij knikte met het hoofd, las de titel, vervolgens verscheen er, terwijl hij zijn dochter aankeek, een vaag glimlachje op zijn gezicht. Spottend? Ze is te klein om zo’n nuance te vatten.

Ze is vooral teleurgesteld omdat hij niet laat zien dat hij blij is.

Een paar jaar later (ze is dan een jaar of acht, negen, dus voor ze op haar kostschool naar de middelbare school gaat), al in de tijd dat de vader gesprekken met haar voert, onder vier ogen met haar praat, in het Frans, om haar dingen uit te leggen. Pas dan begrijpt ze waarom die glimlach van haar vader een afwijzing van het boek betekende: ‘Dat boek hebben ze opzettelijk gekozen: ik was toen de enige die geen aanhanger van Pétain was, en dat wisten ze! Weet je nog dat ik, een paar maanden na die prijs, met jou de trap op liep naar onze woning? Ik hoorde beneden een geluid. Ik zei tegen je: “Stop!” Ik liep zachtjes weer naar beneden en onder aan de trap trof ik de dorpsveldwachter aan: hij stond helemaal beduusd.’

Ik herinner het me weer; spottend zei mijn vader de agent die hij in verlegenheid had gebracht goedendag.

‘Hij had opdracht’, voegde mijn vader eraan toe, ‘om te proberen vast te stellen op welke zender ik ’s avonds thuis de radio afstemde … natuurlijk was dat Radio London!’

Hij verduidelijkte zijn dochter hoe het zat: ‘Wij, onderwijzers van de kweekschool, zijn er trots op republikeinen en socialisten te zijn …’

Daarna ging hij verder: ‘Ze hadden uit Blida een vrij hooggeplaatste commissaris van de politie gestuurd om het dossier te bestuderen dat over mij was aangelegd. Alleen wisten ze niet dat deze commissaris, Gonzalès geheten, op de kweekschool een klasgenoot van me was geweest: pas later maakte hij carrière bij de politie! Hij waarschuwde me stilletjes: “Pas op, Tahar! Ze zullen met jou hetzelfde doen als met je oudste broer, Léchani, die ze van het onderwijs hebben uitgesloten en die als groenteman moest gaan werken!” … Gelukkig landden kort daarna de Amerikanen en kon Léchani het onderwijs weer in. Ik, lieve dochter, was toen gedwongen voorzichtiger te zijn: ik moest niet alleen voor jullie hier zorgen, maar ook voor mijn moeder, die weduwe was, en voor een zuster in onze stad!’